http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2678.pdf
Media
Part of Woda cudowna i woda zwyczajna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2
- extracted text
-
Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA
tość wody z głębokością s t u d n i - i m głębsza studnia,
KAROLINA
tym
SIEMION
lepsza w o d a : U nas
ale tam jak Dzierąźnia,
(rozm. l . l ) .
Woda cudowna
i woda zwyczajna*
takie płytkie
studnie
tam majo piękne studni,
(...)
głębokie...
1
Noszenie wody, ciężka, fizyczna praca, była zazwy
czaj obowiązkiem kobiety- żony, cofki, sługi, c h o ć nie
kiedy po wodę do studni chodził również mężczyzna: Ciężkie byli czasy, dwie studni na cały wieś byli i z wiadra
mi szli ludzie. Trzeba było w kolejce godzinę i dwie stać, za
nim sie wiadro wody nabrało.
głęboko
Tam wysoko na
Antonówce
woda, jak sie chciało pić, to mleko dawali, bo wo
da była u nas tylko dwa razy dziennie - rano i wieczorem.
Schodzili
sie ludzie po kilka, bo to trzeba było
mocno pompować.
żyjecie w nowotnym
Woda zwyczajna
strasznie
Tera jest łatwo żyć. Wy teraz
świecie,
młodzież
a my w starożytności
byli,
tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło
wiadra
z wodo, a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci.
Wszyscy
wodę nosili, kto byl w domu i baby, i chłopy, i male dziew
Zagadka
czynki. Byli duże rodziny po dwanaścioro,
ludowa:
Jedno mówi: Bieżmy!
Drugie mówi:
dużo wody. A zimą, jak się przyniosło
Leżmy!
nęły i znów trzeba było iść..." (rozm. 1.13).
Trzecie mówi: Hitu, hitu dobrze mi tu!
Kiedyś, to się nosiło wodę %z źródła, ale w rękach
Co to takiego?
Odpowiedź'-
woda stojąca,
płynąca
i
człowiekowi
wirująca
Idzie woda, idzie, nie nocuje
wojnie,
to złożyliśmy
studnie.
wędrować
D W O K , t. 45, s. 272
było
(...) nie dałby rady, to trzeba było te
brać na kark. A potem,
po
się w czterech gospodarzy, żeby nie
trzeba było tak daleko nosić i zrobiliśmy
nigdzie,
kiej musi
ciężko
nosze, tak je pani nazywali,
SSiSL, s. 187
da, jakże ma nocować,
to trzeba było
krowom to raz łyk
Ona nas dużo kosztowała,
sobie
a słabo
pompowe
pompowała,
no to nasze chłopy się złożyły i własnym kosztem cała
wieś
zrobiła
wodę
sobie hydrofornię
i od tamtej pory mamy
w domu. A jak prąd wyłączą,
to hydrofor nie działa i wte
woda jest w ciągłym r u c h u i zachowuje się jak istota
dy pompę
- żartuje sołtys Szuru — ...
żywa. Jest zarówno siłą dobroczynną, jak również nisz
sanepid przyjeżdżał
czącą: podtrzymuje życie i jest do niego niezbędna,
dy z Zamościa,
oczyszcza, uświęca, leczy, ptacuje na człowieka, ale też
po wodę przyjeżdżają,
t o p i , ptzenosi złą m o c na ludzi (SSiSL 1999,
ta się nie nadaje, (rozm.
Tak, jak ilustruje powyższe przysłowie góralskie,
s.
155).
trzeba przeprosić...
i mówił, takiej wody to szukać!
Sąsia-
dom sobie pobudowali, to specjalnie do nas
brać na herbatę,
bo mówią,
że tam
1.9).
W o d a jest wykorzystywana do picia, mycia, kąpieli,
prania, gotowania. Jest niezbędna w uprawie roślin
Dziś już mało k t o używa wody ze studni, ptawie
i h o d o w l i zwierząt, także w pracy młynów czy t a t t a -
wszystkie wsie w okolicach Krasnobrodu mają w o d o
ków. Wyróżnia się różne rodzaje wód, w zależności o d
ciąg. Tu my teraz mamy wodociąg,
tego, gdzie występują i jak płyną, mówi się o wodzie
by mi kury nie potopili się, ale jak mnie stara wkurzy to za
ta studnia zakryta,
że
źródlanej, tzecznej, jeziornej, morskiej, bądź też o po-
łeb i w studnie! — żartuje p a n Władysław, uśmiechając
wierzchniowej i gruntowej l u b podskórnej. Najwyżej
się do swojej żony. Woda z tej studni niedobra, bo wodę to
ceniona jest woda czysta „jak łza". Ludzie wiążą war-
trza przebierać,
bierze się ją, a ona znów podchodzi, to tak
Praca laboratoryjna napisana pod kierunkiem mgr. Andrzeja
stadium badań nie ograniczałam się tylko i wyłącznie do wody cu
Różyckiego i mgr. Krzysztofa Brauna w Instytucie Etnologii i A n t r o
downej, ale zajmowałam się również tą wodą całkiem zwyczajną, tak
*
ściśle przecież powiązaną z cudowną. Interesował mnie stosunek l u
pologii Kulturowej UW.
Materiały, w oparciu o które powstała niniejsza praca, zostały ze
dzi do wody. Jak zmieniał się przez lata - jaki był kiedyś, a jaki jest
brane przeze mnie w okolicznych wsiach Krasnobrodu, Rzeszowa,
dziś, jaki ludzi miejscowych, a jaki ładzi z większych miast, dla któ
Krosna oraz w Gietrzwałdzie, od kwietnia do listopada 1999 roku.
rych to po prostu „dobra woda", natomiast miejscowi uważają ją za
Rozmawiałam przede wszystkim z ludźmi starszymi - w wieku od 60
„wodę cudowną". Po wstępnym opracowaniu materiałów z Krasno
brodu postanowiłam poświęcić swoje badania wyłącznie „wodzie cu
do 80 lat, głównie z kobietami.
Pierwsze badania terenowe naszej grupy laboratoryjnej odbyły
downej". Poszukując cudownych źródełek, poszerzyłam pole badaw
się w Krasnobrodzie, który jest jednym z ważniejszych centrów piel
cze, obejmując zasięgiem badań okolice Rzeszowa (Borek Stary,
grzymkowych Roztocza. Miasteczko słynie z kaplicy „Objawień Mat
Hyżne, Przylasek) i Krosna (Dębowiec, Dukla, Wola Komborska,
ki Boskiej na Wodzie" oraz z cudownego źródełka. W początkowym
Klimkówka, Wrocanka) oraz Gietrzwałd.
172
Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA
jak się krew bierze z czhwieka
muje
i ona potem się sama nor
W lesie jest taki zaskórniak,
- porównuje, próbując wytłumaczyć m i obrazo
bra woda, czyściutka,
w o . N a s u w a się tutaj analogia z karpackimi wierzenia
czuć korzeniami, ale to do
płynie spod góry. Tam chodzili my
po wode, wiadrem sie czerpało, z całego Grabnika brali,
m i , iż „woda w ziemi płynie żyłami j a k krew w ciele
beczkami wozili i nigdy wody nie zabrakło,
człowieka" (SSiSL 1999, s. 154). Teraz to my krany ma
pory jeżdżą
my, ale u sąsiadki jest dobra woda, ze studni,
jówki.
zaprowadzę...
Milczuki do tej
tam koniem po wode. Ałbo braliśmy
Rano żeś poszoł,
to wziąłeś
spod ga
wode, a potem gajowy
(rozm. 1.4). Bo, jak się wody ze studni nie używa, to taka
nie dawał,
woda niedobra..., tłumaczy m i pani Zofia, sąsiadka pana
było, ale on miał dwa konie i cztery krowy, a jak ludzie po
Władysława, ... bo nie podchodzi
deszli, wzięłi wode, to on ni mioł (rozm. 1.17).
świeża
z
powrotem.
U mnie dobra woda, jak we wsi wody ni ma, zamkną wo
bo było mało.
Taka bajora, jak napłynęło,
Jeszcze i n n i z przyzwyczajenia n a d a l czerpią wodę ze
dociąg, to wszyscy do mnie po wode przychodzo — podkre
s t u d n i : Matka
śla z dumą. D o picia czy do zupy to tylko ta woda ze stud
iła, bo ta z kranu to chlorowana.
ni, bo ta z kranu,
to nieraz taka bajora, taki żur sie rzuci,
wołi te wode z.e studni, tak sie
przyzwycza
Może jakby ją
to so jakieś zarazki... a to już człowiek
pani, że nawet krowy nie chco pić!!!, ona tylko do zmywa
taki
ny, na razie zatruć nie ma. Woda jest czysta, jak so wia
try, to sie z lekka z wierzchu
niec Niemirówka - Ta woda z kranu to nie to... aj pani!,
płytkie studnie, pare razy sie łobróci i wiadro na
gotowało,
zbadać,
przyzwyczajo
nia dobra (rozm. 1.5). Podobnie twierdzi i n n y mieszka
jak się kiedyś wyszło, wody zaczerpnęło,
to
jak się herbatę za
ale tam, jak Dzierążnia,
to to była pani łza! A teraz to takie menty na
«zakurzy».
U nas to takie
wierzchu,
tam majo piękne studnie, głębo
kie. Na tamtej stronie starodawne studnie, to ja mówię ta
spodzie! Widać, że to Icamień. (rozm. 1.1).
kie so głębokie,
że coś okropnego! Tam so fajne
studnie!
(rozm. 1.1).
N i e wszyscy jednak tęsknią za starymi d o b r y m i cza
sami, dużo ludzi z dumą podkreśla, że cała wieś ma już
Woda cudowna
wodociąg, że teraz to już nie trzeba nosić wody z p o b l i
skiej „bajóry". A ni pani! Jest już kran w domu! Wody ze
studni już się nie bierze, mleko się tam teraz
wychładza
Tam, gdzie rzeka Gaw płynie, w świętej boskiej krojinie
(rozm. 1.3). We wsi Szur, położonej w środku lasu,
objawiła się Maryja Bemardecie dziewczynie.
wszyscy mamy wodę i łączność,
W Lurd lekarka stanęła...
tu wszystko jest
wane, choć taka mała wioseczka.
wywodopowierz
Twoja woda na ból, rany jako balsam spłynęła.
nigdy nie było,
... Krynice otworzyła, w tym robotę wznowiła,
była taka bajora dla całej wsi, ale tam liści byli i robaki...
Ludzi ji aniołów razem w tej pracy zatrudniła.
chowna,
U nas woda
ale dobra. Studni na podwórku
(rozm. 1.7).
... Pireneje obrała, lazaret zbudowała, źródb wody dla ochło
dy dla cierpiących wylała.
W zależności o d tego, czy w okolicy są wody p o d
skórne i buduje się płytkie studnie, czy tryskają źródła,
czy też wieś ma wodociąg, czy ludzie sami kopali każdy
„Etnolingwistyka" 8, 1996, s. 247
na s w o i m podwórku studnie głębinowe, kształtuje się
stosunek ludzi do wody. Jedni wspominają dawne cza
Gdy z wierzy gietrzwałdzkiej odezwał się dzwon,
sy - A ta ze studni woda najlepsza! Nią umyć głowę to nie
Maryja na klonie obrała swój tron.
trza szamponów,
Zdrowaś, zdrowaś, zdrowaś Maryja!
nie trza nic! taka mientka ta woda. Na-
birajo jo i wiozo do domu, do Zamościa.
nie to, bo to w czajniku kamień
A ta z kranu to
0 Gietrzwałdzka
usiada (rozm. 1.8). I n n i
Panno M a r y j o !
