Cyfrowa Etnografia

http://bibliotekacyfrowa.pl/Content/89126/PDF/B_POL_74_9_1953_31643.pdf

Media

Part of Strój Kujawski

extracted text

A • T* L • A • S
P OL S K I C H
STROJÓW
LUDOWYCH
HALINA MIKUŁOWSKA

STRÓJ KUJAWSKI

POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE

ATLAS
CZĘŚĆ II

POLSKICH

STROJÓW

LUDOWYCH

WIELKOPOLSKA

ZESZY T 3

HALI NA MI KUŁOWSKA

S TRÓJ KUJ AWS KI

POZNAŃ

9
NAKŁADEM PO LSK IEG O TOWARZYSTWA LUDOZNAW CZEGO W PO ZN ANIU

ATLAS POLSKICH

STROJÓW

LUDOWYCH

WYDAWANY
PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO

LUDOZNAWCZE

PRZY WSPÓŁUDZIALE PAŃSTW. INSTYTUTU SZTUKI
K O M I T E T

R E D A K C Y J N Y :

JÓ ZEF GAJEK, A N N A K UTR ZEBA, KAZI MI ERZ
PIETKIEWICZ, KSAWERY PIWOCKI, ROMAN REINFUSS,
T A D E U SZ S E W E R Y N , B O H D A N U R B A N O W I C Z
REDAKTOR

NACZELNY

JÓZEF

GAJEK

REDAKCJA ATLASU POZNAŃ, CHEŁMOŃSKIEGO 1
OKŁADKA ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO
PLANSZE

BARWNE

JERZY

KAROLAK

D O D R U K U P R Z Y G O T O W A Ł JÓZEF GAJEK
UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ
DRUK KRAKOWSKIE ZAKŁADY GRAF. 4, SAREGO 7
KLISZE J E D N O B A R W N E I TRÓJBAR WNE
WYKONAŁY

ZAKŁADY

W KRAKOWIE,

AL.

OFFSETOWE

SŁOWACKIEGO

Rękopis otrzymano 17. VI 1953
Zamów. 442/53
Nakład 6.200 egz.
Druk ukończ, w grudniu 1953 Papier bezdrz. ilustr. kl. III, 61x86, 100 g

64

M-4-32727
Ark druk. 8

W S T Ę P 1)
Przedmiotem tej monografii jest ubiór kujawski i jego historia odtworzona w uchwytnych
ramach czasowych. Na czoło wysuwa się zagadnienie, czy w rzeczywistości istnieje ubiór
kujawski, jako zespół charakterystycznych elementów ubioru, typowych dla Kujaw. Odręb­
ność stroju kujawskiego uderzała jeszcze w połowie ub. stulecia O. Kolberga, skoro pisał:
„..Kujawiacy mają odrębny swój śpiew i taniec jak mają w y ł ą c z n y u b i ó r i gwarę2)1'.
Kolberg wyłączność tę widział w tym, że Kujawiak „...nosi się bogaciej, przykrywa suciej
a fałdzisto1', oraz w tym, że przeważają tu barwy ciemne. Ł. Gołębiowski określa te barwy
jako niebieskie, granatowe i ciemno-zielone8). Podane przez niego cechy są co prawda dość
ogólnikowe, ale i dzisiaj jeszcze nie sposób tej charakterystyki pogłębić, nim zostaną opraco­
wane monografie ubiorów grup sąsiednich, a więc grupy pałuckiej, krajeńskiej, kociewskiej,
chełmińskiej, dobrzyńskiej i mazowieckiej. Przy obecnej znajomości zagadnienia możemy
jedynie stwierdzić, że ubiory: kociewski, chełmiński i dobrzyński wykazują wiele wspól­
nych cech z ubiorem kujawskim, zwłaszcza w zakresie kolorytu, fałdzistości, sutości, w wy­
glądzie i kroju sukman, peleryn i innych szczegółów; nie mniej zauważyć się daje w pozo­
stałych reliktach szereg cech odmiennych np. w nakryciu głowy, kolorze sukman itp.
Wyraźniej natomiast zaznacza się różnica między ubiorami pałuckim i krajeńskim, które
są bardziej zbliżone do stroju wielkopolskiego; różnice te om ówione są w rozdziale o za­
sięgu ubioru kujawskiego.
Nie ulega wątpliwości, że ubiór kujawski w ciągu XfX w. posiadał cechy indywidualne,
a wpływ jego, podobnie jak wpływ gwary kujawskiej4) sięgał wzdłuż Wisły na obszar
Ziemi Chełmińskiej i Dobrzyńskiej oraz Kociewia.
Do cech wyróżniających ubiór kujawski należą czepki kobiece, zwane „kopkami", suk­
many kroju p o n c h o , kaftany z krótkimi rękawami, czarne kapelusze męskie, noszone
obok rogatywek, natomiast brak już pod koniec XIX w. zapasek naramiennych. Szczegóły cha­
rakteryzujące ubiór kujawski opisane są w rozdziale trzecim, omawiającym jego zasięg.
Odrębność ubioru kujawskiego jako odmiennego typu była w XIX w. tak plastyczna, że
Kolberg potrafił nawet w przybliżeniu określić jego zasięg: „ ..ubiór kujawski z małą tylko
odmianą sięga na wschód poza granicę powiatu aż do Kłodawy i Krośniewic, niknąć
natomiast na drugiej kończynie Kujaw pod Bydgoszczą5)".
Uwidoczniony na mapie 1 zasięg ubioru kujawskiego pokrywa się dość dokładnie
z zasięgiem gwary kujawskiej, który wyznaczył Tomaszewski6) i Z. Sobierajski7). Tej
zbieżności odpowiada również żywe jeszcze u mieszkańców Kujaw poczucie własnej
odrębności etnicznej, występujące szczególnie wyraziście na rubieży Pałuk i Mazowsza.
Etnonim „Kujawiak" posiada wyraźną treść znaczeniową i uczuciową, w dokładn e określo­
nych granicach przestrzennych. Nie przesądzając niczego o dawności poszczególnych ele­
mentów składowych ubioru kujawskiego, nie sposób przemilczeć tych zbieżności, są one
bowiem niewątpliwym świadectwem długiego okresu rozwoju wymagającego spojrzenia
na Kujawy z perspektywy historycznej.
W spółczesne Kujawy obejmują południową część woj. bydgoskiego, w granicach po­
wiatów inowrocławskiego, aleksandrowskiego i włocławskiego; tylko Brdów, Sompolno,
Ślesin, Strzelno, Mątwy i Szymborze leżą poza obrębem wymienionego województwa. Jest
to obszar intensywnej uprawy rolnej, zwłaszcza pszenicy, jęczmienia i buraków cukrowych

3

z dobrze rozwiniętym przemysłem spożywczym. Bogactwa mineralne jak sól kamienna,
potasowa, gips, wapienie, węgiel brunatny, lecznicze źródła mineralne przyspieszały i przy­
spieszają przemiany gospodarczo-społeczne na tym obszarze; przyczyniały się one również
i dawniej do bujnego rozwoju, a później zaniku tradycyjnych strojów ludowych na prze­
łomie XIX i XX w.
W okresie międzywojennym Kujawy były włączone do woj. pomorskiego, a przed
1938 r. leżały w obrębie woj. poznańskiego i warszawskiego.

Mapa 1. 1. Zachodni zasięg gwary kujawskiej od Pakości do Ślesina; północna granica tzw. „sza­
dzenia" od. Ślesina do Dobrzynia; południowa granica od Ślesina w kierunku na Przedecz, Lubień,
wymowy: rznuć, rzniwa, wedle Z. Sobierajskiego, Gwary Kujawskie. 2. Płd. zachodnia granica wy­
miany * ił, *ył, ył, dzieląca Kujawy na zachodnią i wschodnią część, wedle Z. Sobierajskiego, Gwa­
ry Kujawskie. 3. Granice Ziemi Kujawskiej w XII—XIII w.; oraz granice kasztelanii wschodnich i za­
chodnich, wedle St. Arnolda, Terytoria plemienne w ustroju administracyjnym Polski Piastowskiej
(w. XII—XIII).
Graf. wyk. K. Woźnieńska

W czasach porozbiorowych przecięła Kujawy granica niemiecko-rosyjska na część
wschodnią - dzisiejszy pow. aleksandrowski i włocławski oraz skrawek dawnego powiatu
inowrocławskiego, i część zachodn ą — inowroc'awską. Ten podział między dwa systemy
gospodarcze-polityczne zaznaczył się w ludowej kulturze Kujaw w budownictwie, rolnictwie,
a także i w ubiorach, zwłaszcza w materiałach i ich barwności
Kujawy od 1772 r. znajdowały się w granicach województw brzesko-kujawskiego
i inowrocławskiego, oba te województwa sejmikowały zresztą wspólnie w Radziejowie, co

4

mogło między innymi wpłynąć na powstawanie procesów wyrównawczych w kulturze
ludowej, a w szczególności w zakresie ludowego ubioru kujawskiego. Oba województwa
były kontynuacją dawniejszych kasztel, nii kruszwickiej, radziejowskiej, inowrocławskiej,
brzeskiej, kowalskiej, przedeckiej i może skrzyńskiej, które wydzieliły się z obszaru dwu
ziem, kruszwickiej i włocławskiej. Granice ich z XII w wykreślił St. Arnold8), podkreślając
związek tych ziem z terytoriami plemiennymi. Pierwotny stosunek obu tych ziem do
siebie trudno już dziś ustalić, należy jednak podkreślić, że obie ziemie, począwszy od

Mapa 2. 1. Zasięg ubioru kujawskiego w Ii-ej połowie XIX wieku. 2. Granice obszaru, na którym
najdłużej zachowały się części ubioru kujawskiego. 3. Współczesne granice obszaru na którym za­
chowały się typowe czepki kujawskie. Graf. wyk. K. Woźnieńska.

najstarszych dokumentów do współczesnej świadomości ludu stanowią jedną całość
etniczną; potwierdza to również zasięg gwary kujawskiej, a także zasięg ubioru ku­
jawskiego. Zbieżność ta zaznacza się i w tym, że gwara kujawska rozpada się na wschodnią
i zachodnią, co do pewnego stopnia odpowiada podzia'owi Kujaw na ziemie, kasztelanie,
województwa — a także odpowiada zróżnicowaniu ubioiu ludowego, istniały bowiem
pewne różn ce między ubiorem zachodnich i wschodnich Kujaw, który był nieco różny na
pograniczu Mazowsza, na obszarze gwar przejściowych. W ludowej etnonimice Kujaw
wyrażało się to w terminach „Borowiacy“ i „Kujawy Leśne", (mapa 2). Również i Kolberga
uderzała pewna odmienność ubioru borowiackiego w porównaniu z ubion m Kujaw Polnych.
Wspomniane różnice między Kujawami zachodnimi a wschodnimi i południowymi były
zapewne rezultatem młodszego osadnictwa na wschodzie, zwłaszcza w pasie Bachorza, jak

też i na południu na Kujawach Leśnych, gdzie skrzyżowało się osadnictwo kujawskie
z mazowieckim (Borowiacy Mazurzy)9).
W ciągu dziejów Kujawy przeobraziły się znacznie pod względem krajobrazowym.
Dawne Kujawy rdzenne, czyli Kujawy Polne, otoczone były jak świadczą d kumenty
z XIII w. borami, na północy od Noteci i Brdy po Wisłę, na poiudniowym-wschodzie ba­
gnami Bachorzy, a na południu — borami, skąd poszła utrzymująca się do dziś nazwa
Borowiacy i Kujawy Leśne, chociaż z borów ślad prawie nie pozostał, w XIV i XV w.
bowiem drzewo z tych lasów spłynęło Wisłą do Gdańska, a ziemia została wzięta pod
intensywną uprawę folwarczną. Bezleśność Kujaw uderzała już jako cecha specyficzna
Stryjkowskiego; bagna Bachorzy, ślad prastarej drogi wodnej Wisła-Gopło-Warta osuszono
definitywnie w latach 1836— 185810).
Zmiany krajobrazu i idące z nim osadnictwo odbiły się w drobnych różnicach w ubio­
rze Kujaw Polnych, Bachorzy i Kujaw Leśnych.
Rozpalrując tę analogię należy pamiętać, że tak zasięgi zjawisk językowych, jak też
zasięg ubioru kujawskiego nie były czymś stałym, a omawiany ubiór kujawski podlegał
ciągłym przeobrażeniom, tak jak przeobrażał się krajobraz samych Kujaw i stosunki gospo­
darcze oraz społeczne. Nie chodzi tu o mechaniczne zestawienie zasięgów różnej kategorii
zjawisk z różnych czasów, ale o wykazanie, że ubiór kujawski powstał i rozwijał się
w konkretnych warunkach historycznych, w określonym środowisku i że skutkiem tego,
mimo zmian, zachował swój indywidualny charakter.

Rozdział

I

OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO NA KUJAWACH
Kujawski ubiór i strój ludowy zaginął już prawie zupełnie. (Tabl. 1, II). Z ubiorów
męskich nie zachował się do dni dzisiejszych ani jeden element, można tylko spotkać starych
Kujawiaków w kurtach,-przerobionych z dawnych sukman (ryc. 1). Starsze kobiety noszą
jeszcze dawne chusty t. zw. tureckie lub kaszmirowe, długie fałdziste spódnice i fartuchy,
oraz korale (ryc. 2).
W czasie badań terenow ych11) w latach 1949 — 1951 znaleziono wśród nienoszonej już starzyzny następujące części ubioru męskiego: dwa kaftaniki w Pilichowie
(pow. Aleksandrów Kujawski), sukmanę w Zakrzewie, sukmanę z pelerynką i kaftanek
w Szymborzu (pow. Inowrocław), czamarę w Źernikach i strój świąteczny tj. spodnie,
„jakę“ i kaftanek w Mąkoszynie (pow. Aleksandrów Kujawski). Natomiast nie znaleziono już
nigdzie pasa, dawnych butów ani nakryć głowy, oprócz jednej czapki futrzanej. Wśród
ubiorów kobiecych został znaleziony w Morzycach (pow. Aleksandrów Kujawski) kompletny,
choć nieco zmodernizowany ubiór weselny, aksamitna sznurówka o dawnym kroju i czerwo­
na wełniana spódnica ozdobiona szychem w Orlu (pow. Aleksandrów Kujawski).
W wielu miejscowościach można jeszcze znaleźć fałdziste spódnice, perkalowe, fartuchy,
w paski, tureckie chusty i korale, najwięcej jednak jest czepków i chust jedwabnych, gdyż
są one przechowywane z pietyzmem. Starsze kobiety w czepkach można jeszcze spotkać
na uroczystościach w Orlu i Strzelnie w okolicy Kruszwicy (ryc. 3).
Dodać należy, że w Polsce Ludowej w związku z działalnością świetlic, dbających
• o nawiązanie do tradycji narodowych i w związku z organizowaniem ruchu amatorskiego
w zespołach kujawskich prowadzi się prace nad odtworzeniem kujawskiego stroju ludo­
wego w oparciu o istniejące zbiory muzealne w Toruniu i Włocławku. Zadaniem tej mono­
grafii jest między innymi właśnie r e k o n s tr u k c j a, stroju kujawskiego na podstawie jego
reliktów i istniejącej literatury.
Rozdział

II

ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU KUJAWSKIEGO STROJU LUDOWEGO
Materiały do dziejów ubioru i stroju kujawskiego nie przekraczają XIX w., ale nawet
i w tym póltorawiekowym zaledwie okresie łatwo zauważyć procesy przemian w kroju,
tkaninach oraz funkcji tradycyjnej odzieży. Zmienność ta uderza szczególnie przy porów­
nywaniu wyników badań terenowych z zachowanymi relacjami Ł. G ołębiowskiego12),
L. Zienkowieża13), O. Kolberga11) i M. Boruckiego15). W świetle tych relacji zarysowują
się cztery modele ubiorów, z których każdy przeważał w określonym czasie, w rezul­
tacie czego mamy tu do czynienia z czterema fazami rozwoju ubioru kujawskiego
w XIX i XX w. Pierwszą uchwytną fazę przedstawia Ł. Gołębiowski z około 1830 r.
i L. Zienkowicz z około 1838 r. (ryc. 5). Różnice między opisem Gołębiowskiego a relacjami
O. Kolberga poświadczają, że między 1840 a 1867 rokiem zaszły wyraźne zmiany i na
tej podstawie można mówić o drugiej fazie przemian w ubiorze, (ryc. 6-11). Trzecim niejako
okresem w przemianach ubioru kujawskiego są czasy po ukończeniu procesu uwłaszczenia
i wojnie pruskiej, do wybuchu pierwszej wojny światowej. Wtedy zmienia się funkcja

7

ubioru, który staje się strojem obrzędowym, odświętnym
i wtedy właśnie zaczynają przenikać silnie elementy
nowoczesnego ubioru miejskiego (ryc. 4, 12).
Po pierwszej wojnie światowej w przyspieszo­
nym tempie zanikał tradycyjny ubiór kujawski zgodnie
z rytmem przemian gospodarczych i społecznych.
^
l
i
P
l
Przed scharakteryzowaniem poszczególnych okre­
sów warto zaznaczyć, że w znanym i poświadczonym
ilustracjami materiale, odnoszącym się do stroju ku­
jawskiego is nieią elementy, które można odnieść do
czasów dawniejszych t. j do XVII, XVI, a nawet i XIV w.
Do tych starszych składników należy zaliczyć kiereję,
noszoną później z kapiszonem, kaftanek z krótkimi
rękawami i pas wełniany. Krój takiej kierei zalicza
E Frankowski16) do grupy sukman, wywodzących się
z poprzecznego p o n c h o (ryc. 24). Charakterystyczna
szerokość i długość tej sukmany, jak można wnosić
z prary M. Gutkowski j 17) i ilustracji W. Eliasza18)
ma swoje odpowiedniki w strojach szlacheckich XVI w.
Kaftanki z krótkimi rękawami (ryc. 21) są kontynuacją
Ryc l. Ubiór współczesny Kujawiaka krótkiej wierzchniej odzieży z rękawami do łokcia,
z powiatu Inowrocław. Kurtka uszyta ze które przyszły do po!ski z Czech w XVI W.1"). Trze,
starej sukmany. Fot. J. Frycz 1951.

.

,

,

.

.

cim starym elementem w ludowym męskim stroju
kujawskim jest pas tkany lub pleciony z wełny.
W kobiecym stroju ludowym najstarsze cechy zachowały się w dość archaicznym kroju
koszuli (ryc. 33) Białe czepce, przewiązane chustką i obramowane karbowanymi riuszkami
są najbardziej charakterystycznym, niezmiennym i ciągle jeszcze żywotnym elementem kobie­
cego stroju kujawskiego. Sięgają one starych tradycji stroju kobiecego, gdyż podobne białe
czepce o brzegach rurkowanych, przewiązane wzorzystą tkaniną na kształt turbanów były
noszone w Polsce w g Gutkowskiej już w XIV w.2'); kiedy przyjęły się one na wsi —
trudno rozstrzygnąć. Podobne czepce są również wyobrażone na miniaturach Pontyfikału
Erazma Ciołka21).
Inne elementy stroju kobiecego, jak stanik bez rę­
kawów (ryc. 9), szerokie kryzy, spódnice z naszytymi
taśmami znane są w polskim stroju szlacheckim XVI w.,
a przez lud były już noszone w XVII w.22). Kabacik
z pelerynką, tak ulubiony przez Kujawianki, przyjął
się wg Gutkowskiej, w stroju mieszczańskim w XVII
w., krój zaś jego — zwany c o r o c o przybył z Hisz­
panii23).
Poza tymi starszymi elemetami, ogólny wygląd ku­
jawskiego stroju ludowego odpowiada mniej więcej
strojom mieszczańskim i szlacheckim XVIII i XIX w.21).
Najstarszy uchwytny opis stroju kujawskiego, za­
chowany w dziele Gołębiowskiego „Lud Poiski“
brzmi: „Przyodziewek, czyli ubiór Kujawiaków czysty
chędogi, sukno koloru granatowego, niebieskiego
i ciemno-zielonego, przez kmiotków używany jedynie.
Z niego mają katankę z krótkimi rękawami i z trzema r,
0 „ ,
. ..
,
,
.. „
, .
...
.
,
Ryc. 2. Zachowany ubiór głowv starszej
rzędami guzików,^ spodnie plocienkowe albo cyco- kobiety 7 okolic Kruszwicy (noszony'
we, buty z podkówkami i wywijane cholewy, pas
obecnie). Fot. Puchalski, 1950.

8

włóczkowy, chustka na szyję kolorowa, czerwona
pospolicie; na wierzchu katanki suknia długa narodo­
wa, sznureczkami lub galonkami szychowymi obszyta,
włosy długie, lecz kształtnie obcięte, czysto utrzymane,
kapelusz czarny z małym denkiem okrągłym, szeroką
wstęgą u dołu obwiązany, u wierzchu zaś sznurkiem
szychowym, jedwabnym lub słomianym okręcony.
Za kapeluszem zatknięte kwiaty i pióra paw ie;
kij w ręku albo laska cyną u góry oblana, opończa
chroni go od wilgoci u której kaptur; spodnie ma
czasem skórzane, czapkę wykrawankę.
U Kujawianek podobnie jak w innych miejscach
odmienny ubiór mężatek, odmienny dziewcząt. Mężatki
noszą kabaty długie, dziewczyny krótkie z fałdami.
Pierwsze noszą na głowie czepki, drugie szlarki lub
chustki. Dziewczyna zawsze ubiera się porządnie cza­
sem i bogato. Warkocz jej długi we czworo spleciony
wisi z tyłu. W końcu do niego nawiązano wstążek
różnych. Szlarkę tak nosi na głowie, ażeby wierzch
jej był odsłoniony. Chustkę jedwabną, albo inną jaką
w szachownicę, kwiaty, na przodzie w kokardę zawią­
zuje. Spódnica kamlotowa z tyłu licznymi fałdami ozdo- Ryc- 3- Kzadk0 oDecnle noff°ny u°lor
biona, pospolicie niebieska albo pstróżka wstążką kar- głowy z °k°llCyslcf '^1950^ °
U° 3
mazynową szeroką u dołu garnirowana: trzewiki naj­
więcej sukienne wstążeczkami obszyte z kokardą. Na głowie kwiatów pełno w koło.
Pierścionki na każdym palcu: tombakowe, cynowe, srebrne. Korali dużo i paciorków na szyi“25).
Opis Gołębiowskiego, tak jak i nieco późniejszy Zienkowicza (ryc. 5) dotyczy tylko
stroju świątecznego i to zamożnej warstwy Kujawiaków. Brak opisu codziennego stroju
ludowego i w dziele Kolberga. Pewne uzupełnienia wniosły badania terenowe26), z relacji
informatorów wynika, że jeszcze przed 1850 r. obok zamożnych kmieci i ,.swojaków“,
których stać było na bogaty ubiór, odpowiadający opisowi Gołębiowskiego, uboższe chłop­
skie warstwy jak np. komornicy, chodzili w barwionych przez farbiarzy płótnach i wełnianych
sam odziałach tkanych
przez kobiety. W okresie
tym mężczyźni chodzili
w zgrzebnych koszulach,
chłopcom dopiero przed
ożenkiem szyto spodnie
o bardzo prymitywnym
kroju, szerokie, niezgrab­
ne, zapinane z boku za­
ostrzonym patyczkiem;
dla przykrycia tych spod­
ni noszono kaftany z dłu­
gimi połami. Sukmany
również szyto z mate­
riałów własnego wyrobu.
W ubiorach kobie­
cych istniały wtedy czer­
wone lub modre zapa­
Kyc. 4 . Współczesna para drużbów z okolicy Kruszwicy. Fot. Puchalski ski, noszone bądź jako
1950. •
fartuch, bądź zarzucane

9

w niepogodę na ramiona. Inne części odzieży, jak koszule, spódnice, kabaty były szyte
z samodziału, barwionego i drukowanego przez farbiarzy.
Ten stan rzeczy trwał do czasu uwłaszczenia chłopów 1823 — 1863 r; bogatsi —
jeszcze przed formalnym uwłaszczeniem, biedniejsi nieco później zaczęli przejmować nowe
formy ubiorów, a przede wszystkim materiały pochodzenia fabrycznego. Zmiana odzieży
w tym okresie zaznacza się na ilustracjach Biesiekierskiego (ryc. 6 i 10) i w opisach Kolberga27.
Zmieniło się np. nakrycie głow y (ryc. 7, 8, 9, 10, 11), zanikać zaczęła kiereja, a pojawiły się

Ryc. 5. Ubiór kujawski z okolic Brześcia Kujawskiego z pierwszej połowy XIX w.
Reprodukcja z barwnej planszy I. Lewickiego w pracy Leona Zienkowicza ,,Les
costumes du peuple Polonais", Paryż 1841, plansza nr 10.

płaszcze z pelerynami t. zw. „buchy" oraz płaszcze „dęte" i nowy typ butów? jałowiczych,
długich do kolan. W strojach kobiet zmieniły się przede wszystkim tkaniny, zaczęły
znikać samodziały na korzyść materiałów fabrycznych, pojawiły się spódnice adamaszkowe
i kabaty podbite podszewką i futrem (ryc. 6, 7, 8, 9, 10, 11).
W latach 1870— 1914 ubiór kujawski osiągnął szczyt rozwoju. Przyczyną tego stanu rze­
czy był z jednej strony wzrost zamożności uwłaszczonych Kujawiaków, bogacących się po
wojnie pruskiej dzięki możliwościom zbytu pszenicy, z drugiej zaś strony — wpłynął na to
wzrost krajowego przemysłu włókienniczego. Zamożni Kujawiacy zaznaczali swoje bogactwo
w stroju, kobiety prześcigały się w ilościach korali, drogich chust tureckich, l^óre w tym
czasie weszły w modę, jedwabi i adamaszków. W tym czasie pojawia się również haft na
tiulowych i batystowych czepkach i kryzach, o czym nie wspomina Kolberg.

10

W męskim ubiorze tego okresu przyjęły się sukienne, czerwone „jaki"28). Kaftany stają
się w tym czasie krótsze i nie mają rękawów, pod kołnierzem koszuli zaczęto nosić
haftowane chustki; wprowadzono krótsze od dawnych sukman czamary z „przedsobami",
wreszcie — kapelusze pilśniowe. Sam ubiór ludowy stał się strojem świątecznym i obrzę­
dowym (ryc. 12).
W stroju kobiecym tego okresu zaznaczyły się również wpływy miejskie. Pojawiły się
spódnice krajane w kliny, układane z tyłu w fałdy, zamiast dawnieiszego marszczeniaDawne sznurówki z „klapka­
mi", zastąpiły krojone w „bocz­
ki", szersze u dołu, a wcięte
w talii i układające się w „klosz"
gorsety. W miejsce zaś daw­
nych kabacików pojawiają się
„jaki" tj. proste żakiety.
Ze wzrostem dobrobytu
i uprzemysłowienia wsi ku­
jawskiej wzrosło też zróżnico­
wanie strojów; wzbogaceni
chłopi, młynarze, handlarze
i rzemieślnicy wiejscy, utrzy­
mujący częste kontakty z mia­
stem, pierwsi zerwali z trady­
cyjnym strojem kujawskim.
Zaczęli oni ubierać się na
modę miejską lub jak mówio­
no „po warsiawsku" w tużurki,
płaszcze z rozporami, od któ­
rych przezywano ich właści­
cieli „osporami". Żony ich nie
nosiły już „kopek", tylko czep­
ki zwane „stroikami", wiązane
pod brodą a zdobione kwiata­
mi, wstążkami i koronkami. Za­
rzuciły też fartuchy i korale,
natomiast pyszniły się szeroki­
mi spódnicami, zwanymi „chryRyc. 6. „Typy włościan kujawskich". Rysował z natury Biesiekiernolinami" lub „rogówkami".
ski.
Reprodukcja z Tygodnika Ilustrowanego t. VII (1863), nr 177,
W pierwszych dziesiątkach
str. 64.
lat XX w. ludowy ubiór ku­
jawski zaczyna zdecydowanie zanikać29). Po pierwszej wojnie światowej bogaci chłopi
występowali „po kujawsku" już tylko na wielkich uroczystościach, na ogół jednak strój
zanikał mimo pewnych prób w kierunku podtrzymania go.
Ogólnie stwierdzić trzeba, że na zanik ludowego stroju kujawskiego złożył się szereg
przyczyn, głównie natury ekonomicznej; niemałą też rolę odegrał proces urbanizacji wsi,
który rozpoczął się pod koniec XIX w. Nie bez znaczenia było tu i wychodźstwo na pracę
do Ameryki i Prus w okresie wzrastającego ucisku kapitalistycznego. Powracający z robót
sezonowych chłopi oraz rekruci z wojska przywozili z sobą nowe, miejskie ubrania tańsze,
a przede wszystkim „pańskie", co odpowiadało ogólnej dążności do awansu społecznego.
Rozwój przemysłu włókienniczego sprawił, że małomiasteczkowy rynek został zalany tanim
towarem fabrycznym, co odbiło się również ujemnie na stroju ludowym. Dawni sukiennicy,
kapelusznicy i farbiarze miasteczkowi stracili podstawę bytu, funkcje zaś dawnych krawców
wędrownych, którzy szyli ręcznie po wsiach, zajęły miejskie wytwórnie ubrań gotowych,

11

Ryc. 7. Ubiór kujawski z okolic Włocław­
ka. Reprodukcja z barwnej planszy W.
Gersona. O. Kolberg, Lud, Kujawy. Cz. II
(1867), str. 2.

