http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5184.pdf
Media
Part of Świat jako bezprzedmiotowość/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12)
- extracted text
-
Przemysław
C hodań
Ur. w I 983 r., student religioznawstwa UJ. Interesuje się religiami gnozy, sztuką
X X wieku oraz sztuką najnowszą. Publikował w „teksty.bunkier", w s p ó ł p r a c u j e
z magazynem o sztuce „ A r t e o n " .
Świat
jako bezprzedmiotowość
Utopijne aspekty suprematyzmu Kazimierza Malewicza
Sztuka przeszłości, służąca religii i państwu (przynajmniej z pozoru), powinna w czystej (nieużytkowej)
sztuce suprematyzmu obudzić się do nowego życia i zbudować nowy świat - świat doznań...
Kazimierz Malewicz
1
U
topia to szczególny twór ludzkiej wy
obraźni. Jest ona projekcją stanu ide
alnego wobec marności zastanej sytu
acji społecznej, politycznej czy też artystycznej.
Może być ucieczką od rzeczywistości, może też
przybrać kształty realnych postulatów i dążeń.
„Utopista nie godzi się na świat zastany, nie
zadowala się aktualnie istniejącymi możliwo
ściami: marzy, fantazjuje, antycypuje, projektu
je, eksperymentuje" . Utopia pozwala spojrzeć
2
1
K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz
z dystansem na daną kulturę, jest jej krytyką.
Myślenie utopijne jest myśleniem twórczym.
Stwarza cele, ku którym powinniśmy kierować
swe wysiłki, by w zamian otrzymać prawdziwie
szczęśliwe społeczeństwo, idealny system poli
tyczny, wiedzę absolutną lub zbawienie. Utopia
jest jednak nie do zrealizowania, inaczej stałaby
się ideologią czy programem politycznym. Jak
podkreśla znawca awangardy rosyjskiej historyk
sztuki Andrzej Turowski, pojęcia „ideologia"
2
J. Szacki, Spotkania z utopią,
Sic!, Warszawa 2000, s. 33.
terytoria, Gdańsk 2006, s. 65.
BARBARZYŃCA
nn
Świat jako bezprzedmiotowość
i „utopia" odnoszą się do zupełnie innych zja
wisk. „Ideologię wiązałem zawsze z grupami
ludzi, którzy posiadali władzę i dążyli do jej
utrzymania. Ideologia była czymś, co uzasad
niało ich władzę. Natomiast utopie były wizjami
świata tych, którzy władzy nie posiadali" - mówi
Turowski .
3
Utopie najczęściej znajdowały wyraz w for
mie literackiej, tworząc oddzielny gatunek pisar
stwa. Jerzy Szacki, świadom sztuczności wszel
kich kategoryzacji, w y r ó ż n i a pięć głównych
form utopii: utopię miejsca (np. Państwo
Słońca
T. Campanelli, Nowa Atlantyda F. Bacona), uto
pię czasu (np. Ro\ 2240 Merciera, W roku 2000
Bellamyego), utopię ładu wiecznego (systemy
religijne lub filozoficzne projektujące społeczeń
stwa idealne, np. w Państwie Platona), utopię
zakonu (jakkomuny tworzone przez ludzi
powanych wokół haseł socjalizmu, anarchizmu
lub też reguły zakonów religijnych, np. założe
nia franciszkanizmu) Of aZ utopię polityki (np.
utopia państwa liniowy społecznej w osiemna
stowiecznej Francji czy hasła samtsimonistów
w wieku X I X )
4
Samo pojęcie „utopia" pochodzi z dzieła
szesnastowiecznego angielskiego pisarza Tho
masa More'a, którego pełny tytuł brzmi Ksią
żeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna
ja\przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej
dotąd wyspie Utopii . Etymologiczne znaczenie
terminu ująć można dwojako. Greckie topos
w znaczeniu „miejsce" z przedrostkiem „eu"
oznaczałoby „dobre miejsce", a gdy przedrost
kiem uczynić „ou", otrzymamy „miejsce, któ
rego nie ma" . Twórczości utopijnej nie należy
zawężać tylko do literatury. Aspekty utopijnie
5
6
mogą być zawarte w filozofii, na przykład w idei
nadczłowieka u Nietzschego, w koncepcjach
religijnych, gdzie przykładem są wszelkiego ro
dzaju milenaryzmy, czy w sztuce - tu prym wie
dli XX-wieczni malarze i poeci futuryści, z Ma¬
rinettim na czele. W architekturze utopijna była
skala projektu przebudowy Berlina w latach
trzydziestych X X wieku. „Sporządzone przez
Alberta Speera plany przebudowy Berlina są
dziś synonimem manii wielkości polityków narodowosocjalistycznych. Gigantyczne projekty
budowlane znacznie przerastały ekonomiczne
zasoby miasta" . Wcześniej, w wieku X V I I I ,
utopia w sztuce objawiała się projektami takich
architektów iak Etienne-Louis Boullee czy
Claude-Nicólas Ledoux. A sięgając do źródeł
kulturv eurooeiskiei rzec można iż utooiinie
nacechowane było myślenie artystów Grecji
klasycznei ich dążenie do piękna absolutnego
i próba unaocznienia w dziele zasad Prawdy
Dobra i Piękna Dziś estetyka Piękna Absolut¬
nego równa się najczęściej estetyce Kiczu
7
Artysta i epoka
20 marca 1927 roku w warszawskim hotelu
Polonia odbyło się otwarcie wystawy jedne
go z czołowych przedstawicieli sztuki awan
gardowej X X wieku, przez całe niemal życie
mieszkającego w Rosji, mistrza abstrakcjonizmu i prekursora minimalizmu - Kazimierza
Malewicza. Artysta, którego rodzice pochodzili
z Polski, zatrzymał się tu w drodze do Berlina,
skąd jego sztuka miała się rozprzestrzeniać
w całej Europie Zachodniej. Dzięki temu chciał
wydostać
twórczość z ograniczeń syste
mu politycznego ówczesnej Rosji, który coraz
5
ibid.