... Otworzę wam źródło obfite wśród łąk
są wdzięczni, że nie muszą już taszczyć na swoich ple
Ta woda ulecz, wybawi was z mąk.
cach wiader z wodą z pobliskiego źródła czy s t u d n i o d
Zdrowaś...
sąsiada - Zimą. śnieg topiłam na wodę, a jak się nieraz po
szło pamiętam
zimową
porą, już wracałam
nagle nogi się poślizgnęły
A chorzy na oczy niech schylą tu skroń
do domu a tu
i woda fiu! poszła, i znowu
1 płótna kawałki zawieszą na klon.
trze
Zdrowaś...
ba było iść, a do wody był kilometr... (rozm. 1.14).
We wsiach: Grabnik, H u t k i i Kaczórki do dziś nie ma
Pieśń k u czci M a t k i Boskiej Gietrzwałdzkiej
wodociągu, składano się na wspólną studnię, ale teraz
( Z d P t K , s. 3 9 6 )
każdy ma już na swoim podwórku studnię głębinową u nas teraz studnia głębinowa,
wiercona taka, robią też na
betony, ale to kosztuje. Przyjeżdżają
ci takie studniarze,
W o d a o d pradawnych, pogańskich czasów uznana
co
za świętość, stała się o b i e k t e m k u l t u . Spośród wszyst
wiercą świdrem, potem taką bekę wmurowali i kranik mam
k i c h rodzajów wód największą czcią otaczano źródło
w domu. Ale ta woda ze źródła była dobra! Jak wiosną by
i wodę źródlaną - czystą, zimną, orzeźwiającą, smacz
ła czymś zaciągnięta,
tam są
ną. Podstawową forma k u l t u źródła było składanie
tę wodę z rzeki,
ofiar. B y ć może dzisiaj d a l e k i m echem t y c h p r a k t y k
chyba, że mocna woda po śniegu, a tak to z rzeki osobno
jest rzucanie d r o b n y c h pieniędzy d o źródeł i f o n t a n n
idzie, a czysta z góry odbija. Tu okolice źródeł, a tam pod la
z intencją p o w r o t u do t y c h miejsc (Majer-Baranowska
sem już nie, tam mają studnie (rozm. 1.11).
1991, s. 18).
czyste źródełka,
to się za most dalej chodziło,
one nie bardzo dopuszczą
173
Karolina Siemion * W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA
Bardzo często obok świętych miejsc, zwłaszcza tych
bowości, jeśli nie głęboko wierzących, to głęboko uza
słynących łaskami, znajdują się źródełka, których woda,
leżnionych o d mniemań, zachowań, wreszcie obyczaju
według wierzeń, ma właściwości uzdrawiające. D o naj
ukształtowanego w m o d e l u religijności, akcentującego
bardziej znanych należy źródło w Lourdes, z którego k o
znaczenie autentycznych stanów łask i doświadczania
rzysta prawie każdy pątnik. N i e brak i c h także w Polsce,
objawień" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 12).
n p . w D u k l i , Gietrzwałdzie, Dębowcu czy B o r k u Starym
Cudowność w o d y należy rozumieć nie tylko przez
(por. mapka na końcu tekstu). C u d o w n a woda jest
jej moc uzdrawiającą i przywracającą zdrowie. W o d a
istotnym elementem przestrzeni sakralnej uświęconym
jest podstawą wszelkiego życia na ziemi i sama w sobie
przez miejsce święte, w którym objawia się osoba świę
jest c u d o w n a i cudotwórcza. N i e należy zapominać
ta, zazwyczaj jest to M a t k a Boska. Ludzie jeżdżąc na
0 rozbudowanej i wielowartościowej symbolice wody.
pielgrzymki przywożą z n i c h pamiątki - dewocjonalia,
W kosmologii, w micie, w rytuale woda spełnia tę sa
ale oprócz świętych obrazków czy różańców, równie czę
mą funkcję, niezależnie o d kontekstów k u l t u r o w y c h .
sto zabierają ze sobą do domów wodę ze źródełek przy
W o d a poprzedza każdą formę i znajduje się u podłoża
klasztornych. W o d a ta, jak wierzą pątnicy, posiada moc
każdego stworzenia. K o n t a k t z wodą pociąga za soba
leczniczą. D l a wierzących w uzdrawiające właściwości
regenerację. W o d a udziela nowego narodzenia - dzię
wody nie ma wątpliwości, że stał się c u d i chory odzy
k i rytuałowi inicjacji, leczy - dzięki rytuałowi magicz
skał wzrok czy czucie w nogach właśnie dzięki cudow
n e m u , zapewnia odrodzenie po śmierci - dzięki r y t u
nej wodzie. Racjonalne przyczyny poprawy zdrowia są
ałowi żałobnemu (por. Eliade 1997). B ę d ą c więc wcie
nieistotne w k o n f r o n t a c j i z użyciem cudownej wody;
leniem wszystkich możliwości, staje się symbolem ży
obmyciem się w niej, napiciem się, pokropieniem nią
cia -
chorych miejsc czy brodzeniem po niej. W zachowa
z b i o r n i k i e m wszystkich zarodków. Staje się więc sub
n i a c h tych ujawnia się tradycja k u l t o w o - magiczna,
stancją magiczną i leczniczą - woda leczy, odmładza,
której przejawem jest wiara w przejmowanie mocy za
zapewnia życie wieczne.
wartej w wodzie z „miejsc uświęconych".
wodą żywą. Jest symbolem kosmogonicznym,
Jako pierwiastek kosmogoniczny woda przedstawia
Należałoby się chwilę zastanowić n a d znaczeniem
wartość nie tylko sakralną. Dołącza sie do tego lokalna
słowa c u d o w n a w o d a . D l a kogo i w j a k i sposób jest
epifania - ujawnienia się sakralnej obecności w rzece
ona cudowna. W jej moc wierzą przede wszystkim l u
czy jeziorze (por. Eliade 1997). Płynącą wodę, rzekę,
dzie, którzy doznali c u d o w n y c h uzdrowień, doświad
stłumienie, a zwłaszcza źródło wytryskujące z wnęttza
czyli c u d u na własnej skórze lub tacy, którzy potrzebu
ziemi lub ze skały czczono powszechnie już w starożyt
ją pomocy, znajdują się w krytycznej sytuacji, ludzie
ności jako istotę żywą i w naturze swej boską (Kopaliń-
nieuleczalnie czy przewlekle chorzy.
ski 1991, s. 475). Żadne rewolucje religijne i prześlado
7
C u d jest to zjawisko, którego nie da się wyjaśnić
wania w średniowieczu nie potrafiły znieść k u l t u wód,
przez odwołanie do przyczyn n a t u r a l n y c h . A l e z p u n k
który zasilany przez ludową pobożność zaczęło w końcu
t u widzenia religii prawdziwy c u d nie jest zjawiskiem
tolerować chrześcijaństwo. W o d a żywa, woda żywota,
zewnęttznym, lecz dokonującym się wewnątrz człowie
zdroje młodości są to wszystko według Eliadego f o r m u
ka c u d e m łaski, żalu za grzechy, czy nawrócenia (Gor
ły mityczne, jednej i tej samej religijnej i metafizycznej
d o n 1998, s. 10). Według teorii Ellisa Petersa: „Cuda
rzeczywistości. W o d a zawiera życie, przepływ, upływ.
przeczą rozsądkowi, obalają go, drwią z niego. Trafiają
„Woda życia" dla człowieka pierwotnego przynosi ży
bezbłędnie w pustkę ludzkiej duszy, przynoszą jej wy
zność pól i pomyślność, ale również daje wieczne życie,
zwolenie i zbawienie, gdziekolwiek zechcą. Gdyby cuda
jest sprawczynią cudów, a także symbolem wspólnoty
miały sens, nie byłyby c u d a m i " ( G o r d o n 1998, s. 8 ) .
z bóstwem. D l a niepierwotnej wrażliwości religijnej
D o c h o d z i t u do k o n f r o n t a c j i wiary i rozumu, sceptycy
święty charakter mają tylko pewne określone wody, jak
uważają cuda za kompletną fikcję. K t o nie chce w coś
np. święte strumienie w Indiach, czy źródło Demetet
uwierzyć, nie uwierzy. A jeśli ktoś nie chce wyzbyć się
w Grecji. M o c , którą obdarzone są „wody święte" jest
świadczących
uznawana za coś cudownego. Mówią o t y m niezliczone
o t y m , że cuda się nie zdarzają, nie zdoła go przekonać.
baśnie, gdzie jednych bohaterów ratuje cenna woda życia,
Wszystko sprowadza się więc do wiary: (...) To nie tylko
a i n n y c h do życia ptzywraca (SSiSL 1990, s. 240-246).
swojej wiary, żadna liczba dowodów
woda, bo to jednak trzeba się udać... Ja nie liczę na to, że
Droga do źródła i otrzymanie żywej wody pociąga za so
bez wiary można być uzdrowionym,
bą szereg konsekracji i prób, podobnie jak droga do
uzdrowiony żeby się nawrócił
ale może ktoś zostanie
drzewa żywota. O b a te wymienione symbole łączą się
(w. 2 . 1 , s. 3 ) .
w Apokalipsie św. Jana i występują jednocześnie obok
H e m k a i Olędzki w swojej pracy stawiając sobie
siebie -
pytanie: „Czy zdarzają się dziś cuda. ", przyjmują, że
7
I ukazał mi wypływającą
w stronę Baranka
wody żywot, która jaśniała jak kryształ...
„...każde zdarzenie (...) może uchodzić za c u d o w n e , je
i po obu
rzekę
stronach
(por. Eliade 1997). Ten, jak
śli w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyska
rzeki stało drzewo żywota,
ło m i a n o niezwykłego" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 9 ) .
1 wiele i n n y c h fragmentów N o w e g o Testamentu o d w o
Wprowadzają o n i pojęcie wrażliwości m i r a k u l a r n e j -
łujących się do symboliki wody świadczy o głębokim za
mistycznej, która jest c e c h ą „... pewnego rodzaju oso
korzenieniu pierwotnych wyobrażeń dotyczących wody.