Ryc. 8. Ubiór kujawski z okolic Brześcia.
Reprodukcja z barwnej planszy W. Gerso­
na. O. Kolberg, Lud, Kujawy. Cz. I (1867),
str. 62.

12

sprzedawanych następnie na jarmarkach. Wiele da­
wnych, pięknych strojów zaginęło wraz ze starym
pokoleniem Kujawiaków, których odziewano w nie
do trumny. Wszystkie te czynniki sprawiły, że do
naszych dni przechowały się tylko nieliczne ele­
menty dawnego ubioru.
W latach dwudziestych XX w. były pewne próby
wznowienia stroju [[kujawskiego, mianowicie za­
częto wprowadzać na terenie Kujaw strój pseudokrakowski, który"tu i ówdzie przyjął się jako strój
kujawski. W tym okresie zupełnego rozkładu i za­
niku stroju kujawskiego można było widzieć sta­
rych Kujawiaków w czamarach i starsze kobiety
w czepkach i chustkach tylko na odpustach w Lubrańcu, Izbicy i Radziejowie (ryc. 2, 3).
Przedstawiony zarys rozwoju ubioru kujawskiego
w ostatnim stupięćdziesięcioleciu nie byłby pełny,
gdyby się nie uwzględniło problemu zróżnicowania
tego ubioru, o czym była wzmianka we wstępie.
Już Kolberg podkreśla różnicę między strojem Ku­
jaw Polnych a Kujaw Borowych; różnica ta zazna­
czała się głównie w kobiecych ubiorach głowy. Tak
np. pod Brześciem i Osięcinami zarówno mężatki
jak i dziewczęta obcinały włosy na wysokości
karku, a głowy obwijały chustkami na kształt
turbanu. Pod Radziejowem i Kruszwicą noszono

Ryc. 9. Weselny strój z okolic Sompolna
i Ruszkowa. Drużb~, panna młoda, druhna.
Reprodukcja z barwnej planszy W. Gerso­
na. — O. Kolberg, Lud, Kujawy. Cz. I
(1867), str. 2.

czepki zwane „kopkami", o for­
mach zaokrąglonych lub przy­
płaszczonych, obwiązane chu­
stkami na kształt turbanów,
przy czym jeden róg chustki
zakrywał wierzch głowy.
Inny typ i sposób wiązania
chustki panował, według Kol­
berga, na Kujawach Borowych
w okolicach Kowala i Chodcza; czepki sterczały tu nad
chustką, która obwijała mocno
czepiec, nie przykrywając go
z wierzchu. Panny natomiast
wiązały na głowach chustki
w bardzo wysoki turban.
Między Kujawami Polnymi
i Borowymi zachodzą również
różnice w stroju męskim; róż­
nice te zaznaczają się najwy­
raźniej w kapeluszach, które
na Kujawach Borowych są
wyższe i zwężające się ku do­
łowi. Jest rzeczą charakterysty­
czną, że na obszarze odmiany
zachodniej stroju kujawskiego
strój ten utrzymywał się dłu­ Ryc. 10. Typy włościan kujawskich. Rysował z natury Biesiekierski.
żej, był na ogół bogatszy, Reprodukcja z Tygodnika Ilustrowanego t. VII (1863), nr 177,
str. 63.
ciemniejszy w barwie niż na
wschodzie i południu w strefie
nadwiślańskiej i Kujawach Borowych. Temu terytorialnemu zróżnicowaniu ubioru kujaw­
skiego odpowiadały różnice w dziejach, wyrażające się w podziale Kujaw na Ziemię Krusz­
wicką i Włocławską, na Rejon Inowrocławski i Brzesko-Kujawski, na zabór pruski i rosyjski.
Odpowiada mu też zróżnicowanie dialektu kujawskiego na dialekt wschodni i zachodni
oraz południowy pas przejściowy na terenie Kujaw Polnych i Borowych.

Rozdział

III

ZASIĘG BADANEGO STROJU
Granice zasięgu stroju kujawskiego zostały wytyczone na podstawie żywej jeszcze
tradycji wśród starych Kujawiaków; zasięg ten obejmuje teren, na którym mieszkańcy mają
żywe jeszcze poczucie przynależności do kujawskiej grupy etnograficznej. Kolberg podaje
tylko granicę północno-wschodnią i południowo- zachodnią30).
Za Kujawy właściwe uważają Kujawiacy ziemię, odznaczającą się niezwykle urodzajną
glebą, czarnoziemem, od której noszą nazwę „Kujaw Czarnych" lub „Kujaw Polnych". Na
tym obszarze strój kujawski był najbogatszy, powszechnie noszony i najdłużej się utrzymał
(mapa 2). Ludność, zajmująca tereny o gorszej glebie, uważała się sama za „Borowiaków";
strój był tu uboższy i wcześniej zaginął, zaznaczały się w nim też drobne różnice.
Zasięg stroju kujawskiego jest od strony wschodniej i zachodniej wyznaczony naturalnymi
granicani Kujaw t.j. Wisłą i Notecią z jeziorami, przez które Noteć przepływa. Północną
granicę stanowi pas lasów, ciągnących się między Notecią a ;Wisłą, miejscowościami gra­

13

Ryc. 11. Ubiory z okolic Radziejowa i Kruszwicy. Reprodukcja z barwnej planszy W. Ger­
sona. - O. Kolberg. Lud. Kujawy. Cz. Ii (1867), str. 68.

nicznymi są; Gniewkowo i Aleksandrów Kujawski. Najmniej wyraźna jest granica połud­
niowa, która w g Kolberga przebiega nieco na południe od miejscowości Gostynin, Kroś­
niewice, Kłodawa, Konin. Jednakże właściwe Kujawy, w których najdłużej strój się utrzymał,
leżą na obszarze między jeziorem Pakoskim i Notecią, Gniewkowem i Aleksandrowem
Kujawskim, Łowiczkiem, Brześciem Kujawskim, Lubrańcem po Śmiłowice, Kłobię, Piotrków
Kujawski i W łostowo (mapa 1 i 2).
Na północ od strefy stroju wielkopolskiego a na
zachód od Noteci, na ziemiach gorszych i mniej uro­
dzajnych, ciągną się Pałuki i strefa stroju pałuckiego31).
Miejscowością graniczną na tym obszarze jest mia­
steczko Pakość, którego mieszkańcy uważają się za
Kujawiaków i dawniej nosili się „po kujawsku", choć
strój tu był wyraźnie uboższy. Mężczyźni nosili wy­
sokie kapelusze „nie kujawskiej mody“, a także lniane,
różnobarwne „jaki“, czarne lub granatc e spodnie,
kamizele z rękawami z tyłu fałdowane,; aftany bez
rękawów, sięgające kolan, układane z tj i w fałdy.
Płaszcze noszono tu z pelerynkami; różni: zaznaczały
się i w kolorze, który — w przeciwieństw
do kujaw­
skiego modro-granatowego, był tu przewa: ie czarny32).
W stroju kobiecym największa różnica 1 ystępowała
w ubiorze głowy, kobiety nie nosiły tu okrągłych
„kopek" przewiązanych chustką, tylko czepki z paru
rzędami „ryszek" nad czołem oraz długimi i szero­
kimi, haftowanymi „bandażami", które Pałuczanki prze­
wiązywały pod brodą. Zamiast kabacika nosiły tu Ryc 12 0dśwlętne stroje z okolic
kobiety obcisły kaftan, a dziewczęce sznurówki były szymborza, pow. Inowrocław z około
krótsze, obcisłe, sięgające pasa, przytrzymywane sze- 1890 r. Ze zbiorów P. T. L. w Torurokim paskiem fartucha, który tym różnił się od kuniu. Fot. A. Czarnecki.

14

jawskiego, że miał u dołu i w pasie
naszywane białe taśmy W pałuckim
świątecznym stroju kobiecym ulubio­
na była czerń; mniej tu było chust
tureckich, natomiast długo, bo do
końca XIX w. zachowały się wełniane
zapaski, które na Kujawach zaginęły
o sto lat wcześniej.
Na północy między Notecią a Wi­
słą strój kujawski graniczy ze strefą
stroju krajeńskiego. W zalesionym
pasie od Torunia do Bydgoszczy, sko­ Ryc. 13. Krój koszuli męskiej typu p o n c h o z naszy­
lonizowanym dawniej przez Niem­ tym przyramklem, Baruchowo pow. Włocławek, a, b —
ców, strój ludowy zaginął nawet w pa­ przód 1 tył, c — główny płat rękawa, d — mankiet, e —
mięci mieszkańców. W głębi Krajny kołnierz, f — przyramek, g — klin. Ze zbiorów Muzeum
Etnograficznego w Krakowie. Rys. Z. Baszczyńska —
noszono czapki baranie, spodnie i su­
1952. Podzlałka 1:30.
kmany najczęściej w kolorze czarnym,
rzadziej granatowym, z dwoma rzędami guzików, czerwone, wełniane „jaki“, a od święta
żakiety i niskie trzewiki, co było zupełnie nieznane w stroju kujawskim. Kobiety nosiły tu
małe tiulowe czepki przyszyte do paska obszytego trzema rzędami „riuszek“, a wiązane
pod brodą jedwabnymi, haftowanymi wstążkami zwisającymi niżej pasa. Bluzy i spódnice
szyto tu z „warpu“ czyli wełnianego samodziału w różnych kolorach, zapaski samodziałowe
w drobne kolorowe paski wyrabiano na krosnach. Pod szyją przypinano duży marszczony
koronkowy kołnierz, a na wierzch wkładano kaftan z granatowego samodziału albo luźne
kloszowe „jaczki“ często aksamitne, naszywane u dołu perełkami w zygzaki lub paski38).
Wschodnia granica zasięgu stroju kujawskiego biegnie wzdłuż Wisły, za którą w pół­
nocno-wschodniej części t. j. w ziemi Chełmińskiej był strój inny, nieco zbliżony do kujaw­
skiego34). Mężczyźni nosili obok 'granatowych — sukmany czarne i brązowe zdobione
sznurami, zamiast kaftanów — modre marynarki; poza tym surduty, niebieskie płaszcze
z pelerynami i szerokie szare lub niebieskie spodnie, wreszcie słomiane lub filcowe kape-

d

e

c

Ryc. 14. Krój koszuli męskiej typu p o n c h o z naszytym przyramkiem z końca
XIX w. a, b — przód i tył, c — kołnierz, d — przyramek zw. „obojczykiem", e —
„żabka", f. — naszyty „przodek", g — główny płat rękawa, h — „ćwikły", i — man­
kiet. Rys. H. Mikułowska — 1951. Podzlałka 1:30.

15

Iusze albo czapki o płaskim dnie z barankiem. Odmienność stroju kobiecego zaznaczała się
przede wszystkim w czepkach, które były tu z białych krochmalonych koronek zdobione
„riuszkami“. Spotykało się też niekiedy czarne czepce aksamitne, haftowane złotem. W po­
równaniu ze strojem kujawskim kobiety nosiły tu staniki krótsze, obcisłe, ze stojącymi

h

□

Ryc. 15. Nowszy typ koszuli męskiej z napierśnikami z początku XX w.
a, b — przód i tył, c — kołnierz, d — napierśnik, e — przyramek czyli
powiększony ,,obojczyk", f — główny płat rękawa, g — ,.ćwikły" h —
mankiet. Rys. H. Mikułowska
1951. Podziałka 1:30

kołnierzykami zdobionymi kryzą, sznurówki obcisłe z krótkimi rękawami, samodziałowe
czerwone i modre spódnice, wielkie i długie fartuchy, kaftany do bioder zdobione korali­
kami i frędzlami; wysokie sznurowane buty i korale dopełniały całości. Do ślubu nakładały
tureckie chusty.
Od ujścia Drwęcy na południe ciągi ie się strefa stroju dobrzyńskiego, który jest również
zbliżony do stroju kujawskiego, choć w kazuje pewne różnice. Mężczyźni nosili tu kapelusze
zwężające się ku górze, futrzane czapki sznurowane z boku, o płaskim dnie. Na szyi wiązali
jedwabne chustki. Używano tu też kaf anków, spodni modrych, pasów z frędzlami inaczej
wiązanych niż u Kujawiaków, bo końc< ich zwieszały się po obu stronach bioder. W stroju
kobiecym różnica zaznaczała się w czepkach z fryzką nad czołem, wiązanych pod brodą na bardzo
szerokie taśmy; czepki te przewiązywano podob> nie jak to robią Kujawianki chustkami, zwiniętymi
w „wężyk“. Kaftany były tu granatowe sukienne
spódnice niebieskie, sukienne zapaski zdobione
naszytymi pasami, staniki z sukna na wacie, czer­
wone lub niebieskie zapinano na guziki35).
Na południowym-wschodzie teren stroju ku­
jawskiego styka się ze strefą strojów mazowieckich;
brak tu granicy naturalnej wskutek czego różnice
zaznaczają się w sposób mało charakterystyczny.
Granice zasięgu strojów pokrywają się tu mniej
więcej z granicami powiatów; na samym pograni­
Ryc. 16. Czerwona, sukienna ,,jaka" z koń­
czu jednak znać wyraźnie wpływy kujawskie. Kol­
ca XIX w. Mąkoszyn, pow. Aleksandrów.
berg zaznacza w opisie stroju grupy łęczyckiej, że
Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w To­
runiu. Fot. L. Torwirt — 1952.
w powiecie gostynińskim i kutnowskim, zwłaszcza

16

w częściach zachodnich, strój był podobny do stroju kujawskiego311). Mężczyźni nosili tu kape­
lusze z szerokimi skrzydłami, baranie czapki, granatowe sukmany z wykładanymi kołnierzami
i „potrzebami", czerwone pasy wiązane jak w łowickim. Kolberg zaznacza również, że strój
chłopów z okolic Gostynina nie ma tylu charakterystycznych cech malowniczości — co strój

Ryc. 17. Krój czerwonej, sukiennej „jaki" z końca XIX w.
Mąkoszyn, pow. Aleksandrów, a — przód, b — tył, c —
kołnierz, d — wierzch rękawa, e — spód rękawa, f — man­
kiet. Rys. H. Mikułowska — 1951. Podziałka 1:30

Ryc. 18. Stebnówka na kołnierzu
i mankiecie „jaki". Rys. H. Mi­
kułowska — 1951.

sąsiednich Kujawiaków, gdyż sukmany były tu bardzej obcisłe i przypominały strój miesz­
czański, od którego różniły się tylko zielonym lub pąsowym pasem. W końcu XIX w.
kobiety zaczęły nosić odmienne czepki wiązane pod brodą. Spódnice szyto z samo­
działów w pasy, na wierzch nakładano krótsze lub dłuższe katanki zwane „przyjaciółkami".
Najbardziej charakterystyczną cechą strojów mazowieckich były wełniane zapaski noszone
na ramionach; na Kujawach zapaski takie wcześniej zaginęły.
W południowo-zachodniej części powiatu konińskiego zaznaczają się wpływy stroju
kaliskiego. Na tym terenie zasięg stroju kujawskiego nie pokrywa się z granicami powiatu
a nawet regionu, gdyż wchodzi w powiat ko­
niński i jak pisze Kolberg „od Skulska do
Ślesina w Konińskim, w krainie jezior, ubiór
czysto kujawski"36). W Kaliskim nosili męż­
czyźni odmienne od Kujawiaków siwe i w yso­
kie barankowe czapki, białe, niebieskie lub
granatowe sukmany, z kołnierzami stojącymi
obwiązywane czerwonym pasem, wreszcie ka­
poty, krótkie czerwone katanki i samodziałowe
w drobne poprzeczne paski lejbiki. Kobiety
nosiły olbrzymie czepce z bardzo szerokimi
duszkami oraz czarne sukienne kaftany z bły­
szczącymi guzikami i barwne wełniane zapaski.
Z przeglądu stroju ludowego regionów
sąsiednich wynika, że ubiór kujawski stano­
wił typ odmienny, którego zasięg pokrywa
się prawie całkowicie z zasięgiem Kujaw hi­
storycznych. Strój ten odznaczał się też wię­
kszą barwnością, zamożnością i powagą niż
ubiory sąsiadów.

Ryc. 19. Tył „kaftanka" z Szymborza, pow. Ino­
wrocław. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego
w Toruniu. Fot. L. Torwirt — 1952.

17

R o z d z i a ł IV
OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO
W drugiej połowie XIX w., jak wskazują opisy Kolberga i Boruckiego oraz ilustracje
Biesiekierskiego uzupełnione informacj łńii terenowymi, męski ubiór letni, roboczy składał
się ze słomianego lub filcowego kapelusza, rogatywki lub późniejszej maciejówki, lnianej
koszuli białej, czasem modrej, granatowego lub błękitnego kaftanka płóciennego lub sukien­
nego z krótkimi do łokcia rękawami* z „jaki“
czyli spencera z amarantowego lub szafirowe­
go płótna w paski, z samodziałowych spodni
płóciennych niebieskich lub spodni kupnych
„ćwiliszkowych" w paski, wpuszczanych w dłu­
gie buty z cholewami. W zimie noszono fla­
nelowe „jaki", spodnie „skórzaki" i kożuchy.
W letnie dni świąteczne wkładano czarne
filcowe kapelusze lub rogatywki z barankiem
(ryc. 6, 11), białe koszule wiązane pod szyją
jedwabnymi chusteczkami, sukienne czerwone
„jaki" i sukienne granatowe kaftanki bez ręka­
w ów (ryc. 11,20). Spodnie noszonp sukienne
lub kamlotowe, wyrzucane na buty zw. „isRyc. 20. Krój kaftanka bez rękawów. Mąkokrzokami" układane w harmonijkę. Kaftanek lub szyn, pow. Aleksandrów, a — przód, b — tył,
sukmanę przewiązywano wełnianym pasem. c — kołnierz, d — klapka kieszeniowa, e — ,,po­
Kujawiacy, wyjeżdżając w dalszą drogę, wkła­ ła". Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w To­
runiu. Rys. H. Mikułowska — 1951. Podziałdali kiereję z kapiszonem (ryc. 10, 24), zastąpioną
ka 1:30.
później przez burkę lub „dęte" płaszcze. W zi­
mie były używane czapki z barankiem t. zw. „wykrawanki", później zaś wysokie czapki
futrzane. Szyję owijano długim szalem lub wełnianym pasem, którego końcami obciągano
się również i w pasie.
Obrzędowy strój weselny był bardziej okazały; starszy drużba ubierał się albo w zwykłą
sukmanę, albo też jak w okolicach Kruszwicy w specjalną sukmanę drużbiarską z peleryn­
kami lub stojącym kołnierzem (ryc. 28), zdobioną białym kożuszkiem i świecącymi guzicz­
kami. Prawe ramię przepasywał białym, złożonym we dwoje ręcznikiem, wyszytym wstążką
różową i błękitną, zdobionym korali­
kami i kwiatami. U lewego boku przy­
pinał bukiet rozmarynu. W jednej ręce
trzymał chustk^ ozdobioną czerwoną
wstążką, w drugiej — bat na krótkim
trzonie t. zw. „harpunik" wykonany
z sarniej nóżki i cienkiego rzemienia.

Ryc. 21. Krój kaftanka z krótkimi rękawami, sięgającymi
do łokcia. Pilichów, pow. Aleksandrów, a — przód, b —
tył, c — kołnierz, d — rękaw, e — klapa kieszeniowa,
f — boczny płat, g — ,,poła“. Ze zbiorów Muzeum Po­
morskiego w Toruniu. Rys. H. Mikułowska — 1951.
Podziałka 1:30.

18

Ryc. 22. Krój chłopięcego kaftanka.
a — przód, b — tył, c — kołnierz,
d — wyłogi, e — klapka kieszenio­
wa. Ze zbiorów Muzeum Etnogra­
ficznego w Krakowie. Rys. Z. Łaszczyńska — 1952.' Podziałka 1:30.

Głowę nakrywał kapeluszem ozdobionym barwną wstążką, pawim piórem albo kiścią złotego
szychu. Jadąc w orszaku weselnym mieli w szyscy drużbowie ręczniki z kwiatami przepa­
sane na ukos przez lamię (ryc. 28).
Pan młody przypinał z lewej strony na piersi wianuszek z mirtu, na głowie miał kape­
lusz lub rogatywkę ozdobioną pawim piórkiem lub złotym szychem, w ręku zaś chusteczkę
z czerwoną wstążką. Uroczysty strój chłopców składał się z kaftanka, spodni i granatowej
sukmanki. Małe dzieci nosiły kolorowe płócienne
czapeczki, chłopcy z kokardkami lub kiścią na czubku
głowy.
Zmarłego odziewano w koszulę wiązaną sznur­
kami, w spodnie i „zg)o“ czyli rodzaj tuniki lub ko­
szuli pośmiertnej z białego płótna, długiej do kostek
Zgło przepasywano czarną wstęgą łub zawiązywano
czarną tasiemką u szyi, rękawów i w pasie. Starym
nakładano białą płócienną czapkę t. zw. „duchenkę“.
Młodym głow y nie nakrywano. Na nogi wkładano
pończochy lub białe płócienne skarpetki37).

Rozdział V
SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO
Koszula
Ryc. 23. Kaftanek chłopięcy. Boruchowo, pow. Włocławek. Ze zbiorów Mu­
zeum Etnograficznego w Krakowie. Fot.
Maśliński — 1952.

Koszule z lnianego „swojego" płótna szyły ko­
biety same; koszule świąteczne były z białego
zwyczajne zaś z szarego lub barwionego na modro

Ryc. 24. Krój sukmany ,,kierei“, pow. Włocławek, wg E. Frankowskiego, „Sukma­
ny ludu polskiego", Warszawa — 1928, Podziałka 1:30

19

płótna. Jeszcze z końcem XIX wieku na Kujawach
spotykało się koszule, których przednia i tylna część
stanowiły jeden piat, a który na ramionach wzmacmiano naszytym przyramkiem (ryc. 13, 14). Koszule
takie występywały w dwu odmianach, jednej o zna­
mionach starszego kroju (ryc. 13), i drugiej o now­
szym charakterze (ryc. 14). Pierwsze, nie posiadały
t. zw. „przodka", marszczyły się przy kołnierzu
z przodu i z tyłu, a pod pachami posiadały „ćwikły"
w kształcie trójkątnego klina Krój drugiej odmiany
koszuli składał się z prostego płata dartego wzdłuż
nitki (ryc. 14, 15), posiadającego również naszyty
„przyramek" czyli tzw. „obojczyk". Przód rozcięty
umacniano „przodkami" naszytymi po wierzchu.
„Obojczyk" i tył koszuli był marszczony i wszy­
wany w kołnierz. Po bokach doszywano dwa płaty
jako rękawy, a pod pachami wszywano w celu
umożliwienia swobodnych ruchów „ćwikły", czyli
kwadraciki płótna złożone po przekątni. Rękaw był
przy mankiecie marszczony i wszywany w prosty
mankiet, zapięty na dwa guziczki. Ponieważ przy
pracy i noszeniu ciężarów „obojczyk" często wyry­
wał się z kołnierza, w niektórych okolicach Kujaw
rozcinano go i wszywano kwadracik płótna, złożony
po przekątnej, zwany „żabką", w ten sposób, że
podstawę utworzonego trójkąta marszczono i przy­
szywano do kołnierza. Pod naciskiem ciężaru „żab­
ka" rozsuwała się, ale nie wyrywała. Kołnierz kro­
jony z prostego kawałka płótna bywał dawniej dosyć
wysoki i wywijany na zewnątrz; pod kołnierz zawią­
Ryc. 25. Kujawiak w kierei wg ryciny Mazywano
czerwoną wstążeczkę, w późniejszych zaś
jorkiewicza. Tygodnik Ilustrowany t. II
czasach czerwoną, składaną „na róg" chusteczkę
(18613), nr 28, str. 17.
(ryc. 8, 10).
i « Późniejsze koszule posiadały zamiast pojedynczego przyramka powiększony obojczyk
nakładany na barkach i gładko wszywany w kołnierz. Na przód naszywano ozdobnie stebnowane „napierśniki". Później pojawiły się kołnierzyki szyte osobno; dla ozdoby i usztyw­
nienia ich brzegów wkładano parę rzędów sznurka i obustronnie stebnowano (ryc. 15).
Często dla oszczędności szyto koszule z płótna grubszego a przody, kołnierze i mankiety
z płótna białego i cieńszego; niekiedy brzeg wykładanego kołnierzyka haftowały kobiety
w rózgi i kwiatki. O tych szczegółach wiadomo jedynie z ustnej tradycji, dowody rzeczowe
już nie istnieją 37a).
Spodnie
Starzy Kujawiacy pamiętają, a raczej wiedzą z ustnej tradycji, że dawniej około 1860
roku młodzież męska chodziła na codzień tylko w długich koszulach przepasanych pasem
a dopiero w okresie przedślubnym sprawiano im spodnie. Krój najstarszych spodni i ich
wygląd znany jest dziś tylko z tradycji. W pierwszej poł. XIX w chłopi pracujący „na
pańskim", nosili spodnie szyte z płótna przez kobiety; krój ich był bardzo prymitywny,
dwie szerokości płótna składano razem, rozcinano w połowie, po czym wszywano w kroku
złożony kwadracik. Przód i tył marszczono osobno a następnie wszywano je w „oszewkę".
Zapinało się takie spodnie zapewne po bokach patyczkiem, w rodzaju znanych skądinąd
obertelków, w pasie przytrzymywał je ściągnięty kawał powrozu lub rzemienia. Były one

20

Hyc. 26. Krój sukmany z peleryną z drugiej potowy XIX w. Szymborze, pow. Inowrocław, a —
przód, b — tył, c — klin poszerzający, d — boczne płaty, e — kliny przyramienne, f, g — części
rękawa, h — peleryna, i — kołnierz, j — klapka do zapinania, k — dragon, 1 — klapki imitujące
kieszeń. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys. H. Mikułowska - 1951. Podziałka 1:30.

długie do kostek, bardzo szerokie i niezgrabne. Dokładna rekonstrukcja kroju w świetle
tych informacji jest trudna.
Bogaci chłopi szyli później spodnie u krawców, posiadały one tzw. „fartuszek" czyli
klapę z przodu, zapinaną z boku na drewniane „knebelki" obciągnięte nićmi. Na lato szyto
spodnie z płótna przeważnie farbowanego na modro, lub drukowanego przez miasteczko­
wych farbiarzy w biało-niebieskie, biało czerwone (Zienkiewicz), żółto-niebieskie lub czarnoniebieskie paski. Szyto też spodnie z materiałów kupnych. Gołębiowski wspomina o spod­
niach „cycowych" czyli bawełnianych, Kolberg o „ćwiliszkowych" lub „kamlotowych" spiętych,
na jeden guzik z przodu.
Zimą noszono t. zw. „skórzaki" czyli spodnie ze skórek owczych, szyte runem do
wewnątrz. Odświętne spodnie były z granatowego sukna. Znalezione w terenie spodnie
z przed 50-ciu lat mają krój zupełnie nowoczesny; wszystkie te rodzaje były dość szerokie
i wyrzucane na wierzch.
Bluzy
Na koszule wkładali dawniej mężczyźni „jaki" czyli krótkie
luźne bluzy z długimi rękawami (ryc. 16). Kolberg pisze
o „jakach" z kolorowego, amarantowego, karmazynowego,
szafirowego płócienka w paski lub cętki. Zimą noszono
flanelowe „jaki" kolorowe, niekiedy w kratkę. Czerwone
„jaki" sukienne, noszone tylko do stroju świątecznego pod
kaftankiem weszły w użyc e z końcem XIX w. w okresie
wielkiego rozwoju przemysłu sukienniczego i wzrostu ogól­
nego dobrobytu. Szyto je z kaliskiego prążkowanego sukna
w jasno-czerwonym kolorze, na podszewce z surówki. Krój
„jaki" (ryc. 17) składał się z dwóch płatów przednich i jed­
nego tylnego, długich rękawów, stojącego kołnierzyka wszy­

Ryc. 27. Ozdobne części sukma­
ny z peleryną, a — dragon, b —
klapka Imitująca kieszeń, c —
klapki do zapinania. Ze zbiorów
Muzeum Pomorskiego w Toruniu.
Rys. H. Mikułowska — 1951.