Malewicza. Z prof. Andrzejem Turowskim rozmawia
6
Ibid, s. 11-12.
Agnieszka Tabor, [w:] „Tygodnik Powszechny", http://
7
J. Gympel, Historia architektury, Könemann, Kolonia
tygodnik.onet.pl/1548,1153046,dzial.html.
1996, s. 93.
3
4
Utopia to nie ideologia. 125. rocznica urodzin Kazimierza
33
Por. J. Szacki, op.cit.
e ( l B ) nu
BARBARZYŃCA
Przemysław Chodań
34
bardziej ograniczał wolność wypowiedzi. Tak
jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall chciał
uzyskać m i ę d z y n a r o d o w e uznanie. Pomimo
iż osobiście nigdy nie dotarł do artystycznego
centrum świata, jakim był wówczas Paryż, jego
dzieło należy do szczytowych osiągnięć w histo
rii sztuki awangardowej.
Kazimierz Sewerinowicz Malewicz przy
szedł na świat w Kijowie w 1879 roku . Na ogół
uznawany bywa za artystę rosyjskiego, ale polscy
rodzice i dzieciństwo spędzone na ukraińskich
wsiach nie pozostały bez wpływu na jego twór
czość. Ową wielokulturowość odzwierciedla
język jego rozpraw teoretycznych, który był
mieszaniną rosyjskiego, polskiego i ukraińskiego
właśnie. Polskim czytelnikom teksty Malewicza
starała się przybliżyć, między innymi, Helena
Syrkusowa. Fragmenty tych pism w jej tłuma
czeniu ukazywały się w słynnym piśmie polskiej
awangardy „Blok". Przez wiele lat twórca
8
utrzymywał żywy kontakt z Włady¬
sławem Strzemińskim oraz Katarzyną Kobro.
Należeli oni do prowadzonej przez Malewicza
grupy Unowis
Jak wyglądały prace Malewicza sprzed 1909
roku, nie dowiemy się nigdy, gdyż zostały przez
artystę spalone. Ten, zdawałoby się, dramatycz
ny akt wydaje się jednakowoż w pełni zrozu
miały. Malewicz stopniowo, acz konsekwent
nie, odchodził od malarstwa figuratywnego,
mimetycznego ku czystej, bezprzedmiotowej
abstrakcji. Tak jak wielu innych młodych ar
tystów w tym czasie chciał zerwać wszelkie
związki z uznćinćj za gorsza, konformistyczną
i niepasującą do prawdziwego modernisty sztu
ką akademicką. Z pomocą przyszły rewolucyjne
hasła włoskiego futuryzmu oraz francuskiego
8
Fakty z życia Malewicza podaję za: A. Turowski,
kubizmu, szybko podbijające umysły młodych,
zbuntowanych artystów w całej Europie. Nowe
czasy wymagały nowej sztuki, której głównym
celem miało być oddanie klimatu miasta, jego
specyfiki i dynamiki. Miasto, masa, maszyna!
Dla niepokornych twórców rosyjskich z po
czątków X X wieku bardzo w a ż n e były lata
1907-1912, czas intensywnej wymiany myśli
artystycznej z Europą Zachodnią, czas poszuki
w a ń własnej tożsamości w nurcie sztuki awan
gardowej . Pierwsza duża prezentacja nowej
sztuki europejskiej miała miejsce w Moskwie
w 1908 roku. Pokazano wtedy dzieła między
innymi Braque'a, Cezanne'a czy Matisse'a.