174
Karaima Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
W symbolice wierzeń i obrzędów l u d o w y c h wodzie
przypisywane są dwie podstawowe funkcje -
oczysz
rzył laską w kamień znajdujący
czania oraz sprowadzania płodności (Moszyński 1967,
odtąd
s. 509). Woda uchodzi zawsze za symbol
19). N i e k i e d y święci działają w inny sposób, np. św. Ja
oczyszczający,
stąd też nawet ogień, który jest samą czystością,
przez zetknięcie
ze światem,
zbrukany
musi się oczyścić
nie brakuje w Szycach
dwiga zrobiła piętą zagłębienie
wody (Ciszewski 1894, s.
w piasku i wtedy
wytrysb
w wodzie:
Źródło („Wisła" V I I , s. 738). Cudowną moc wielu źródeł
wywraca
wiąże ttadycja ludowa również z objawieniami świę
takie koziołki. (Gawełek 1911, s. 39). O b i e cechy wody
t y c h . W t a k i c h sytuacjach świętość o w y c h źródeł po
łączą się ze sobą. N i e można mieć b o w i e m pewności,
chodzi o d osoby świętej „patronującej" źródłu, co pod
j a k i cel ma rytualne obmywanie się czy kąpiel. W y p o
kreślają nazwy, n p . źródło św. Rocha p o d Krasnobro
gdy woda wre, to on właśnie
kąpiąc
się w niej,
wiadane przy t y c h okazjach formuły świadczą, że nie
d e m w przysiółku Zagóra. Początki k u l t u św. Rocha się
chodzi tylko o obmycie gtzechów i b t u d u , ale o oczysz
gają X V I I w. i łączone są z osobą królowej M a r i i Kazi
czenie będące w a r u n k i e m odrodzenia człowieka, za
miery. Podczas morowej zarazy Marysieńka ufundowa
pewnienia sobie zdrowia i mocy życiowej. Odmładznie
ła n a d źródłem kapliczkę św. Rocha. W czasie szaleją
i wskrzeszanie są t y m i właściwościami wody, które o d
cego „powietrza morowego" c h o r y m podawano stąd
grywały pierwszoplanową rolę przy p r a k t y k o w a n y c h
wypływającą wodę. Obecna kapliczka jest g t u n t o w n i e
na wiosnę kąpielach obrzędowych:
przebudowana
W Wielki Czwartek
dzie, gdyż jest przesąd,
rok czerwona
orzech, ponętna
dziewczęta
że która się wykąpie,
będzie
cały
jak krew, biała jak śmietana,
zdrowa
jak
jak jabłuszko...
Kazimietza
Fudakowskiego
została kompletnie zniszczona przez upadające drzewo.
Miejscowi opowiadają,
że św. R o c h
z Montpelliet
mieszkał przez pewien czas w lesie p o d Krasnobrodem:
(Zaleski 1989, s. 200).
są niezbędnymi elementami miejsc świętych (Moszyń
ski 1967, s. 248). Gdybyśmy przeprowadzili paralelę
między religią pogańskich Prapolaków a religią chrze
... święty Roch to był człowiek
chory, okryty cały
ranami,
miał on psa co chodził na Podzamek i prosił o jedzenie,
ten
pies karmił Rocha i lizał jego rany, i ten Roch
wyzdrowiał,
on mieszkał
studzienkę;
w lesie, miał domek pustelniczy i
teraz tam jest kaplica, a po środku w niej jest studnia a na
ścijańską, szukając elementów zbieżnych, to obok k u l t u
zewnątrz
dtzewa - drzewo krzyża i k u l t u kamienia, woda mogła
kran przeprowadzony.
Na odpust kaplica otwar
ta, to ludzie butelkami i garnkami nabierali i podłoga
być elementem najistotniej wiążącym obie wiary ( K o t u
la 1974, s. 82). D o odwiecznego k u l t u źródeł w p e w n y m
momencie doszedł k u l t chtześcijańskiego świętego
ptzez
w 1935 г., b o w i e m dwa lata wcześniej stara kapliczka
kąpią się w zimnej wo
W ttadycji ludowej woda (źródło), drzewo i kamień
-
czeskiego Jana N e p o m u c e n a . Figury jego stawiano n a d
zalana, to się księdzu nie podobało,
zrobił kran na
była
zewnątrz
i teraz łudzie biorą wodę kiedy chcą. Ludzie uważają,
że to
jest święte miejsce (rozm. 1.10).
brzegami kapryśnych wód, aby męczennik hamował i c h
I n n y przykład, to źródełko św. Rozalii we W r o c a n -
niszczące zapędy. Również dla spotęgowania mocy lecz
ce p o d K r o s n e m . Święta Rozalia, podobnie jak św.
niczych wód źródlanych obok zaczęto stawiać figury
R o c h , była również pustelnicą, patronką o d m o r o w e
i kapliczki z podobizną tego świętego (fot. 7, 8 ) . Wresz
go powietrza i c h o r ó b zakaźnych. Według opowiadań
cie jakby zatracono poczucie, k t o leczy — woda czy świę
miejscowej ludności
ty Jan N e p o m u c e n (Kotula 1974, s. 83).
i św. Rozałia
stuszkowi,
M o c c u d o w n y c h źródeł podnosiło sąsiedztwo k o
ukazała
Pastuszki
paśłi
się na dębie[...]
tu
owieczki[...]
i powiedziała
pa
żeby się modlił do niej to zaraza ustanie, bo tu
ściołów, kaplic, a szczególnie klasztorów. Pojawia się
masowa zaraza, chołera
tutaj intrygujące pytanie: czy woda stawała się cudow
stawili^..]
na po w y b u d o w a n i u kościoła, czy też w t y m miejscu
dębem
budowano kaplicę, gdzie było źródło cieszące się sławą
dła powstają za sprawą M a t k i Boskiej. Tak jak n p .
kapliczkę
I na tym miejscu
po
i wytrysło źródełko, zaraz pod
panowała.
tym
(w 2.2., s. 1) Jednak najczęściej c u d o w n e źró
cudowności? Ileż to legend snuje się wokół studni i źró
„Studzionka" w Przylasku p o d Rzeszowem. Pasł
deł, których woda przywraca zdrowie, a nawet wzrok.
stuch krowy we dworze i bydło zgubił, szukałi[...]
nie znałazl.
Wieczorem[...}
Historie powstania źródeł i objawienia
zaleciał
kłęka[...]
źródełko
i był
szła procesja[...]
zwykle w miejscu i c h objawienia lub w miejscu ptzez
nie otworzyła,
n i c h wskazanym. C u d o w n e źródła pojawiają się nagle,
pastuch wzioł ten obraz i za
moja mama tak śpiewała
wielka jasność
źle u ciebie, masz kościelną
„wytryskują". Święci, przyczyniając się do powstania ja
się na
prawdopodob
niósł do dworu. Pan ukrył ten obraz w skrzyni[...j
wstają za sprawą M a t k i Boskiej, Jezusa l u b świętych,
i przy
« Jak te skrzy
sie objawiła.
Gospodarzu
rzecz u siebie»
(w. 2 . 1 , s. 1).
W i d a ć , j a k podobne są do siebie powyższe opisy obja
kiegoś zbiornika wody, z reguły wykonują charaktery
wień, w obu w y p a d k a c h osoba święta objawia się pa
styczne gesty. Najczęściej, jak Mojżesz, uderzają laską
stuszkom, a więc b i e d n y m , natomiast p a n ze d w o r u
w skałę, n p . gdy św. W o j c i e c h podczas wielkiej suszy za
wędrował do Szyc, „ulitował się nad mieszkańcami,
Wytrysło
nie obraz Matki Boskiejl...]
Według licznych podań i legend cudowne źródła po
On goni, a bydło
od drugiej strony, M a t k a Boska objawiła
wielkiej górze[...]
pa
i nikt
zszed gdzie teraz jest ta kapli-
ca i to bydło tam chodziło[...]
przedstawiony jest j a k o postać negatywna, bo jak
ude
175
i
się w polu i wytrysnęła wo
da [...]. Później w tern miejscu wybito studnię i nigdy już
Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
twierdzi jedna z m o i c h rozmówczyń: ... każdy wie Mat
zbadała świadków objawień
ka Boska kocha ubóstwo[...J i więc prawdę sobie mówmy
W 1680 r. w Krasnobrodzie została uleczona M a r i a Ka
objawia się ubogiem, dzieciom,
taka
zimiera Sobieska. Jako w o t u m dziękczynne za cudowne
(rozm. 1.20). Podobnie jak w Gietrzwał
uzdrowienie wystawiła kościół, do dziś zresztą istnieją
je prawda...
wdowom,
sierotom,
i spisała i c h historię.
dzie, M a t k a Boska objawia się dwóm dziewczynkom -
cy. Pani Janina próbuje sobie przypomnieć - ... taka
Justynie Szafrańskiej i Barbarze Samulowskiej. O b i e
królowa
przygotowywały się d o pierwszej k o m u n i i świętej i po
telnie zachorowała,
o s t a t n i m egzaminie, wracały do d o m u , gdy ... raptem
i na intencje kościół postawiła
zadzwoniły
barwinkiem było obrośnięte
dzwony. Tu był taki zwyczaj,
Pański, to każdy robotę
na Anioł
w kierunku
kościoła
i odmawiał.
Anioł Pański się skończył,
się[...]
że jak
przerywał
dzwonili
i zwrócił
1 oni się też
W r a c a j ą c jednak do pytania, co było pierwsze - źró
[...]
przecież
(...) na tym miejscu, gdzie
- dodaje.
dło czy kościół, nie można na nie odpowiedzieć jedno
stać
dziłyl-..]
śmier
wyzdrowiała,
się
matka idzie, a ona została
znacznie. W Przylasku, według legendy, kapliczka zo
stała wystawiona w podzięce za odnalezienie bydła,
1 za dzień,
N o potem to już razem
czy dwa ta jej koleżanka...
że tego, że po połogu
to historia opisuje i że
odwrócili,
i mówi, ja widzę na klonie jakąś piękną panią
ks. Weichsel wziął ją za rękę i ona powiedziała.
była, toć to pamiętam,
w i n n e j wersji za przywrócenia w z r o k u .
cho-
Podobnie
w Krasnobrodzie, źródło istniało t a m , zanim w y b u d o
tu cała komisja była, tu cuda były, to
w a n o kościół. N i e jest to jednak regułą, coraz częściej
jest zatwierdzone
przez stołicę apostolską[...J
ło w czerwcu,
właściwie
mówiła,
wrześnial-..]
N o i pod koniec ona wskazała
Źródelko[...]
wskazała,
ka jakby
mleczna
to się
zaczę
jest tak, że przy istniejących już sanktuariach wykopy
do
ósmego
wane są studnie, co wcale nie umniejsza mocy wody
że przyjdzie
właśnie
to
z n i c h zaczerpniętej. Taka sytuacje ma miejsce w D ę
że mają iść, to na niebie była
ta
b o w c u - „polskim La Salette". Początkowo przywożo
tylko
n o do D ę b o w c a wodę z La Salette, ponieważ na
droga, tam kazała
szpadlem i to wytrysło
i powiedziała
wodę na wzystki dolegliwości
kopać.
Oni
im, że mają pić tę
miejscu nie było jeszcze źródła, dopiero później w y k o
(w. 3 . 1 , s. 3 ) .
pano je, To źródełko nie jest naturalne (...) przeprowa
dzone od źródła, jest tu takie źródło naturalne kawałek
za
zebrałam w Krasnobrodzie. Już w X V I w i e k u źródło
kościołem
(...) początkowo
tę
krasnobrodzkie uznano za c u d o w n e . Według miejsco
niewiarę,
ale ci przybysze obcy szli. Nabierali
wej legendy miała je wskazać M a t k a Boska Jakubowi
się wydawało,
Ruszczykowi, mieszkańcowi Szarowoli. W r o k u
stóp Matki Boskiej (w. 4-1).
Najwięcej i n f o r m a c j i dotyczących powstania źródła
1640
objawiła się modlącemu się o zdrowie i nakazała: „Po
u miejscowych
że to źródełko
wypływa
było widać
tam, bo im
rzeczywiście
spod
Właściwości cudownej wody
staw t u figurę, albowiem t u będzie się chwała Syna
mego odprawiała. A na znak tego wiedz, że jesteś o d
choroby zwolniony."