21

tego w odległości 10 cm od brzegu. Z przodu „jaka“ wydłuża się tworząc linię łukowatą,
zapina się ją na pięć czerwonych guzików. Mankiety, kołnierzyk i krawędzi zapięcia są
ozdobione czarną maszynową stebnówką (ryc. 18), która nie tylko zdobi, lecz i usztywnia
brzegi. Niekiedy „jaki" zapinane były na haftki, a pod kołnierzem wzdłuż wykroju szyi
przyszywano po O 8 czarnych lub złotych guziczków.
Ka f t a n k i
Na opisaną ,.jakę“ wkładano rodzaj „kamizelki", którą Gołębiowski określa jako „katankę".
Jest to zasadniczo kamizela, rodzaj serdaka bez rękawów (ryc. 11, l9, 20) lub z rękawami
ledwie sięgającymi do łokcia (ryc. 7, 9, 11, 21). Należy jednak podkreślić, że na ilustracji
L. Zienkowicza (ryc. 5), a więc na najstarszym wyobrażeniu ubioru kujawskiego, widoczny
jest rodzaj kaftana z całymi rękawami, sięgającego do pół uda i opasanego sukiennym
pasem. Kaftan ten, zapinany na 9 guzików, posiadał jeszcze dwa boczne rzędy guzików
dla ozdoby. Kołnierz przy tym odzieniu był najprawdopodobniej stojący.
Przypuszczać należy, że dopiero po upowszechnieniu się „jak", kaftany z długimi ręka­
wami zanikły, a miejsce ich zajęły serdakowate kamizele, zapinane na haftki i ozdobione
również dwoma rzędami guzików. W lecie nosili mężczyźni kaftanki płócienne barwione
na niebiesko, a zimą sukienne ciemno-niebieskie, granatowe lub zielone; kaftanki świąteczne
zdobione były dwoma rzędami świecących guzików (ryc. 7, 11).
Dawniejsze kaftanki miały dosyć wysokie stojące kołnierze, niekiedy aksamitne, wykła­
dane klapy oraz krótkie rękawy tzw. „kontuszówki"; wszystkie szwy i ściegi były obszyte
niebieskim sznurkiem Kaftanki posiadały „połę" czyli rodzaj marszczonej z tyłu spódniczki
(ryc. 11, 19), sięgającej prawie do kolan Poły te przykrywały dawne niezgrabne spodnie;
kaftanki te znane są tylko z ilustracji, zamieszczonych
przez Kolberga oraz z informacji starych Kujawiaków.
Kaftanki z końca XIX w. znalezione w czasie
badań terenowych i znajdujące się w Muzeum Po­
morskim w Toruniu są krótsze, niektóre mają koł­
nierze leżące lub tylko nieco podniesione. Są one
wykonane z granatowego sukna na czerwonej pod­
szewce, przeważnie bez rękawów i nie mają długiej
poły, tylko suto marszczony lub fałdowany tył
(ryc. 19, 23). Kaftanek pod względem kroju składał
się zasadniczo z trzech płatów, z dwu przednich
i jednego tylnego, jak to widoczne na rys. kroju chło­
pięcego kaftana (ryc. 22). Płaty przednie okrywały
i boki lub bezpośrednio były złączone z płatem
tylnym, bądź też pomiędzy dolne części płata przed­
niego i tylnego wstawiane były trapezowate boki
(ryc. 20,21 g). Krój płata przedniego, jak też wspom ­
niane wstawki były tego rodzaju, że umożliwiały
przy szyciu sfałdowanie dolnej części kaftana (ryc.
19—22).
Brzegi kaftanów i kieszeni obszywano czarną
tasiemką. Zapinano je na haftki, a przód zdobiono
dwoma lub kilkoma rzędami guzików (ryc. 20).
Ryc. 28. Strój drużby z okolic Kruszwicy.
Obok tego rodzaju kaftanków istniały zapinane
Sukmana ,,drużblarska“ obszyta futerkiem,
na pętle, t j. „przedsoby", które jednak ściślej się
szarfa, chustka, bat ,,drużbiarski“ na sar­
niej nóżce. Ze zbiorów Muzeum Nadgo­ wiążą z czamarami z Il-ej połowy XIX wieku. Były
plańskiego w Kruszwicy. Fot. I Frycz — to czarne szamerowania zapinane na czarne guziki
1952.
(ryc. 10, 20). Klapy kieszeni zdobiono guzikami.

22

Dawniej Kujawiak nie wychodził z domu bez kaftanka, później już tylko starzy Kujawiacy
pracowali w polu w kaftankach, młodzi zaś nakładali je tylko do stroju świątecznego na
czerwone „jaki“. Kaftanki robocze noszono zwykle na koszuli, przeważnie opasywano je
sukiennym pasem (ryc. 7, 11).
Okrycie

wierzchnie

Na przełomie półwiecza, a więc około 1860— 1870 roku, w ubiorze kujawskim istniały,
już dwa rodzaje okrycia wierzchniego, sukmana i kiereja. Pierwsza ubierana na kaftanek
służyła zasadn czo zimą do wyjścia, ale noszono ją również latem, jako odzienie odświętne
Kiereję natomiast wkładano na płaszcz i to zapewne zimową porą. Pewne jednak wątpli­
wości budzi ten fakt, że w materiałach ilustracyjnych z tych czasów, spotyka się kiereję
w takim ustawieniu, które sugeruje, że noszono ją również bezpośrednio na kaftanku
i niekoniecznie do podróży. Chodzi tu o ilustrację Kostrzewskiego zamieszczoną w Tygo­
dniku Ilustrowanym (18661.) p.t. „Śródpoście na Kujawach", a dalej o ilustrację Biesiekierskiego
z około 1863 roku (ryc. 6), oraz dwie litografie Gersona (ryc. 8, 11) Jest również zasta­
nawiający fakt, że na litografii L. Zienkowicza (z około 1835—1838) kierei brak, co może
być zresztą przypadkowe.
Sukmany
Opisy Oskara Kolberga (1867), Łukasza Gołębiowskiego (1830) i materiał ilustracyjny
Zienkowicza, Gersona, Biesiekierskiego poświadczają istnienie sukman w połowie wieku XIX.

Ryc. 29. Krój czamary z około 1870 r. Brzozy, pow. Aleksandrów, a — przedni płat górny, b —
przedni płat dolny, c — klin wszywany pomiędzy płaty b, d; d, e — środkowe płaty tłu, f — piat
uzupełniający plecy, g — część wierzchnia rękawa, h — część spodnia rękawa, i — mankiet, j —
kołnierz, k — klapa imitująca kieszeń. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys. H. Mi
kułowska 1951. Podziałka 1:30

zaginęły one jednak około 1870 roku. Z materiału, ilustracyjnego wynika że posiadały dość
wysoki stojący kołnierz, i wyłogi (ryc. 5 ,8 ,9 ). Na ilustracjach zachodzą jednak pewne
różnice tak co do długości, jak też co do sposobu ich zapinania. Wedle Zienkowicza (ryc. 5),
a więc około 1840 roku, sukmany te sięgały w okolicach Brześcia nie w ele poniżej kolan.
Nieco dłuższe były sukmany przedstawione przez Biesiekierskiego (1863 r.), natomiast na
ilustracjach Gersona sukmana z Brześcia sięga do kostek i jest suto fałdowana (ryc. 8),
to samo da się powiedzieć o sukmanie z okolicy Sompolna, rysowanej również przez
Gersona (ryc. 9). O sposobie zapinania ich trudno powiedzieć coś pewnego; można jedynie
stwierdzić, że w okolicy Sompolna sukmany bywały zapinane na „przedsoby" inne zaś
bądź na guziki, bądź na haftki. Były to sukmany przeważnie z granatowego sukna, pod­
bite czerwonym lub zielonym materiałem. Szwy sukman obszywano niebieskimi sznure­
czkami. Wiadomości o istnieniu takich sukman, znane są jedynie z literatury traktującej
to Zagadnienie dość ogólnikowo i materiału ilustracyjnego. Żyją też jeszcze wspomnienia
o takiej sukmanie, w tradycji ludowej natomiast nie dochował się nigdzie w znanych
zbiorach ani jeden jej okaz i z tego też powodu trudno odtworzyć krój.

Ki er ej a
„Kiereje" wychodziły z użycia już w czasie badań O. Kolberga, a więc przed 1867 r.
co wyraźnie w swoich obserwacjach autor podkreślił, a czego jeszcze nie zaobserwował w zwią­
zku z omówionymi sukmanami (ryc. 25). Mimo tego, o kierejach można wiele więcej powiedzieć,
gdyż okaz takiej kierei znajdował się w nieistniejącym obecnie Muzeum Etnograficznym
w Warszawie. Opisał ją E. Frankowski w następujący sposób: „Sukmana męska, długość
124 cm, siąg 183 cm. Granatowe sukno fabryczne, podbite materią czerwoną. Kołnierz
stojący, wysokości 6 cm przyozdobiony stebnówką w trójkąty. Cztery guziki czarne po
dwa na każdym brzegu przednim, wyłogi po­
przeczne. Między kołnierzem, a wyłogami
sznurki z chwastami do wiązania. Szamerowa­
nia naszyte po trzy z każdego brzegu, wyko­
nane robotą szmuklerską z czarnego sznurka.
Kieszenie podłużne na* szwach bocznych. Ka­
piszon wyłożony płótnem w kratkę pomarań­
czow o niebieską, z wycięciem na oczy, z klapką
zapinaną pod brodą, był zawieszony na dwu­
nastu sznureczkach, przyszytych do dwunastu
guziczków czarnych wzdłuż kołnierza. W szy­
stkie szwy, oraz brzegi sukmany obszywano
sznurkiem granatowym"38). Opisowi temu od­
powiada opracowany przez tego autora krój
kierei (ryc. 24). Te dane uzupełniają opis O. Kol­
berga: „Kiereja, rodzaj szuby buchciastej
z sukna granatowego lub błękitnego, grub­
szego nieco niż na sukmanach, dosta nio
a nawet obszernie skrojonej, z szerokimi rę­
kawami, z workiem czyli kapturkiem zawieszo­
nym na plecach i ściąganym sznurkiem, kształtu
księżej czapeczki z uszami (zwykle ciemno­
czerwonego koloru), kapturek ten zwano „Bóg
Ryc. 30. Szkic kożucha noszonego w XIX w.
Ze zbiorów Towarzystwa Krajoznawczego w To­ zapłać", a pod Izbicą „Szczęść Boże". W czasie
runiu. Rys. H. Mikułowska — 1951.
zawiei i słoty nakładano go na czapkę. U rę24

Tablica

I

STRÓJ KUJAWSKI
mai. J. Karolak

kawów i kołnierza kierei bie­
gną niekiedy wąziutkie wypu­
stki czyli białe sznurki sukien­
nej
Dodać jeszcze wypada, że
w „Przyjacielu Ludu“ z 1846 r.
istnieje oparta o L. Zienkowicza notatka, stwierdzająca że
takie okrycie nazywano opoń­
a
b
c
czą80).
Zewnętrzny wygląd kierei Ryc. 31. Męskie nakrycie głowy z drugiej połowy XIX w., a — pil­
śniowy kapelusz z wysoką główką z okolic Inowrocławia, b — pil­
oddają wymienione już ilustra­ śniowy kapelusz z okolic Kowala, c ■— wykrywanka z okolic Ko­
cje Biesiekierskiego, Gersona wala. — O. Kolberg, Lud, Kujawy. Cz. I (1867), a = str. 67, b,
Kostrzewskiego i Majorkiewic = str. 64.
cza (ryc. 8, 9, 10, 24). Pamięć
o kierejach jest jeszcze w terenie żywa. Opowiadające kapiszon był zwany, „Bóg zapłać'1, ze
względ u na podobieństwo do worków kwestarskich. Kiereja była szczytową formą stroju kujaw­
skiego, nadawała ona Kujawiakom wyraz dostojeństwa i wyróżniała ich od innych regionów.
Po zaginięciu kierei w drugiej połowie XIX w. weszły w użycie ,.buchy“ t. j. granatowe
luźne płaszcze bez kapiszonów z leżącym kołnierzem, które zapinano na guziki oraz „bundy"
rodzaj grubych burek używanych w chłodne dni do podróży. Latem noszono płaszcze
„dęte" czyli rodzaj szerokich peleryn z otworami na ręce. Niestety te nowsze formy
wierzchniego okrycia nie zostały utrwalone ani w opisach, ani w materiale ilustracyjnym.
Były one niezawodnie przelotną modą, zapożyczoną z wzorców miejskich i dworskich.
Mocniej natomiast utrwaliły się w drugiej połowie XIX w. w miejsce dawnych kierei ..suk­
many" zwane też płaszczami z pelerynami (ryc. 12). W zbiorach działu etnograficznego
Muzeum Pomorskiego w Toruniu znajduje się taka sukmana z Szymborza (pow. inowro­
cławski); nosiły ją dwa pokolenia. Sukmany szyto z cienkiego, wysoko gatunkowego
sukna w kolorze jasno-granatowym i podbijano płócienną ciemno niebieską podszewką.
Na jej krój składały się dwa płaty przednie, krojone z szerokości sukna, które poszerzano
u dołu klinami i trzy płaty tylne; płat środkowy zwężał się ku górze a uzupeł­
niały go cztery boczne. W poprzek płata tylnego, na wysokości pasa przyszywano mocną
płócienną listewkę, której brzegi wykańczano dla wzmocnienia skórą i w której znajdowały
się otwory. Przez tę listewkę przeciągano mocną tasiemkę, którą regulowano szerokość
tyłu sukmany; końce tasiemek wiązało się z tyłu lub z przodu. Sukmana miała leżący
szeroki kołnierz, pod który wszywano pelerynę siągającą mniej więcej do pasa (ryc. 26).
Szerokie rękawy posiadały wykładane mankiety (szer. 12 cm). Na bocznych szwach od
tylu naszywano klapki imitujące kieszenie oraz trapezowaty dragon spięty dwoma guzikami
(ryc. 26 1, k). Sukmanę zapinano na sercowato wycięte klapki, które przyszywano po trzy
z każdej strony, w odległości 10 cm od krawędzi sukmany (ryc. 26 j). Peleryna, kołnierz,
dragon i klapy sukmany były obszywane czarnym sznureczkiem (ryc. 27). Opisane płaszcze
z pelerynami nosili zasadniczo zamożniejsi gospodarze i to głównie na Kujawach zachod­
nich. Sukmany tego rodzaju w momentach obrzędowych, zwłaszcza w obrzędzie weselnym
obszywano wzdłuż zapięcia, przy mankietach i klapach kieszeni białym futerkiem, zwykle
króliczym. Oprócz tego drużba przepasywał się przez prawe ramię haftowaną szarfą, którą
zawiązywał na lewym boku (ryc. 28).
W 11-ej połowie XIX w. natomiast powszechniej noszono na całych Kujawach czamary,
zwane przeważnie „szamerkami". W literaturze etnograficznej brak opisu i ilustracyj,
odnoszących się do czamar. Odzienie to zanikło już pod koniec XIX wieku, tak że obecnie
należy do rzadkości. Jedyny konkretny okaz czamary znaleziono w czasie badań pod
Kruszwicą w Żernikach, natomiast wiele szczegółów zebrano w ustnych wywiadach
Wynika z nich, że czamary miały jednakowy krój, natomiast różniły się w szczegółach

Czamary takie szyto z granatowego lub ciemno-niebieskiego sukna na płóciennej prze­
ważnie ciemno-grantowej podszewce. Sięgały one nieco niżej kolan i były dopasowane
do figury. Z tyłu od pasa układano klosz w fałdy lub suto je marszczono, w związku
z czym mówiono „ile fałd tyle mórg**, co miało wyrażać bogactwo noszącego. W odróż­
nieniu od sukman i kierei, czamary były cięte w pasie, z wyjątkiem dwu tylnych płatów,
zszytych wzdłuż środka pleców. Przód więc składał się z czterech płatów, dwu górnych
i dwu dolnych (ryc. 29 a, b), biegnących wzdłuż całej czamary i tak krojonych oraz
zeszytych, że tworzyły naturalny fałd. Plecy uzupełniały dwa łukowate płaty (ryc. 29 f),
a klosz dwa trapezoidalne kliny (ryc. 29 c). Kołnierz czamary bywał leżący, lub stojący
wysoki, z przodu rozwarty; rękawy szyte z dwu płatów miały doszyte płaty mar­
kujące mankiety. Czamary nie posiadały kieszeni, jedynie na wysokości pasa przyszywamo
dwie klapki, które miały charakter ozdoby. Odzienie to zapinano na trzy czarne guziki, ale
czasem, jak n. p. na okazie z Żernik zapinano je na drewniane „knebelki** obciągnięte
jedwabnymi nićmi. Niektóre czamary bywały bogato zdobione szamerowaniem czyli t. zw.
„przedsobami4* z aksamitnej taśmy. Stojące kołnierze zapinano przy pomocy pętli ze skrę­
conej aksamitki i drewnianych „knebelków**. Niekiedy szwy i brzegi czamary mankiety
i klapy obszywano ciemno-błękitną tasiemką. Na plecach, 20 cm poniżej pasa, obszywki
te kończyły się ozdobnymi chwaścikami z granatowej wełny.
Kożuchy
Kujawiacy nosili w zimie białe kożuchy, pokryte często materiałem, obecnie jednak nie
zachował się żaden tego rodzaju kożuch. W zbiorach Towarzystwa Krajoznawczego, znaj­
dujących się obecnie w Muzeum Pomorskim w Toruniu jest tylko rysunek takiego kożu­
cha (ryc. 30).
Oprócz kożuchów białych używano tu także czerwonych kożuchów t. zw. „dublonów**
z wielkimi kołnierzami. Kożuchy te również pokrywano materiałem lub wkładano pod kiereję.
Pasy

Nieodzownym uzupełnieniem stroju Kujawiaka był zawsze wełniany, bawełniany lub
jedwabny „superfinowy" pas, używany przeważnie przez starszych gospodarzy. Wszystkie
te pasy były około 3,5 m długie i 20 cm sze­
rokie, wiązane w supeł. Przepasywano się
nimi od przodu do tyłu, po czym zawią­
zywano z przodu na t. zw. „kłódeczkę1* lub
„różyczkę*4 (ryc. 5, 6, 8, 11, 12). Pasy noszone
były na kaftanku lub sukmanie podróżnej.
Zimową porą włóczkowe pasy służyły jako
szale; okręcano nimi wpierw szyję, następnie
skręcano je wzdłuż przodu i owijano się
dokoła w pasie. Na Kujawach były znane trzy
gatunki pasów: pasy sztywne tkane na kro­
snach, miekkie — robione na drutach, i siat­
kowe przeplatane ręcznie, dające się rozciągać
wzdłuż i wszerz. Te ostatnie były najpiękniej­
sze. Na Kujawach spotykało się pasy brązowe,
granatowe, dwubarwne, czarno lub czerwonoamarantowe, najczęściej zaś w różnych odcie­
niach czerwieni, a więc karmazynowe, pąsowe
amarantowe. Mimo że pasy takie żywo wystę­
Ryc. 32. Strój Kujawiaków z początku XX w.
pują we wspomnieniach ludu, to jednak w tere­
Z Archiwum Muzeum Etnograficznego w Kra­
nie nie znaleziono już, ani jednego okazu.
kowie
26

Okrycie gł owy
W oparciu o materiał ilustracyjny i informacje zebrane w terenie, należy stwierdzić, że
w ciągu XIX wieku ulegały zmianie również sposoby noszenia włosów. Starsze ilustracje
L. Zienkowicza, Biesiekierskiego, a częściowo i Gersona świadczą, że noszono włosy
długie, prawie spadające na ramiona (ryc. 5 — 6). Ale już po 1860 roku zaznacza się
tendencja noszenia włosów krótszych; ucinano je na wysokości ucha ,.pod donicę*',
rys. 9,10,12). To samo dotyczy wąsów, dawniejsze ilustracje wskazują, że Kujawiacy nosili wąsy
dosyć długie, zwisające (ryc. 5), a później przystrzygali je (ryc. 12), aby ostatecznie przejść
na miejską modę golenia całego zarostu.
$
W ciągu XIX wieku okrycia głowy ulegały bardzo silnym przemianom, noszono bowiem
letnie kapelusze słomiane, pilśniowe lub sukienne cylindry, rogatywki i futrzane wykrawanki
O słomianych nakryciach głowy nie można wiele powiedzieć, gdyż wyszły one w dru­
giej połowie XIX w. z użycia i nie ocalał ani dokładny opis, ani zabytkowy okaz.
Ze wzmianek w literaturze i terenowych wywiadów wiadomo jedynie, że noszono dwoja­
kiego rodzaju kapelusze słomiane domowej roboty, a mianowicie kapelusze z małą okrągłą
główką i szerokim rondem, zapewne była to forma starsza oraz kapelusze z wąskim rondem
i wysoką, cylindrowatą główką ,.na kujawską modę*', które prawdopodobnie powstały pod
wpływem pilśniowych cylindrów. Starszy typ sukiennego kapelusza z pierwszej połowy
XIX w. reprezentuje kapelusz z małym okrągłym denkiem, widoczny na ilustracji L. Zien­
kowicza z lat 1838 —40, oraz opis Ł. Gołębiowskiego. Był to sukienny kapelusz, z otoką
z szerokiej kolorowej wstęgi, okręcony szychowym, jedwabnym względnie słomianym
sznurkiem, ozdobiony kwiatami lub pawim piórem (ryc. 5).
Kapelusze takie w późniejszych czasach nosili kujawscy owczarze, cieszący się ogólnym
poważaniem. Zmieniały one kolor; pierwotnie były czarne, a później „jerzeczkowe" t. j koloru
jerzyn. Ozdoby takiego kapelusza również się nieco zmieniały, obok opasującej główkę
wstążki, przystrajano je szpileczkami o kolorowych główkach i pawim piórem. Kawalerowie
i wdowcy w pow. inowrocławskim przypinali z boku do kapelusza trzy różyczki na jednej
gałązce, kawalerowie z lewej strony, a wdowcy z prawej.
W czasach badań O. Kolberga, jak świadczy o tym jego opis i ryciny Gersona, noszono
już odmienne kapelusze, a mianowicie cylindry pilśniowe, z wąskim rondem i wysoką
„jak kominy*' główką węższą u dołu i poszerzającą się ku górze (ryc. 31 a); zresztą co do
wysokości takich cylindrów istniały pewne różnice, na Kujawach Borowych, pod Izbicą,
Sompolnem, częściowo w pow. włocławskim, w okolicach Kruszwicy i Radziejowa cylindry
te były rzeczywiście wysokie, opasane kilkoma rzędami czarnej wstęgi lub aksamitki,
a w okolicach Kowala główka była niższa, otoczona czarną wstążką z kokardką na przodzie, nad którą wpinano dwa niebieskie szkiełka (ryc. 31 b)
Dziś już trudno uchwycić, czy to zróżnicowanie było wyrazem następujących po sobie
mód, czy też wynikiem oddziaływania różnych ośrodków kapeluszniczych w małych mia­
steczkach. Wiadomo jedynie na podstawie poszukiwań Zakładu Etnografii U. W. pod
kierownictwem W. Dynowskiego, że centra takie znajdowały się w Inowrocławiu, Krusz­
wicy, Strzelnie, Skulsku i Lubrańcu.
Ubożsi gospodarze i parobcy nosili zamiast drogich kapeluszy „rogate*' czapki czyli
sukienne granatowe rogatywki z otokiem z szarych lub czarnych baranków (ryc. 31 c).
Młodzieńcy nosili je zawadiacko spuszczone na jedno ucho, a „od parady" zdobili pawim
piórkiem (ryc. 6,9,11). Rogatywki takie nie przetrwały jednak w terenie, a nawet już Kol­
berg pisze o wprowadzonej przez młodych modzie noszenia kaszkietów, czyli czapek
z daszkiem, które jak twierdzi „dziwne się wydają przy sukmanach*'.
Zimą używano czapek futrzanych, t. zw. „wykrawanek"; dawny ich typ widzimy na
drzeworycie zamieszczonym u Kolberga (ryc. 31). Jest to czapka podobna do rogatywki,
lecz wyższa i głębiej zachodząca na uszy. Późniejszy typ „wykrawanki", jak podaje Kolberg
27

miał wierzch sukienny „rogaty “ oraz uszy barankowe, które wiązano na wierzchu czapki
tasiemką lub zapinano na guzik, w mroźne dni spuszczano je na uszy.
W drugiej poł. XIX w. miejsce „wykrawanki“ zajęły wysokie czapki futrzane; taką
właśnie czapkę znaleziono w pow. aleksandrowskim. Ma ona kształt stożka o średnicy
dolnej 30 cm, jest wysoka 25 cm, wewnątrz wyłożona barankiem białym a na zewnątrz
barankiem czarnym, sztucznym.
Obuwie

Zamożny Kujawiak nie chodził nigdy boso. Według opisu Gołębiowskiego noszono
bdty z podkówkami i cholewami wywijanymi. Kolberg podaje, że były one uszyte z czarnej
zwykłej skóry, sięgały do pół łydki i miały wywróconą krótką cholewkę naturalnej barwy;
nazywano je „wywrotkami" (ryc. 5, 6). Poza tymi opisuje on inny rodzaj butów noszonych
przez Kujawiaków, były to t. zw. buty ,,jałowiczei4 z cholewami sięgającymi prawie do
kolan. Starzy szewcy pamiętają jeszcze buty szyte na jedną nogę, zszywane po bokach
a wykonane z jednego kawałka skóry (ryc. 5).
Na przełomie XIX i XX w. noszono buty zwane „harmonijką". Były one robione na
specjalnych, drewnianych prawidłach na których układano mokrą skórę i obwiązywano
wzdłuż rowków wyciętych w prawidłach. Po zdjęciu z prawideł cholewa układała się
powyżej kostki w czterorzędową harmonię. Buty te miały wysokie obcasy podbite pod­
kówkami, które skrzyły się w tańcu, dlatego nazywano je „iskrzokami“.
Mężczyźni zaczęli nosić na Kujawach skarpetki dopiero w XX w., przedtem owijali la­
tem nogę onuckami a w zimie wkładali do buta wiecheć słomy.
Do d a t k i do s t r o j u m ę s k i e g o
Uzupełnieniem stroju męskiego były jedwabne lub wełniane chustki w odcieniach
czerwonych, które przewiązywano pod szyją w węzeł. Chustki takie wiązano pod kołnierzem
koszuli a końce chowano pod „jakę“. Były one często pięknie haftowane białym płaskim
lub dzierganym ściegiem w rózgi i róże. Przeważnie haftowały je dziewczęta lub czasem mężatki
Kolberg wspomina o grubych i szerokich chustkach noszonych w zimie, wiązanych
na supeł z tyłu, przy czym końce chust chowano z tyłu za kołnierz.
Starzy Kujawiacy pamiętają miękkie i szerokie podwójne, pasy irchowe, z przegródkami
w środku na talary; noszono je pod sukmaną jadąc w drogę ż pszenicą na sprzedaż.
Zamiast trzosów były czasem w użyciu sakiewki z jelonkowej skóry czyli woreczki
ściągane u góry, które chowano za pasem pod sukmaną.
Kujawiak chodził zawsze z laską, Gołębiowski zaś pisze „kij w ręku albo laska cyną
oblana“. Zienkowicz wspomina o kiju okutym ołowiem. Później noszono laski zwykłe,
zakrzywione, własnej roboty lub kupowane w miastach (ryc. 5.)
Obrzędowy ubiór drużby uzupełniała biała haftowana szarfa, biała chustka w ręku
i bat drużbiarski na sarniej nóżce, obwiązany wstążką (ryc. 28).
R o z d z i a ł VI
OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO
Na podstawie opisu Kolberga i relacji starych Kujawianek można odtworzyć dziś jeszcze
wygląd kobiecego stroju kujawskiego. Kobiecy letni ubiór roboczy składał się w drugiej
poł. XIX w. z lnianej koszuli z „nadołkiem“, z „kiecki" czyli płóciennej spódnicy bez stanu,
ze spódnicy ze stanem wykonanej ze „swego“ tj. samodziałowego płótna, później zaś
z materiałów fabrycznych, a dalej ze stanika czyli sznurówki płóciennej lub kamlotowej,
oraz z lnianego lub perkalikowego fartucha przeważnie w paski. Dziewczęta nosiły na
głowie chustki, mężatki zaś płócienne lub koronkowe czepki (ryc. 7, 8, 9, 11). Do pracy cho­
dziły przeważnie boso, w okolicach gdzie byli osiedleni Niemcy, w drewnianych chodakach.
28

Ryc. 33. Krój koszuli kobiecej przyramkowej z nadołkiem starszego typu. Kłobia, pow. Włocławek,
a — górny płat przedni, c — górny płat tylny, b, cl — nadołek, tył i przód, e — przyramki, f —
kołnierz, g — główny płat rękawa, h — mankiet, i ćwikieł. Rys. H. Mikułowska — 1952. Podzialka
1:30

Strój świąteczny panny składał się z lnianej koszuli, płóciennej sznurówki, płóciennego
lub batystowego pólkoszulka z kryzikiem i dwu do trzech spódnic oraz jedwabnej chustki.
Najpierw wkładano sukienną lub barchanową czerwoną kieckę, na nią białą płócienną
kieckę haftowaną, a na wierzch jedwabną lub „marynusową“ czyli wełnianą najczęściej
z wełny w jednym, przeważnie niebieskim kolorze. Do letniego stroju odświętnego panny
należał fartuch jedwabny lub batystowy, kaba­
cik sukienny z pelerynką, pończochy i sznurowa­
ne buty, chustka wełniana zarzucona na jedną

Ryc. 34. Rekonstrukcja kroju sznurówki na pod­
stawie ilustracji Zienkowicza, W. Gersona oraz
informacji starej krawcowej. Smiłów, pow. Wło­
cławek. — a płaty przednie, b — płat tylny,
c — boczne kliny, cl — zaszewka. Rys. H. Mi­
kułowska — 1952. Podziałka 1:30

Ryc. 35. Bluzki ze stroju ślubnego, a — przód,
b — ,, boczki", c — tył, d — kawałek materiału
wszywrany pomiędzy dwa płaty c, e — części rę­
kawa — wierzchnia i spodnia, f — zaszewki. Ze
zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys.
H. Mikułowska — 1952. Podzialka 1:30.