Wzorem swych zachodnich kolegów młodzi
rosyjscy twórcy zaczęli się skupiać w licznych
ugrupowaniach, których celem było pozby
cie się balastu sztuki tradycyjnej, akademickiej
i tworzenie dzieł nowatorskich oboietnych na
gusta szerokich mas odbiorców Przykładem
może być Związek Młodzieży ugrupowanie
artystyczne powstałe w Petersburgu w roku
1909 oficjalnie zarei estrowane rok DÓźniei
W wystawach organizowanych nrzez związek
brali udział tacy artyści, jak Kazimierz Malewicz W ł a d i m i r Tathri Aleksander Ekster
9
Olaa Rodanowa czv Michał Miatuszvn
fi,n,rv,rvrznei
W
o n e r v 7uKrir<tu,n
JnlkweLil intenJwLh
autor
nJjnńrrm
.rtv.tvr.nvrh
poszukiwana
o doniosłym znaczeniu w historii sztuki, awan
gardowe i zarazem utopijne kierunki - utylitar
ny oraz analityczny konstruktywizm, którego
początki datuje się na rok 1916, oraz suprematyzm, za którego początek uznać możemy rok
1915. Wcześniej nowatorskie idee prezentowali
m i ę d z y innymi tak zwani kubofuturyści, na
9
Por. A. Turowski, Wielka utopia awangardy. Artystyczne
Supremus Malewicza, Muzeum Narodowe, Warszawa
i społeczne
2004; item, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków
Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990.
utopie w sztuce rosyjskiej 1910-1930,
2004.
BARBARZYŃCA
PD08
Świat jako bezprzedmiotowość
których ostatniej wystawie pod tytułem 0-10
w 1915 roku rozdawano broszurę Malewicza Od
kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu.
Przez lata Malewicz pracował nad swoją
teorią sztuki w tajemnicy. Pierwsze będące jej
wyrazem dzieło, Czarny kwadrat na białym tle,
powstało w 1913 roku, a publicznie obraz po
kazano dwa lata później. Jak pisze Turowski,
„filozofia suprematyzmu była w najwyższym
stopniu synkretyczna, a język, w jakim została
sformułowana, zaskakujący to głębią, to znów
naiwnością porównań (...)" . Tak jak wielu
innych twórców tego czasu artysta wzbogacał
wyobraźnię nowymi teoriami z zakresu
fizyki między innymi odkryciami Einsteina
nieeuklidesową pangeometrią Łobaczewskiego',
energetyzmem Oswalda ale również filozofia
Bergsona Schopenhauera i Nietzschego Naj
większy wpływ wywarły na Malewicza teozo
ficzne teorie Uspienskiego szczególnie idea
czwartego wymiaru Nieobce mu były oodady
psychoanalizy".
'
10
W roku 1916 manifest suprematystyczny był
w rosyjskich kręgach artystycznych powszech
nie znany, a nowa koncepcja sztuki znalazła
licznych zwolenników i propagatorów, między
innymi Natalię Dawidową, Aleksandra Ekstera, Iwana Kluna, Olgę Rodanową. Planowano
nawet utworzenie grupy twórców suprematystycznych Supremus, do czego ostatecznie nie
doszło .
Malewicz pozostawił po sobie sporą spuści
znę w postaci prac teoretycznych dotyczących
zarówno jego własnej twórczości, jak i wiele
analiz z zakresu historii form malarskich, na
przykład Wprowadzenie do form elementu do
datkowego w malarstwie, Deformacja w kubi12
35
zmie czy O sztuce. Często był zapraszany do
wygłaszania wykładów, a jeden z nich -Analiza
współczesnych
kierunków
w malarstwie, arty
sta wygłosił na wspomnianej wystawie w War
szawie w 1927 roku. Malewicz zajmował się
działalnością pedagogiczną. Pracował w Szko
le Sztuk Pięknych w Witebsku, gdzie w 1921
założył własną grupę artystyczną Unowis. Był
współorganizatorem Instytutu Kultury Arty
stycznej w ówczesnym Piotrogrodzie, a od 1925
roku jej dyrektorem. Zmarł w Leningradzie 15
maja 1935 roku .
13
Twórca suprematyzmu zawsze podkreślał
nieutylitarny charakter swojej sztuki. Z pogardą
pisał o „życiu praktycznym", które „(...) wciska
się jak nachalny intruz w każdą formę arty
styczną i sugeruje nam, że utylitaryzm jest jej
początkiem i celem" . Obce były mu, zyskujące
wówczas znaczenie i popularność, takie nurty
jak konstruktywizm czy produktywizm. Male
wicz wyznaczał artyście doniosłą rolę w kształ
towaniu „nowej świadomości" społecznej, odże
gnywał się jednak od współpracy z władzą i od
tworzenia sztuki propagandowej . Autora pisma
„Świat jako bezprzedmiotowość" uznaje się za
artystę rewolucji, nie była to jednak rewolucja
polityczna, lecz duchowa.
14
15
Awangardowe utopie komunikacji
bezpośredniej
Według Rolanda Barthesa współczesność
rodzi się wraz z rozwojem samoświadomości
językowej, w konsekwencji czego „(...) proble
my kultury 2. połowy X I X i X X wieku nale
ży rozpatrywać w perspektywie utopii języko
wych, w których zawsze współbrzmią z sobą
10
A. Turowski, Malewicz w Warszawie, op.cit., s. 314.
13
11
Ibid., s. 315.
Narodowe w Warszawie, 2004.
12
A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 29.
14
K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 74.
15
A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit.