Cudowną moc wody ze źródeł tradycja ludowa wiąże
Miejsce objawienia się M a t k i Bożej mieszkańcy K r a
z objawieniami świętych. Przejmuje ona moc o d sacrum,
snobrodu otoczyli czcią. W i e l u z przybywających t a m
moc ta jest niezbywalna, chyba że ktoś wodę zbezcześci.
pielgrzymów doświadczyło w t y m miejscu łask, które
Woda przejmuje także moc o d miejsc objawienia, prze
upamiętniali, wieszając na postawionej przez Ruszczy-
bywania świętych: Jak w każdym
ka figurze w o t a i obrazki. Jedna z m o i c h respondentek
ma swoje właściwości.
tak przedstawiła ową historię:... Szur i Szarowola to naj
dziej Bóg daje znać, szczególnie przez wodę, która ma wła
starsze wioski w okolicy. Kiedyś' to wszystko należało
ściwości
dynata Zamoyskiego
Dostał on te wioski od or
(...) tu był las głęboki,
ten las i tam gdzie teraz ta kapłiczka
i odpoczywał
i mówi,
Tymczasem
że były obiektem k u l t u , spełniały także fukcję świątyń.
stanął
Były tzw. miejscem świętym, gdzie w szczególny sposób
i usłyszał głos: Postaw w tym miejscu kaplicz
dala się odczuć obecność sił i istot naprzyrodzonych.
kę, a będziesz uzdrowion.
mek
Poszedł do dziedzica na Podza-
że miał objawienie,
żeby postawić
kaplicę.
postawili krzyż, a na nim powiesili
cudowny
obrazek, ten co to teraz w naszym kościele
dziać się cuda, on został uzdrowiony
Zwykle na świętym miejscu winna znajdować
się w niej. Przywieźli ją chorą
kamienny krzyż albo leży sam tylko kamień...
(...) i zaczęły
pocałowania
-
(Moszyński
1967, s. 248). W toku chrystianizacji ziem polskich te
i wiele ludzi i Maria
tutaj, do Krasnobrodu,
się woda
Źródło, powinien je otaczać gaj (...) Pośród drzew wznosi się
stare
Sobieska była akurat w ciąży i była bardzo chora, płód psuł
dowiedziełi
(rozmowa z mężczyzną spotkanym
W religijnych praktykach Słowian źródła oprócz tego,
on szedł przez
wodna, tam
lecznicze...
woda
przy źródełku św. Jana na górze Zaśpit).
(...) miał on swoje wojsko, a w nim
był oficer - Szura się nazywał.
dynata na własność
do or
świętym miejscu,
Im bardziej święte miejsce, tym bar
wierzenia pogańskie
ulegały
przekształceniu
i wchłonięciu przez nowy system religijny. N a pogańską
bo
świętość źródeł nałożyła się chrześcijańska wizja święto
sie, że tu się cuda dzieją i dałi ten obrazek do
ści. D l a ochrzczonego l u d u ta świętość nadal jednak ob
i od razu poczuła się zdrowa (...) w
podzięko
jawia się jako tajemnicza siła ukryta w źródle i wodzie
(rozm. 1.10).
źródlanej, powodująca jej cudowne działanie. Zmianie
D l a mojej rozmówczyni nie są istotne daty, mylone są
jednak uległo wytłumaczenie pochodzenia tejże siły.
też nazwiska, c h o ć
sama historia jest prawdziwa.
O b o k przekonania, że jest to siła „sama z siebie", siła ży
W 1674 r. Komisja Teologiczna A k a d e m i i Zamojskiej
wiołu, utrwaliła się w świadomości ludzi wiara, iż owa
waniu Panu Bogu postawiła
ten kościół...
176
Karolom Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA
Szur, kobieta przy s t u d n i , „Tera jest łatwo żyć. Wy teraz mło
dzież żyjecie w nowotnym świecie, a my w starożytności byli,
tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło wiadra z wodo
a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci."
Klocówka - „...z tej studni się wody już nie bierze,
inleko się tam teraz wychładza..."
Kaczórki - studnia po sąsiedzku „...jak mnie woda potrzebna
to ja kręcę korba, a jak sąsiadce, to ona, korba jest po obu
stronach..."
Fot. K a r o l i n a S i e m i o n
178
Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA
W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA
K a p l i c a O b j a w i e ń na W o d z i e , c u d o w n e źródełko
w Krasnobrodzie
Św. Jan N e p o m u c e n , p a t r o n wody, K r a s n o b r ó d
D ę b o w i e c - „polskie L a S a l e t t e "
Gietrzwałd, b u t e l k a z c u d o w n ą wodą
180
Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
cudowna moc pochodzi o d istot boskich lub osób świę
1.3). Teorię tę potwierdza również wypowiedź pani Te
tych, błogosławionych (Majer-Baranowska 1991, s. 18):
resy: ... był taki człowiek
... ta woda cudouma ma moc św. Rozalii (w. 2.2, s. 2).
mieszkał
chory, miał wrzody po gębie,
na wschodzie. Trzy razy tu od niego
on
przyjeżdżali
O wodzie z giettzwałdzkiego źródełka usłyszałam:... wo
i za każdym razem zapominali zabrać mu tej wody. W koń
da ze źródełka jest uzdrowiskowa,
cu powiedzieli, weź nabir mu tej wody z naszej studni i po
Matka
bbgosławiona
Boża specjalnie ją poświęciła
straci, bo jeżeli jest błogosławiona,
jakaś
taka,
(...) swojej mocy nie
to zawsze jest
wiedz, że to jest woda cudowna z Krasnobrodu.
cudowna
śli mu tej wody, on się gorąco
modlił,
I przynie
umył się tą
(w. 3 . 1 , s. 4 ) . Źródło cudownej wody posiada nietypowe
i wszystko zeszło. Wiara go uzdrowiła!!!
wodą
G d y pytałam
właściwości — nie wysycha: naród całe lato bierze i nikomu
o w a r u n k i , jakie muszą być spełnione, aby zaistniał
nie braknie! (w. 2.1, s. 1) i nie zamarza: to woda cudow
cud, najczęściej podkreślano, że najważniejsza jest wia
na, w zimie nie zamarza! A w domu stać może długo i nie
ra, następnie m o d l i t w a i c u d o w n a woda ze źródła. O d
(rozm. 1.3). Cudowną wodę można długo prze
starszych osób można usłyszeć, że przede wszystkim p i
chowywać w d o m u i zawsze będzie czysta jako same pe
cie wody, a dopiero p o t e m msza i m o d l i t w a . Jednak
rełki, niezmącona, a co najważniejsze - Ta woda ze Stu
równie często spotykałam się z nieufnością i powątpie-
mętnieje
dzionki ma takie właściwości,
nie ześmierdnie
waniami, słyszałam: ... uzdrowienia...
że będzie stać dziesięć lat i się
(w. 2.3, s. 1). Jak się święconą
stoi cały rok i nie zmąci się czyściuteńka.
oświeci,
to
że byli, ksiądz z ambony mówił...
Można trzymać ją
(rozm. 1.6). No chyba były jakieś
uzdro
wienia, musiały być cudy, żeby św. Jan wyszedł na
święte
mówię,
Według ludzi moc wody polega na jej właściwo
żenię...
(rozmowa z D u k l i ) .
go, bo do tej pory byl błogosławiony
ściach leczniczych, pomaga na oczy, leczy paraliż, jed
n a k większość twierdzi, że pomaga na wszystko,
chodzą,
ale ja nie wiem, czy to prawda, tam można wierzyć, ja nie
rok i więcej i nie zmieni smaku! (w. 2.1, s. 2).
na oczyl---] na wszystko,
prawdopodobnie,
Różne pogłoski
głównie
ale nie wszystkim pomaga, bo to
Uzdrowienia
już sprawa wiary! (w. 2.3, s. 1).
Za dowód cudowności źródła uważa się nadzwyczaj
Wiara w uzdrawiającą moc wody
ne działanie uzdrawiające wody zeń wypływającej. D u
W o d a ze źródełka bijącego p o d Kaplicą Objawień
żo jest cudów, musiałabym
pani dwa tygodnie
Dużo jest uzdrowionych.
Ludzie piją wode na serce,
opowiadać!
na
na Wodzie w Krasnobrodzie uznana jest za cudowną,
wrzody jak majo, na gardło jak boli (w. 2.1, s. 2). C u d o w
uzdrawiającą. Tysiące ludzi przyjeżdża t u prosić o łaskę
na woda źródlana przede wszystki leczy. Jak twierdzi
M a t k ę Boską Krasnobrodzką, ... pani! tu u nas
Częstochowa.' co t u jest pielgrzymek, autokarów,
łam po 7, 9 dziennie! Ludu przyjeżdża,
Moszyński, źródłom na całej Słowiańszczyźnie przypisu
druga
je się moc leczenia chorób oczu, co znajduje
naliczy
myją się,
wienie, w pospolitem kojarzeniu
modłą,
się oka
usprawiedli
otworu
- jako
w Wielki Czwartek to bywa do tysiąca ludzi... (rozm. 1.3).
w ziemi ze źródłem,
D l a ludzi niewierzących jest to po prostu dobra woda,
(Moszyński 1967, s. 5 1 2 ) . . . . hampłynie
przyjeżdżają po nią z okolicznych miejscowości, jestem
czy ludzi na oczy... (w. 4.4, s. 2). Podobnie powszechnie
Z okolic, biorę tę wodę do domu, normalnie u mnie jest do
ptzypisuje sie wodzie źródlanej moc leczenia chorób
bra woda, ale ostatnio podniósł
wych i się popsuła,
się poziom wód
a ta bardzo smaczna...
por. w nazwach typu Morskie
źródełko,
Oko...
które le
skóry: M ó j brat mial plamy, łuszczyła mu sie skóra i woda
grunto
ze źródełka krasnobrodzkiegopomogła...
N a t o m i a s t dla
(rozm. 1.2). Prze
wierzących jest wodą cudowną, wodą, która ma moc,
konanie to opiera się na wierze w oczyszczającą moc
... oczywiście
nie jest to jakaś magia, ale modłitwa,
która
wody. Niektóte źtódta mają też wpływ na płodność ko
towarzyszy
tej wodzie. Tu się działy niesamowite
rzeczy,
biet, co z kolei wiąże się z wiarą w zapładniającą moc
graniczące
z cudem, czy łaską bożą, jak kto wołi. Ja 17 łat
wody. Koło Łysicy jest cudowne źródło św. Franciszka.
tu pracuję
i jestem świadkiem
uwierzył- •• -
Pewna kobieta, jak mówi sama skutków cudowności
tych łask, tak bym może nie
przyznaje miejscowy proboszcz
dy z tego źródła na sobie doświadczyła,
(rozm.
sowanej modlitwie, napiła się wody z tej krynicy, tyle razy
1.21).