29

rękę i batystowa biała chustka do nosa trzymana
w drugiej (ryc. 5, 10, 11). Ubiór uzupełniały
liczne sznury korali. Na tańce a szczególnie na
„wieńcówki** czyli dożynki stroiły dziewczęta
głowę kwiatami lub wieńcami, nakładały też
sznurówki na białe koszule a do korali przypinały
z tylu pęk wstążek (ryc. 5, y).
Mężatki nakładały latem w dni świąteczne
te same części odzieży co i dziewczęta, z tą
tylko różnicą, że spódnice ich były ciemniejsze
i dłuższe (do kostek), kabaty też dłuższe, nato­
miast nie nosiły sznurówek (ryc. 5 ,6 ,8 , 11,32).
Fartuchy mężatek były barwne atłasowe, ada­
maszkowe, szerokie i długie. Bogate gospodynie
nosiły liczniejsze korale niż panny, a oprócz tego
pierścienie i broszki. Strój mężatek odróżniał
się od stroju panien tym, że mężatki w dni
świąteczne wkładały na głowę „kopki“ tiulowe,
obwiązane jedwabną chustką, na którą zarzu­
cały chustkę wełnianą, drugą zaś wełnianą chus­
tkę przewieszały przez rękę a w dłoni trzymały
białą chustkę batystową.
Zimą wkładały na codzień ciepłe spódniczki
i watówki, spódnice wełniane, „jaki“ lub kaftany
Ryc 36. Kujawianka. Z Archiwum Muzeum
i fartuchy w paski. Wychodząc z domu narzu­
Etnograficznego w Krakowie. Reprodukcja
cały
na ramiona ciepłą chustkę lub męską
z barwnej planszy.
sukmanę.
Zimowa odzież kobieca odświętna składała sie również z trzech spódnic t. j. z czerwonej
sukiennej ze stanem, z białej płóciennej, haftowanej oraz spódnicy wierzchniej, wełnianej lub
sukiennej uszytej z tego samego materiału c
bluzka, a dalej z kaftanika, kryzika lub białeg
kołnierza i jedwabnej chustki skrzyżowanej ii
piersiach. Wełniane pończochy i sznurował
buciki lub pantofle uzupełniały ubiór. Do wj
ścia wkładały na wierzch długi kabat z pel
rynką podbity barankiem, „węgierkę**, watowaną
szubę. Ubiór głowy stanowiły „kopki** i grube,
„dubeltowe** chustki tureckie.
Ubiór panny młodej składał się według Kol­
berga z cienkiej białej koszuli z kryzikiem, z nie­
bieskiego gorsecika z klapkami, lamowanego srebr­
nym szychem, z niebieskiej spódnicy w kwiatki
i białego fartuszka. Nieco później wkładano do
ślubu bluzki z rękawami w tym samym kolorze
co spódnica, przeważnie w odcieniu niebieskim,
fartuszki kolorowe i jedwabne chusteczki na ramiona (ryc. 10). Na głow ę wkładano pannie
młodej koronę ze świecidełek, półkoronkę ze
wstążek i kwiatów, czy też wianek z mirtu
• i
~
i
i„ i(1
i,o
i kwiatów z kokardą z tyłu albo chusteczką
ozdobioną wstążkami.

30

Ryc 37

iSpódnik.. wlostowo, pow. Inowro.

Cław. a — główny płat, b — pasek, c —
z przodu, d — z tyłu, e — obszywka. Ze
zbiorów Muzeum Kultur Ludowych w Mloci-

nach Ryg pracownia M K L 1952 Po.
działka 1:30.

Rozdział

VII

SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO
Koszula
Kujawianki szyły koszule z „własnego" płótna
cieńszego z doszytą częścią dolną czyli „odzimką“
lub „nadołkiem", wykonaną z płótna grubszego
„paczesnego" „Nadołki" wykonywano w dwojakim
celu, żeby było cieplej, gdyż innej bielizny Kuja­
wianki nie wkładały i z oszczędności, gdy bowiem
górna, cieńsza część koszuli podarła się, doszywano do tego samego „nadołka" koszulę nową.
Dawniejsze koszule kobiece posiadały krój przyramkowy, składały się bowiem z prostokątnych
płatów połączonych przyramkami (ryc. 33). Później
szyto koszule ,.z karczkiem", w który wszywano
zmarszczony płat przedni i tylny; wąska pliska u szyi
zastępowała kołnierzyk. Koszule te posiadały prawie
identyczny krój co koszule męskie z napierśnikami
(ryc. 14). Rękawy przy koszulach były proste, u dołu
zmarszczone i wszyte w mankiety; pod pachami
wszywano kwadratowe kawałki płótna czyli „ćwikły".
Sznurówki

i gorsety

Ryc. 38. Kobiecy ubiór odświętny. Ze
Na koszulę wkładano płócienne białe sznurówki,
zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego
zapinane z przodu na guziczki, obciskające kształtnie
w Kruszwicy. Fot. I. Frycz — 1951.
figurę. Składały się one z dwu płatów przednich
z których każdy pod piersiami miał głęboką zaszewkę i z sześciu „boczków" czyli klinów
wciętych w pasie a rozszerzających się ku dołowi oraz podobnie krojonych pleców (ryc. 5, 9,
11). Po zeszyciu tych części powstawała sznurówka wcięta w pasie,
b
lekko falująca na biodrach, co nadawało figurze pewną grację (ryc.
5, 9, 11). Elegantki, chcąc wyglądać kształtniej, ściskały się w pa­
sie dodatkowo gorsetem, w którym jednak nie mogły się sw o­
bodnie poruszać.
Oprócz tych sznurówek płóciennych wkładanych pod półkoszulki, noszono po wierzchu barwne gorsety. Gorsety takie z poł.
XIX w. znane są z ilustracji Zienkowicza i Gersona (ryc. 5, 9),
a
były one dopasowane do talii, przy szyi zaś posiadały wielkie
owalne wycięcie, zachodzące aż na ramiona. Z tyłu i boków od
pasa doszyte były trapezowate klapki poszerzone u dołu (ryc. 9,
36). Brzegi gorsetu, klapki i miejsca ich zeszycia były oblamo­
wane tasiemką w innym kolorze, przy gorsecie czerwonym —
niebieską, przy niebieskim — białą (ryc. 9, 36). Gorsety były z przodu
sznurowane wąską wstążką.
Późniejsze sznurówki — gorsety posiadały krój podobny do kroju
sznurówek ,.w boczki" (ryc. 34), z tym że u dołu były one jesz­
Ryc. 39. Krój atłasowej
cze bardziej sfałdowane lub posiadały klapki (ryc. 36) Sznurówki —
zapaski. Kutartowo, pow.
Inowrocław. Ze zbiorów gorseciki szyto z wełny, sukna, aksamitu, kamlotu, wytłaczanego
Muzeum Kultur Ludowych atłasu w różnych kolorach (granatowe, bordowe, zielone, czarne,
w Młocinach. Rys. pracow­
nia M. K. L. — 1952. Po- najczęściej modre). Brzegi ich lamowano również czerwoną lub
żółtą tasiemką, zapinały się na haftki lub były sznurowane. Gordziałka 1:30.

31

seciki takie podszyte barwną podszewką, dobrze
dopasowane ładnie leżały na figurze, to też dziew­
czyna w sznurówce była jak „sosna prościutka".
Z końcem XIX w. dziewczęta nakładały sznu­
rówki takie tylko na „wieńcówki“ czyli dożynki.
Bluzki
Mężatki nosiły zamiast gorsetów bluzki wyko­
nane z tego samego materiału co spódnice. Były
one zapinane aż pod szyję na około 20 drobnych
guziczków. Bluzki były krajane podobnie jak sznu­
rówki „w boczki“; przód był gładki tylko po obu
stronach zapięcia były w pasie po trzy zaszewki,
dzięki którym bluzka była dopasowana do figury
(ryc. 35). Rękawy u tych bluzek były długie, obci­
słe, plecy były zszywane po środku, w pasie zaś
między obie części pleców wszywano prostokąi,
który tworzył potrójny fałd (ryc. 35). Obok takich
bluzek istniały i inne, zapinane z tyłu na guziki
z
szerokimi rękawami marszczonymi u góry i u dołu.
Ryc. 40. Partach ,,z pąsu“ . Ze zbiorów
Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy.
a zakończonymi listewką. Sięgały one niżej pasa
Fot. L. Torwirt — 1952.
i były wykończone falbanką z koronką; zamiast
kołnierzyka miały listewkę. Wykrój pod szyją za­
krywał biały pólkoszulek i kryzik. Bluzki takie, jak również kabaciki zastąpiły „jaki4', które
pojawiły się około 1860 r. Były to właściwie luźne bluzy z rękawami, sięgające nieco ni­
żej pasa, z wykładanym kołnierzem, zapinały się na guziki. Szyto je z sukna czarnego
granatowego lub brązowego. Jeszcze dziś spotyka się je dość często w terenie (ryc. 3).
Półkoszulki
Najdawniejsze ilustracje Zienkowicza i Gersona świadczą, że dziewczętą na sznu­
rówki lub gorset wkładały białe cienkie, płócienne lub batystowe półkoszulki (ryc. 5); później
noszono je pod gorset, a kobiety nosiły je pod biuzą. Zadaniem ich było uzupełnienie wykroju gorsetów
i bluzek. Na półkoszulki tuż przy szyi nakładano
koronkowe kryziki. O kroju tej części ubioru kobie­
cego nie można wiele więcej powiedzieć, z powodu
braku informacji.

Spódnice

,,

., ri

, , ,.

ry

,

.

Ryc. 41. Fartuch haftowany. Ze zbiorow
Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy.
Fol. L. Torwirt — 1952.

Kujawianki nosiły zazwyczaj 3-4 spódnice za­
leżnie od zamożności i pory roku. W zimie wkła­
dały na koszule „watówki“ pikowane watą włożo­
ną między dwie warstwy satyny lub barwnego perkalu. Watówki te wszywano w stanik, niekiedy też
watowany.
Kiecki z sukna lub barchanu w kolorze „buroczerwonym" były wedle Kolberga bez stanu, później
jednak szyto je ze stanem. Były one wykończone
u dołu czarnym haftem w ząbki, listki, kwiatki lub
ozdobione kilkoma rzędami czarnej „plotki" czyli
. . . .
. : .
..
tasiemki . czarnym jedwabnym sznurkiem. Na to
nakładano białe płócienne spódnice, które również

były suto marszczone i wszyte
w pasek, u dołu zaś haftowane
białymi nićmi w ząbki, dziurki, listki
i kwiatki. Krój takich „spódników“
był prosty, jak świadczy o tym
ryc. 37.
Dawniejsze spódnice wierzchnie
były bardzo długie i suto marsz­
czone; szyto je z 4-6 „pólek" czyli
szerokości materiału (ryc. 5,9,10,12),
wszywano w stanik lub pasek,
zapinane zaś były z boku na haft­
ki lub zawiązywane na tasiemki.
Ryc. 42. Rabatek dziecięcy. Ze zbiorów Muzeum Etno­
graficznego w Krakowie. Fot. M. Maśliński — 1952.
Pod wpływem mody miejskiej za­
częto później szyć spódnice w kliny;
były one z przodu i z boków gładkie, a z tyłu suto marszczone i układane w fałdy (ryc. 37).
Na codzień szyto spódnice z płótna lnianego, barwionego lub drukowanego
w kropki, paski, kratki, rózgi, najczęściej jednak używano tkanin fabrycznych. Kolberg
wspomina o codziennych spódnicach ćwiliszkowych, perkalikowych, „neslowych" i odświęt­
nych spódnicach sukiennych, kamlotowych w barwne kwiaty i wzory, wreszcie adamasz­
kowych w kwiaty. Gołębiowski i Zienkowicz podają, że dla dziewcząt charakterystyczne
były spódnice niebieskie, lamowane czerwoną
wstążką. Według informacji starych Kujawianek panny nosiły spódnice jasne w jednym
kolorze, najczęściej modre, spotykano także
żółte i różowe lub w kwiaty. Poważne g o s­
podynie nosiły najczęściej spódnice ciemno
granatowe, zielone, bordowe, brązowe, weł­
niane lub w lecie jedwabne; uważały one
kwieciste spódnice za „cygańskie". Wykoń­
czeniem spódnicy u dołu była sztywna listwa
z alpagi (szer. 15 — '/O cm), wykończona
szczoteczką czyli strzyżoną aksamitką, powierzchu zaś naszywano aksamitną taśmę.

Fartuchy
Nieodzowną częścią kobiecego stroju ku­
jawskiego były długie i szerokie fartuchy uży­
wane zarówno na codzień, jak i od święta.
Szyto je dawniej z niebieskiego płótna dru­
kowanego w paski, rózgi i kółka, później
zaś noszono fartuchy z materiałów fabrycz­
nych w biało-niebieskie lub czerwone paski,
często obszyte u dołu listwą (ryc. 5, 7, 8).
Fartuchy odświętne bywały z jedwabiu,
atłasu (ryc. 9, 38), adamaszku lub mieniącej
się tafty w jednym kolorze, najczęściej złote,
zielone, fioletowe, pąsowe, szafirowe, czarne
lub w kwiaty. Szyto je z dwu szerokości ma­
teriału, marszczono i wszywano w pasek długi
i poszerzony u dołu, który zawiązywano
z tyłu na tak zwaną „różyczkę" (ryc. 38).

Ryc. 43. Strój starszej kobiety; kabatek, haf­
towany fartuch i czepek. Anusin, pow. Ino­
wrocław. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplań­
skiego w Kruszwicy. Fot. J. Frycz — 1951.

33

Najpiękniejsze fartuchy kujawskie były z płótna poszewkow ego czyli „imlotu", pąsowe
lub niebieskie, czasem w paski, haftowane dokoła białym haftem i wykończone dzierganymi
ząbkami (ryc. 38), fartuchy te jednak w terenie nie zachowały się. Trzy ostatnie egzemplarze
takich fartuchów znajdują się w muzeach w Kruszwicy i Włocławku; dwa z nich są pąso­
we, a jeden w paski. Fartuch znajdujący się we Włocławku jest pąsowy, haftowany białymi
nićmi i wykończony dokoła starannie dzierganymi ząbkami. Wzdłuż jego brzegów biegnie
ornament składający się z listków w środku, kropkowanych gałązek z listeczkami i t. zw.
„tłustych dziurek" ujętych w grona. Jest to charakterystyczny motyw haftu kujawskiego,
polega on na tym, że tylko część górna jest zahaftowana haftem płaskim, przestrzeń zaś
w środku pozostaje niezahaftowana. Cały haft wykonany jest ściegiem płaskim, supełkowym
i sznureczkowym. Taśmy u fartuchów czyli „bandaże" są również haftowane i wykoń­
czone ząbkami.
Fartuch z Kruszwicy (ryc. 40) jest również pąsowy i wykończony dzierganymi ząbkami,
ornament jego jednak ma charakter nieco odmienny, składa się on z jednej gałązki biegnącej
wzdłuż brzegów fartucha, złożonej z różyczek i liści. Technika haftu jest podobna do po­
przedniego, listki jednak są wypełnione drobną ręczną stebnówką, a kropeczki wypukłym
haftem. Drugi fartuch z Kruszwicy jest w bialo-fioletowe paski (ryc. 41); górna jego część
jest uszyta z pionowych pasków, a dolna z pasków ukośnych. U dołu fartuch ten jest
wykończony w duże zęby, utworzone z drobniejszych ząbków, nad każdym z nich znaj­
dują się gałązki z listkami, wykonane podobną techniką co i haft poprzedni.
W początkach XX w. były noszone fartuchy wąskie, wykończone plisowaną falbanką
lub obszyte czarną korcspką; przeważał kolor czarny.
Okrycie

wierzchnie

Z opisów Ł. Gołębiowskiego, O. Kolberga,
z dość obfitego materiału ilustracyjnego i istnieją­
cych okazów muzealnych oraz badań terenowych
wynika, że na Kujawach istniało kilka rodzai
wierzchnich okryć kobiecych, a więc krótki
kabacik-kaftanek z pelerynką, długie kabatyszuby z pelerynką, sukmana-kaftan bez pelerynki
i sukmana właściwa z pelerynką. Z tych rodzai
wierzchniego kobiecego ubioru najstarszy jest
przedstawiony na ilustracji Zienkowicza, a więc
około 1838 r. sukmana-kaftan bez pelerynki,
której już nie spotyka się w późniejszych ryci­
nach Biesiekierskiego, czy Gersona.
Pstrucha
Łukasz Gołębiowski wymienia jako kujawskie
odzienie kobiece „pstruszkę" — co w tekście jego
orzmi: „gorset...,chustka...spódnica...,albo pstruszka jaka, wstążką karmazynową szeroką u dołu
garnirowana"; O. Kolberg cytując tekst Gołę­
biowskiego postawił znak zapytania w związku
z ową pstruszką Z tekstu trudno ustalić, czy
pstruszka oznacza tu spódnicę, zapaskę naramienną, czy też fartuch. Wyraz ten w gwarach
polskich posiada różne znaczenia, zestawił
Ryc. 44. Strój starszej kobiety. Anusin, pow.
je
J. Karłowicz w swoim Słowniku gwar pol­
Inowrocław. Widok z tyłu.. Porównaj z ryc.
skich.
Termin pstrucha pojawia się w anonimo­
43. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego
w Kruszwicy. Fot. J. Frycz - - 1951.
wych sielankach T.L.J. p.t. „Pasterze na Bachorzy"...,
34

Ryc. 45. Krój kobiecego kaftana. Anusin, pow. Inowrocław, a — przedni płat, b, c, d, e, f, g —
wstawki tworzące fałdy, h — płat tylny, i — pelerynka, j, k — części rękawa — spód, wierzch,
mankiet. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Rys. H. Mikułowska — 1951. Podziałka 1:30.

wydanych w 1827 r. a więc w najstarszej relacji o ubiorze kujawskim. W IV sielance
malując ubiór dziewczyny powiada autor:
„Ale słuchaj! pamiętasz Janku tę dziewuchę,
co miała na sobie nowiusieńką pstruchę".
Ponieważ autor sielanki w dalszych wierszach szczegółow o opisuje ubiór kobiecy a w opi­
sie osobno wymienia jeszcze serdak j fartuch, wnosić należy, że opis odnosi się albo do
spódnicy, albo co prawdopodobniejsze do zapaski naramiennej, gdyż tą nazwą określana
jest ona w Wielkopolsce.
W czasie badań stwierdzono jedynie, że starsze kobiety wiedzą z tradycji, że
w pierwszej poi. XIX w. kobiety nakładały na ramiona, a w czasie deszczu zarzucały na
głow ę kawał wełnianego samodziału, marszczonego i wszytego w pasek jak fartuch,
tkanina była w drobniutkie paseczki czerwono-czarne, modro-białe, lub modro-czarne.
Informacje te pozwalają wnosić, że tradycje odnoszą się właśnie do wspomnianej pstruchy,
której nazwa jednak w gwarze ludowej zanikła. Dłużej nieco utrzymywały się lniane
drukowane we wzory płachty noszone w czasie deszczu.
Kabacik i- kaftanki
Na bluzki, względnie sznurówki wdziewały kobiety do wyjścia, zwłaszcza w chłodne
pory roku, krótkie, wcięte w pasie i sfałdowane u dołu kabaciki z pelerynką, które lud
raczej nazywał „kaftankami“. Przypominają one tak w kroju jak też w barwie kabatki wiel­
kopolskie. Wygląd ich ilustruje rysunek Biesiekierskiego z około 1863 r. (ryc. 6), litografia
Gersona z około 1867 r. (ryc. 7, 9, 11) i fotografia z okolic Szymborza z około 1890 r.
(ryc. 12), a dalej drzeworyt zamieszczony w „Kujawach" O. Kolberga, a także zabytkowy kabatek j Muzeum Etnograficznego w Krakowie (ryc. 42), oraz z Muzeum Nadgoplańskiego w Kru­
szwicy pochodzący z okolic Anusina w pow. inowrocławskim (ryc. 43, 44), a dalej okaz
z muzeum włocławskiego ze Śmiłowic w pow. włocławskim (ryc. 46). Taki sam krój
posiada kaftanek dziewczęcy z Kujaw z Muzeum Etnograficznego w Krakowie (ryc. 42).
Wspomniany, anominowy autor sielanek wydanych
około 1827 r. tak opisał tę część odzienia:

.,

„Kabacik miała czysty, jakby z igły'now y,
Nie baczę czy ciemny, czy jasno granatowy,
Złociste miała kreski na szwach przyszywane,
A guziczki majeczką jakąś wykładane".
.......................

.

, .

, .

_

,,

Najlepiej ujmuje istotę tej części ubioru O. Kolberg:
„Od ubrania lepszego (zimową szczególnie porą) mają

Ryc. 46. Szkic kabata kobiecego z oko-

llcy śmiłowic, pow. Włocławek. Rys.
h.

Mikułowska — 1951.

35

Ryc. 47. Dziewczęcy kabacik. Boruchowo, pow. Włocławek, a — z przodu, b — z tyłu, c — przedni
płat, d — boczki, e — połowa płata tylnego tzw. plecy, f — części tworzące fałdy od pasa, g — pe­
lerynka, h, i, j, — części rękawa, część wierzchnia, spodnia i mankiety. Ze zbiorów Muzeum Etnogra­
ficznego w Krąkowie. Rys. Z. Baszczyńska — 1952. Podziałka 1:30.

„ k a f t a n i k i " lub „ k a b a t y " sukienne, granatowe lub ciemno-zielone z pelerynką krótką,
na haftki zapinane, ozdobione z przodu na piersiach guziczkami, a z tyłu suto fałdowane.
Kaftaniki te wcięte do kibici, bywają niekiedy barankami, lisami lub królikami podszyte;
dawniej u nich każdy szew galonem obszywano, teraz zaś naszycie to zastępują sznurki
i taśmy różnobarwne". Tak bywało na Kujawach Polnych, na Borowych zaś podaje Kolberg:
„Klapki kaftana nieco mniejsze, bardziej rozrzucone"40).
Na podstawie zabytków muzealnych i informacji terenowych, można ten opis zasadniczy
uzupełnić, kabaciki bowiem posiadały podszewkę płócienną lub flanelową w kolorze czerwo­
nym dla dziewcząt, a zielonym dla kobiet. Charakterystyczną cechą kroju, było to, że skła­
dały się one z dwu płatów przednich z wykładanymi klapkami, przy czym płaty te były
tak skrojone, że dolna część kabatka nie schodziła się i odsłaniała fartuch. Plecy składały
się z dwu symetrycznych płatów, resztę uzupełniało sześć boczków (ryc. 47). Jeśli chodzi
o boczki, to liczba ich nie była stała i tak na ryc. 45 jest ich siedem. Boczne doszywki
bywały wycięte z jednego kawałka (ryc. 45) lub dwudzielne (ryc. 47); zależnie od tych
szczegółów tył kabatka bywał mniej lub więcej sfałdowany i wcięty. Rękawy kabatków
szyto z dwu płatów i przyszywano do nich wykładany mankiet, zapinany na haftki. Kabaty
nie posiadały kołnierzyka, przyszywano natomiast pelerynki, które bardzo różniły się
w szczegółach kroju. Kieszeni ta część odzienia nie posiadała, imitowały je naszyte klapki.
Kabaciki obszywano na krawędziach i przy zapięciu, kieszeniach i klapkach czarnym szutasiem, srebrnym szychem, czerwonym sznurkiem lub nawet barankiem. Zapinano ję na
haftki, a po obu stronach zapięcia przyszywano mosiężne guziki jako ozdoby. W szczegó­
łach kabatki różniły się w kroju i zdobinach, zasadnicze jednak rysy były wszędzie jedna­
kowe, kabatki dziewczęce były krótsze, a kobiece dłuższe. Kabaciki takie wychodziły
z mody już w czasach O. Kolberga, co poświadcza jego relacja, stwierdzająca, że miejsce
ich zajmowały proste „jaki", nie mniej jeszcze pod koniec XIX w. starsze kobiety chodziły
w tym odzieniu. Jaki natomiast dotrwały do współczesnych czasów, o czym była mowa
w rozdziale o bluzach (ryc. lt>).
Kaftan — Kabat — S z u b a — W ę g i e r k a
Obok krótkich kabacików czyli kaftanków, dość obfity materiał ilustracyjny potwierdza istnie­
nie na Kujawach całej grupy kobiecego odzienia wierzchniego, wyglądem a poniekąd krojem
36

przypominającego ow e kabaciki; chodzi tu wła­
śnie o kabaty, kaftany, „węgierki" czy też szuby.
Prawie wszystkie te ubiory cechuje krótki w pa­
sie wcięty stan, pelerynka i wywinięte klapy,
oraz z przodu wycięte szwy. Różnica natomiast
polega na tym, że wszystkie one są dłuższe,
sięgają bądź do pól uda, bądź niżej kolan,
a wreszcie do kostki.
Wzmianki O. Kolberga, Ł. Gołębiowskiego
i L. Zienkowicza o tej grupie odzienia, są zbyt
ogólnikowe, określenia gwarowe niepewne i nie
dające się jasno związać z poszczególnymi ubio­
rami. Materiał-ilustracyjny nie rzuca światła na
ich krój, a żaden okaz ze znanych zbiorów nie
przetrwał do naszych czasów.
Istniejące relacje pozwalają jedynie wnosić,
że długi kaftan względnie kabat nosiły kobiety,
co poświadcza krótka notatka Gołębiowskiego;
„kobiety noszą kabaty długie, dziewczyny krót­
kie z fałdami"41). Taki ubiór reprezentują; ilu­
stracja Biesiekierskiego (ryc. 6), Gersona (ryc. 11)
oraz fotografie z końca XIX w. (ryc. 12, 32).
Są to widocznie letnie kaftany, długie do kostek,
lub zaledwie przykrywające biodra, trudno jednak
ustalić, czy te różnice odpowiadały różnicom regio­
nalnym, czy też były wyrazem przemijającej mody.
Do fego też typu zaliczyć należy kaftany
obszyte barankiem lub króliczym futerkiem, tak
jak widoczne jest to u Gersona (ryc. 8) i na
rycinie wykonanej przez Majorkiewicza (ryc. 48).
Rys. 48. Kujawianka w kabacie. .Reprodukcja
Było to odzienie zamożnych chłopek i zapewne rysunku Majorkiewicza. Tygodnik Ilustrowany
noszone w zimowych porach roku.
t. II (1868), nr 28, str. 17
Do takich długich do kostek kaftanów, ob­
szytych futerkiem odnoszą się niewątpliwie wzmianki O. Kolberga, że na Kujawach Borowych
ku Sompolnu i Izbicy: „Dawniej kobiety nosiły w ę g i e r k i czyli szuby, do stanu obłożone
barankiem"42), a dalej: „... nosiły j u p k i , czyli szerokie kabaty futrem podbite i nieco
fałdowane"48); w przypisach omawiając ubiór z okolic Tuczna, Helenowa i Łącka uzu­
pełnia, że kobiety nosiły „... w lecie sukienne krótkie kabaty, w zimie długie podbite
barankami (w ę g i e r k i)"44).
Sukmana
Krótką wzmiankę poświęca O. Kolberg sukmanie, przy opisie ubiorów na Kujawach
polnych ,.... w zimie używają chłopskiej sukmany albo kierei, którą się odziewają na
głow ę1'45). Poza tą wzmianką brak w starszej literaturze jakichkolwiek danych o sukmanach.
Do pewnego stopnia można tu jeszcze wymienić ciekawą rycinę Zienkowicza z około
1837 r. (ryc. 5), na której wyobrażona jest kobieta w charakterystycznym wierzchnim odzie­
niu, cechy jego znacznie odbiegają od poprzednio opisanych. Do tego okrycia zapewne odnosi
się wzmianka Zienkowicza o „długim kaftanie z niebieskiego sukna". Odzienie to sięgało
poniżej kolan, posiadało obcisły i wcięty stan, a od pasa opadało wydatnym kloszem
w dół. Rękawy obcisłe, prawdopodobnie z mankietem, i stojący kołnierz uzupełniały
całość. Dolne poły jego z lekka rozchylały się, ale w niczym to nie przypominało wycię-