£ ( 1 B ) nu
BARBARZYŃCA
Por. A. Turowski, Supremus Malewicza, Muzeum
Przemysław Chodań
36
mallarmeańskie «zmienić jczyk» z marksowskim « z m i e n i ć świat»" . Andrzej Turowski,
niestrudzony badacz awangardy, pisze o „utopi
języka uniwersalnego", której przedstawicielami
w sztuce rosyjskiej byli między innymi Wassily
Kandinsky, Kazimierz Malewicz i Aleksander
Rodczenko. Szukali oni takiej formy komuni
kacji, która wykraczając poza zwykły dyskurs
językowy, byłaby bezpośrednim wyrażeni idei.
Jednocześnie uznano sztukę za równoprawny
z nauką czy filozofią sposób na poznanie 1 ZFOzumienie świata. Twórczość wymienionych arty
stów była też buntem wobec alienacji i reifikacji
jednostki w bezdusznej machinie społecznej
oraz rodzącego sie właśnie totalitaryzmu poli¬
tycznego narzucającego własna ograniczona
do celów oroDagandowych wizie sztuki Artysta
awangardowy zdawał sobie sorawe z naradek
salności konch/cii ludzkiei - noszukuiacei wol
ności a Jednocześnie uwiWanei w ograniczenia
iakie 'narzucaia historia s p o ł e c z e ń s t w o i e z v k '
16
P o d s t a w o w v m w a r u n k i e m nrzv,ecia n r o c e s ó w
a l i e n a r v i n v r n za ź r ó d ł o t w ó r c z o ś c i a w a n a a r d v
a r t ^ J ;
W,znanie
no n i e r w ^ e
i e L /
artystycznej jest uznanie po pierwsze, ze aynamiKa twórczości jest m o ż l i w a uwarunKowana
procesem wyobcowania po drugie wagi pod
miotowej świadomości tego wyobcowania, pro
wadzącej Ku próbom jego zniesienia lub prze
zwyciężenia przez twórczość
. U l a Malewicza
sensem przekroczenia stanu alienacji, do którego
prowadzi! suprematyzm nie było pogodzenie
człowieka ze światem. Dąży! on do ukazania
wolności w wymiarze duchowym. Z pomocą
miał przyjść nowy język sztuki. Bowiem tylko
sztuka, wedle artysty, jest w stanie wyzwolić
świadomość człowieka od balastu racjonalnego
pseudopoznania i pokierować ją ku odczuciu
świata jako bezprzedmiotowości .
Pierwsze eksperymenty językowe oraz uto
pijne wizje społeczeństwa i jednostki w sztuce
X X wieku były dziełem futurystów - początko
wo we Włoszech, potem w wielu innych krajach
Europy, także w Polsce i Rosji. W nurcie tym
obserwujemy bezkompromisową krytykę tra
dycji (malarskiej, religijnej, światopoglądowej
- każdej) oraz pęd ku stworzeniu nowej sztuki
dla jednostek, których środowiskiem jest prężne
i dynamiczne miasto. Futuryzm był nie tylko
wizją artystyczną, ale również, przynajmniej
w ambicjach, próbą stworzenia antropologii
człowieka miasta. Najbardziej skrajnym, cho
ciaż rozgrywającym się na papierze, wyrazem
buntu młodych twórców były eksperymenty
lingwistyczne. Poeci futuryści zdekonstruowali
język a wraz z m m dawnego człowieka i jego
Świadomość.
Posiłkując się wizją komunikacji bezpośred
niej, awangarda wydawała na świat wiele utopii
językowych, „wynikających z wszelkiego rodza
ju naruszenia kodów łącznie z ich eliminacją
(...)" . Nowy język miał być wyrazem wolności
i próbą przezwyciężania kulturowej alienacji,
miał być językiem w pełni autorskim i uniwer
salnym zarazem. Analizę formalnych ekspery
mentów artystów z kręgu awangardy, uznających
sztukę za rodzaj języka, przeprowadza Turowski
W oparciu o klasyczną rozprawę Ferdynanda de
Saussure'a pod tytułem Kurs
językoznawstwa
ogólnego.
Szczególne znaczenie ma tu koncep
cja znaku jako podstawowego elementu syste
mu semiotycznego. W uieciu tym znak zawiera
w sobie dwa składniki - element znaczący i zna
czony. Choć w założeniu wewnątrzznakowe
skoiarzenie elementu znaczącego i znaczonego
iest dowolne związek ten w rzeczywistości iest
regulowany przez kod, który na mocy konwencj i
19
18
16
Ibid., s. 88.
19
17
Ibid., s. 181.
s. 143.
A. Turowski, Wielka utopia awangardy...,, op.cit.,
18
Por. K. Malewicz, Świat
bezprzedmiotowy...,op.cit.
BARBARZYŃCA
PD08
Świat jako bezprzedmiotowość
37
łączy określony plan wyrażenia (przedstawiają
ce) z pojęciem (przedstawione)" . Rządząca ko
dem znakowym społeczna umowa daje ludziom
możliwość komunikacyjnego porozumienia.