Ran Bóg obdarzył ja synem, a ma ich sześciu (Kolberg, Ra
N a moje pytania dotyczące uzdrowień ludzie nie
domskie 18, s. 276). Są też źródła, n p . źródło św. A n t o
chętnie odpowiadali, bo tak jak twierdzi ksiądz ... to coś
tkwi w ludziach, że nie chcą się z tym afiszować,
li uzdrowieni...
niego z Radecznicy
że zosta
wode pije, taki długo żyje (Kolberg, Lubelskie 16, s. 15).
chorego, głęboka wiara i m o d l i t w a - ... kobieta z jednej
wsi chora była, chciała,
żeby jej przynieść
wodę i ozdrowiała.
downego uzdrowienia małej dziewczynki: ... ona miała
wody z jej
że to z kapłicy. Ona uwierzyła
Trzeba wierzyć!!!
Pani A n n a ze wsi Szur opowiedziała m i historię cu
wody z kaplicy
Nie chciało mi się iść, nabrałam
studni i powiedziałam,
We wszystko
z którego lud czerpie świętej wodę na
wszelkie niemoce, а n a d źródłem widnieje napis Kto tę
(rozm. 1.21). Zazwyczaj podkreślali, że
najważniejsza jest wiara, bo tylko ona może uzdrowić
Z Krasnobrodu.
wo
gdyż ilekroć, po sto
pięć lat, nie mogła chodzić, przyjechała
do Krasnobrodu z ro
w tę
dzicami, wstąpili do kościoła, pomodlili się, dali na mszę i po
trzeba
jechali do Kaplicy na Wodzie. Umyli dziecku nogi, napili się
wierzyć, bo tak nic by z tego nie było, wierzcie mi... (rozm.
tej wody i wracają już do samochodu, a dziewczynka
181
mówi
Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
«Mamusiu, ja pójdę sama!»
kościoła
(...) i rzeczywiście
od kaplicy do
przeszła już sama! Ta matka sama mi to opowie
działa ze łzami w oczach. Przyjechali potem poświadczyć
i ksiądz na ambonie ogłosił. Kto godny, to Pan Bóg
w lesie, nad wodą (...) mama przywiozła
ki Boskiej z Kaplicy Objawień.
to,
Dwukrotnie
gę w przywiezionej wodzie i pomodliłam
pomoże
i daje cuda i jak się jeszcze wierzy w to (rozm. 1.10).
mi wody od Mat
obmywałam
no
się. Po tygodniu po
czułam się lepiej, zaczęłam chodzić, zniknęła opuchlizna, no
ga przestała
normalnie". C o typo
boleć i odtąd chodziłam
Podczas m o i c h rozmów w Krasnobrodzie wiele razy
we dla tego typu relacji, respondenci całkowicie pomija
powtarzało się, c h o ć za każdym razem w innej wersji,
ją istnienie i n n y c h , racjonalnych przyczyn poprawy
opowiadanie o żebraku, któremu ... oko z orbit wyszło, tak
zdrowia, są one po prostu nieistotne w obliczu k o n t a k t u
całkiem
staruszek
z cudowną wodą. To woda jest głównym sprawcą uzdro
tak po proszonym, po domach, wszyscy go znali. On i wód
wień. Jest ona pita, obmywa się nią chore miejsca na cie
na wierzch, byl jak okaleczony. Chodził
kę pil i denature i tak mu to oko wyszło... To tak brzydko wy-
le, brodzi się w niej. Kobieta, ze wsi H u t k i opowiadała m i
głądało i lekarze chcieli mu to usunąć, ale on się bal. Córka
ze łzami w oczach: ... miałam żylaki, nogi bolały,
mu powiedziała,
nie mogłam,
żeby poszedł do Wodnej Kaplicy i umyl się
móc znowu zacząć chodzić
w tej wodzie. Poszedł i wie pani co, i to nie tylko ja, bo prze
schowała
ścioła, pomodliłam
- zarzeka się pani A l i c j a - ...
cie cała okolica go znała...
a ono samo schowało
chcieli
co wierzyłam,
usunąć,
żeby
(...), zaprowadzili mnie do ko
się, potem nogi obmyłam w wodzie i... ży
modliłam się do Matki Bożej, na własnej
rze doświadczyłam
się! (rozm. 1.10). N i e c o inną wersję
Łaski Bożej...
skó
(rozm. 1.12). Parę do
mów dalej w tej samej wsi poznaję panią Anielę, patrzy
tego opowiadania usłyszałam o d pani Janiny - To byk) ja
kieś pięć, sześć lat temu. Byl taki starszy dziadek, nie miał
m i głęboko w oczy i pyta - pani wierząca?,
Z czego żyć, chodził po domach i żebrał. Lubiał sobie wypić
opowiem. Moja przyjaciółka
i mu oko wysadziło. Chciał, żeby mu ksiądz dał na
chodzić
mieć operację,
laki same wciągnęły się (kobieta zaczyna płakać). Ja gorą
mu się ta gałka oczna, zagoiło się i miał już nor
malne oko! To byl naoczny cud! Lekarze
leżałam w łóżku, miałam
talu, była umierająca
operację,
to ja pani coś
była ciężko chora, leżała w szpi
(...) a ja miałam taką małą
buteleczkę
a ksiądz mówi, nie! Idźcie dziadku lepiej pomodlijcie się i ob
ze świętą wodą z Lourdes, przywiezioną
z piełgrzymki,
myjcie się w wodzie ze św. Kaplicy. I on ozdrowial, nie trza
było tej wody, dałam jej taką małą łyżeczkę, mówię, że to cu
mało
(rozm. 1.11). Z kolei parę gospo
downa woda, że uzdrawia i pani ona ozdrowiala, a była już
darstw dalej utrzymywano, że chodził żebrak, co miał gułę
przy śmierci! wyszła ze szpitala, żyje do dziś... (rozm. 1.14).
było operacji! Cud!
za uchem. Umyl się pare razy w tej świętej wodzie i guła
zniknęła.
Sama widziałam,
Analizując łaski z ksiąg kościelnych zauważyć moż
pani... (rozm. 1.6). Mieszka
na pewną specyfikę c u d o w n y c h uzdrowień. Najczę
niec Szuru, mężczyzna około pięćdziesiątki wspomina,...
pamiętam
go, przecie ja do szkoły wtedy chdziłem,
już całkowicie
wychodziło,
oko
ściej są to uleczenia z różnych chorób oczu, paraliżu
mu
lub niedowładu nóg l u b rąk. Pozostałe to uzdrowienia
a potem co się stab nic nie wia
z ciężkich chorób zakaźnych, wewnętrznych n o w o
domo, normalnie oko jak oko. jego się pytali, mówił, że cho
tworów, urazów mechanicznych. Zgłaszane są też łaski
dził do Kapłicy na Wodzie myć się, pić tę wodę, no i jednak
cud! Widać więc, jak niespójne są te informacje, często
wręcz przeczą sobie wzajemnie.
szczególnej pomocy bożej za pośrednictwem patronów
źródeł - św. Jana, M a t k i Boskiej Krasnobrodzkiej, św.
Rocha, Chrystusa Ukrzyżowanego z Klimkówki, M a t
k i Boskiej Saletyńskiej z D ę b o w c a . N i e m a l w każdym
Jest jadnak wiele uzdrowień potwierdzonych w „Księ
gach łask i uzdrowień", zakładanych przez księży pro
z opisywanych przypadków uleczenie związane jest
boszczów, choćby z Krasnobrodu, z Klimkówki, z Giettz-
z użyciem wody z cudownego źródła. Wszystkie te ze
wałdu i wielu innych. Praktycznie w każdej parafii, gdzie
znania cechuje autentyczna wiara w możliwość odzy
znajduje się źródło z cudowną wodą, istnieją takie księ
skania tą drogą utraconego zdrowia, zwłaszcza w przy
gi. Pełne są one opisów doznanych łask, potwierdzonych
padkach określonych przez medycynę za beznadziejne.
przez księży, lekarzy, świadków. Można w n i c h znaleźć
W jednej z m o i c h rozmów starsza p a n i opowiedziała
wiele niesamowitych opisów, przytoczę jedynie dwa
m i historię uzdrowienia 40-letniej kobiety. N a moje
z n i c h : W1977
pytanie, na co była chora, zniecierpliwionym głosem
r. zachorowałem
na nowotwór
zbśłiwy
gał
odpowiedziała:
ki ocznej. Po wielu naświetlaniach
lekarze zadecydowali,
należy usunąć oko. Na operację
nie zgodziłem się i przyje
chałem do Krasnobrodu.
się do Kapłicy
Objawień
oczy wodą, zabrałem
też trochę
W Przylasku 70-letnia kobieta opowiedziała m i histo
nią oczy. Od tej pory na
rię uzdrowienia młodego mężczyzny: Przyszła do mnie ko
na Wodzie, tam przemyłem
Udałem
do domu, codziennie przemywałem
że
No właśnie była chora, że ją lekarze wypisali. Udała się do
kościółka, modliła się, pila wodę i cudu doznała
(w. 2.3, s. 3).
stała poprawa, oko przestało boleć, powrócił wzrok. Niniej
bieta, prowadziła
sze zeznania potwierdzam własnoręcznym
bo jej się w nocy przyśniło, że jest takie źródełko,
Zamość,
22.09.83.
podpisem - ]. S.,
Pani H a l i n i e z Hrubieszowa tworzyły
syna (...) Chodziła
z nim po całym lesie,
że jej syna
uzdrowi. Przyszła i pyta, czy tu jest jakieś źródełko.
Mówię,
się w nodze zakrzepy żylne, dostała więc skierowanie na
Że jest (...) Poprowadziłam
więcej
operację. W t e d y jej matka pojechała na uroczystości o d
go niesla, taki był słaby (...) A co temu synowi jest? (...) tak
pustowe do Krasnobrodu, aby modlić się w intencji cór
jakby umarł, taki wysuszony! A ona mówi, pomacaj go pa
ki, ... kiedy moja mama była w Krasnobrodzie,
ni po szyji А to było takie podniesione do góry, twarde jak
się obraz Matki
Boskiej Krasnobrodzkiej,
przyśnił mi
w białej
sukni,
ich, ten syn tak szedł, ałe
blacha! Mówi, że z nim tak źle, Że go szpital do domu wydo-
182
Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
Ul. No i idę do Matki Boskiej błagać o zdrowie dla niego (...)
szło rozczesać!
Upłynęło to pewnie ze dwa miesiące
na głowie. Ludzie przyśłi tu (do źródełka - K.S.), wymyłi
(...) puka do ganku (...)
pytam, co z synem? Ona mówi, że syn zdrowy, jak
A co wyście robili? Najprzód
przyszłam,
ryba!
(...) Był straszny bół głowy i zwijało
te głowę tom wodom, ściełi to. Urosły śłiczne wbsy!
włosy
Więcej
To kołtun nazywali, to ja parmętom, tego
to płakałam
i prosi
trąd nie wracał.
łam na głos Matki Boskiej. Ulałam ja wody (...) ja
popiłam,
było dużo wysypane w takich torkach, jak ścioł, to rzucił i ja
ale jemu nie puściło tej wody (...) Przyjechali my do domu,
pamiętam,
wszystkim nalała ja tej wody. Syn wrócił i łap za półlitrowy
mama mówiła,
garczek tej wody i te wode puściło i wypił wszystko te wode!
Żeby was nie złapało!