37

tych przodów kaftanów. Tył układał się w 6-7 fał­
dów. Szczególnie uderzał tu brak pelerynki, tak ty­
powej dla wszystkich poprzednio opisanych kaba­
tów i kaftanów.
Opis właściwej sukmany kujawskiej podaje do­
piero E Frankowski, na podstawie zabytku istnie­
jącego przed wojną w Muzeum Etnograficznym
w Warszawie46): „Chełmce, powiat Inowrocław,
sukmana kobieca, długość 1 Mcm, szerokość MO cm.
Cienkie sukno granatowe fabryczne. Podbita pół
wełnianym samodziałem w kraty. Zapinana do pasa
na siedem haftek. Cztery sznury do szamerowania
z pętelkami czarnymi, po dwie z każdej strony.
Rękaw z dwu płatów. Pelerynka obszyta sznurecz­
kiem ciemno-granatowym“ (ryc. 49). Brak bliższych
danych co do pochodzenia tej sukmany nie pozwala
na bardziej szczegółowe omówienie, stwierdzić jedy­
nie można, że jest ona inna od opisanych kabatów
kaftanów i węgierek.
Chusty
Ryc. 49. Sukmana kobieca. Chełmce, pow.
Inowrocław. Wg pracy E. Frankowskiego
„Sukmany ludu polskiego", Warszawa —
1928, str. 9, ryc. 9. Podziałka 1:30

Miejsce naramiennych zapasek i pstruch, zajęły
lniane drukowane we wzory płachty używane
w czasie deszczu do noszenia dzieci. Później do
tego samego celu używano chust w kratę t. zw.
„bawełnie". Odświętne chusty były wełniane, czerwone, żółte, czarne ze szlakiem dookoła
lub t. zw. „merinusy" z cienkiej wełny, czerwonej lub żółtej w kwiaty.
W drugiej poł. XIX w. zaczęto sprowadzać lub przemycać z Prus ogromne chusty
„tureckie" o tkanych wzorach zwane „mazanichami" (ryc. 50). Nazwę swoją zawdzięczają
one wielkiej ilości barw i ornamentów, które z daleka się zamazywały. Chusty takie były
albo podwójne, drogie noszone tylko przez bogate chłopki, albo pojedyncze „z dnem“ t. zn.
ze środkiem w jednym kolorze, czarnym, białym lub czerwonym. Dokoła aż do brzegów
wykończonych frędzlami biegł bogaty ornament przetykany w różnych kolorach o prze­
wadze barwy rdzawo-czerwonej. W muzeum w Kruszwicy znajduje się kolekcja takich
chust, wśród nich ciekawym okazem jest chusta ręcznie haftowana — na wzór fabrycznych
(ryc. 50). Chusta ta jest wierną kopią chusty tureckiej, której ornament został przetranspo­
nowany na haft; tło jej jest zszyte z wielu kawałków wełny wykrojonych najwidoczniej
ze starych chust, z nich też są wyciągnięte nitki, którymi wykonano haft ściegiem sznu­
reczkowym i łańcuszkowym. Całość haftowana bardzo misternie drobniutkimi ściegami,
przypomina do złudzenia chustkę fabryczną; jest to prawdopodobnie dzieło jakiejś ubogiej
komornicy, której nie stać było na kupno drogiej tureckiej chusty.
Inny typ przedstawiają chusty „francuskie" z cienkiej wełny w pasy, o motywach roślin­
nych i geometrycznych. Droższe były chusty tkane, tańsze chusty drukowane, wreszcie
ulubione były chusty czarne, kaszmirowe, bardzo duże podwójnie składane. Po pierwszej
wojnie światowej pojawiły się chusty wełniane z drukowanymi wzorami tureckimi, chusty
koronkowe, a na zimę pluszowe. Zamożniejsze Kujawianki miały do 10 chust i nosiły je
zależnie od pogody, inne na uroczystości i zabawy, inne na codzień.
Nakrycia

głowy.

Uczesanie

Według Gołębiowskiego dzPewczęta kujawskie nosiły spuszczony długi warkocz,
spleciony we czworo z dowiązanymi' z tyłu wstążkami w różnych kolorach. Kolberg pisze
88

0 kobietach spod Brześcia Kujawskiego i Osięcin,
które tak jak i panny nosiły włosy obcięte równo
nad karkiem. Z relacji starych Kujawianek wia­
domo, że w końcu XIX w. panny nosiły długie
w łosy splatane w warkocze, które obcinano dopiero
przy oczepinach; noszenie warkoczy spuszczo­
nych uważano jednak za nieprzyzwoite, czesano się
natomiast w „bruzdę11, „ścieżkę11 lub „dróżkę11,
t. zn. rozdzielano włosy pośrodku głowy, pleciono
warkocze i upinano w koszyczek na wysokości
ucha, używając dla przytrzymania w łosów t. zw.
„harnakli11 czyli podwójnych szpilek. Mężatkom ob­
cinano w łosy poniżej ucha, zwyczaj ten jednak
został zaniechany przy końcu XIX w. i mężatki
odtąd upinają w łosy tak, jak dziewczęta.
Dziewczęce

nakrycia głowy.

Ubiór głow y dziewcząt uległ w ciągu XIX w.
znacznej ewolucji; w połowie wieku XIX, jak o tym
informuje opis Kolberga, dziewczęta zawiązywały
Ryc. 50. Chusta ręcznie haftowana na
na głowie wełnianą chustkę na kształt turbanu, osa­
wzór fabrycznych chust „tureckich". Ze
dzonego „z przodu nad półczołem11 (ryc. 7, 11, 51).
zbiorów
Muzeum
Nadgoplańskiego
w Kruszwicy. Fot. L. Torwirt — 1952.
Spod tego wiązania widać było kolisto ułożone
włosy. „Sztuka wiązania chustki, jak powiada Kol­
berg, bardzo jest ceniona, a ponieważ chodzi im o to, aby zawój taki z przodu był jaknajwyższy, więc niektóre wkładają w chustkę nad czołem dwa pręciki, które im nadają
żądaną formę11. W okolicach Radziejowa i Kruszwicy wełniane lub jedwabne chustki były
mniejsze a zawój niższy. Również i pod względem koloru chustek Kujawy nie były jednolite,
pod Brześciem, Radziejowem i Kruszwicą dominował kolor czerwony, pod Kowalem
1 Służewem natomiast żółty. Na Kujawach Borowych chustki bywały „kaczorowe11 (jak
szyja kaczora), ale później wyparły je czerwone, żółte i zielone.
Ilustracja Zienkowicza (ryc. 5) świadczy, że odświętne nakrycie głow y dziewcząt, składało
się z obwiązywanej wokół głow y szlarki, przystrojonej kwiatami i wstążkami, co również
widoczne jest na ilustracji Gersona (ryc. 9).
Informacje z badań terenowych dają obraz z końca XIX w. Na codzień do pracy nosiły
dziewczęta na głowie płócienne chustki perkalowe, różnobarwne, złożone w trójkąt; brzeg prze­
kątnej zaginano na szerokość około 10 cm i zakła­
dano nad czołem, a końce chustki wiązano z tyłu
„na piórka11 (ryc. 52), w dni zaś deszczowe
wiązano je pod brodę.
Na święta zdobiły dziewczęta głowy kwiatami,
nosiły także chusteczki jedwabne zwinięte w rulo­
nik czyli „wężyk11, którym owijano głow ę na
kształt turbanu bez dna. Ulubione były chustki
jedwabne pąsowe, uboższe dziewczęta nosiły
t.zw. „muślidenki11 czyli tańsze chustki w kwiaty.
W celu powiększenia obwodu głowy i ochrony
Ryc. 51. Kobiece nakrycie głowy z okolic
chustek
podkładano pod nie zwinięty rulonik
Kowala i Chodcza. Po bokach dwie mężatki
płótna.
(jedna z dzieckiem), w środku dziewczyna.
Ubiór głow y panny młodej zależał od oko­
Rys. W. Gerson. — O. Kolberg, Lud, Kujawy.
Cz. I (1867), str. 68.
licy i stanif majątkowego rodziców dziewczyny.
39

f

Jednym z najstarszych sposobów było praktykowane w począt­
kach XIX w. upinanie wstążek rozmaitego koloru na zwy­
kłej płóciennej chustce związanej mocno na głowie. Wstążki
te przypinano w taki sposób szpilkami o kolorowych główkach,
że robiły wrażenie rurkowanych. Układano je rzędami zakrywając
całkowicie chusteczkę, końce wstążek zwisały z tyłu poniżej
jDasa, czasem aż do brzegu sukni. Ponieważ zużywano przy
tym dużą ilość wstążek na ubiór taki mogły sobie pozwolić
tylko bogatsze Kujawianki.
Innym rodzajem przybrania głow y były „półkorony“ wykonane
z tekturki z przodu podwyższonej i obciągniętej płótnem, na
której upinano wstążki w sposób opisany poprzednio; w miej­
scach wpięcia szpilek i załamaniach przypinano sztuczne kwiaty,
świecidełka i złoty szych (ryc. 10). Półkoronę taką zawiązywano
Ryc. 52. Wiązanie chustki
z tyłu na szeroką wstążkę, do której przyczepiano pęk wstążek
z tyłu głowy w okolicy
spadających na plecy. Druhny nosiły podobny ubiór głowy,
Inowrocławia. Rys. W. Ger­
różniły
się tylko od panny młodej tym, że na ich półkoronkach
son. — O. Kolberg, Lud,
nie
było
świecidełek, kolory zaś wstążek były żywsze z prze­
Kujawy. Cz. I (1867),
str. 67.
wagą czerwieni. Panna młoda miała wstęgi w kolorach jasnych:
różowe, niebieskie, białe, żółte; czerwień była wykluczona, „bo
młodzi by się bili całe życie“. Stare Kujawianki wspominają z dumą „te śliczności", na
które szło kilkadziesiąt łokci w stążek; prawdopodobnie moda ta i nadmiar wstążek w stroju
ludowym przeszły tu z warstw szlacheckich.
Najbardziej jednak powszechnym jeszcze do końca XIX w. ubiorem panny młodej były
korony", które w okresie pańszczyźnianym dawały dziewczętom dziedziczki; po uwłaszczeniu
ta forma darowizny istniała tylko we wsiach dworskich. We wsiach niezależnych korony
takie robiły sobie dziewczęta same, lub młoda
zamawiała je u którejś z kobiet, biegłych
w tego rodzaju robotach. Koronę robiono z tek­
tury, naciętej w zęby (ryc. 53), którą obcią­
gano białym aksamitem, atłasem, zdobiono zło­
tym szychem, świecidełkami, koralikami, a na­
wet lusterkami, z tylu zwisały całe pęki wstążek,
sięgających prawie do ziemi. Koroną mogły być
wieńczone tylko dziewice .. przeskoczkom" zawią­
zywano do ślubu chustki, a w niektórych oko­
licach ręczniki.
Kobiecy

ubiór głowy.

W czasie wesela „kopiono“ pannę młodą
w „kopkę", czyli nakładano jej tiulowy czepek,
przynoszony o północy przy śpiewie i palących
się „gaikach" (ubranych drzewkach). Odtąd
„żeniatej" kobiecie nie wypadało nigdy ukazać
się bez „kopki", w której miała być też pocho­
wana. I dziś stare Kujawianki mówią „jakiem
była okopiona, tak muszę być pochowana".
„Kopki" opisane przez Kolberga były inne niż
dzisiejsze, większe i okazalsze, spadały w kształ­
cie walka z tyłu głowy (ryc. 54), miały formy za­
okrąglone lub przypłaszczone; pod Radziejowem
np. chustkę tak wiązano dokoła,* że róg jej
40

i -

n r c M iJ r .

l t \

U i

A

/ /;
V' *'■

U

' n ..

zakrywał wierzch głow y i spłaszczał „kopkę"
(ryc. 54). Pod Kowalem „kopki" były z wzorzy­
stego muślinu, garnirowane t. zw. „szlarką"
z tiulu lub białej gazy. Na Kujawach wschodnich
tnoszono „kopki" tiulowe wiązane w kształcie
turbanu, mocno ściągnięte, nie przykrywały wierz­
chu głowy. Kolberg nie wspomina o hafto­
wanych „kopkach" poza słowem „wzorzysty Ryc. 54,. Sposoby wiązania chust na czepkach
w okolicy Radziejowa. Rys. W. Gerson. O. Kol­
batyst", co można tłumaczyć jako drukowany
berg, Lud, Kujawy. Cz. I (1867), str. 66.
materiał lub kupny haft.
Kopki, które zachowały się w terenie i których tradycja jest jeszcze wciąż żywa, pocho­
dzą z siedemdziesiątych lat ub. wieku. Były one haftowane, a moda ta przyszła ze sfer miesz­
czańskich (ryc. 57). Na codzień nosiły kobiety kopki batystowe albo czepki, własnoręcznie
haftowane w ząbki, dziurki, rózgi, kwiaty. Wyjątkowo piękny i bogaty przykład batystowego,
haftowanego czepka stanowi czepek z Kruszwicy o wykwintnym, drobnym, symetrycznym
ornamencie roślinnym, okolonym szlakiem listków, z dolną częścią wykończoną ząbkami
i dziurkami. Całość jest wykonana haftem płaskim, wypukłym i sznureczkiem (ryc. 58 c).
Na ogół jednak czepki codzienne nie miały tak bogatego haftu, sporządzane były
z haftu kupowanego na metry (ryc. 56 b) lub robione były szydełkiem z kordonko­
wych nici.
Odświętne kopki tiulowe haftowały specjalistki, dawniejsze były większe o nieskompli­
kowanym ornamencie, składającym się z osobnych gałązek (ryc. 57 a, b, c, d). Póź­
niejsze są mniejsze o zwartym, symetrycznie zamkniętym ornamencie lub o ornamencie
centralnym (ryc. 58 a, b, c, d). Kopki składały się z zaokrąglonego z jednej strony płata
tiulu lub batystu, który marszczono i wszywano w „obszytko" t. j kawałek płótna 2—3 cm
szer. Część dolną t. zw. „kaczorek" wykańczano ząbkami, szydełkiem lub koronką. Do
„obszytka" przyszywano riuszkę czyli „szklarkę" t. j. tiulową taśmę 2 cm szer., którą po
nakrochmaleniu układano na mokro w rurki na specjalnym przyrządzie. Do tego celu
służyła drewniana ramka, między którą wkładało się słomki w dwóch rzędach i przepla­
tało taśmą.
Świąteczne kopki kujawskie były trzech rodzajów; najpiękniejsze były kopki gipiurowe
robione w ten sposób, że na dno kopki fastrygowano z prawej strony batyst, rysowano
ornament, haftowano ręcznie ściegiem dzierganym, po czym zszywano i łączono nićmi
z grubego kordonka (ryc. 59 a). Inne kopki haftowano na tiulu wypukłym haftem i sznu­
reczkiem „bawełniczką" w ornament osiowy, z typowymi kujawskimi rózgami i kolistymi
kwiatami (ryc. 57).
Również charakterystyczny jest ornament symetryczny z zębatym kołem i liśćmi w kształcie
serca, ma on podłożony podwójny tiul przez co powierzchnia różnicuje się z tłem. Nie­
które kopki aplikowano batystem w charakterystyczne serca ze spiralami pośrodku haf­
towanymi sznureczkiem (ryc. 58 d).
Kopki przewiązywano jedwabnymi chustkami z mieniącym się szlakiem, spod których
widoczna była riuszka (ryc. 60). Chustki te były kwadratowe (1 x 1 m) składano je po
przekątnej i zawijano w ten sposób, by mieniący się szlak przewijał się jak wężyk dookoła
głowy; z przodu chustkę krzyżowano i wiązano z tyłu „na piórka" (ryc. 60). Sztuka pole­
gała na tym, aby przy zwijaniu otrzymać jednolitą linię wężyka. Łatwiejszy był drugi spo­
sób : chustkę złożoną na pół zwijano w kierunku szlaku i takim wężykiem owiązywano
czepiec zakładając go od przodu do tyłu.
Chustka przykrywała „obszytko", przytrzymywała czepek i tworzyła piękne obramowanie
głowy i riuszki, która spod niej wychodziła. Chustki te były w różnych kolorach: żółte
zielone, czerwone, szafirowe i fioletowe; szlak biegnący dokoła był utkany ze świecących
jedwabnych nici w drobny ornament roślinny o kolorach złoto-czerwonym, niekiedy z „kaczorkowym" lub szmaragdowym paseczkiem.

41

Kopki wkładano tuż nad czołem, by w łosów nie było widać, jednakże niektóre dziew­
częta wkładały je „na łyso“ t. j. tak, aby pokazać więcej w łosów ; w ten sposób ubierały
się tylko „zalotnice". Na codzień zarówno mężatki, jak i panny nosiły tylko chustki. Idąc
w dalszą drogę zarzucała Kujawianka na czepiec wełnianą chustkę złożoną w róg, z od­
winiętym brzegrem, który sterczał nad czepkiem a dwa końce chustki zwieszały się lub
krzyżowały na piersiach.
Obuwie

i pończochy

Pończochy wiązane pod kolanami na tasiemki, latem bawełniane, granatowe, błękitne
szafirowe lub czerwone jak „bociany" a w święta białe, — zimą wełniane swojej roboty
białe lub granatowe, czasem w paski.
Kobiece buciki dawniejsze były sukienne, obszyte czerwonymi lub zielonymi wstążeczkami
i wiązane na kokardy (ryc. 5, 10). Później noszono na codzień buciki sznurowane z grub­
szej skóry, na święta — z cieńszej glansowanej. Ilustracje Zienkowicza i Biesiekierskiego,
świadczą, że w poł. XIX w. noszono płytkie pantofle z pomponem. Widoczne to rów­
nież na litografiach Gersona (ryc. 9, 11). Oprócz tego, \ były w użyciu buciki sznurowane
z miękkiej skóry, z bardzo niskimi cholewkami (ryc. 8). W ostatnich czasach butów uży­
wano coraz rzadziej, a zastępują je miejskie pantofle na pasku.
D o d at ki do

stroju kob iecego

Koniecznym uzupełnieniem stroju Kujawianki były korale. Służyły one nie tylko do ozdoby
lecz przypisywano im także działanie lecznicze, toteż panny dostawały w posagu od 4— 8
biczów korali. Korale były noszone w dwojaki sposób, albo nawlekano je w długi bicz
czyli sznur, który owijano dookoła szyi i ten sposób stosowano wtedy, gdy korale były
drobne, równej wielkości. Gdy natomiast korale były różnej wielkości rozdzielano je na
poszczególne sznurki o koralach zwiększających się ku środkowi, po czym sznurki te ukła­
dano od krótszego wokół szyi do coraz dłuższych, całość wszywano w mocny kwadracik
materiału do którego przyszywano wstążki do wiązania, przeważnie niebieskie (ryc. 2, 3,
4, 5, 10, 11, 12). Na uroczystości i do tańca dziewczęta dodawały z tyłu pęk wstążek.
Oprócz korali noszono bursztyny, a zamożniejsze gospodynie posiadały nawet
turkusy i granaty. Do korali przypinano krzyżyki lub medaliki srebrne, brązowe a nawet złote.
Kujawianki lubowały się w pierścionkach. Gołębiowski pisze o pierścionkach srebrnych,
tombakowych, cynowych, niekiedy złotych41). Bogate chłopki nosiły pierścionki srebrne
i złote ze sztucznymi kamieniami, elegantki wkładały na każdy palec po pierścionku.
Kujawianka nie zjawiała się też nigdzie bez trzymanej w ręce, płóciennej lub batystowej
złożonej chustki, dosyć dużej o boku około 80 cm (ryc. 5, 9— 11).
Do koszuli przypinano osobno kryziki lub koł­
nierzyki. Dawne kryziki były czasem bardzo duże,
podwójne, haftowane, jedna falbanka stojąca sięgała
podbródka, druga leżała na ramieniu, a brzegi jej były
dziergane w ząbki, obszyte koroneczką lub wykończo­
ne szydełkiem. Późniejsze kryziki były tiulowe, hafto­
wane lub z kupnej haftowanej koronki (ryc. 10, 11).
Nie zachowały się ani w muzeum ani w tere­
nie, natomiast w muzeum w Kruszwicy znajduje
się kolekcja haftowanych kołnierzyków, które za­
stąpiły dawne kryziki (ryc. 3, 5, 6, 7, 60, 61). Jeden
Ryc. 55. Krój czepka zwanego „kopką".
Lachmirowice koło Kruszwicy, a — z tych kołnierzyków batystowy, aplikowany tiulem
denko, b — taśma okalająca obszytko,
z wyciętym pod nim materiałem jest haftowany płaskim
c — układ riuszek. Ze zbiorów Muze­
ściegiem, inny jest wykonany z ręcznej koronki,
um Kultur Ludowych w Młocinach.
są
też kołnierzyki tiulowe haftowane bawełniczką,
Rys. pracownia M. K. L. — 1952. Pogrubym
wypukłym haftem lub ściegiem płaskim (ryc. 61).
działka 1:30.
42

Hyc. 56. Czepki płócienne z pow. Inowrocław, a — ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Krusz­
wicy, b — ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. L. Torwirt — 1952.

Kryziki spinały Kujawianki pod szyją broszkami ze sztucznego, rzadziej z prawdziwego
złota. Niekiedy przypinano broszką kokardy łub jedwabne chustki.
Przed pierwszą wojną światową zamożniejsze kobiety w pow. aleksandrowskim wybie­
rając się w drogę w dni odświętne zabierały duże niebieskie parasole od słońca i deszczu.

R o z d z i a ł VIII
WYTWÓRCY 1 TKANINY
Tkaniny używane do stroju kujawskiego były prawie wyłącznie pochodzenia fabrycz­
nego. Kujawianki, które niegdyś same tkały płótna już w drugiej poł. XIX w. ograniczały
się tylko do przędzenia i oddawania przędzy płóciennikom — tkaczom, przeważnie osiadłym
na Kujawach Niemcom czyli t. zw. ,,Holendrom“, którzy jeździli po wsiach, zabierali przy­
gotowany len, po czym przywozili utkane płótna. W miasteczkach, szczególnie w Piotrkowie
Kujawskim w Przedczu i Izbicy byli farbiarze, którzy farbowali i drukowali wzory. Sukien­
nicy osiedli w Przedczu, Izbicy, Chodczu, Lubrańcu i Kowalu tkali i folowali sukna.
Siatkowe pasy pletli z wełny mieszkańcy Kowala; Przedecz był miasteczkiem sukienników,
tam też były pierwsze wytwórnie tkackie. Później przeniesiono je do Kalisza, a stąd do
Łodzi. Z czasem stał się Przedecz miastem szew ców i charakter ten zachował do czasów
obecnych, tu właśnie wyrabiano buty sprzedawane później na Kujawach i w innych
dzielnicach Polski. Miasteczko Kowal słynęło z wyrobu kapeluszy; po kożuchy jeździło
się na jarmarki do Łowicza, gdzie specjalnie hodowano czarne barany i wyrabiano kożuchy.
W XIX w. na Kujawach byli znani wędrowni krawcy, przeważnie Żydzi, którzy szyli
ręcznie odzież. Po wprowadzeniu maszyn do szycia zaczęły powstawać warsztaty krawieckie
produkujące gotow e ubrania, sprzedawane następnie na jarmarkach. W okresie tym tj. na
przełomie XIX i XX w. wielu komorników wzięło się do rzemiosła, dzięki czemu zwiększyła
się liczba wiejskich krawców i szewców.
43

Takie części kujawskiego stroju, jak chusty i korale sprzedawali niegdyś wędrowni
kupcy zwani „Węgrami" lub „Tatarami". Niekiedy wełniane i jedwabne chusty lub mate­
riały przemycano z Prus, a trudniących się tymi dostawami nazywano „towarnikami".
Ośrodkiem tego handlu był Inowrocław i Aleksandrów, stąd szły materiały do Kujaw
wschodnich.

C

H

Ryc. 57. Czepki tiulowe reprezentujące starszy typ kompozycji haftu z około 1870 toku. u
z Bodzanowa, pow. Aleksandrów, b — z Osięcina. pow. Aleksandrów, c — z pow. Aleksandrów bez
bliższej miejscowości, d — bez metryki. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. L, Tor
wirt — 1952.

Kopki, kryziki, fartuchy haftowały t. zw. hafciarki tj. przeważnie ubogie komornice,
które utrzymywały się w ten sposób. Osobne specjalistki układały riuszki i haftowały kopki,
były to t. zw. „kopiarki"; ośrodkiem hafciarstwa był Radziejów posiadający około 20
U

„kopiarek’1. Żyjąca jeszcze Lucjanna Nowacka nauczyła się haftować od swoich sióstr,
które z kolei wyuczyły się tego u sióstr zakonnych w Inowrocławiu. Według jej informacji
w ożono z Radziejowa kopki na jarmarki do Osięcin, Piotrkowa Kujawskiego i Brześcia Kuja­
wskiego. Nowacka brała wzory ze starych kopek, lub^tworzyła je sama. Drugą żyjącą do
dziś hafciarką jest Maria Szewczykowa w Śmiłowicach, której matka pochodzi z Radziejowa

Ryc. 58. Czepki tiulowe o nowszej kompozycji haftu z przełomu XIX i XX w. a — czepek kujaw­
ski bez określenia miejscowości, b — z okolic Radziejowa, c — czepek aplikowany batystem z oko
lic Kruszwicy, d — czepek kujawski bez określenia miejscowości. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplań
skiego w Kruszwicy. Fot. L. Torwirt — 1952.

i od niej to właśnie Szewczykowa nauczyła się haftować. Wykonuje ona obecnie haft
kujawski na kołnierzykach, chusteczkach, welonach ślubnych itp., a nawet otrzymuje zle­
cenia na wykonanie haftów dla Ministerstwa Kultury i Sztuki.

a

b

Hyc. 59. Czepki tiulowe z końca XIX w. i początku XX w. a — czepek gipiurowy z okolicy Krusz­
wicy. b — czepek z aplikowanymi batystowymi motywami liści klonu, bez określenia miejscowości.
Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot. L. Torwirt — 1952.