„Utopia komunikacyjna awangardy ma charak
ter paradygmatyczny w świadomym kwestiono
waniu (...) struktury komunikatu ze względu
na jego wewnętrzne prawa i konstytuujący go
kod jako zasadę przyporządkowania znaczenia
(...)" . To, do czego dążył Malewicz, to utopia
komunikacji pozakodowej, wiara w stworzenie
języka zdolnego wyrażać duchową istotę rzeczywistości . Nie bez powodu Piotr Piotrowski zali¬
cza. go do metafizycznego nurtu awangardy .
20
21
22
gra wynikająca z pozarozumowego realizmu
Malewicza" . Problem języka w sztuce podjął
również Wassily Kandinsky. Znajdujemy u nie
go utopię komunikacji pozakodowej, „zakła
dającą możliwość pominięcia języka, wierząc
w pozajęzykową ekspresję" , nazwaną przez
Turowskiego utopią synestezyjną. Poczynania
Rodczenki nazwano utopią reistyczną, rozwój
filozofii suprematyzmu natomiast doprowadził
Malewicza do utopii fenomenologicznej .
25
26
27
Suprematyzm
Suprematyzm był systemem filozoficznym
Kazimierza
Malewicza i nurtem w sztuce awan
Śmiałe manipulacje materią słowną niepo
gardy
rosyjskiej
pierwszej dekady i lat 20. X X
kornych poetów futurystów oraz materią malar
ską kubistów z początków X X wieku zainspi wieku. Teoretyczne podłoże swej sztuki rozwi
rowały do eksperymentów formalnych również jał artysta przez wiele lat. Najbardziej płodnym
Malewicza. Dla twórcy suprematyzmu był to okresem były lata 1913-1920. Twórczą ewolucję
okres tak zwanego realizmu pozarozumowego jego poglądów unaoczniają nam okresy czarny,
oraz dekonstrukcji logicznego języka malarstwa barwny i biały jego malarstwa. W roku 1915
w celu badania jego struktury. Około roku 1913 pokazany został po raz pierwszy Czarny kwa
rosyjski twórca, zainspirowany kubizmem synte drat na białym tłe. Kwadrat jako podstawowa
tycznym, malował dzieła, w których „zestawiane forma suprematyzmu, rozwijająca się w formy
z sobą przedmioty na zasadzie dość odległych pochodne - koło i krzyż, był dla Malewicza
skojarzeń układały się w formy dopełniających symbolem ładu porządku wyższego stopnia
się rebusów bądź też były bezpośrednio czy znakiem zwycięstwa człowieka nad chaosem
natury Siła obrazu tkwi w tym że ma on moc
telne a czasem robiły wrażenie oderwanych
rzuconych przypadkowo kombinacji" . Był tó oddziaływania równą ikonie Nawet sam artysta
określił to dzieło jako naga pozbawiona ram
początek drogi k u malarstwu bezprzedmio
towemu oraz czas poszukiwania autorskiego ikonę swego czasu" . Czarny kwadrat na białym
iezyka zdolnego wyrazić rodzące sie koncepcie tłe nie odsyła nas do żadnego obiektu poza nim
samym ftak dzieie sie w sztnre mimetvcznei^
filozoficzne. „Rozluźnienie narracyjnej i kom
strnkcvinei 'zasady kompozycji aż do zerwania konrentruie sie na sobie Stanowi to o antote
lirznvm charakterze s,,nrematvstvrzneao Hzieła
związków l n m r z n v r h a dale, nrzemieszania
Nie wystawiłem «pustego kwadratu* lecz wrawielu poziomów semantycznych - to typowa
23
24
28
_
20
Ibid., s. 71.
24
A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 96.
21
Ibid., s. 188.
25
Ibid, s. 94.
22
Ibid.
26
Ibid., s. 147.
23
Por. P. Piotrowski, Artysta między
27
Por. A. Turowski, Wielką utopia awangardy..., op.cit.
Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza,
28
Por. G. Krzechowicz, Malewicz, wielki utopista XX w.,
Poznań 1993.
Artbiznes.pl.
W)
PD08
rewolucją
BARBARZYŃCA
i
reakcją,
Przemysław Chodań
38
żenię bezprzedmiotowości" - pisał Malewicz .
To, w j ak wielkie wzburzenie obraz ten wprowa
dził zwolenników sztuki tradycyjnej, najlepiej
oddaje znany cytat: „Przepadło wszystko, co
kochaliśmy. Znaleźliśmy się na pustyni... Przed
nami czarny kwadrat na białym tle" . Następ
ny okres reprezentuje seria obrazów barwnych.
Głównym dziełem tego okresu jest Czerwony
kwadrat z 1915 roku. Jest on swoistym sygnałem
rewolucji w sztuce. Oznacza ostateczne zerwa
nie z przedmiotowością. Okres biały, przypada
jący na lata 1918-1919, którego reprezentantem
jest szczytowe dzieło Malewicza - Biały kwadrat
na białym tłe, był w rozumieniu artysty kresem
możliwości malarstwa i początkiem filozoficz
nego ujęcia idei artystycznych.