(...) i mówi, dajcie mi jeść, bo głodny jestem. No to dali my
skiego Henryka Biegeleisena wydanego w 1929 roku,
pół bułki i pół jajka usmażonego,
jak my chodziły na poziomki, to zawsze mi moja
nie chodźcie
w te torki, bo tam
wyrzucają,
(w. 2.1, s. 4 ) . Z Lecznictwa
ludu pol
możemy się dowiedzieć, że kołtun był do niedawna
bo sześć tygodni nic nie jadł.
jedną
A on mówi, czy to tyłko tyłe za sześć tygodni? My ze stra
Z najpospolitszych
chem jeszcze mu dały, pół łitry wody wypił, najadł się do sy
gwoźdźcem
ta i poszedł spać. No to jest juz poprawa w imieniu oka! To
1929, s. 256). Nazwę tę tłumaczono rodzajem bólu gło
nie stab się w tygodniu, ale w 24 godzinach!(...)
wy. J. Oczapowski w Praktycznym
Nagle ona
słyszy turkot, szelest, wystraszyła sie, że umorł, pojod i pew
chorób
(gośćcem)
trapiących
albo ogólnie
nasz lud, zwany też
bólem
wykładzie
mocne bóle głowy, łamania i świdrowania,
Mamuś nie mam guza! N o to jest jawny cud! I do
przebitej czaszki...
żeby potwierdzić
księdza
(w. 2.1, s. 4).
chce wywrzeć
«Placebo» to taka substancja (w t y m wypadku woda)
Niezależnie od rejonu Polski starsi ludzie p y t a n i
pamię
takie
różne kije, łaski, takie różne. Później to wiadomo,
robi swoje, to zaczęło
się kruszyć,
niszczyć
Wodniku skarżę się tobie, dręczą mnie szarpiące bóle gośćca.
Wodniku, piłem do ciebie, by szarpiące bóle gośćca ustały mi.
Zamawiam Cię w imię Ojca, Syna i Ducha siu. A m e n
(Biegeleisen 1929, s. 270)
natura
i oni to gdzieś
(w. 3 . 1 , s. 1). Z Przylasku: Ja
skory,
splata mu
odmówić następujący wiersz przez trzy kolejne piątki,
zostawiali
wisiały
obsiada człowieka,
pijąc nieco wody czerpanej z prądem:
d o b n i e . N a dowód tego przytoczę trzy fragmanty z róż
gi czas, jeszcze za Niemca,
Woła na
nad bieżącą wodą i podczas trzykrotnego żegnania się
przeze mnie o otoczenie źródła, opisywali je bardzo po
dłu
swą zemstę za to na śmiertelniku.
ma
to ...
kołtuna. Między i n n y m i należy przed wschodem słońca,
w stanie uleczyć, pokonać nawet śmiertelną chorobę...
toprzez
nie zaspokoił...
geleisen 1929, s. 258). Przeróżne są sposoby pozbycia się
ją więc rację ci, którzy twierdzą, że wiara czyni cuda, jest
(w. 2.3, s. 2). Z Gietrzwałdu: Przy źródełku,
gośćca. Jeżeli gościec
człowiek
włosy w basiory lub strączki i łamie po całym ciele... (Bie
i w pewnej liczbie przypadków schorzenie ustępuje. M a
były
swego posłannika
wymyka się ze swej kryjówki,
dane schorzenie. Chory wierzy jednak, w jej skuteczność
chyba przechowują
gwoździem
pomoc kołtuna który do usług swemu przyjacielowi
czy metoda terapii, o której wiadomo, że nie wpływa na
to przy źródełku
jakby
(Biegeleisen 1929, s. 256). Jak pisze
pewne pragnienie, którego
ny przez amerykańskiego psychiatrę Bruno Klopfera.
n y c h miejsc, z Klimkówki: T u przy źródełku
koł-
Biegeleisen: demon kołtuna nie działa samodzielnie, lecz za
pośrednictwem
Opisy te idealnie ilustrują tzw. «efekt placebo», opisa
tam lipy i po tych lipach kule były, co ludzie
chorób
tunowatych z 1839 powiada, że objawiać się zwykł przez
nie umorł. A on co dał rady skakał, mamuś nie mam guza!
potem chodziłam,
(Biegeleisen
Pytałam m o i c h rozmówców, czy ludzie innej wiary
byłam
mogą doznać c u d u , zostać uzdrowieni. W odpowiedzi
tam przy
źródeł
słyszałam zazwyczaj, tak jak w Gietrzwałdzie, że nie, że
ku. Tak co ze starych ludzi słyszę, to podobnie tak
miało
do tego potrzebna jest wiara, a o n i przecież w to nie
sąsiadki
wierzą. M o j a rozmówczyni miała t u na myśli ewangeli
małe dziecko, a pamiętam
być,
że tu przynieśli
opowiadały,
kułe, okułory,
jakiegoś
sparaliżowanego,
i on plakal i prosił o uzdrowienie i poszedł,
ku
ków, którzy odrzucają dogmat istnienia M a t k i Bożej,
to tak słyszę od starych ludzi - kobie
a patronką źródełka w Gietrzwałdzie jest przecież M a t
ta ta ma dziś 76 lat (w. 2 . 1 , s. 3 ) . We w s p o m n i e n i a c h
ka Boska. Poza t y m ewangelicy nie stosują, a także nie
łe zostawił i poszedł,
starszych już dzisiaj ludzi świat był kiedyś lepszy, ludzie
aprobują przy pewnych praktykach magicznych wody
bogobojni, szczerze wierzący w łaski boże: Dawniej
święconej, nie święcą jej b o w i e m i w związku z t y m nie
jak
ludzie do św. Rozalii przychodzili, jak ja miałam 15 lat, co
uznają jej specyficznych walorów, które tak m o c n o
pamiętam,
na kolanach chodzili i modli
podkreślane są przez katolicką część mieszkańców Gie
(w.
trzwałdu (Tylkowa 1983, s. 84). N a t o m i a s t pewna star
2.2, s. 2). Jak byłam małym dzieckiem, wziena mnie tako
sza pani z Klimkówki tak uzasadniła swoje przekonanie
to wkoło kościoła
li się i płakali. A dzisiaj nie chce się klęknąć
cicio, bo chodziła
tam nogi moczyć.
przyniesły
było
dziecko,
w takiej koszułinie
w kościele!
To widziałam,
bardzo owrzodziałe,
(...) i ona przy ludziach
nareszcie włożyła
na temat korzystania z cudownej wody przez Żydów: ...
chłopczyk
włożyła
dziecko do wody. A woda była zimna! (...) włożyła
raz i popatrzyła,
jak
mówili, że jak się Żydzi dowiedzieli, że to cudowna
to
Zyd, to mi się zdaje, jak to się mówi „Boi się jak Zyd święco
trzeci, wyjena, to cał
nej wody"(w. 2.3, s. 1). Nastąpiło tu znamienne przekrę
cenie przysłowia, b o w i e m w oryginalnej wersji to prze
(w. 2 . 1 , s. 2 ) .
cież diabeł b o i się święconej wody, a nie Z y d . Poza t y m
akurat w judaizmie woda ma bardzo istotne znaczenie
76-letnia kobieta z Przylasku wspomina: Było to takie,
to się kołtun nazywało,
bo
drugi
kowicie te wszystkie strupy zeszły do czystej skóry i poka
zała łudziom
woda,
to chodzili się myć. Ale mi to tam się nie chce wierzyć,
symboliczne i k u l t u r o w e , jest więc wielce prawdopo-
to się uwiło na pół głowy, to tego nie
183
Karolina Siemion » WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
dobne, że Żydzi przyjeżdżali do źródła w Klimkówce.
pomyśleć, że przyjdzie ktoś' drugi i będzie to pil (...) i po-
N a t o m i a s t w Przylasku, na to samo pytanie, uzyskałami
myślała,
że zrobi drugie źródełko
zgoła inną odpowiedź: Zaraz opowiem pani o Żydach, jak
to M a t k a Boska objawiła
pan, a połowę
Połowę łasu miał!
się na pańskim.
Zyd. M a t k a Boska objawiła
a nie na żydowskim.
dówka została uzdrowiono!
Symbolika kropli wody
się na pańskim,
Nareszcie jeździł Zyd z Żydówką,
ła chora, nie widziała na oczy, dowiedział
(w. 2.2, s. 1).
by
Szczególnego kulturowego znaczenia nabrały okre
się o źródle i Ży
ślenia bardzo małych ilości wody - kropla, k a p k a . . . . jak
Tak Zyd chciał budować
klasz
zabraknie wody święconej
w domu, to zawsze można
tor, tak klasztor! Bo doznał cudu. A pan ani mu ziemi nie
sąsiada
bo to jest symboliczne
sprzedał,
s. 3 ) . W W i e l k i Piątek rano dolewano do kąpieli tro
ani budować
nie pozwolił.
1 tak zostało
zbudowa
li kaplicę i tak zostało do dziś (w. 2 . 1 , s. 3 ) .
kropelkę
pożyczyć,
od
(w. 2.3,
chę wody zaczerpniętej przed świtem, żeby ... zdrowym
Często jednak korzystanie przez Żydów z cudowneji
być, żeby bulaków
nie było (rozm. 1.19). Jeden tu jeździł
wody ze źródełka łączy sie z jego zniknięciem, wyschnię
beczką po cudowną
wodę i dziecko kąpali. My to się nawet
ciem lub przeniesieniem się źródła w inne miejsce
śmiali, bo przecież to nawet kropelkę wody wiać i już jest.
Zniknięcia źródeł
A on jeździł beczką,
bo to dziecko strupy po sobie
miało i wyzdrowiało
(w. 2.3, s. 1).
jakieś
Zdarza się, że woda w źródełku ginie, studnia z po
Objawienia na wodzie
zmieniła swój bieg, nie przekonuje ludzi, doszukują się:
o n i głębszych przyczyn. Najczęściej znajdują je w czyjejśi
w skrócie - Kaplica W o d n a , natomiast pełna nazwa
mocną wodą wysycha. Tłumaczenie, że żyła wodnai
Potocznie ludzie mówią - kaplica „Na Wodzie", czy
winie, przestępstwie. W o d a przejawia zachowania ludz
brzmi - kaplica „Objawień M a t k i Boskiej na Wodzie".
kie - gniewa się tak, jak to robi obrażony człowiek. Czę
Opisy tychże objawień można odnaleźć w kościelnej
sto okazywało się, że ktoś użył wody do wyleczenia zwie
„Księdze łask i uzdrowień". Pan Ryszard z Łodzi po trzy
rzęcia, tymczasem woda tylko dla ludzi była przeznaczo
dziestu latach postanowił opisać to, czego doświadczył
na. Częste są też opowiadania o Żydach, którzy zbezcze
w dzieciństwie, będąc na wakacjach w Krasnobrodzie:
ścili cudowną wodę kąpiąc się w niej (Kotula 1974, s.
„... w lipcu 1956 r. pojechałem
84). Tak n p . jak w legendzie o cudownej „Studzionce"
Krasnobrodu
jako 14-letni chłopak
do
(...) wokół kaplicy było zebranych dużo ludzi,
we Wrześni, przejeżdżał tędy handlarz, niechrześcijanin,
zaciekawiony zbliżyłem się do źródła (...) usłyszałem, jak lu
i zapragnął
cudownej wody uzdrowić swego śle
dzie mówili o widzeniu na wodzie, więc i ja zacząłem
mu oczy i wówczas
trzeć (...) oczom moim ukazał
za pomocą
pego konia. Przemył
koń
wzrok, ale woda w studzience straciła cudowne
odzyskał\
właściwo
Pana Jezusa Frasobłiwego
się na kamieniu
(...) była to postać wyraźna,
ści. ( M a l a k 1987, s. 90). Podobne historie można usły
koniecznego domy słania się kogo przedstawia
szeć dziś na U k r a i n i e : Koło nas je kiemica, to dawno, to'
1 jak ona szia do tej kiemicy, toi
dziewczynkę,
się Matka Boska objawiła.