Rozdział

IX*‘

ZDOBINY, HAFTY, KORONKI, APLIKACJE, SZAMERUNKI
W stroju kujawskim zdobiny różnego rodzaju występują w znacznie większym stopniu
w strojach kobiecych niż męskich. W strojach męskich, podobnie zresztą jak w strojach
kobiecych najwięcej ozdób zachowało się na okazach z końca XIX i początków XX wieku,
z okresu zanikania stroju ludowego.
W męskich strojach do starszych elementów zdobniczych, pochodzących z połowy
XIX w. należą pawie pióra i wstążki noszone przy kapeluszach przez młodszych mężczyzn
(ryc. 5). większe ilości przyszywanych dla dekoracji guzików, zastosowanie materiału
w deseń paskowy. Inną charakterystyczną ozdobą tego okresu są barwne pasy wykony­
wane z tkanin (ryc. 5, 11) oraz wyszycia na kożuchach wzdłuż szw ów i na plecach.
Mankiety oraz kołnierz ozdobione były runem wywróconym na wierzch, (ryc 30). Na czę­
ściach odzieży pochodzącej z końca XIX w. spotykamy już nieco odmienne ozdoby, na
sukmanach, kierejach, kaftanach, kabatach tego okresu jako charakterystyczne ozdoby spo­
tyka się symetrycznie rozmieszczone z tyłu, fałdy (ryc. 20, 21). Dalszymi ozdobami to
obszycia wykonane ze sznurków względnie wypustki i naszywki z barwnego materiału,
umieszczone na krawędziach (ryc. 4) — szamerowania oraz różnego rodzaju stebnowania
spotykane na kołnierzykach, miejscach związanych z zapinaniem, i na mankietach (ryc. 18).
Ozdoby te w większości wypadków mają także zastosowanie w kabatach kobiecych (ryc. 46,
47), kaftanach, (ryc. 45), bluzach (ryc. 36).
Na kierei przedstawionej przez E. Frankowskiego (ryc. 24), obok ogólnie stosowanych
w tym czasie ozdób, jako element zdobniczy występuje na mankietach linia wklęsło-falista
o ostrych krawędziach. Charakter zdobiny ma również przy tej kierei chwast z wełny
wiszący na sznurku, służący do zawiązywania kierei pod szyją.
Ogólnie stwierdzić trzeba, że najbogaciej był dawniej wyposażony w ozdoby strój
kawalera (ryc. 5), w ostatnich czasach strój drużby (ryc. 28).
46

Ryc. 60. Kobieta w kryziku i czepku przewiązanym jedwabną chustą. Lachmirowice,
Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. L. Torwirt — 1952.

Większą ilość ozdób w kobiecych strojach spotykamy także w stroju obrzędowym
i panieńskim. Z ryc. 5 dowiadujemy się, że panny w pierwszej połowie XIX w. stroiły
głow y kwiatkami zatykanymi za wstążkę, szyję zdobił przyszyty do koszuli kołnierzyk.
Innymi ozdobami z tego okresu to barwne obszycie ze wstążek okalające krawędzie sta­
nika i dolny brzeg spódniczki. Ryc. 36 przedstawia, między innymi, staniczek bogato zdo­
biony ząbkowaniem i barwnymi naszyciami. Ząbkowanie, barwne wstążki, „pozłotko" —
t.j. staniol cięty, są również charakterystycznymi ozdobami głowy w stroju obrzędowym
panny młodej, ubranej w t. zw. koronę <ryc. 53). Dolny brzeg spódnicy zdobiono także
barwnym sznurkiem układanym w zygzaki, „bortą“ i fabrycznymi koronkami. W okresie
tym kobiece kabaty (ryc. 48), zdobiono paskami futra widocznymi wzdłuż krawędzi zapię­
cia u dołu, na rękawach, gdzie tworzą oryginalny, imitowany mankiet.
Najwięcej ozdób w najpiękniejszym wykonaniu spotyka się na czepkach. Ozdoby te
tworzy haft wykonywany białymi nićmi lub białą bawełniczką, na płótnie, batyście
lub tiulu (ryc. 38, 40, 41, 56, 57, 58, 59, 61). W iększość haftu, poza stosowanym na
pąsowych fartuchach, umieszczano na materiałach białych. Haftowano głównie ście­
giem okrętkowym, dzierganym i „snutym", polegającym na przeciąganiu dłuższych ni­
tek od zdobiny do zdobiny (ryc. 59 a, 61 b). W reprodukowanej kolekcji czepków
widzimy zasadniczo trzy techniki haftu — pólwypukły; wypukły, polegający na bezpo­
średnim nakładaniu haftu, jest to haft polegający nietylko na wyszyciu pewnych zdobin
i wycięciu partii tła, ale na podszywaniu zdobin na tiul lub pod tiulem tak, że wyszyty
motyw jest również wzbogacony efektem, jaki daje kontrast dwu materiałów i konstrukcja
tiulu (ryc. 59 b). Trzecią techniką to stosowanie „gipiury", techniki haftu zwanej na innych
obszarach Wielkopolski „snutkami" (ryc. 59 a, 61 b). W pewnych wypadkach widzimy łącze­
nie tych technik (ryc. 61).
Analizując charakter m otywów kujawskich stwierdzić należy że przeważają w nich
elementy roślinne t.j. gałązki i kwiaty, wyjątkowo tylko spotyka się motywy geometryczne
w formie ząbków, kółek i kwadratów.
Omówione motywy podzielić można na dwa rodzaje, motywy ciągłe, rytmicznie pow ­
tarzające się, spotykane przeważnie na fartuchach, wyszyte wzdłuż krawędzi i brzegów

47

(ryc. 38, 40), stanikach (ryc. 36) i spódnicach tabl. IV oraz motywy jednostkowe niepowtarzające się. Motywy te zbudowane są na jednej osi symetrii (ryc. 57, 58) oraz na zasadzie
kól współrzędnych i promieni (ryc. 59 a) lub też na zasadzie wypełniania płaszczyzny bez
jakichkolwiek założeń geometrycznych.

e

Ryc. 61. Kołnierzyki czyli ,,kryziki“ z okolicy Kruszwicy. Ze zbiorów
Fot. L Torwlrt — 1952.

d

Muzeum

Nadgoplańskiego

Porównując kujawskie motywy, wykonane głównie na tiulu ze zdobinami wyszywanymi
na Kurpiach, Mazurach i Ziemi Lubuskiej stwierdzić trzeba wielką ich odrębność i bogactwo
haftu na Kujawach. Haft ten wykazuje silne powiązania kompozycyjne ze starszymi forma­
mi z innych dzielnic Wielkopolski np.: Pałuk, z pow. szamotulskiego, jarocińskiego
i innych regionów. Obok haftu ręcznego, wykonywanego z poczuciem artyzmu spo­
tykamy na Kujawach również na czepkach i kryzikach, hafty pochodzenia fabrycznego.
Stosowano go głównie do części stroju nakładanych w dnie powszednie lub na mniej
ważne święta. W hafcie ludowym daje się też zauważyć wpływ m otywów fabrycznych
(ryc. 50).
W świetle posiadanego materiału stwierdzić trzeba, źe na Kujawach nie stosowano
w stroju w ostatnim okresie haftu kolorowego, który na obszarze Wielkopolski jest znany
w małym stopniu a jak pewne źródła wskazują rozpowszechniony był w większej mierze
w połowie XIX w.
48

CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ
Podstawowym źródłem wiedzy etnograficznej o Kujawach jest dwutomowe dzieło
O. Kolberga „Kujawy"; autor opracowując oba tomy w latach 1860 — 1867, opierał się na
własnych obserwacjach, na korespondencji opartej o kwestionariusz, przede wszystkim zaś na
relacjach starszych Ł. Gołębiowskiego, L. Zienkiewicza oraz notatkach w „Tygodniku Ilu­
strowanym" i w „Przyjacielu Ludu". W relacjach tych dadzą się zauważyć różnice między
Kolbergiem, Gołębiowskim i Zienkowiczem, które zapewne są wyrazem zmian zachodzą­
cych między 1830 a 1860 r. możliwe jednak, że relacje te wynikały częściowo ze zróżnico­
wania ubiorów kujawskich.
Op sy tych autorów są ogólnikowe, a często nawet niepewne, zwłaszcza w zakresie
materiału słownikowego. Z opisów tych trudno niejednokrotnie odtworzyć wygląd ubio­
rów, natomiast pierwszorzędne znaczenie posiadają ilustracje.
Stan ubiorów począwszy od trzeciej ćwierci XIX w., został zrekonstruowany na pod.
stawie badań terenowych autorki prowadzonych w latach 1950— 1952, materiałów muzealnych
oraz zbiorów J. Gajka, będących rezultatem jego poszukiwań w latach 1937—39. Ta
grupa materiałów posiada pod względem metodycznym większą wartość, ale jest ona już
przeważnie zestawieniem przeżytków lub próbą rekonstrukcji w oparciu o relacje infor­
matorów terenowych.

PRZYPISY
x) Tekst wstępu, pierwszych rozdziałów i mapę opracowała redakcja Atlasu.
2) O. Kolberg, Kujawy, I. Kraków, 1867 str. 8.
3) Ł. Gołębiowski, Lud Polski, Warszawa 1830, str. 37.
4) K. Nitsch, Mapa narzeczy polskich z objaśnieniami, Kraków 1919.
5) O. Kolberg, Kujawy, I. 37.
fl) Tomaszewski, Mowa ludu wielkopolskiego, Poznań, 1934.
7) Z. Sobierajski, Gwary kujawskie, Poznańskie Tow. Przyj. Nauk, Poznań, 1952.
8) St. Arnold, Terytoria plemienne w ustroju administracyjnym Polski Piastowskiej (w. XII—
XIII). Prace Komisji dla Atlasu Historycznego Polski, Kraków 1927.
°) Wypowiedź J. Gawłowskiego z Lubienia: ,,Łanięta, Kamienna, Kąty — to graniczne wsie
Kujaw; tam dalej Mazury, ich mowa śmieszna, oni już tak honorowo nie noszą się i nie
umieją się postawić przy zabawie".
10) W. Surowiecki, O rzekach i spławach, I, 101.
n) W pracy tej oparłam się na istniejącej literaturze, oraz na badaniach terenowych prowadzo-'
nych w latach 1950—1952 i na zbiorach muzealnych.
a) Wykaz miejscowości, w których prowadzono badania, oraz wykaz informatorów:
P o w. a l e k s a n d r o w s k i
Aleksandrów Kujawski — Borkowska Helena
Bądkowo
— nie zanotowano nazwiska informatora
Byczyna
— nie zanotowano nazwiska informatora
Borek
— Ulewiczowa Maria
Chełmce
— brak nazwiska
Dobre
— Szałyga Franciszek
Kazimierzowo
— Licowska Maria
Ludwikowo
— Kamiński Jan, Majchrzak Jan
Mąkoszyn
— Szklarski Stanisław
Morzyce
— Mazurkowa Maria
Nieszawką
— brak nazwiska
Nieszawa
tt
99
Orle
— Mleszkowski Hieronim, Makowska
Osięciny
- brak nazwiska
Piotrków Kuj.
Pilichowo
— Beciński Franiciszek i Wanda
Płowce
— Kucharczyk Katarzyna

49

p o w.

— Nowacka Lucjanna

Radziejów
Raciężek
Sędzin
Waganiec

— Rewers Maria
— Grabowska, Frontczakowa, Rzepecka
— Cierpisz Maria, Dybowski Antoni

inowrocławski
Chrosno
Gniewkowo
Inowrocław
Kruszwica
Kazanie
Lachmirowice
Lipie
Łagiewniki
Pakość
Rutartowo
Strzelno
Szymborze
Sierakowo
Włastowo
Wierzchosławice
Wierzbiczany

— Piotrowski Jan
— Nalewajska Cecylia
— Czapla Tadeusz, Kaliski Tad., Grabowska Maria
— Jakób Leon
- - Radomski Jan
— Malicka Katarzyna
— Pierańscy Jan i Maria
— Łuczak Jan, Farnecka Józefa
— brak nazwiska
— Grzegorczykowa Maria
— Kwiatkowska Marianna, Popielewska Stanisława
— Posadzy Franciszek
— Dominikowska, Olejnikowa
— Piotrowski Stanisław
— Pińska Maria
— Sopaliński Józef, Duchowa Maria

p o w. w ł o c ł a w s k i
Boniewo
Brześć Kujawski
Chodecz
Dąbie
Kłóbka
Kłobia
Lubraniec
Lubrańczyk
Lubień
Przedecz
Sokołowo
Smugorzewo
Śmiłowice
Wichrowice
Włocławek
Żarowo

— Warczak Józefa, Szymańska
— Rzadkowolska Maria
— brak nazwiska
— Czajkowska
— brak nazwiska
— Staniszewska Maria
— brak nazwiska
— Jackowski Jacek
— Gawłowski Jan, Matylińska
— Lisocki
— Ziółkowska Józefa
— Wójcik Maria
— Stasiakowa Sabina
— Pawłowski Antoni
— Arentowicz Zdzisław, Wiśniewski Michał
— Wasiak Michał

M a t er i ał y muzealne:
Muzeum Pomorskie w Toruniu — Dział Etnograficzny.
Męski strój świąteczny z Mąkoszyna, pow. Aleksandrów, Nr inw. 854.
Kaftanek z Szymborza, nr inw. 2707.
Sukmana z peleryną z Szymborza, pow Inowrocław, Nr inw. 2708.
Sukmana męska z Ujmę Duże, pow. Aleksandrów, Nr inw. 249.
Czapka barankowa z Wagańca, pow. Aleksandrów, Nr inw. 2421.
Kobiecy ślubny strój z Morzyć, pow Aleksandrów, Nr inw. 850.
Spodnie wełniane bordowe z Smugorzewa, pow. Włocławek, Nr inw. 2419.
Fartuch szafirowy z Radziejowa, Nr inw. 876.
Fartuch w paski ze Smugorzewa, Nr inw. 2418.
Chusta wełniana turecka ze Strzelna, Nr inw. 1881.
,,
,,
w kwiaty z Pilichowa, Nr inw. 2404.
Kolekcja czepków i chust jedwabnych z pow. inowrocławskiego, aleksandrowskiego i wło­
cławskiego.
* Korale prawdziwe i bursztynowe ręcznie szlifowane.
M u z e u m K u j a w s k i e we W ł o c ł a w k u .
Dwa kaftanki męskie z Pilichowa.
Kabacik kobiecy ze Smiłowic.
Fartuch pąsowy z białym haftem.
5 chust wełnianych i 4 jedwabne.
Kolekcja czepców z pow. aleksandrowskiego i włocławskiego.

50

Zbiory dawnego Muzeum Nadgopla ńskie go
Sukmana drużbiarska.
Sukmana męska.
Kabacik z pelerynką.
Spódnica i bluzka wełniana brązoy/a.
„Spódnik" czerwony ze sukna.
Fartuch pąsowy haftowany.
,,
w paski haftowany.
„
czarny haftowany.
Chustka o tureckim wzorze ręcznie haftowana.
6 chust wełnianych.
Kolekcje czepków i kołnierzyków haftowanych.
Korale prawdziwe.
Muzeum Kultur Ludowych
3 czepce i chusty jedwabne.
3 fartuchy adamaszkowe.
Spódnica szewiotowa.

w Kruszwicy.

w Młocinach.

Muzeum E t n o g r a f i c z n e w Krakowie.
Koszula i kaftanek chłopca.
Kabacik z pelerynką dziewczęcy.
12) Ł. Gołębiowski, op. cit.
1S) L. Zienkiewicz, Les Costumes du peuple polonais, Paryż 1838—1841.
“ ) O. Kolberg, op. cit. I. 62—72; II. 236.
13) M. Borucki, Ziemia Kujawska, Włocławek, 1882.
10) E. Frankowski, Sukmany Ludu Polskiego, odb. z kwartalnika „Praca ręczna w szkole", 1928,
Nr 2, str. 4 nlb. t. 10, ryc. 8, 9.
17) M. Gutkowska, Historia ubiorów, Lwów 1923, str. 54.
18) W. Eliasz, Ubiory w Polsce i u sąsiadów, 1879, 1899, zesz. I, II, III.
19) Gutkowska, op. cit. 54.
20) Gutkowska, op. cit. 99, III. rys. 308.
21) A. BrUckner, Encyklopedia staropolska, II. 778.
22) M. Gutkowska, op. cit. 63—64.
23) jw. II. ryc. 308a.
34) W. Łoziński, Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów, 1921.
25) Ł. Gołębiowski, op. cit. 37.
n ) Wypowiedź informatora Franciszka Becińskiego z Pilichowa pow. Aleksandrów: „Kmiecie
i „swojacy" byli to najbogatsi gospodarze we wsiach biskupich i królewskich. Poza czyn­
szem i jednym dniem odrobku byli niezależni i nie odczuwali pańszczyzny. Włościanie i ko­
mornicy zamieszkali w dobrach szlacheckich, nie mieli swojej ziemi, albo bardzo niewiele
i musieli ciężko pracować na pańskim". Relacje te odnoszą się do czasów między 1850
a 1870 rokiem.
27) O. Kolberg, op. cit. 65, 67: typy włościan kujawskich. Tyg. Ilustr. t. VII (1863 r.) 64—65.
28) M. Borucki, op. cit.
29) B. Malewski, Charakterystyka ubiorów ludowych, „Wisła" t. XVIII, 1904.
30) O. Kolberg, op. cit. str. 65 i 67.
yl) Wypowiedź z Pakości: „Za Notecią Pałuki, tam ziemie biedne; śmieją się z dzieci pałuckich,
że im matki kazały włazić na dach i stamtąd wypatrywać żyzne ziemie kujawskie za No­
tecią".
32) J. Gajek, Skład etniczny Wielkiego Pomorza. Teka Pomorska Toruń, 1938.
33) J. Gajek, Materiały terenowe, niepublikowane.
34) J. Gajek, Strój ludowy na Pomorzu, Teka Pomorska, Toruń, 1938.
35) J. Gajek, Materiały terenowe, niepublikowane, oraz relacja Michała Wiśniewskiego z Wło­
cławka: „Za Wisłą w poczuciu Kujawiaków odrębny ubiór, mowa, ziemie niekujawskie".
3fl) O. Kolberg, Łęczyckie, 1889, 12. Kaliskie 9.
37) O. Kolberg, Kujawy, 247.
87a) Informacje krawczyni ze Smiłowic, pow. Włocławek.
38) E. Frankowski, op. cit.
3») Przyjaciel Ludu, XIII. 20.
40) O. Kolberg, Kujawy, I. 65—67.
41) Ł. Gołębiowski, Lud. Polski (1830) 37.

51

42) O. Kolberg, Jw.
43) O. Kolberg, op. cit. 68.
44) O. Kolberg, op. cit. 68.
45) Ł. Gołębiowski, op. cit.
46) E. Frankowski, op.cit. ryc. 9.
47) Na podstawie materiału autorki opracował A. G.
L I T E R A T U R A
1. Arnold Stanisław, Terytoria plemienne w ustroju administracyjnym Polski Piastowskiej
w. XII—XIII, Kraków, 1927.
2. Borucki Maksymilian, Ziemia Kujawska, Włocławek, 1882.
3. Bruckner Aleksander, Dzieje Kultury w Polsce, Warszawa 1939.
4.
,,
,,
Encyklopedia staropolska.
5. Eljasz Walery, Ubiory w Polsce i u sąsiadów. Zesz. I, II, III,1879, 1899.
6. E. Frankowski, Sukmany ludu polskiego, odb. z kwartalnika, Praca ręczna w szkole, 1928,
Nr 2, nlb + 10. ryc. 8 i 9.
7. Gajek Józef, Skład etniczny Wielkiego Pomorza, Teka Pomorska Toruń, 1938.
8. Gajek Józef, Strój Ludowy na Pomorzu, Teka Pomorska, Toruń 1938.
9. Gajek Józef, Instrukcja dla współpracowników Atlasu Polskich Strojów Ludowych — Po­
znań 1952.
10. Glapa Adam, Strójszamotulski, Atlas polskich strojów ludowych, 1951.
11. Gołębiowski Łukasz, Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830. — 9 t. Ubio­
ry w Polsce, Warszawa 1830.
12. Gutkowska Maria, Historia ubiorów, Lwów 1932.
13. Kolberg Oskar, Lud, seria III. Kujawy, 1867.
14. Kolberg Oskar, Lud, t. XIII Kaliskie, 1880.
15.
„
„
„
t. XXII. Łęczyckie, 1889.
16.
,,
,,
,,
t. V
Mazowsze, 1890.
17. Karłowicz Jan, Słownik gwar polskich, Kiaków 1907—1911.
18. Łoziński Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach. Lwów 1921.
19. Matejko Jan, Ubiory w Polsce, Kraków, 1875.
20. Matlakowski Władysław, Ubiór weselny na Kujawach, „Wisła" t. X.
21. Malewski Bronisław, Charakterystyka ubiorów ludowych, ,,Wisła" t. XVIII. 1904.
22. Opowiadania o ubiorach, zwyczajach j obyczajach ludu polskiego, Kraków 1863. 12 ko­
lorowych obrazków, 26 drzeworytów. Nakład J. Bensdorffa.
23. Sadowski Ignacy, Lud z okolic Kowala, Wiedza o Polsce, t. III.
24. Zienkowicz Leon, Les costumes du peuple polonais, Paryż 1838, 1841. Przyjaciel Ludu
XIII.
24. Sobierajski Zenon, Gwary kujawskie, Poznań 1952.
26. Surowiecki Wawrzyniec, O rzekach i spławach. Tygodnik Ilustr.
27. Tygodnik Ilustrowany, t. VII. (1863) str. 64. Drzeworyty Biesiekierskiego

KYHBCKHH HAPOflHblH KOCTIOM
KpaTKoe

H3j i oj KeHHe

KyHBbi 3aHHMaioT TepHTopHio HHOBpouJiaBCKoro, BJioi^jiaBCKoro h ajieKcaHApoBCKoro ye3AOB. Bce
Tpn ye 3fla HaxoAHTCH Ha JieBOM 6epery Bncjibi.
HapHA KyHBHKOB óbiji noAsepiKeH b T ene nH H XVIII h XIX ct. bjihhhhhm Hapn^a abophh h MemaH. B ero HCTopHnecKoft sbojiioahh 3aMeTHbi 4 nepnoAbi; b nepBoe KpenocTHoe BpeMH r o 1830 r.,
KyHBCKHH KOCTIOM OTJIHHaeTCH BeCbMa He3aTeHJIHBOH BbIKpOHKOH, CIIIHT OH npeHMymeCTBCHHO H3 CaMOtkbhkh. B 1840 — 1870, 1870 — 1914 ro/jax ójiaroflapn jiynniHM sKOHOMHnecKHM ycjiOBHHM 6bna KpeCTbHH h pa3BHTino MaHyc|)aKTypbi, Aoporoe cyKHO, rnejiK h napna BbiTecnaioT H3 o6nxoAa tkbhh aoManiHero npoH3BOACTBa; MyjKCKOH h jkchckhh Hapn^bi CTaHOBHTCH H3Hm,Hee, c 6yAHHHHbix npeBpamaiOTCH b npa3AHHHHbie h Bnocjie^cTBHH, nocjie bohhm 1914 r., HanHHaioT Hcne3aTb, TaK hto b HaCTOHiH.ee BpeMH jinuib H3pe^Ka BCTpenaioTCH cpe^H CTapHKOB hx cn yflH b ie ocTaTKH.
My}KCKoft HapHA b 1870 — 1914 rr. coctohji H3 cjieAyiomHx HacTew: 3aiKHTOHHbie KpecTbHHe koCHJIH CJjeTpOByiO UIJIHny C BblCOKOH TOJlOBKOft H y3 KOH ÓOpTOH, ÓeAHHKH HCe AOBOJIbCTBOBajIHCb CyKOHhoh rnanKOH, «poraTbiBKoft» TeMHo-cHHero ijBeTa c óapaniKOBOH onyuiKOH,* óejian xojicTHHan py6axa
C BOpOTHHKOM CBH3aHHbIM KpaCHOH JieHTOHKOft, HJ1H IJBeTHblM UiejIKOBblM nJiaTOHKOM, KpaCHaH «HKa»
c nepHbiMH hjih 30JiOTbiMH nyroBHijaMH (pnc. 6), HiHJieT 6e3 pyKaBOB H3 TeMHo-cHHero cyKHa c Kpac­
HOH noAKJiaAKofł (pnc. 25, 20), TeMHO-CHHHe cyKOHiibie mTaHbi Ha BbinycK, canorn c «rapMoniKOH»,
KpacHbiS mepcTHHOH hohc (Taóji. II). 3 hmoh cywoHnan TeMHo-CHHHH cepMHra c KpacHOH noAKJiaAKon
(Taóji. I), OBHHHHbift Tyjiyn h CBepxy «Kepen», A^HHHan h uiwpoKan cepMHra c óojibiHHM KamomOHOM,
b kotopom óbijiH npoAejiaHbi npope3bi ajih rjia3. Illat^epa («Apy>KÓa») nepeBH3biBajiH rpyAb denoił.
uiHpoKOH jieHTOH, uiJiHny yKpamajiH naBJiHHHbiM nepoM hjih 30 jiotmm rajiyHOM. B oahoh pyKe AepJKajw
óejibin njiaTOK, b Apyron KHyT «rapnyHHK».

HapHA KyHBHHOK coctohji H3 xojnu,eBOft pyóaiiiKH (pnc. 33) hjih H3 «nyjiKomyjibKa» cuiHToro H3
TOHKoro 6ejioro nojioTHa, c a^ hhhhmh pyKasaMH h c « kph3koh» BOKpyr men. IIoBepx pyóauiKH a©
ByuiKH oagbbjih KopceT hjih uiHypoBKy (6apxaTHyio hjih cyKOHHyio). Bo BTopoM nepnoAe Kopce™
ÓbIJIH IHHpOKHe, B TpeTbHM Hie CTaJIH 3HaHHTejIbHO yHCe. 3aMy}KHHe HCeHIAHHbl BMeCTO IHHypOBOK
OAeBajiH Ka^TaHHHKH c ajihhhbimh pynaBaMH h nejiepHHoft (pnc. 43). K)6ok 6biJio no KpanHeił
Mepe Tpn: óejian xojimeBaH c BbiniHBKoS, KpacHaa H3 Tenjioft (JmaHejiH h BepxHHH, mepcTHHan hjih
wejiKOBan. IlepeAHHK b óyAHH CHTijeBbiH, b npa3AHHHHbie ahh aTjiacnbiH hjih mejiKOBbiH (pnc. 40).
B 3HMHIOK) nopy 3a/KHT0HHbie KpeCTbHHKH OAeBaJlHCb B A-TCHHHbie Hiy6bl C nejiepHHOH. IlJiaTKH HOCHJIH
y3opnaTbie TypeijKHe hjih me H3 nepHoro KaniMHpa. HyjiKH óejibie, rojiyóbie, Kpacubie, 6 othhkh nmypoBaHiibie. /JeByiuKH hochjih rojioBHbie njiaTKH, bojioch npHnecbiBajiH b y3eji, cnjieTeHHbift H3 koc
Ha 3aTbiJiKe ( «KomHneK»). 3aMy}KHHM meHmHHaM nocjie CBaAbóbi ctphtjih nocy h OASBajiH «KonKy» —
neneij H3 tohkoto nojioTHa hjih tiojih h 3aBH3biBajiH noBepx mejiKOBbiH njiaTOK (pnc. 43, 44). CBaAeÓHbiH rojiOBHoft y6op coctohji H3 BeHKa c jieHTaMH pnc. 9) hjih CTeKjinpycoBoro BeHija (pnc. 33).
CBaAeóHoe njiaTbe 6bijio rojiyóoro ijBeTa, nepeAHHK óejibin hjih po30Bbift. KpoMe toto 3a>KHTOHHbie
AeByniKH h HieniAHHbi AonojiHHJiH cboh HapHA KoppajiJiaMH, HHTapeM h 6 hpk)3oh.
HacTonmaH paÓoTa ocHOBaHa Ha nojieBbix HCCJieAOBaHHHx npoBeAeiiHbix aBTopoM b 1950 — 1952
rr., lia coxpaHHBHiHxcH b My3enx HapoAHbix HapHAax h hx onncaHHHx HaftAeHHbix b sTHorpa^JHnecKOii
jiHTepaType.

OBTdHCHEHHH K PHCYHKAM H30BPA1KAIOIHiHM KYHBCKHH HAPHA
1. CoBpeMenHbiS HapHA KyHBHKa H3 HHOBpoAJias ckoto ye3Aa. KypTKa cuiHTa H3 cTapoft cepMHrn.
O ot. H. Opbin — 1951.

2. rOJIOBHOl! yóop AO CHX nop HOCHMblH CTapblMH }KeHIII,HHaMH B OKpeCTHOCTHX KpyiHBHUbl. O ot.
IIyxajibCKH — 1950.
3. TojioBiioft y6op H3peAKa BCTpenaeMbiH b 0KpecTH0CTHX KpyuiBHAbi. O ot. IlyxajibCKH — 1950.
4. Ula^epa («APy>«5a» h «Apy)KKa») b 0KpecTH0CTnx KpyuiBHAbi. O ot. nyxajibCKH — 1950.
5. KyHBCKHH HapHA b OKpecTHocTHx BpecTa KyHBCKoro b nepBOH nojiOBHHe XIX b . PenpoAyKijHH
no ABeTHOMy njiatnneTy H. JleBHijKoro k paóoTe JleoHa 3eHKOBHna ,,Les costumes du peuple polor.ais“, Paris 1841. njiaHineT Jsfs 10.