Teoria suprematyzmu zakłada nieograni
czone możliwości poznawcze człowieka, wierzy
w możliwość dotarcia do prawdziwej wiedzy czy
może lepiej - do odczucia prawdziwej rzeczy
wistości. Instrumentem poznawczym uczynił
Malewicz wykraczającą poza logiczny dyskurs
językowy intuicję. Według artysty „istota rze
czywistości, z uwagi na swój charakter (niecią
gły, alogiczny), nie może być (...) poznawana za
sprawą doświadczenia zmysłowego i intelektu
alnego" . Tylko intuicja pozwala odczuć istotę
jedności człowieka, świata i kosmosu. Powrót
do zrównującej wszystko Wszechjedni, zwanej
również Otchłanią lub Pustynią, to cel, ku któ
remu dążył artysta.
W koncepcji suprematyzmu poznanie ab
solutne jest historyczną koniecznością. Mamy
w niej do czynienia z historiozofią przywodzącą
na myśl idee Hegla. Według Piotra Piotrowskie
go myślenie o historii jako ideologicznym proce
sie, którym rządzą obiektywne prawa, odnaleźć
29
30
31
można u wielu artystów rosyjskiej awangardy .
U Malewicza myślenie to znalazło wyraz w kon
cepcji socjoenergetyki, w e d ł u g której „świat
zmierza (...) do coraz większej oszczędności
energii, która stanowi podstawę bytu" . Ewo
lucja sztuki, według Malewicza, poddana jest
temu samemu prawu ekonomii energii co cała
ludzka kultura i prowadzi od sztuki figuratyw
nej poprzez coraz większe uproszczenie form do
abstrakcji i w końcu do suprematyzmu. „Przez
suprematyzm rozumiem supremację czystego
wrażenia (uczucia, doznania, przeżycia) w sztu
kach plastycznych" - pisał Malewicz. Według
niego to właśnie sztuka jest „w stanie, budując
nową realność pozarozumową (...), przezwycię
żyć pozorne sprzeczności świata logiki trójwy
miarowej i połączyć przeciwieństwa w wyższej
jedności" . Szczytowym osiągnięciem sztuki
i kresem poznania jest idealnie czysty, będący od
czuciem bezgranicznej przestrzeni, uniwersum
i nicości zarazem - Biały kwadrat na białym tłe
z 1919 roku.
Utopię fenomenologiczną, której wyrazem
jest Malewiczowski Biały \wadrat, interpreto
wać można w ramach refleksji nad istotą języka
i formalnych eksperymentów awangardy. Jak
twierdzi Turowski, patrząc z punktu widzenia
struktury znaku, w obrazie tym doszło do mak
symalnego rozdzielenia elementu znaczonego
i znaczącego. „Forma nie ukazuje sobą więcej
płaszczyzny. Przedstawia przestrzeń, której nie
odwzorowuje schematem geometrycznym" .
Było to wyciągnięcie ostatecznych wniosków
z eksperymentów okresu „realizmu pozarozumowego", gdzie zachwiana została logika rela
cji wewnątrzznakowych. Był to również „atak
na zdroworozsądkową relację pomiędzy formą
32
33
34
35
36
29
K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 66.
33
30
Ibid., s. 66.
3 4
K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 65.
31
P. Piotrowski, Artysta między
3 5
A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 97.
s. 50.
32
rewolucją
i reakcją...,
op.cit.,
Ibid., s. 139.
' Ibid., s. 113.
Ibid.
BARBARZYŃCA
PD08
Świat jako bezprzedmiotowość
39
a pojęciem" . Biały kwadrat na białym tłe zna
mionuje metafizyczne wykroczenie poza znie
walające, gdyż nawykowe, myślenie oparte na
schematach kulturowych i kodach językowych.
Dzięki wykroczeniu poza racjonalny dyskurs
dociera Malewicz do rzeczywistości nomenu,
przekracza nieprzekraczalny, wedle Kanta, świat
zjawisk-fenomenów, dzięki czemu uzyskuje
wgląd w naturę rzeczywistości.
Jak j u ż wcześniej wspomniałem, teorie Malewicza przesiąknięte były historycznym determinizmem - rozwój sztuki nieodwołalnie do
prowadzić miał ludzkość do Prawdy. Malarstwo
dąży do „(...) wyświetlenia na płytach świadomo
ści skrytej w pomroce realności świata" - pisał
artysta. Myślenie to jest myśleniem gnostyckim,
a funkcją gnozy jest, jak wiemy, zbawienie. We
dług Malewicza rolą artysty i sztuki było dojście
do duchowej wiedzy o rzeczywistości i prawach
nią rządzących oraz dzielenie się tą wiedzą
z bliźnimi. „Skoro za przyczyną suprematyzmu
sztuka doszła teraz do samej siebie - do swej
czystej, nieutylitarnej formy - i poznała oczywi
stość bezprzedmiotowego doznania, to w kon
sekwencji próbuje ustanowić nowy, prawdziwy
porządek świata oraz nowy światopogląd" .