пек przypominał
grafikę
tak ślady robili się na kamieniu (...) 1 ta woda była pomoc
dy kamień
się i ona pomagała.
Zniknął. Po ponownym
ludzie zaczęli chudobę...
1 się•
1 wtedy nawet wlewali w te
sprzeciwiła
Ślepych koni wiść, napawać.
ta woda, wysechła.
bez
(...)
wizeru-
(...) ktoś z patrzących
poprosił
aby weszła do wody i uniosła ten kamyk, kie
na, kto byl chory pil, obmywał
A potem
pa-
wizerunek
znalazł się nad powierzchnią
wody,
wizerunek
zanurzeniu go w wodzie, znów się
pojawiła postać. W innym miejscu mówiono, że widać M a t
kę Boską
Częstochowską.
W podłodze
kaplicy byl
otwór,
ślady, gdzie Matka Boska szła, ak nie pomagało (w. 4-6, s.
spojrzałem przez niego i ujrzałem wizerunek Jasnogórskiej
2). W kronice kościółka św. Krzyża w Klimkówce moż
Pani na kamieniu... Natomiast pan Władysław twierdzi:
na przeczytać podania, które do dziś są żywe w pamięci
... Matka Boska miała się ponoć objawić,
mieszkańców wsi. Jedna ze staruszek opowiedziała m i
widział (...) ja miałem wtedy osiem czy dziewięć łat, chodzi
historię, jak to ... Żydzi dowiedzieli się, że to cudowna
wo
li, baby krzyczeli:
da i chodziłi sie nawet myć (...) no i ta woda wyschła,
tak
(rozm.
aleja tam nic nie
Oj! Tam, jest! Tam na kamieniu!
1.4). Podobnego
zdania jest pani A n n a :
..."
Ja
że jak teraz jest uliwa i pełno wody najdzie, to za parę mi
wiem... ludzie to tak mówili, że cud był, że Matka Boska się
nut nie ma nic. 1 ukazała się tam wyżej. No więc tam ludzie
objawiło,
zaczęli chodzić
bo toi
obserwował,
ociemniał.
patrzyłam,
(...) i ten sąsiad zaniechał
to źródełko,
na jego polu było, deptali mu zasiewy (...) 1 on
Śniło mu się, że jak to źródełko
oczyści, że wzrok dostanie,
oblepiona strasznie samymi
zginęło i
na krzyżu! Ooo! różaniec!",
strupai
objawiło
się tam na dole (...) no bo wie pani, jak ona już tam
szła i była taka obstrupiala,
krzyczeli:
„O babciu!
chodził,
chodziłam,
Matka
mają kształty i takie zardze
wiałe różne żyłki (...) „Ooo! Matka Boska! Oj! Pan Jezus
Inaczej argumentuje zniknięcie źródełka kobieta ze
Żydówka
ale nic... Ludzie
myki w wodzie to różnorodne
wsi W r o c a n k a . W s p o m i n a opowiadanie swojej m a t k i :
... przyszła
Ksiądz
ale nic tam nie widział (•••) Ja tam
Boska, Matka Boska, tam na wodzie!" ale wie pani, te ka
no i tak sie stało. (w. 2.3, s. 1).
mi[...J weszła do tego źródła i źródełko
że to, ale księża nie potwierdzili.
we
Eee! ludzie! - myślę, czasem
dzieją się cuda naoczne, ale po co tak zmyślać! Przecie mamy mszę codziennie mamy i codziennie Pana Jezusa w chle
bie i winie, to po co tu szukać nie wiadomo czego? (rozm.
1.10). Natomiast pani Teresa zgoła inaczej zapatruje się
to św. Rozalia mogła sobie tak
184
Karolina Siemion * WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
wie,
było idealne, ciągłe, niczym nie zmącone, np. budowa
Matka Boska kocha ubóstwo, a w tej chwili, to tego ubó
na ten temat, mówi scenicznym szeptem: ... każdy
cetkwi wotywnej w jedną noc, czy tzeźbienie figur przed-
sobie mówmy, że:
stawiających świętych z jednego kawałka drewna, i t p .
tego ubóstwa nie та! I nie wiem, czy księżom Matka
Boskai
O t o jeden z opisów tej cetemonii: ... w Wielgi Piątek do
objawia (...) Matka
dzie
dziś czerpiemy wodę (...) kiedyś to było ważne, kto pierwszy,
stwa nasze księża nie majo i więc prawdę
Boska się objawia się ubogkm,
ciom, sierotom, wdowom, taka je prawda (...) kiedy byli te:
dziś, to byle do świtu (...) to się nazywało
„nienadpoczęta
objawienia, ja miałam szesnaście
woda". Stało się kołem tuż przed dwunastą
wkoło wody, że
objawienia
(...) Codziennie
ślę, może co zobaczę
lat, cały miesiąc były takie:
do kaplicy wstępowałam,
(...) Jeden mężczyzna
Matkę Boske Niepokalaną
z piasku usypaną
my
domu zaniesie, bo to woda od wrzodów. Moje wnuki, to mó
(...)
koleżan
wią na to woda święcona
święty Antoni. Cuda te potem minęli i nastąpiło
czasy stalinowskie,
widziałam
innej'
objawienie
„Rozstrzelajcie!
żywą Matkę Boske.'", po trzech dniach
Jai
i bioro do Lublina (...) dziś trochę
się bierze i dolewa rano w Wielki Piątek do kąpieli, do wan
ny, przed kościołem.
za to aresztowali, to bylii
a ona powiedziała:
wodę i do
pokazał,
ce to objawił się duży czarny krzyż na takich głazach,
główne Matki Bożej, ale Zubową
by kto pierwszy zaczerpnie jednym czerpnięciem
mi
Kiedyś to myło się tą wodą,
rodzice budzili i kazali się myć lodowatą
pamiętam,
wodą - twarz, ręce,
(rozm.
szyję, nogi, żeby zdrowym być, żeby nie było bulaków
1.19). W i a r a w szczegć>lne działanie „wody nienapoczę-
wypuści
li ją z aresztu... (rozm. 1.20).
tej" było szeroko rozpowszechnione głównie we wschod
niej Polsce. Była to woda, któtej n i k t jeszcze tego dnia
Woda nienadpoczęta
z krynicy nie czerpał (SSiSL 1999, s. 277), dlatego waż
ne było, aby nabtać jej zaraz po północy. O wodzie nienapoczętej pisał także Eliade, ptzypisując jej znaczącą
Sakralne, lecznicze i magiczne działanie wody źródla
nej zwiększa się w określonym czasie, tzn. w okresie wiel
kanocnym, Bożego Narodzenia, w N o w y Rok, w d n i ui
rolę w większości czarów i zabiegów znachorskich. N i e -
podlegał określonemu
w p e w n y m sensie odtwatza akt stwotzenia. Woda
napoczęta, niesprofanowana, koncentruje w sobie za-
św. Jana, a także w d n i u Trzech Króli. Czas bowiemL
Podstawowe
podziałowi i wartościowaniu.
cyklu rocznegoi
wchłania w siebie chorobę dzięki swojej zdolności asymi-
znaczenie dla zróżnicowania
mial kalendarz solarny, a więc wszelkie przełomowe
ty pozornego ruchu Słońca i związanej
rodkowe i twórcze wartości wody pierwotnej, lecząc,
lowania i rozkładania f o r m istnienia (por. Eliade 1997).
momen
z nim długości dnia
Woda święcona
i nocy (Tomicki 1981, s. 139). Najważniejsza była W i e l
kanoc, związana z wiosennym zrównaniem dnia i nocy,
a także z początkiem cyklu wegetacyjnego w przyrodzie,
Powszechnie uttwaliło się przekonanie, że woda ze
następnie Boże Narodzenie - przesilenie zimowe i N o w y
świętych, c u d o w n y c h źródeł ma taką samą moc sakra-
Rok. Zwyczaje i praktyki, w których istotną rolę odgry
lizującą jak woda święcona w kościele ptzez księdza
wała woda, często wiązały się z d n i e m św. Jana, 24 V I ,
(Majet-Batanowska 1991, s. 19). Ptzechowuje się ją
d n i e m ptzesilenia letniego i jednocześnie d n i e m prasta
w specjalnych buteleczkach, aby w razie potrzeby po
rego k u l t u wody i ognia - Sobótki. Ważnym dniem,
kropić nią chorego, umierającego, czy też d o m , zagro-
a tak naptawdę nocą, jest noc z Wielkiego Czwartku nai
dę, pole. Zabieg ten chronił przed wpływami złego, wy
W i e l k i Piątek. Woda tego dnia ma wymiat symboliczny,
znaczał granicę, poza którą złe nie miało dostępu. Kie
a to za sptawą Ostatniej Wieczetzy, kiedy to Jezus umy
dy pytałam się o różnice pomiędzy wodą cudowną
wa nogi apostołom, aby przekroczyli bramy nieba. Ger
a święconą, odpowiadano m i , że to jest chyba
lich, opisując obyczaje na Słąsku, przytacza wierzenia l u
inaczej, woda święcona
dzi, iż przekroczenie Cedronu przez Pana Jezusa powo
Wielką
dowało, że woda w rzekach nabierała niezwykłej siły.
czas oni napełniają,
W efekcie chodzono do wody, aby tę moc pozyskać. O t oi
wychodziło
fragment relacji z K a t o w i c : . . . A wszystko bez to, że przecz[
świętego wodą święconą.
jak Jezusa wiedli na sąd to przez rzeka przechodził,
i dez to,
wypędzali,
Że to sie dziolo w Wielki Czwartek to tyz ta woda ino w tym
czasie jest dobro na niekere choróbska
Sobotę,
to jest normalna woda z kranu, co
na
jakiś
można wziąć z zakrystii. Kiedyś to nie
się z domu zanim się nie zrobiło znaku
krzyża
Bydło jak pierwszy raz na
to też kropili. A woda ze źródełka jest
skowa. .. Matka Boska specjalnie ją poświęciła
(Gerłich 1995, 170).
troszeczkę
to jest poprostu ta, którą święcą
wiosnę
uzdrowi
(w. 3 . 1 , s. 9 ) .