53

6. KyflBCKHe KpecTbHHe. P hcyhok BeceKepcKoro, «TbiroAHHK HjiJiiocTpoBaHbi», 1863 r., t. VII
No 177, CTp. 64.
7. KyflBCKHe KpecTbflHe. P hc. BeceKepcKoro, «TbiroAHHK HjunocTpOBaHbi», 1863 r., t. VII Ns 177,
cip. 65.
8. KyflBCKHH HapflA b 0KpecTH0CTflx BjioujiaBKa. PenpoAyKAHfl no i^BeTHOMy nJiaHmeTy B. TepcoHa. — O. Kojibóepr, «JIioah», KyflBbi, u. II 1867 r. CTp. 2.
9. CBafleÓHbie HapflAbi b OKpecTnocTflx CoMnojibHa h PyuiKOBa, «ApyH<6a», «ApyncKa» h HeBecTa.
PenpoAyKAHfl no i^BeTHOMy nJiaHmeTy B. TepcoHa.—O. Koji;6epr, «JIioah», KyflBbi, u. I, 1867 r.,
CTp. 2.
10. KyflBCKHH Hapflfl b 0KpecTH0CTflx BpecTa KyflBCKoro. PenpoAyKAHfl no abgthomy njiaHineTy B.
TepcoHa. — O. Kojibóepr, «JIioah», KyflBbi, u. I. 1867 r. CTp. 62.
11. KyflBCKHe HapflAbi b 0KpecTH0CTflx PaA3eeBa h KpyniBHAbi. PenpoAyKAHfl no ABeTHOMy njiaiirneTy B. TepcoHa. — O. Kojibóepr. «JIk>ah», KyflBbi u. II, 1867 r., CTp. 68.
12. ripa3AHHHHbie HapflAbi b OKpecTHOCTH IIlHMÓopjKa, HHOBpou;jiaBCKoro ye3Aa b 1890 r. TopyHb,
ApxHB IIojibCKoro 3THorpa(|)HHecKoro OómecTBa. O ot. A. HapHeAKH.
13. BbmpoHKa MyHtcKOH pyóaxn rana p o n c h o (TyHHKOoópa3Horo) c npHUiHTbiM «np}KHpaMKOM»;
a, b, — nepeAHflfl h aaAHflfl uacTb, c — rjiaBHHafl uacTb pyaaBa, — MaHineT, e — bopothhk, f —
npjKHpaMOK, g — kjihh. BapyxoBO, Bjion;jiaBCKoro ye3Aa. Kojickaha STHorpacJpHuecKoro My3efl
b KpaKOBe. P hc. 3. JIam,HHCKafl. MacniTaó 1 : 30. — 1952 r.
14. BbiKpoftKa MymcKOH pyóaxn rana p o n c h o (TyHHKOoópa3Horo), c npHinHTbiM «npHCHpaMKOM»:
a, b, — nepeAHflfl h 3aAHflfl naci^b, c — «np>KHpaMOK» hjih « oóohhhk», e — «JKaÓKa», f — npnuiHTbiH nepeA, g — uacTb pynaBa, h — «ABHKJibi», i — MaHineT. P hc. T. MHKyjiOBCKa — 1951.
MacniTaó 1 :30.
15. Hobbih THn My}KCKOH py6axH c HarpyAHHKOM, hochmbih b Hauajie XX b.: a, b — nepeAHflfl h 3aAHflfl nacTb, c — bopothhk, d — HarpyAHHK, e — «np')KHpaMOK» hjih « oóohhhk» , f — pyKaB, g —
«ABHKJibi», h — MaHineT. P hc. I\ MHKyjiOBCKa — 1951. MacniTaó 1:30.
16. KpacHafl cyKHHafl «flKa» c KOHn,a XIX b. Mohkouihh, ajieKcaHApoBCKoro ye3Aa. Kojickaha IIoMopcKoro My3en b TopyHe. O ot. JI. TopBHpT — 1952.
17. BbmpoHKa KpacHoft cyKOHHOH « akh»: a, b — nepeAHflfl h 3aAHflfl uacTb, c — bopothhk, d, e —
pyKaB, f — MaHineT. P hc. I\ MHKyjiOBCKa — 1951. MacniTaó 1 :3 0 .
18. BbiuiHBKa (cTeraHHafl) Ha BopoTHHKe « akh». P hc. T. MHKyjiOBCKa — 1951.
19. 3aAHAA nacTb KacjpTaHUHKa H3 IUHMÓopiKa HHOBpoAJiaBCKoro ye3Aa. Kojuickaha noMopcKoro My3efl
b TopyHe. O ot. JI. TopBHpT — 1952.
20. BbiKpoHKa Ka(|)TaHa — óe3pyKaBKH. Mohkouihh, ajieKcaHApoBCKoro ye3Aa. a, b — nepeAHflfl
h 3aAHflfl uacTb, c — bopothhk, d — KapMaH, e — nojia. Kojuickaha noMopcKoro My3efl b To­
pyHe. P hc. T. MHKyjiOBCKa — 1951. MacniTaó 1 :30.
21. BbmpoHKa Ka(|)TaHa c kopotkhmh pyKaBaMH. IIhjihxob, ajieKcaHApoBCKoro ye3Aa. a, b — nepeA­
Hflfl h 3aAHflfl uacTb, c — bopothhk, d — pyKaB, e — KapMaH, f — óoKOBafl uacT;, g — nojia.
KojuieKAHA noMopcKoro My3efl b TopyHe. P hc. I\ MHKyjiOBCKa — 1951. MacniTaó 1 : 30.
22. BbmpoHKa A^TCKoro KacjpTaHHHKa: a, b — nepeAHflfl h 3aAHflfl nacTb, c — bopothhk, e — KapMaHKojiJieKAHA 3THorpac|)HuecKoro My3efl b KpaKOBe. P hc. 3. JlaiAHHCKa — 1952. MacniTaó 1 :30.
23. fleTCKHH Ka(J)TaHHHK. BopyxoBO, BJioAJiaBCKoro ye3Aa. Kojuickaha 3THrpac|)HHecKoro My3efl b Kpa­
KOBe. O ot. MacjiHHCKH — 1952.
24. BbiKpoHKa cepMflrn Ha3. «Kepefl». Bjion;jiaBCKHH ye3A- P hc. E. OpaHKOBCKH — cm. «CyKMaHbi
jnoAy nojibCKero», BapmaBa, 1923, Ns 2, pnc. 8. Macnrraó 1 : 3 0 .
25. KyflBAK b «icepeH». P hc. MaepKeBHH. «TbiroAHHK HjunocTpoBaHbi», t. II, 1868 r. Nq 28, CTp. 17.
26. BbiKpoHKa cepMflrn c nejiepHHOH, BTopafl noji. XIX b. IIlHMÓpojKe HHOBpoAJiaBCKoro ye3Aa. a, b —
nepeAHflfl h 3aAHflfl uacTb, c — k j i h h , d — óona, e — k j i h h b i , f„ g — nacTH pyKaBa, h — nejiepHHa, i — BOPOTHHK, j — 3anOHKa, k — HaniHBKH, 1— HaniHBKH BMeCTO KapMaHOB. KOJIJieKAHfl
noMopcKoro My3efl b TopyHe. P hc. T. MHKyjiOBCKa — 1951. MacniTaó 1: 30.
27. HacTH cepMflrn cjiyncamne k ee yKpameHHio. Kojuickaha noMopcKoro My3efl b TopyHe. P hc.
T. MHKyjiOBCKa — 1951.
28. HapflA mazepa «Apy>KÓbi» b OKpecTHOCTflx KpyniBHAbi: cepMflra c MexoBOH onyuiKoft, njiaTOK,
macjpepHbiH KHyT. Kojuickaha HaAronjiflHCKoro My3efl b KpyuiBHAbi. O ot. H. Opbin — 1952.
29. BbmpoHKa uaMapbi c 1870 r. Bp>K03a, ajieKcaHApoBCKoro ye3Aa: a, b — nepeAHflfl h 3aAHflfl
uacTb, d, e, f — 3aAHAA uacTb, g, h — pyKaB, i — MaHineT, j — bopothhk, k — HauiHBKa bmccto
KapMaHa.
30. OBUHHHbifi Tyjiyn c XIX b. Kojuickaha KpaeBeAuecKoro OómecTBa b TopyHe. P hc. T. MhkyjiobCKa 1951.
31. a — MyjKCKafl cjpeTpoBafl nuinna, OKpecTHOCTH HnoBpoAJiaBA; b — (JpeTpoBafl uuiflna H3 OKpecTHocTen KoBajifl, c — inanKa «BbiKpaBaHKa» H3 oKpecTHOCTen KoBajifl, BTopafl njiOB. XIX b.
O. Kojibóepr, «JIioah», KyflBbi u. I, 1867, a — CTp. 67, b, c — CTp. 64.

54

32. KynBCKHH HapHA b Hauajie XX b. A pxhb STHorpacjDHnecKoro My3en b KpaKOBe.
3 3 . BbmpofiKa cTapHHHOH }«eHCKOH pyóaxH c «HaAOJiKOM». K jio6h , BjioiyiaBCKoro ye 3Aa: a — nepeAH H H HaCTb, b —
3 B A H H H HaCTb, C, d —
«HaAOJieK», e — «np}KHpaMKH» , f — BOpOTHHK, g — pyKaB, h — MąHiueT, i — ABHKejib. P hc. F. MHKyjioBCKa — 1952 . MacuiTaó 1 : 3 0 .
3 4 . BbiKpoHKa CTapHHHoro KopceTa <s*uiHypyBKH» no pncyHKy JI. 3 eHKeBHua, B. Tepcona h no yna3aHHHM CTapyuiKH nopTHHxn Cmhjiob, BJiouaBCKoro ye3Aa. P hc. F. MHKyjioBCKa — 1952 .

35. BbiKpoHKa CBafleÓHOH 6jiy3KH. Kojijickahh IlOMopcKoro My3ea b TopyHe. P hc. F. MHKyjioBCKa —
1952. Macurraó. 1 : 30.
36. KynBHHKa. ApxHB 3THorpa(j)HuecKoro My3ea b KpanoBe. PenpoAyKAHH no ijBeTHOMy nnaHuieTy.
37. lOdna «cnyAHHK», BbiKpoHKa. B jioctobo, HHOBpoiyiaBCKoro ye3Aa.
38. npa3AHHHHbift jKeHCKHH HapHA. KojiJieKAHH HaAronjiHHCKoro My3ea b KpyuiBHii;bi. O ot. H. Opbiu
— 1951.
39. BbiKpoHKa aTJiacHoro nepeAHHKa. KyTapTOBO, HHOBpoAJiaBCKoro yesAa. KojiJieKijHH My3ea HapoAhhx KyjibTyp b MjiOAHHax. MacuiTaó 1 : 30 , pnc. coTpyAH. My3ea HapoAHbix KyjibTyp.
40. IlepeAHHK c BbiuiHBKOH. KojiJieKAHH HaAronjiHHCKoro My3ea. O ot. JI. TopBHpT.
41. IlepeAHHK c BbiuiHBKOH. KojuieKAHH HaAronjiHHCKoro My3ea b KpyiuBHn,bi. O ot. 1952.
4 2 . fleBHHHH Ka(|)TaH, «Ka6aTHK». K ojijickahh 3 THorpac|)HuecKoro My3ea b KpanoBe.
43. HapHA nojKHJiOH HteHmHHbi: «Ka6aTHK», nepeAHHK c BbiuiHBKOH, uenuHK. AHycHH, HHOBpoiyiaBCKoro ye3Aa.
44. Tot }Ke HapHA C3aAH. Koji.JieKii.HH HaArnJiHHCKoro My3en b KpyuiBHAbi. O ot. H. Opbiu. — 1951.
45. BbiKpoHKa HteHCKoro KaiJyraHa. AHycHH, HHOBpoiyiaBCKoro ye3Aa: a — nepeAHHH nacTb, b, c, d, e,
f, g, — nomnpaiomHe ckjibakh, h — 3aAHaa uacTb, i — nejiepHHKa, j, k — pynaB. KojuieKijHH
HaAronjiHHCKoro My3en b KpyuiBHu;bi. P hc. F. MHKyjiBCKa — 1951. Macmiaó 1 : 30.
46. JKeHCKHft «KaóaTHK». BjioiyiaBCKHH ye3A. P hc. F. MHKyjioBCKa — 1951.
47. /^eBHHHH «KaóaTHK». BopyxoBO, BJioiyiaBCKoro ye3Aa: a, b — bha cnepeAH h c3aAH, c — nepeAhhh nacTb, d — óoKa, e — nojiOBHHa 3aAHen uacTH, f — ckjibakh, g — nejiepHHa, h, j — pyKaB.
KojiJieKAHH 3THorpa$HnecKoro My3en b KpaKOBe. P hc. 3. JlamHHCKa — 1952. Macurraó 1: 30.
48. KynBHHKa b «KaóaTe». P hc. MaepKeBHn, «TbiroAHHK HjunocTpoBaubi*, 1860, t. II, Nq 28,
CTp. 17.
49. IKeHCKan cepMnra («cyKMaHa»). Xejnvme, HHOBpoiyiaBCKoro ye3Aa. P hc. E. OpaimoBCKH, cm.
«CyKManbi JiiOAy nojibCKero», 1928, CTp. 9. puc. 9. MacuiTaó 1 : 3 0 .
50. njiaTOK c BbiuiHBKOH no y3opy TypeijKHX njiaTKOB. KojiJieKijHH HaAronjiHHCKoro My3en b KpyinBHAbi. O ot. JI. TopBHpT 1952.
51. IKeHCKHe h A^BHune rojiOBHbie yóopu b OKpecTKOCTHx KoBajin h XoAra. P hc. B. TepcoH. —
O. Kojibóepr, «JIioa», KyHBbi, h. I. 1867 CTp. 68.
52. Cnocoó 3aBH3biBaHHH rojioBHoro njiaTKa b 0KpecTH0CTHx HHOBpoiyiaBH. P hc. B. TepcoH. —
O. Kojibóepr, «JIk>a », KyHBbi, h.I, 1867 cr p. 67.
53. CBaAeÓHbift BeHen; «KopoHa». P hc. B. MaTJiHKOBCKHft, «Bncjia», X, 1896 r.
55. BbiKpoHKa uenija Ha3. «KonKa». JIaxMaHOBHi;e B03Jie KpyuiBHAbi. Kojijickahh My3en HapoAHbix
KyjibTyp b Mjiou;HHax. P hc. coTp. My3en Hap. KyjibT. — 1952. MacuiTaó 1 : 30.
56. nojiOTHHHHbiH nenuHK. HHOBpoijjiaBCKHH ye3A- KojuieKAHH noMopcKoro My3ea b TopyHe. O ot.
JI. TopBHpT — 1952.
57. Henijbi H3 tiojih, CTapHHHan BbiuiHBKa c 1870 r. a — BoA3aHOB ajieKcaHApoBCKoro ye3Aa, b —
OceHAHH toto me ye3Aa, c — to me caMoe, d — HeH3BecHan MeeTHoeTb. KojuieKiiiHH noMopcKoro
My3en b TopyHe — 1952.
58. TiojieBbie uennHKH c BbiuiHBKOH hoboto rana c XIX/XX bb. Kojickahh HaAronjiHHCKoro Myaea
b KpyniBHAbi. O ot. JI. TopBHpT — 1952.
59. TiojieBbie h KpyiKeBHbie nenuHKH c KOHija XIX b. KojuieKijHH HaAronjiHHCKoro My3en b KpyrnBHAbl. O ot. JI. TopBHpT — 1952.
60. KyHBCKan HteHiAHHa b BopoTHHHKe Ha3. «Kpii3Ka». Ha rojiOBe nenuHK nepeBH3aHHbift iu8jiKOBbiM
njiaTKOM. KojiJieKAHH noMopcKoro My3ea. O ot. JI. TopBHpT — 1952.
61. «KpH3Ka», bopothhk c BbiniHBKofi. KojuieKijHH HaAronjiHHCKoro My3en b KpymBHAbi. O ot.
JI. TopBHpT — 1952.
Ta6jiHi*a I: KyHBCKHe HapHAbi pncoBaji K>. KapojiHK.
Taójraija II: KyHBCKHe HapHAbi pncoBaji K). KapojiHK.
PenpoAyKAHH k HacToameił paóoTe Hcnojmeiibi. MacjiHHCKHM MenncjiaBOM K qK q 32, 35; Topsuptom JleoHOM K qK q 6, 7, 48; BbimoMHpcKHM 36nrHeBOM JSToJSfo 5, 8, 9, 10, 11, 25, 31, 51, 53, 54.
Tpa^HuecKKe pncyHKH HcnojmeHbi: E3ópkobckoh Bapóapoft N°N° 13, 18, 22, 24, 26, 27, 34, 37,
46, 47, 55; UIhmjihkom A htohom JMŚJMs 14, 15, 17, 21, 29, 30, 33, 36, 45.

55

KapTa 1. PacnpocTpaHeHHe Ha 3anaA KyaBCKoro Hapenna ot IlaKOCTH ao CjiecHHa: ceBepHaa rpaHHi^a t. Ha3. ,,ma^3eHH“ (ocoóeHHOCTb Hapeana) ot CjiecHHa ao ^ oóhcbihh; lOJKHan rpaHHtja ot CjiecHHa no HanpaBjieHHH riuie/jen, JiioóeHb npoH3HomeHHa rżnuć, rżniwa.
IIo 3. CoÓepancKOMy: KyaBCKHe Hapeana.
2. IO>KHo-3anaAHHH rpaHHija 3aMeHbi ił, ył, łe; asjiht OHa KyHBbi Ha 3anaAHioio h BocfoaHyio
aacm
no 3. CoóepaftcKOMy: KyHBCKne Hapeana.
3. rpaHHu;bi KyaBCKHX 3eMejib b XII — XIII Beaax h rpaHHijbi BOCToaHbix h 3anaAHHX
KacTejiaHHH.
n o CT. ApHOJIbfly: nJieMeHHbie TeppHTOpHH B aAMHHHCTpaTHBHOM CTpoe nHCTOBCKOft n o jib uih (XII—XIII Bena).

KapTa 1. PacnpocTpaHeHHe KyaBCKoro HapaAa bo II nojiOBHHe XIX Bena.

2. rpaHHi^bi TeppnTopHH, Ha KOTopon 6ojibine Bcex coxpaHHjiHCb aacTH KyaBCKoro HapaAa,
3. CoBpeMeHHbie rpaHHUbi TeppnTopHH, r^e coxpaHHJiHCb THnHHHbie KyaBCKne aennbi.
Tpacf). ncnojiHHaa K. Bo3eHCKa.
COAEPJKAHHE
1.
BBeflGHiie, 3 — 2. CoBpeMeHHbift KyancKHH HapoAHbifl koctiom, 7. — 3. HcTopna ero pa.3BHTna, 7. — 4. PacnpocTpaHeHHe KyaBCKoro HapoAHoro KocTioMa, 13. — 5. 06m.ee onncaHHe KyaBCKoro
MyaccKoro KOCTiOMa, 18. — 6. noflpoóiioe onncaime Toro >Ke KocTioMa, 19. — 06m.ee onncanne KyaB­
CKoro meHCKoro KocTioMa, 28. — 8. noApo6Hoe onncaHHe Toro ace KocTioMa, 39. — 9. npoH3BOACTBO
h npoH3BO£HTejm HapoAHoro KyaBCKoro KocTioMa. XapaKTepncTHKa hctohhhkob, 43. — 10. Ypauieuna, BbimnBKH, KpyaseBa, 49. — 11. 06i>acHeHHa, 49. — 12. CnncoK jiHTepaTypbi, 52.

ENGLISH SUMMARY
One of the different types of the peasant costume worn in Western Poland (Wielkopolska)
is the Kujawy costume.
Kujawy is the area situated on the left bank of the river Vistula and comprehending
nowadays the districts of Aleksandrów, Inowrocław, and Włocławek in the departament
of Bydgoszcz.
The Kujawy folk costume got its shape rather late and it reflects dtstinctly the garment
worn by the ancient Polish nobility and bourgeoisie. According to the accessible sources,
four stages may be no iced in the development of the Kujawy costume:
The first stage, ranging from the beginning of the 19-th century till 1830 is caracterised
by homespun materiał and primitive cut of the costume worn by the serf peasant.
In the second stage, comprising the years 1840-1870, after the abolition of field-servicesome enrichnient of the costume can be observed in the kind of malerial and its cut.
But the greatest development falls into the third stage (1870-1914). In this period
the Kujawy folk costume was the most coloured and the richest one. Embroideries upon
bonnets and aprons appeared and dear woollen and silken kerchiefs were imported from
abroad. In this stage the costume was w^rn only on festive and ceremoniał occasions.
During the fourth stage — after the Great War — the Kujawy costumes gradually
disappeared, being exclusively in use by elder people who put them for religious ceremonies only.
Nowadays this local costume ceased to be worn — but embroidered caps and kerchiefs
are yet preserved by old Kujawy women who wish to be burried with them.
This monograph bases upon fieldwork and museological materials.
MAN’S COSTUME
During the third stage, between (1870-1914) the „Kujawiak" wore: a linen shirt with
a collar tied by a pink ribbon or bound up with a coloured silken kerchief, large dark —
blue trousers of cloth let into his high „accordion" boots and hanging over their tops,
a jacket called „jaka" of red cloth with black or brass buttons, (Fig 16), a red-lined
Waistcoat of dark-blue cloth without sleeves (Fig 20) buttoned in the front or with trimmings,
a red wollen body belt girded twice around and tied in the front (Platę I, II). When going
out he put on a long coat of dark-blue cloth with red lining (Fig 26). The autumn and winter
clothing consisted of a fur with a „kiereja" (Fig 25) which is a wide loose coat with
a hood. The head-gear of young men and poorer „Kujawiaks" was a four-cornered cap
of dark-blue cloth trimmed with grey or black lambskin at the bottom (Platę I). Elder
and well-to-do men put a black and high felt hat with a narrow brim or a lower one with
broad brim, ornamented with pins and coloured ribbons (Fig 31). Bridesmen wore hats with
peacock-feathers or sham gold and from their shoulder to the side a scarf of broad,
white ribbon adorned with flowers (Fig 28). In one hand they used to hołd a white handkerchief, in the other a kind of a short whip madę of deer foot called „harpunica".
WOMAN’S DRESS
Women in Kujawy wore linen shirts (Fig 33), bodices laced in the front called „sznurówki"
(Platę I), a delicate oyershirt of fine linen with long sleeves gathered at the wrist and finished

57

with an em^roidered frill /Plat^ I, II) and a ruff round the neck. Girls put upon these overshirts a bodicc or corset of cloth, wool or velvet of sky-blue or sapphire colour, bordered
with tape differing in colour.
During the second stage these bodices were of quite simple cut, finished bv flaps
(Fig 36) - in the third stage they were incised in the waist and let loose at the bottom
(Platę 1,11) Married women wore lined jackets „kabaciki’4 of cloth with sleeves and a cape
or pelerine (Fig 43) Usually three skirts were worn: a red one of flannel, a white embroidered al! around at the bottom, and an overskirt of wool, s lk or satin, mostly of one
colour and richly nleated For every day aprons of striped percale were in use
on feast
days aprons of silk, taffeta or satin The most beautiful were the crimson ones, rich'y
embro dered with a white thread (Fig 40 . In winter long jerkins of dar -blue cloth with
capes and white fur inside were generally worn. Ma iifold kerch efs madę in checked,
striped or „turkish44 pattems also of black cashmere (Fig 5u) were the indispensible part
of Kujawy wnman’s garment White, blue and red stockings were worn with high laced
or Iow shoes. Girls put colourful kerchiefs upon their heads and they plaited thcir hair
forming of it at the back of the head a sort of 1ttle basket called „koszyczek". Formerly
married women had their hair cut and they wtre caped with a „kopka", an embroidered
linen or tulle cip with a ruff. Round this cap or bonnet a silken kerchief was bound
form inga coif over the forehead. (Fig 51) Kujawy women used to wear 4-8 coral neclaces,
Besides real coral the richer women wore turąuois s, amber and garnets.
On her wedding day a bride put on a special head dress, consisting of a wreath with
ribbons (Fig 53), a crown with tinsels of glass beads (Fig 53) or only a half of it madę
of ribbons. Half-crowns were also worn by bridesmaiden The bride’s weddingdress was
usually of sky-blue, her apron of white or ping colour (Fig 41).
LISTĘ OF PLATES
1. Contemporary garment of a „Kujawiak". A jacket madę from an ancient coat (sukmana), di
strict of Inowrocław. Phot. by J. Frycz —- 1951.
2. Elder woman's head-dress yet worn in the neighbourhood of Kruszwica. Phot. by Puchal­
ski — 1950.
3. A head-dress seldom worn nowadays. The neighbourhood of Kruszwica. Phot. by Puchalski —
1950.
^ 4. Contemporary couple of bridesman and bridesmaid. The neighbourhood of Kruszwica. Phot by
Puchalski — 1950.
5. Kujawy costume from the first half of the 19-th century, from the neighbourhood of Brześć
Kujawski. Reproduced from a coloured. piąte by I. Lewicki in the work of Leon Zienkowicz „Les
costumes du peuple Polonais", Paris 1841, piąte 10.
6. „Types of Kujawy peasants" drawn by Biesiekierski. Reproduced from „Tygodnik Ilustro­
wany", vol. VII, (1863), Nr 177, page 64.
7. Kujawy costume from the neighbourhood of Włocławek. Reproduced from a coloured piąte by
W. Gerson. — O. Kolberg, „Lud", Kujawy, Part II, (1867), page 2.
8. Kujawy costume from the neighbourhood of Brześć. Reproduced from a coloured piąte by
W. Gerson. — O. Kolberg, „Lud", Kujawy, Part I, (1867), page 62.
9. Wedding dress from the neighbourhood of Sompolno and Ruszków. The bridesman, the bride,
the bridesmaid. Reproduced from a coloured piąte by W. Gerson — O. Kolberg, „Lud", Ku­
jawy, Part I, (1867), page 2.
10. „Types of Kujawy peasants" drawn by Biesiekierski. Reproduced from „Tygodnik Ilustro­
wany", vol. VII, (1863), Nr 177, page 64.
11. Costumes from the neighbourhood of Radziejów and Kruszwica. Reproduced from a coloured
piąte by W. Gerson. — O. Kolberg, „Lud", Part II (1867), page 68.
12. Festive costumes from the neighbourhood of Szymborze, district of Inowrocław — about 1890.
From the collection of the Polish Folk Society (P. T. L.) in Toruń. Phot. by A. Czarnecki.
13. Cut of man’s shirt,type „ p o n c h o" with a shoulder-strap. Baruchowo, district of Włocła­
wek. a, b — front, and back,c — principal part of sleeve, d — cuff, e — collar, f — shoulderstrap, g — gore. From the collection of the Elhnographical Museum in Cracow. Drawn fcy Z.
Łaszczyńska — 1952. Scalę: 1:30.

58

14.