Czym charakteryzowałby się ten nowy świato
pogląd? Pomimo podkreślania poznawczego
aspektu sztuki wypowiedzi Malewicza dalekie są
od optymizmu, a niektórzy widzą w nim wręcz
głosiciela nihilizmu . „Suprematyzm to scepty
cyzm wyzuty z wszelkich nadziei. Suprematyzm
zajmuje postawę sceptyczną wobec poczynań
kultury, próbującej za pomoca^ swych wytrychów
włamać się do skarbca przyrody i wywieść zeń
przyczyny zj awisk. i rzeczy, by świat nieświa
37
38
39
40
37
Ibid.
3 8
K. Malewicz, Świat jako
domy uczynić ś w i a d o m y m " - pisał artysta.
W y r a ź n a niechęć do wszelkich racjonalnych
sposobów poznania oraz utylitarnych i materialistycznych światopoglądów nie pozwoliła
rosyjskiemu twórcy na stworzenie pozytywnej
i nastawionej na świat i jego cele filozofii. Teoria
Malewiczowska bliska jest za to mistycyzmowi
posiłkującemu się językiem negacji. „Awangarda
tworzy odrębną kulturę negacji - pisze Turowski
- i jeżeli podważa kulturę zastaną, to tylko dlate
go, że ta jest oddana we władanie ideologii, jest
kulturą wyobcowaną" . Tak jak główną utopijną
ideą mistycyzmu jest przekroczenie relacji podmiotowo-przedmiotowej w stosunku do bóstwa
i rozpłynięcie się w nim, w suprematyzmie ar
tysta dochodzi do zrównującej wszystko nicości
jako podstawy świata. „Człowiek, który chce pa
nować, realizować moc, burzy w mistyce granice
zarówno swego ja, jak i świata zewnętrznego;
przestaje przeżywać cokolwiek przedmiotowo,
przestaje być przedmiotem jakichkolwiek wpły
wów, przestaje być określany; zarówno przed
miot, jak i podmiot rozpływają się i przenikają
wzajem, przechodząc w stan pozbawiony formy
i treści" Tym co łączy artystę i mistyka jest
tu przede wszystkim uczucie bezprzedmioto
wości jako podstawowe odkrycie ontologiczne.
Pomimo ciadeeo podkreślania nieutylitarneeo
charakteru sztuki m o ż n a jednak doszukiwać
się u Malewicza elementów pozytywnego pro
gramu chęci wprowadzenia realnych zmian
w świecie doczesnym. Mam tu na myśli tworzo¬
ne tłrzez artystę tak z^vane architektonystrzenne modele budowli konstruowane zgodnie
z zasadami suDrematvzmu które mogłyby
pełnić przestrzeń nowego, idealnego miasta.
41
42
43
41
bezprzedmiotowość,
K. Malewicz, Świat jakp bezprzedmiotowość...,
op.cit.,
s. 437.
[w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie, Universitas,
42
A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 182.
Kraków 2004, s. 435.
43
G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka
3 9
K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 98.
4 0
Por. A. Turowski, SupremusMalewicza...,
nu
BARBARZYŃCA
op.cit.
i Wiedza, Warszawa (?) 1978, s. 530.
Przemysław Chodań
40
Aspekty utopijne odnaleźć można również
w suprematystycznej koncepcji przestrzeni. Tak
jak cała filozofia Malewicza koncepcja ta czerpie
z wielu źródeł. Turowski doszukał się w pracach
rosyjskiego artysty aż czterech, nie zawsze moż
liwych do pogodzenia, koncepcji przestrzeni .
„Suprematyzm postawił (...) problem konceptu
alnego porzucenia iluzji dwuwymiarowej płasz¬
czyzny jako jedynie wyobrażeniowej przestrzeni
i przejścia do czterowymiarowej przestrzeni - tej
realności w «wyższym wymiarze* - ujmowanej
intuicją". Poglądy na temat suprematystycznych
wyższych w y m i a r ó w były inspirowane głów
nie teoriami teozofa Uspienskiego, wyrażonymi
w słynnej książce Czwarty wymiar. Ów
czwarty
wymiar to mieisce gdzie przedmiotowość tra¬
ci racje bytu Tego' konceptualizacją był Biały
kwadrat Dla Malewicza przestrzeń
iako Ko
smiczne Uniwersum .będące zarazem Absolutem
i Wszechiednia — i est przestrzenia nieskończona
niewymierna ^definiowalna i beznrzedmioto
Tj
, c e transformacja świa
domośri donrowadzić nas nowinna do mowa
nia r ^ J L s H . w w . L nnnktn w L r n , »
ma rzeczywistości wyższego punKtuwi ozem a.
w suprematystycznym zwierciadle tfog uusza,
44
w a ł 5
7 V s k f l r i f l
d 7 i e k i
S7n
_
1 Ir w
_ ń»46 7
1Z
lecnniKa, ^ztuKa, M a , inte\
'
'/
'^
f
a
C
a
K
U
C
n
r
z
e
s
t
r
z
e
n
z
a
s
. Zero symbolizuje istotę rzeczywistości,
kryjącą się za różnorodnością świata i natury.