Czy ma pani u siebie w d o m u wodę święconą? Woda
W Krasnobrodzie ludzie zbierają się w nocy nad źródeł
święcona
kiem, kiedyś było w zwyczaju, że ustawiano się w kręgu,
czy trzeba coś poświęcić.
wokół wody i każdy trzymał swój garnuszek w ręku.
umrze (...) Na wsi takie z dawna przyzwyczajenia,
że jak
Z niecierpliwością wyczekiwano północy, wodę należałoi
się na strych coś tam woziło,
sianem
zaczerpnąć dokładnie o dwunastej, ważne też było, k t oi
jako pierwszy w d a n y m roku nabrał wody, bowiem to za
ra, że woda daje ci bezpieczeństwo,
pewniało m u powodzenie na cały rok. N i e mniej istotne
wszyscy byli zgodni co do tego, że wodę cudowną moż
było przeświadczenie, aby nabrać wody za jednym razem
na stosować zamiennie ze święconą. Można nią święcić
i jednym zaczerpnięciem donieść do d o m u . Jest to typo
mieszkanie czy chotego. N i e trzeba wody cudownej
we dla wierzeń ludowych, aby to, co związane z sacrum,
święcić, b o w i e m sama w sobie jest ona święta.
w domu zawsze powinna być, bo czy kto chory,
Bo to jest wieś, to jak ktoś nagle
to ja zawsze przed
kropiła strych, żeby się siano nie zapaliło. Ta woda, ta wia
185
(w. 2.3, s. 4 ) . Jednak
Karolina Sienuon • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
1.6.
1.7.
1.8.
1.9.
1.10.
1.11.
1.12.
1.13.
1.14.
1.15.
1.16.
1.17.
1.18.
1.19.
1.20.
1.21.
Podczas prowadzenia badań udało m i się zauważyć
i w miarę możliwości opisać wiele interesujących zja
wisk k u l t u r y l u d o w e j .
Reasumując, należy raz jeszcze podkreślić, iż we
dług wierzeń c u d o w n e źródło pojawia się nagle, w y tryskuje z ziemi za sprawą osoby świętej. Bardzo czę
sto łączy się to z o b j a w i e n i e m M a t k i Boskiej czy też
i n n e g o świętego, który później staje się p a t r o n e m źró
dła. To o d niego woda czerpie swoją moc uzdrawiają
cą, a także o d samego miejsca objawienia i przebywa
nia świętych czy błogosławionych. M o c ta jest trwała,
chyba że ktoś zbezcześci wodę. Źródlana w o d a oprócz
tego, że leczy, m a c u d o w n e właściwości: zawsze jest
świeża, czysta, k l a r o w n a bez względu na to, jak długo
К, 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S.
К, 1. 87, Szur, 11.04.99, K. S.
M , 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S.
M , 1. ok. 50, Szur, 11.04.99, K. S.
K, 1.85, Szur, 11.04.99, K . S .
К, 1. ok. 50, H u t k i , 12.04.99, K. S.
К, 1. 52, H u t k i , 12.04.99, K . S .
К, 1. ok. 80, H u t k i , 12.04.99, K. S.
К, 1. ok. 55, H u t k i , 12.04.99, K . S .
M , 1. 80, Kaczórki, 12.04.99, K. S.
К, 1. ok. 50, Grabnik, 13.04.99, K. S.
M , 1. ok. 60, Grabnik, 13.04.99, K. S.
M , 1. ok. 45, Zagóra, 13.04.99, K. S.
К, 1. ok. 80, Majdan Wielki, 13.04.99, K. S.
К, 1. ok. 65, Krasnobród, 13.04-99, K. S.
M , I. ok. 60, Krasnobród, 13.04-99, K. S.
Wywiady:
2.1
К, 1. 76, Przylasek, 28.09.99, K. S.
2.2
К, 1. 63, Wrocanka, 30.09.99, K. S.
2.3
К, 1. 81, Klimkówka, 30.09.99, K. S.
3.1
К, 1. 66, Gietrzwałd, 12.11.99, K. S.
К, 1. 65, Dębowiec, 04-11.99, wywiad Marty Swierczewskiej
4.1
К, 1. 70, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej
4.2
К, 1. 60, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej
4.3
К, 1. 87, Niwiska, 12.11.99, wywiad Joanny Flasińskiej
4.4
К, 1. 8 1 , Oleszkowcc, Ukraina, 07.11.99, wywiad Karola
4.5
Kurowskiego
4.6
К, 1. 81, Oleszkowcc, Ukraina, 10.11.99, wywiad Karola
Kurowskiego
się j ą przechowuje. Jeśli człowiek chce zostać uzdro
wiony, musi w to bardzo gorąco wierzyć, jest to w a r u
n e k konieczny, podkreślany przez wszystkich m o i c h
respondentów. N i e sama w o d a leczy, ale właśnie w i a
ra w jej uzdrawiającą m o c . Sakralne, lecznicze i ma
giczne działanie w o d y źródlanej zwiększa się w o k r e
ślonym czasie, przede wszystkim w okresie w i e l k a n o c
n y m - ważnym d n i e m jest W i e l k i Piątek. D o dziś
w niektórych rejonach Polski p r a k t y k o w a n y jest zwy
czaj czerpania wody ze źródła o północy lub przed świ
t e m . Jest to tzw. w o d a nienapoczęta, czyli taka, której
n i k t tego d n i a nie czerpał, przez co m a ona szczegól
Cudowne źródełka
ne właściwości.
w Polsce południowo-wschodniej.
Temat dotyczący cudownej wody jest bardzo szero
k i , przez co t r u d n o jest zbadać, w tak krótkim czasie
(pół r o k u ) , wszystkie jego aspekty. Dlatego wybrałam
te, któte wydawały m i się najistotniejsze i najciekaw
Radecznica®
sze, chociaż zdaję sobie sprawę, że można opracować
t e n temat na wiele różnych sposobów. Najlepszym do
w o d e m na to, jest praca mojej koleżanki -
Zamość
\
•
Л
• Krasnobród
/
Marty
Świerczewskiej, z grupy laboratoryjnej „Współczesne
wydarzenia c u d o w n e " . Wszystkich zainteresowanych
Rzeszów
•
odsyłam d o jej pracy o cudownej wodzie. Myślę, iż na
sze prace, ukazując nieco o d m i e n n e podejście d o te
Przylasek*
m a t u i i n n y sposób opracowania, wzajemnie bardzo
"Borek Stary
©Hyżne
Krosno
тDębowice*
^, u
^ ^
® Wola Komborska //
• Wrocanka
/
•Dukla m Klimówka
dobrze się uzupełniają.
Przypisy
1
W zapisie 1.1. pierwsza jedynka oznacza, że jest to wywiad
z pierwszego wyjazdu terenowgo, a np. 2.1. będzie oznaczało
drugi wyjazd i t d . Natomiast druga cyfra to kolejny numer wy
wiadu.
Spis wywiadów i rozmów
Rozmowy: (wszystkie poniższe rozmowy zarcjstrowalam w okolicach
Krasnohrobu), [K = kobieta, M=mężczyzna]
1.1.
1.2.
1.3.
1.4.
1.5.
Bibliografia
B a r d a F.
1949
К, 1. ok. 60, Domikanówka, 10.04.99, Karolina Siemion
К, 1. ok. 50, Domikanówka, 10.04.99, K. S.
К, 1. ok. 70, Klocowka, 10.04.99, K. S.
M , 1. ok. 60, Niemirówek, 10.04.99, K. S.
К, 1. ok. 60, Niemirówek, 10.04.99, K. S.
Święta Rozalia. Panna pustelnica, Wrocanka.
Belch M .
1995
Z dziejów sanktuarium w Borku Starym, Tyczyn.
Biegeleisen H .
1929
Lecznictwo ludu polskiego, Kraków.
186
Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA
C h e l i n i J., B r a n t h o m m e H .
ks. M a l a k F.
1996
1987
Boże drogi, Warszawa.
C r u z J.
1995
MśR
Cudowne wizerunki N. M. E, Gdańsk.
1998
Czapliński K.
1999
1967
1977
Sacrum, mit, historia, Warszawa.
1994
Sanktuarium Matki Bożej w Gietrzwałdzie,
1994
hosiery do Gietrzwładu, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 98-113
ks. R u s e c k i M .
Encyklopedia kościelna, c. 32, Ptock.
Forstner D.
1996
1990
ks. S a t n a W.
Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa.
Cud w chrześcijaństwie,
G a w e l e k F.
1995
1911
S o s z y ń s k a J.
Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego,
„Lud", t. 17, s. 15-39
Gerlichowie H . i M . G.
1999
1995
SSiSL
Sacrum, rodzina, tradycja. Świętowanie roku kościelnego w tra
dycyjnej kulturze plebejsko-miejskiej Górnego Shfska, Katowice.
G o r d o n S.
1998
1999
Maryjnym szlakiem, Tarnów.
H e m k a A . , O l ę d z k i J.
1990
1975
Wrażliwość mirakulama, „Polska Sztuka Ludowa", R. 44,
Opis powiatu jasielskiego, Jasio.
Do Ciebie Matko idziemy. Sanktuaria maryjne w Polsce, Gdańsk.
Słownik stereotypów i symbołi ludowych, ted. J. Bartmiński,
Drzewo życiii. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa.
T o m i c k i R.
nr 1, s. 8-14
Jackowski A .
1998
1981
Religijność ludowa, [w: ] Etnografia Polski. Przemiany kultury
ludowej, Wrocław, t. 2, s. 29-70
Pielgrzymowanie, Warszawa.
Tylkowa D.
K o p a l i ń s k i W.
1978
1985
Kraków.
Tylkowa D.
Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa.
1983
K o p a l i ń s k i W.
1991
Słownik symboli, Warszawa.
Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc, Kraków,
1998
Lecznicze źródełku w miejscach sakralnych, Kraków. Wiśniewski M .
1912
Lecznicze kąpiele i wody mineralne, Kraków.
W o ź n y J.
1996
Symbolika wody w pradziejach Polski, Bydgoszcz.
ks. Z a l e s k i W.
1989
Majer-Baranowska U.
Rok kościelny, Warszawa.
ZdPtK
Dualizm religijny w ludowych wierzeniach o pochodzeniu wody,
1984
[w: ] Folklor, sacrum, religia, Wroclaw, s. 115-127
M a j e r - B a r a n o w s k a L).
191 1
Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik
Wiśniewski M .
ks. Kulczycki W.
1932-1960 Kronika Kościółka św. Krzyża, Klimkówka.
v a n der Lee u w G .
1978
Fenomenologia religii, Warszawa.
1995
Zdobywanie i użytkowanie wody na wsiach Beskidu Śląskiego,
Muzeum Etnograficznego w Krakowie", s. 84-89
K o t u l a F.
1974
Lublin,
t. 1, Lublin.
S t e w a t d J.
1993
Woda życia i śmierci, Warszawa.
S w i e y k o w s k i E.
1997
Monografia Dukli, Rzeszów.
T o m i c c y J. i R.
Księga cudów, Watszawa.
ks. Góral K .
1996
Olsztyn,
ks. P i w o w a r s k i W.
Traktat o historii religii. Warszawa.
EK
1913
Ofojuu-ietuu Matki Boskiej UJ Gietrzwałdzie, „Studia Warmińskie",
t. 14, s. 3-35.
ks. R o s l a n J.
Eliade M .
1997
Kultura ludowa Słowian, t. 2
bp O b l ą k J.
Dukla. Sanktuarium św. Jana, Wrocław.
Eliade M .
1995
Miejsca święte Rzeczypospolitej, red. A . Jackowski, Kraków.
Moszyński K.
Sanktuaria w Polsce, Warszawa.
Dukla...
1999
Radiestezja i zdrowie, Tyczyn.
Z dawna Polski tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach ma
ryjnych, Szymanów.
Świętość źródła w polskiej kulturze ludowej, „Twórczość Ludo
wa", Lublin, t. 2, s. 17-20
187