Cut of a man's shirt, type „ p o n c h o" with a shoulder-strap, from the end of the 19-th century.
a, b — front and back, c — collar, d — shoulder-strap called „obojczyk", e — little sąuare
part of linen called ,,żabka", f — shirt-front or ,,przodek", g — principal part of sleeve, h —
gussets, i — cuff. Drawn by H. Mikułowska — 1951. Scalę 1:30.
15. A newer type of man’ shirt with shirt-front, from the beginning of the 20-th century. a, b —■
front and back, c — collar, d — shirt-front, e — shoulder-strap or enlarged ,,obojczyk", f —
principal part of sleeve, g — gussets „ćwikły", h — cuff. Drawn by H. Mikułowska — 1951.
Scalę 1:30.
16. A red cloth „jaka" from the end of the 19-th century. Mąkoszyn, district of Aleksandrów.
From the collection of the Eastern Pomerania Mnseum in Toruń. Phot. by L. Torwirt — 1952.
17. Cut of red cloth „jaka" from the end the 19-th century. Mąkoszyn, district of Aleksandrów,
a — front, b — back, c — collar, d — upper
part
of sleeve, e — lower partof sleeve,f—
cuff. Drawn by H. Mikułowska, — 1951. Scalę 1:30.
18. Stitching upon collar and cuff of the „jaka". Drawn by H. Mikułowska — 1951.
19. Back of a jacket called „kaftanek". Szymborze, district of Inowrocław. From the collection
of the Eastern Pomerania Museum in Toruń.Phot. by L. Torwirt — 1952.
20. Cut of a sleeveless jacket. Mąkoszyn, district of Aleksandrów, a — front, b — back, c —
collar, d — pocket-flap, e — part called „poła". From the collection of the Eastern Pomerania
Museum in Toruń. Drawn by H. Mikułowska — 1951. Scalę: 1:30.
21. Cut of a jacket with short sleeves. Pilichów, district of Aleksandrów, a — front, b — back,
c — collar, d — sleeve, e — pocket-flap, f — side part, g — coat tails. From the collection of
the Eastern Pommerania Museum in Toruń. Drawn by H. Mikułowska — 1951. Scalę: 1:30.
22. Cut of a boy’s jacket. a — front, b — back, c — collar, d — facings, e — pocket-flap. From
the collection of the Ethnographical Museum of Cracow. Drawn by Z. Baszczyńska — 1952.
Scalę: 1:30.
23. A boy's jacket. Boruchowo, district of Włocławek. From the collection of the Ethnographical
Museum in Cracow. Phot. by Maśliński —1952.
24. Cut of the coat called „kiereja". District of Włocławek. From Professor E. Frankowskie work:
„Sukmany ludu polskiego", Warsaw — 1928, nr 2, Fig. 8.
25. A Kujawiak in „kiereja“ from the drawing by Majorkiewicz. „Tygodnik Ilustrowany", vol. II
(1868), nr 28, page 17.
26. Cut of a coat (sukmana) with cape from the second half of the 19-th century. Szymborze, dis­
trict of Inowrocław, a — front, b — back, c — enlarging gore, d — side parts, e — shoulder*
gores, f, g — parts of sleeve, h — cape, i — collar, j — flap to be buttoned, k — girdle with
flaps, called „dragon", 1 — flaps imitating a pocket. From the collection of the Eastern Pom­
merania Museum in Toruń. Drawn by H. Mikułowska — 1951. Scalę: 1:30.
27. Ornamental parts of a „sukmana" or coat with cape. Look at Fig.26. a — „dragon", b —
flap imitating a pocket, c — flaps to be butt med. From the collection of the Eastern Pom­
merania Museum in Toruń. Drawn by H. Mikułowska — 1951.
28. A. bridesman’s garment from the neighbourhood of Kruszwica. „Sukmana" lined with fur,
a scarf, a kerchief and a whip of deer foot. From the collection of the Museum Nadgoplań­
skie (or Museum situated near the lakę of Gopło) in Kruszwica. Phot. by J. Frycz — 1952.
29. Cut of a „czamara", a kind of coat with strings or trimmings, about 1870. Brzozy, district
of Aleksandrów, a — upper front-part, b — lower front-part, c — seam sewed among the
parts, d, e — middle back-parts, f — supplementary back-part, g — ‘upper part of sleeve, h —
lower part of sleeve.. i — cuff, j — collar, k — flap imitating a pocket. From the collection of
the Eastern Pommerania Museum in Toruń. Drawn by H. Mikułowska — 1951. Scalę: 1:30.
30. Drawing of a fur worn in the 19-th century. From the collection of the Topographical Society
in Toruń. Drawn by H. Mikułowska — 1951.
31. Man’s head-wear from the second half of the 19-th century. a — felt hat with high crown from
the neighbourhood of Inowrocław, b — felt hat from the neighbourhood of Kowale, c — a „wykrywanka" from the neigbourhood of Kowale. O. Kolberg, „Lud", Kujawy, Part I, (1867),
— page 67, b, c — page 64.
32. Kujawiak’s clothing from the beginning of the 20-th century. From the archives of the Ethno­
graphical Museum of Cracow.
33. Cut of woman's shirt of older type with shoulder-strap and lower part of the shirt of coarse
linen. Kłobia, district of Włocławek, a — upper front-part, b — upper back-part, c, d — lower
part, front and back, e — shoulder-strap, f — collar, g — principal part of sleeve, h — cuff,
i gusset. Drawn by H. Mikułowska — 1952. Scalę: 1:30.
34* A reconstructed cut of bodice or „sznurówka", from the plates of Zienkowicz, W. Gerson and
according to informations given by an old dressmaker. Smiłów, district of Włocławek, a —
front-part, b — back-part, c — side gores, d — seam. Dawn by H. Mikułowska — 1952.
Scalę: 1:30.

59

35.

36.
37.

38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.

46.

Cut of a blouse from a wedding-dress. — front, b — sides, c —■back, d — a piece of mate­
riał sewed in between the two parts, e — parts of sleeve, f — seams. From the collection of the
Eastern Pommerania Museum in Toruń. Drawn by H. Mikułowska — 1952. Scalę: 1:30.
Kujawy woman — „kujawianka". From the archives of the Ethnographical Museum in Cracow.
Reproduced from a coloured piąte.
A skirt — ,,spódnik“ , Włostowo, district of Inowrocław, a — principal part, b — belt, c —
front, d — back, e — trimming. From the collection of the Museum of Folk Cultures in Mło­
ciny. Drawn by M. K. L. — 1952. Scalę 1:30.
A woman's festive dress. From the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica. Phot.
by J. Frycz — 1951.
Cut of a satin apron. Kutartowo, district of Inowrocław. From the collection of the Museum
of Folk Cultures in Młociny. Drawn by M. K. L. — 1952. Scalę: 1:30.
A crimson apron. From the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica. Phot. by
L. Torwirt. — 1952.
Embroidered apron. From the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica. Phot. —
1952.
A girl's jacket (kabatek). From the collection of the Ethnographical Museum in Cracow. Phot.
by M. Maśliński — 1952.
Elder woman's dress: jacket, embroidered apron, and bonnet Anusin, district of Inowrocław.
From the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica. Phot. by J. Frycz — 1951.
Elder woman's dress. Anusin, district of Inowrocław. Backview. Compare with Fig. 43. From
the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica. Phot. by J.: Frycz — 1951.
Cut of woman’s jacket. Anusin, district of Inowrocław, a — front, b, c, d, e, f, g — interlaid
pieces forming pleats, h — back, i — cape, j, k — upper and lower part of sleeve with cuff.
From the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica. Drawn by H. Mikułowska —
1951. Scalę: 1:30.
Drawing of a woman's jacket from the neighbourhood of Śmiłowo, district of Włocławek. Drawn
by H. Mikułowska — 1951.

47. A girl's jacket. Boruchowo, district of Włocławek, a — front, b — back, c — front-part, d —
sides, e — half of the back, f — parts forming pleats, g — cape, h, i, j upper and lower part
of sleeve with cuff. From the collection of the Ethnographical Museum in Cracow. Drawn by
Z. Łaszczyńska — 1952. Scalę: 1:30.
48. Kujawy woman (,,Kujawianka“) in a jacket. Reproduced from a drawing by Majorkiewicz. ,.Ty­
godnik Ilustrowany", vol. II (1868), nr 28, page 17.
49. A woman's coat (sukmana). Chełmce, district of Inowrocław. From Professor E. Frankowskie
work: ,.Sukmany ludu polskiego", Warsaw — 1928, page 9, — Fig. 9 drawn by Prof. E.
Frankowski — 1953.
50. Embroidered kerchief imitating factory-made kerchiefs of ,,turkish" pattern.
51. A woman's head-dress from the neighbourhood of Kowal and Chodecz. The women standing
aside in married woman’s head-dress, in the middle girl’s and child’s head-dress. Drawn by
W. Gerson — O. Kolberg, „Lud", Kujawy, Part I (1867), page 68.
52. Tying of kerchief in the back of the head, from the neighbourhood of Inowrocław. Drawn by
W. Gerson. — O Kolberg, „Lud" Kujawy, Part I (1867), page 67.
53. A wedding head-dress: called „crown". Drawn by Wł. Matlakowski. „Wisła'*, vol. X, 1896.
54. Modes of tying kerchiefs on round bonnets in the neighbourhood of Radziejów. Drawn by
W. Gerson. — O. Kolberg, „Lud", Kujawy, Part I (1867), page 66.
55. Cut of a bonnet called, „kopka". Lachmiro^ice near Kruszwica, a — crown, b — surrounding
tape, c — system of ruches. From the collection of the Museum of Folk Cultures in Mło­
ciny. — Drawn by M. K. L. — 1952. Scalę: 1:30.
56. Linen bonets from the district of Inowrocław, a — from the collection of the Museum Nadgo­
plańskie of Kruszwica, b —■ from the collection the Eastern Pommerania Museum in Toruń.
Phot. by L. Torwirt — 1952.
57. Tulle-bonnets of older type of embroideries, aubot 1870. a — Bodzanowo, district of* Alek­
sandrów, b — Osięciny, district of Aleksandrów, c — from the district of Aleksandrów (locality unknown), d — of unknown provenience. From the collection of the Eastern Pommerania
Museum in Toruń. Phot. by L. Torwirt — 1952.
58. Tulle-bonnets of newer type of embroideries, between the 19-th and 20-th century. a — bonnet
from Kujawy (unknown provenience), b — from the neighbourhood of Radziejów, c — bonnet
with parts of batist from the neighbourhood of Kruszwica, d — bonnet of unknown provenience.
From the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica. Phot. by L. Torwirt — 1952.
59. Tulle-bonets from the end of the 19-th and the beginning of the 20-th century. a — bonnet
from the neighbourhood of Kruszwica, b — bonnet with inserted mapie leaves motives from

60

60.
61.

batist of unknown provenience. From the collection of the Museum Nadgoplańskie of Kruszwica.
Phot. by L.Torwirt — 1952.
Woman with ruff (kryzik) and bonnet tied with silken kerchief. Lachmirowice near Kruszwica.
From the collection of Eastern Pommerania Museum in Toruń. Phot. by J. Torwirt — 1952.
Collars so-called „kryzik" from the meighbourhood of Kruszwica. From the collection of the Mu­
seum Nadgoplańskie of Kruszwica. Phot. by L. Torwirt.

Platę I The folk costume from Kujawy painted by J. Karolak
Platę II The folk costume from Kujawy painted by J. Karolak.
Map. 1.
1.
Western area of Kujawy idioms; in the north from Pakość to Ślesin and Dobrzyń, in the South
from Ślesin to Przedecz and Lubień — according to Z. Sobierajski „Gwary kujawskie". 2. Southwestern limit of idiomatic pronunciation (ił, uł) diving Kujawy into the east west part — according
to Z. Sobierajski „Gwary Kujawskie". 3. The area of Kujawy in the 12-th and 13-th century-according to St. Arnold „Terytoria plemienne w ustroju administracyjnym Polski Piastowskiej" (w. VII—
—XII).
Map 2.
1.
The area of Kujawy folk castume from the second half of the 19-th century. 2. The area where
parts of this costume are yet preserved. 3. The actual area of Kujawian bonnets. Graphical drawing
by. K. Woźnieńska.
Reproductions:
Maśliński Mieczysław
Torwirt Leon
Wyszomirski Zbigniew
Graphic

d r a w i n g s:
Jeziorkowska Barbara
Szymczyk Antoni

— nr: 32, 35
— nr: 6, 7, 48
— nr: 5, 8, 9, 10, 11, 25, 31, 51, 53, 54
— nr: 13, 18, 22, 24, 26, 27, 34, 37, 46, 47, 55
— nr: 14, 15, 17, 20, 21, 29, 30, 33, 36, 45,
CONTENTS

1. Introduction 3. — 2. The present position of the folk costume in the area under investigation 7. — 3. An account of its historical development 7. — 4. The area of the costume under investigation 13. — 5 General description of man's costume 19. — 6. Detailed description of man's
costume 19. — 7. General description of woman's dress 28. — Detailed description of woman’s
dress 31. — 9. Ornaments, embroideries, frills, applications, trimmings. 46. — 10. Materials and
makers 43. — 11. Sources 49. — 12. Notes 49. — 13. Literaturę 52.

SPIS ILUSTRACJI
L

Ubiór współczesny Kujawiaka z powiatu Inowrocław. Kurtka ze starej sukmany. Fot. J. Frycz,
1951.
2. Zachowany ubiór głowy starszej kobiety z okolic Kruszwicy (noszony obecnie). Fot. Puchal­
ski, 1950.
3. Rzadko obecnie noszony ubiór głowy z okolicy Kruszwicy. Fot. Puchalski, 1950.
4. Współczesna para drużbów z okolicy Kruszwicy. Fot. Puchalski, 1950.
5. Ubiór Kujawski z okolic Brześcia Kujawskiego z pierwszej połowy XIX w. Reprodukcja
z barwnej planszy I. Lewickiego w pracy Leona Zienkowicza ,,Les costumes du peuple Polonais", Paryż, 1841, plansza nr 10.
6. ,,Typy włościan kujawskich". Rysował z natury Biesiekierski. Reprodukcja z Tygodnika Ilu­
strowanego t. VII (1863), nr 177, str. 64.
7. Ubiór kujawski z okolic Włocławka. Reprodukcja z barwnej planszy W'. Gersona. — O. Kol­
berg, Lud, Kujawy. Cz. II (1867), str. 2.
8. Ubiór kujawski z okolic Brześcia. Reprodukcja z barwnej planszy W. Gersona. — O. Kol­
berg, Lud, Kujawy. Cz. I (1867), str. 62.
9. Weselny strój z okolic Sompolna i Ruszkowa. Drużba, panna młoda, druchna. Reprodukcja
z barwnej planszy W. Gersona. — O. Kolberg, Lud, Kujawy. Cz. I (1867), str. 2.
10. ,,Typy włościan kujawskich". Rysował z natury Biesiekierski. Reprodukcja z Tygodnika Ilu­
strowanego t. VII (1863), nr 177, str. 65.
11. Ubiory z okolic Radziejowa i Kruszwicy. Reprodukcja z barwnej planszy W. Gersona. —
O. Kolberg, Lud, Kujawy. Cz. II (1867), str 68.
12. Odświętne stroje z okolic Szymborza, pow. Inowrocław z około 1890 r. Ze zbiorów P. T. L,
w Toruniu. Fot. A. Czarnecki.
13. Krój koszuli męskiej typu p o n c h o z naszytym przyramkiem. Baruchowo pow. Włocławek,
a, b — przód i tył, c — główny płat rękawa, d — mankiet, e — kołnierz, f — przyramek, g —
klin. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rys. Z. Łaszczyńska — 1952. Podziałka 1:30.
14. Krój koszuli męskiej typu p o n c h o z naszytym przyramkiem z końca XIX w. a, b — przód
i tył, c — kołnierz, d — przyramek zw. „obojczykiem", e — „żabka", f — naszyty „przodek",
g — główmy płat rękawa, h — "ćwikły", i — mankiet. Rys. H. Mikułowska — 1951. Podziałka 1:30.
15. Nowszy typ koszuli męskiej z napierśnikami z początku XX w. a, b —* przód i tył, c — koł­
nierz, d — napierśnik, e — przyramek czyli powiększony „obojczyk", f — główny płat rę­
kawa, g — „ćwikły", h — mankiet. Rys. H. Mikułowska — 1951. Podziałka 1:30.
16. Czerwona, sukienna „jaka" z końca XIX w. Mąkoszyn, pow. Aleksandrów. Ze zbiorów Mu­
zeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. L. Torwirt — 1952.
17. Krój czerwonej, sukiennej „jaki" z końca XIX w. Mąkoszyn, pow. Aleksandrów, a — przód,
b — tył, c — kołnierz, d — wierzch rękawa, e — spód rękawa, f — mankiet. Rys. H. Miku­
łowska — 1951. Podziałka 1:30.
18. Stebnówka na kołnierzu i mankiecie „jaki". Rys. H. Mikułowska — 1951.
19. Tył „kaftanka" z Szymborza, pow. Inowrocław. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu.
Fot. L. Torwirt — 1952.
20. Krój kaftanka bez rękawów. Mąkoszyn, pow. Aleksandrów, a — przód, b — tył, c — kołnierz,
d — klapka kieszeniowa, e — „poła". Ze Zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys.
H. Mikułowska — 1951. Podziałka 1:30.
21. Krój kaftanka z krótkimi rękawami, sięgającymi do łokcia. Pilichów, pow. Aleksandrów, a
przód, b — tył, c — kołnierz, d — rękaw, e — klapka kieszeniowa, f — boczny płat, g —
„poła". Ze zbiorów Muzeum pomorskiego w Toruniu. Rys. H. Mikułowska — 1951. Podziałka
1:30.
22. Krój chłopięcego kaftanka. a — przód, b — tył, c — kołnierz, d — wyłogi, e — klapka kie­
szeniowa. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rys. Z. Łaszczyńska — 1952. Po­
działka 1:30.
23. Kaftanek chłopięcy. Boruchowo, pow. Włocławek. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Kra­
kowie. Fot. Maśliński — 1952.
24. Krój sukmany "kierei". Pow. Włocławek, wg E. Frankowskiego, „Sukmany ludu polskiego",
Warszawa — 1928, nr 2, ryc. 8. —1952. Podziałka 1:30.
25. Kujawiak w Kierei wg ryciny Majorkiewicza. Tygodnik Ilustrowany t. II (1868), nr 28, str 17.

62

26.

27.
28.
29.

30.
31.
32.
33.

34.

35.

Krój sukmany z peleryną z drugiej połowy XIX w. Szymborze, pow. Inowrocław, a .. przód.
b — tył, c. — klin poszerzający, d — boczne płaty, e — kliny przyramienne, f, g — części rę­
kawa. h — peleryna, i — kołnierz, j — klapka do zapinania, k — dragon, 1 — klapki imitu­
jące kieszeń. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys. H. Mikułowska
1951. Podziałka 1:30.
Ozdobne części sukmany z peleryną. Patrz ryc. 26. a dragon, b — klapka imitująca kieszeń,
c — klapki do zapinania. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys. H. Mikułowska —
1951.
S tró j‘drużby z okolicy Kruszwicy. Sukmana „drużbiarska" obszyta futerkiem, szarfa, chusta,
bat ,,drużbiarski“ na sarniej nóżce. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot.
J. Frycz — 1952.
Krój czamary z około 1870 r. Brzozy, pow. Aleksandrów, a — przedni płat górny, b — przed­
ni płat dolny, c — klin wszywany pomiędzy płaty a, d; d, e — środkowe płaty tyłu, f — płat
uzupełniający plecy, g — część wierzchnia rękawa, h — część spodnia rękawa, i — mankiet.
J — kołnierz, k — klapa imitująca kieszeń. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys.
H. Mikułowska — 1951. Podziałka 1:30.
Szkic kożucha noszonego w XIX w. Ze zbiorów Towarzystwa Krajoznawczego w Toruniu. Rys.
H. Mikułowska — 1951.
Męskie nakrycie głowy z drugiej połowy XIX w. a — pilśniowy kapelusz z wysoką główką
z okolic Inowrocławia, b — pilśniowy kapelusz z okolic Kowala, c — wykrywanka z okolic
Kowala. — O. Kolberg, Lud, Kujawy. Cz. I (1867), a = str. 67, b, c = str. 64.
Strój Kujawiaków z początku XX w. Z Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie
Krój koszuli kobiecej przyramkowej z nadołkiem starszego typu. Kłobia,
pow. Włocławek,
a — górny płat przedni, c — górny płat tylny, b, d — nadołek tył i przód, e — przyramki
f — kołnierz, g — główny płat rękawa, h — mankiet, i — ćwikieł. Rys. H. Mikułowska —
1952. Podziałka 1:30.
Rekonstrukcja kroju sznurówki na podstawie ilustracji Zienkowicza, W. Gersona oraz infor­
macji starej krawcowej. Smiłów, pow. Włocławek, a — płaty przednie, b — płat tylny, c
boczne kliny, d — zaszewka. Rys. H. Mikułowska — 1952. Podziałka 1:30.
Krój bluzki ze stroju ślubnego, a — przód, b — ,,boczki", c — tył, d — kawałek materiału
wszywany pomiędzy dwa płaty, c, e — części rękawa — wierzchnie i spodnia, f — zaszewki.
Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Rys. H. Mikułowska — 1952. Podziałka 1:30.

36. Kujawianka.
planszy.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.

46.
47.

48.
49.
50.
51.
52.

Z Archiwum

Muzeum

Etnograficznego w Krakowie.

Reprodukcja z barwnej

„Spódnik". Włostowo, pow. Inowrocław, a — główny płat, b — pasek, c — z przodu, d — z tyłu,
e — obszywka. Ze zbiorów Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach.Rys. pracownia M. K.
L. — 1952. Podziałka 1:30.
Kobiecy ubiór odświętny. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot. J. Frycz —
1951.
Krój atłasowej zapaski. Kutartowo, pow. Inowrocław. Ze zbiorów Muzeum Kultur Ludowych
w Młocinach. Rys. pracownia M. K. L. — Podziałka 1:30.
Fartuch „z pąsu". Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot. L. Torwirt —
1952.
Fartuch haftowany. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot. - 1952.
Kabatelc dziewczęcy. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Fot. M. Maśliński - 1952.
Strój starszej kobiety: kabatek, haftowany fartuch i czepek. Anusin, pow. Inowrocław. Ze
zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot. J. Frycz — 1951.
Strój starszej kobiety. Anusin, pow. Inowrocław. Widok z tyłu. Porównaj z ryc. 43. Ze zbio­
rów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot, J. Frycz — 1951.
Krój kobiecego kaftanka. Anusin, pow. Inowrocław. a — przedni płat, b, c, d, e, f, g — wstawki
tworzące fałdy, h — płat tylny, i — pelerynka, j, k — części rękawa — spód, wierzch, man­
kiet. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Rys. H. Mikułowska -- 1951. Po­
działka 1:30.
Szkic kabatka kobiecego z okolicy Smiłowa, pow. Włocławek. Rys. H. Mikułowska -— 1951.
Dziewczęcy kabacik. Boruchowo, pow. Włocławek, a — z przodu, b — z tyłu, c — przedni
płat, d — boczki, e — połowa płata tylnego tzw. plecy, f — części tworzące fałdy od pasa,
g — pelerynka, h, i, j — części rękawa, część wierzchnia, spodnia i mankiety. Ze zbiorów
Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rys. Z. Baszczyńska — 1952. Podziałka 1:30.
Kujawianka w kabacie. Reprodukcja z rysunku Majorkiewicza. Tygodnik Ilustrowany t. 11
(1868), nr 28, str. 17.
Sukmana kobieca. Chełmce, pow. Inowrocław. Wg pracy E. Frankowskiego ,,Sukmany ludu
polskiego", Warszawa — 1928, str. 9, ryc. 9. Podziałka 1:30.
Chusta ręcznie haftowana na wzór fabrycznych chust ,.tureckich". Ze zbiorów Muzeum Nad­
goplańskiego w Kruszwicy. Fot. L. Torwirt — 1952.
Kobiece nakrycie głowry z okolic Kowala i Chodcza. Po bokach dwie mężatki, jedna z dziec­
kiem, w środku: dziewczyna. Rys. W. Gerson. — O. Kolberg,Lud, Kujawy. Cz. I (1867), str. 68.
Wiązanie chustki z tyłu głowy w okolicy Inowrocławia. Rys. W. Gerson.
O. Kolberg, Lud,
Kujawy. Cz. I (1867), str. 67.

53. Weselny ubiór głowy: ,,korona“ . Rys. Wł. Matlakowski. Wisła, t. X. 1896.
54. Sposoby wiązania chust na czepkach w okolicy Radziejowa. Rys. W. Gerson. O. Kolberg, Lud,
Kujawy. Cz. I (1867), str. 66.
55. Krój czepka zwanego „kopką". Lachmirowice koło Kruszwicy, a — denko, b — taśma okala­
jąca, c — układ riuszek. Ze zbiorów Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Rys. pracow­
nia M. K. L. — 1952. Podziałka 1:30.
56. Czepki płócienne z pow. Inowrocław, a — ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy,
b — ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. L. Torwirt — 1952.
57. Czepki tiulowe reprezentujące starszy typ kompozycji haftu z około 1870 roku. a — z Bodza­
nowa, pow. Aleksandrów, b — z Osięcina, pow. Aleksandrów, c — z pow. Aleksandrów bez
bliższej miejscowości, d — bez metryki. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. L.
Torwirt — 1952.
58. Czepki tiulowe o nowszej kompozycji haftu z przełomu XIX i XX w. a — czepek kujawski bez
określenia miejscowości, b — z okolic Radziejowa, c — czepek aplikowany batystem z okolic
Kruszwicy, d — czepek kujawski bez określenia miejscowości. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplań­
skiego w Kruszwicy. Fot. L. Torwirt — 1952.
59. Czepki tiulowe z końca XIX w. i początku XX w. a — czepek gipiurowy z okolicy Kruszwicy,
b — czepek z motywami liści klonu z batystową aplikacją, bez określenia miejscowości. Ze
zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy. Fot. L. Torwirt — 1952.
60. Kobieta w kryziku i czepku przewiązanym jedwabną chustą. Lachmirowice, koło Kruszwicy.
Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. L. Torwirt — 1952.
61. Kołnierzyki czyli „kryziki" z okolicy Kruszwicy. Ze zbiorów Muzeum Nadgoplańskiego w Krusz­
wicy. Fot. L. Torwirt — 1952.
Tablica
Tablica

I Stroje kujawskie mai. Jerzy Karolak
II Stroje kujawskie mai. Jerzy Karolak

Reprodukcje wykonali:
Maśliński Mieczysław
Torwirt Leon
Wyszomirski Zbigniew

Rysunki

M a p a

: r a f i c z n e:
Jeziorkowska Barbara
Szymczyk Antoni

— nr nr: 32, 35,
— nr nr: 6, 7, 48,
— nr nr: 5, 8, 9, 10, 11, 25, 31, 51, 53, 54.
— nr nr: 13, 18, 22, 24, 26, 27, 34, 37, 46, 47, 55,
— nr nr: 14, 15, 17, 20, 21, 29, 30, 33, 36. 45.

1.

1. Zachodni zasięg gwary kujawskiej od Pakości do Ślesina; północna granica tzw. szadzenia,
od Ślesina do Dobrzynia; południowa granica od Ślesina w kierunku na Przedecz, Lubień,
wymowy: rżnuć, rżniva. Wedle Z. Sobierajskiego, Gwary Kujawskie.
2. Płd. zachodnia granica wymiany *ił *ył
ył, dzieląca Kujawy na zachodnią i wschodnią
część. Wedle Z. Sobierajskiego,Gwary Kujawskie.
3. Granice Ziemi Kujawskiej w XII—XIII w.; oraz granice kasztelanii wschodnich i zachodnich.
Wedle St. Arnolda, Terytoria plemienne w ustroju administracyjnym Polski Piastowskiej
(w. XII—XIII)).
Graf. wyk. K. Woźnieńska

M a p a 2.
1. Zasięg ubioru kujawskiego w Ii-ej połowie XIX wieku.
2. Granice obszaru, na którym najdłużej zachowały się części ubioru kujawskiego.
3. Współczesne granice obszaru, na którym zachowały się typowe czepki kujawskie.
graf. wyk. K. Woźnieńska
SPIS TREŚCI
1. Wstęp 3. — 2. Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze 7. — 3. Zarys historyczny roz­
woju stroju ludowego 7. — 4. Zasięg badanego stroju 13. — 5. Ogólny opis stroju męskiego 18 —
6. Szczegółowy opis stroju męskiego 19. — 7. Ogólny opis stroju kobiecego 28. — 8. Szczegółowy
opis stroju kobiecego 31. — 9. Wytwórcy i materiały 43. — 10. Zdobiny, hafty, koronki, aplika­
cje, szamerunki 46, — 10. Charakterystyka źródeł 49. — Przypisy 49. — Literatura 52.

ATLAS

POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH

składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów
ludowych z całego obszaru Polski

ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH
obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające
monografie poszczególnych strojów
Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie:

Część

I.

Część II.

POMORZE:
WIELKOPOLSKA:
1. ADAM GLAPA — Strój szamotulski,
2. ADAM GLAPA — Strój dzierżacki,
3. HALINA MIKUŁOWSKA — Strój kujawski.

Część III.

ŚLĄSK:
1. TADEUSZ SEWERYN -

Część IV.

Strój dolnośląski (Pogórze).

MAZOWSZE I SIERADZKIE:
1. MARJA ŻYWIRSKA — Strój kurpiowski Puszczy Białej,
2. JADWIGA ŚWIĄTKOWSKA — Strój łowicki.

Część V.

MAŁOPOLSKA:
1. ROMAN REINFUSS — Strój górali szczawnickich,
2. FRANCISZEK KOTULA — Strój rzeszowski,
3. JANUSZ ŚWIEŻY — Strój krzczonowski,
4. EDYTA STAREK — Strój spiski.

PTL Biblioteka