Dostrzec ją można dopiero z wyższego wymia
ru. Malewiczowska przestrzeń utopijna wiąże
się z przekroczeniem podziału jednostka-swiat
i taką percepcją rzeczywistości, gdzie wszystko
rozpływa się w bezprzedmiotowości. Doświad
czenie przestrzeni absolutnej równa się doswiadczemu nicości. Parząc z tej perspektywy, widać, ze
44
Por. rozdz. Teoria i filozofia, [w:] A. Turowski,
Malewicz w Warszawie..., op.cit.
45
K. Malewicz, Suprematystyczne
47
48
_
m
poaKresiai apsuraainosc i oezsens życia przea
rl IZ >
^ wyśmiewa!
wszystkicn, którzy wierzą, iz natura i świat rządzą
się rozumnymi zasadami W swym sceptycyzmie
pisał „(. ) byc może, iz natura nie jest zbudowana
(...) mądrze, praktycznie i celowo. Byc może natu
ra wcale nie jest zbudowana i ze to cos, co niekiedy
nosi nazwę matem (...) w działaniach swych nie
kieruje się ani zasadą przyczyny, ani celu ( ) , byc
może jest ślepa i nieświadoma w procesach sku¬
piania i rozpadania . 1 ak samo jak egzystencjaM a l e w i c z
awangardy rosyjskiej 1910-1932, Universitas, Kraków
1998, s. 178.
Por. A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit.,
s. 322.
46
suprematyzm ma w sobie coś z teologii apofatycznej. Z tym że zamiast Boga mamy Kosmos .
Na koniec chciałbym podkreślić prekursorską,
w pewnej mierze, względem egzystencjalizmu
rolę awangardy artystycznej początków X X wie
ku. Futuryzm, dadaizm, konstruktywizm czy
suprematyzm - wszystkie te nurty sytuowały
jednostkę mocno w rzeczywistości historycznej.
Artysta awangardowy miał bolesną świadomość
uwikłania dążącej do szczęścia i wolności jed
nostki w bezlitosną machinę dziejów Turowski
napisał o awangardzie, że sztuka ta „nie jest ani
totalną niezgodą ani zgodą na realność- jest jed
nym i drugim jednocześnie. Stąd jej nieustające
i wciąż ponawiane rozdarcie" . Artysta aw a n^a—
r
dowy zdziera zasłonę konformizmu i podwóinei
moralności społeczeństwa w którym żyje Kryty
kuieiego religie moralność i estetykę Nie mogąc
znieść pustki współczesna mu kultury tworzy
utopie Demitolorizacia świętem baldachimu"
i bezlitosna krytyka m eszczańskiei mentalności
i iei onsrów snrawiałv ze społeczeństwa oraz svs
temv polityczne (no w Rosii i Niemczech) ska
zvwałv nienokomvrh artvstów na banicie i eazv
iLI
nn/a ołownvm n , L m knltnrv
ŁJJ
zwierciadło,
[w:] A. Turowski, Między sztuką a komuną:
teksty
47
Por. A. Turowski, SupremusMalewicza...,
48
A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 178.
op.cit.
49
K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość...,
op.cit.,
s. 438.
BARBARZYŃCA
PD08
Świat jako bezprzedmiotowość
lizm, który widzi jednostkę osamotnioną w świe
cie bez Boga, awangarda postrzega jednostkę
w stanie alienacji, za co odpowiedzialna jest
kultura. Konstruktywizm podjął próbę zmiany
otaczającej rzeczywistości i poprzez budowanie
funkcjonalnych przestrzeni życiowych starał się
przełamać wyobcowanie człowieka. Suprema
tyzm, dla którego świat równał się nicości, dążył
do ukazania tej „zbawczej wiedzy", głosił powrót
do zrównującej wszystko Wszechjedni. Czyta
jąc Malewicza, odnosi się wrażenie, iż posiadał
on niezwykle silną świadomość wyobcowania
człowieka zarówno względem natury - poprzez
swój rozum jak i kultury która ogranicza jego
wolność i produkuje świadomość fałszywą. Na
leży wiec wznieść sie ponad naturę oraz ponad
kulturę i z wvzvn czwartego wymiaru dostrzec
wszechogarniająca Pustkę N a m y ś l przychodzą
gnostyczne doktryny buddyjskie, które tak samo
41
jak Malewicz podkreślają iluzoryczność naszej
codziennej percepcji rzeczywistości.
Awangardy tworzyły zarówno nastawione
na świat utopie heroiczne (futuryzm, konstruk
tywizm), jak i utopie eskapistyczne (suprema
tyzm czy teorie Kandinskiego). Powstawały one
w czasie szczególnych napięć w historii Europy,
tuż przed i zaraz po pierwszej wojnie światowej,
a dzieła, które stworzyły, stanowią najbardziej
wartościowy, płodny i nadal inspirujący frag
ment sztuki X X wieku. Malewicz zaś, pomimo
że pozostał twórcą trudnym i niezrozumiałym
dla większości odbiorców sztuki, odcisnął piętno
na wielu artystach, którzy korzystając z dorob
ku suprematyzmu, rozwijali własne koncepcje
sztuki jak
przykład Laszlo Moholy-Nagy czy
JózefRobakowski.
FOT. IGOR HERZYK
1"