http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/345.pdf
Media
Part of Z badań nad pasterstwem i hodowlą na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1
- extracted text
-
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Z BADAŃ N A D PASTERSTWEM I HODOWLĄ N A PODHALU
Badania na Podhalu prowadzone były przeze mnie od 1951 r. w ra
mach planu badawczego i problematyki naczelnej Zakładu Etnografii
U.Ł., dotyczącej badania pomocy wzajemnej i współdziałania w kulturach
tradycyjnych. Jako przykład spółki gospodarczej została opracowana
i opublikowana monografia pasterstwa w Beskidzie Śląskim (Prace
i Materiały Etnograficzne, t. 8—9: 1950/51). Pomimo żywych tradycji
pasterskich szałaśnictwo na Śląsku w chwili obecnej odgrywa niewielką
rolę gospodarczą. W badaniach nie zrealizowano jednego z podstawowych
postulatów badawczych, a mianowicie zagadnienia wpływu pasterstwa
na życie wsi podgórskiej w odniesieniu do uchwycenia wszystkich funkcji
społecznych tej gospodarki. W dalszych planach badawczych postano
wiono więc prowadzić badania na Podhalu, gdzie pasterstwo ze względu
na naturalne tereny wypasu ma ciągle jeszcze możliwości rozwoju.
W ciągu lat 1951—1953 zebrano podstawowe materiały w terenie,
przy czym w pierwszej fazie przeprowadzono badania nad organiza
cją pasterstwa w Tatrach i jego wpływem na życie gospodarcze wsi podha
lańskiej (badania prowadzone w konkretnych wsiach w ramach badań
U. Ł. i PTL), w drugiej fazie przeprowadzono poszerzone przestrzennie
badania uwzględniające przebieg prac „na szałasach" oraz odmiany
organizacyjne szałaśnictwa na poszczególnych halach (badania zespołowe
Zakładu Etnografii U.Ł. w ciągu dwóch sezonów badawczych), wreszcie
w trzeciej fazie prac tematykę poszerzono w ten sposób, że badaniami
objęto całokształt zagadnień hodowli na Podhalu.
W ramach prac Zespołu Etnograficznego I H K M P A N prace badawcze
nad pasterstwem i hodowlą szły w trzech kierunkach: 1. Badania tere
nowe, 2. Badania biblioteczne i archiwalne 3. Opracowanie materiałów.
B a d a n i a t e r e n o w e . W okresie sprawozdawczym badania tere
nowe objęły razem 6 tygodni prac badawczych w terenie, z czego połowa
czasu poświęcona była na uzupełniające badania pasterstwa, a pozostały
czas przeznaczono na badania monograficzne hodowli.
B a d a n i a b i b l i o t e c z n e i a r c h i w a l n e . W okresie sprawo
zdawczym przepracowano literaturę historyczno-gospodarczą wprowa
dzającą w stosunki podhalańskie i na jej podstawie opracowano zarys
358
BRONISŁAWA
KOPCZYNSKA-JAWORSKA
stosunków historyczno-gospodarczych Podhala od czasów najdawniejszych
do końca X I X wieku. Opracowanie podjęte jako przygotowanie badacza
do dalszej pracy objęło: historię osadnictwa, stosunki prawno-własnościowe w okresie feudalnym, zagadnienie zróżnicowania klasowego i walk
klasowych na Podhalu oraz sytuacji gospodarczej Podhala na tle stosun
ków galicyjskich w X I X wieku (ok. 33 ss. maszynopisu). W dalszym
ciągu prac przerabiano literaturę podstawową oraz wzmianki o paster
stwie w Tatrach. W wyniku tych prac zebrano materiał do rozumowanej
bibliografii prac o pasterstwie w Tatrach (ok. 120 pozycji bibliograficz
nych) oraz materiały porównawcze do wykorzystania w dalszych opra
cowaniach.
O p r a c o w a n i e m a t e r i a ł ó w . Jeżeli chodzi o opracowanie ma
teriałów badawczych, pracę rozpoczęto od uporządkowania i posegrego
wania materiałów terenowych w ten sposób, aby dostosować je do trzech
odrębnych opracowań: 1. Zagadnienie organizacji pasterstwa w Tatrach;
2. Podstawy społeczno-gospodarcze pasterstwa tatrzańskiego; 3. Mono
grafia hodowli na Podhalu wraz z historycznym zarysem stosunków
gospodarczych na Podhalu.
Prace powyższe znajdują się w różnym stadium opracowania. Opra
cowanie pierwsze miało na celu krytyczne pokazanie metody pracy
badawczej poprzez zestawienie dotychczasowych prac w zakresie orga
nizacji pasterstwa tatrzańskiego z wynikami badań własnych. Organizacja
wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu została pokazana
poprzez omówienie stosunków własnościowych, charakteru eksploatacji
terenów pastwiskowych, tradycyjną organizację szałasu owczego oraz
pokazanie nowej organizacji wypasu. Centrum zainteresowań badawczych
stanowiła istota wspólnej gospodarki pasterskiej (ryc. 38).
W w y n i k u badań stwierdzono, że wypas oparty jest na wspólnej
własności terenów wypasowych. Udziały przechodzą drogą dziedziczenia,
mogą być jednak przedmiotem sprzedaży i kupna. Dla współwłaścicieli
hali współdziałanie celem jej eksploatacji jest koniecznością. Nie zawsze
jednak zespół tworzy spółkę pastwiskową, gdyż często nie jest zorga
nizowany w celowy związek gospodarczy. Zrzeszenie celem wspólnego
wypasu owiec (szałas) organizowane jest albo przez współwłaścicieli
hali, albo przez bacę. Zagadnieniem, na które zwrócono specjalną uwagę,
był indywidualny wkład pracy członków zespołu wypasowego; pokazano
je na tle porównawczym z innych terenów. W związku z t y m ostatnim
zagadnieniem zajęto się instytucją bacy-przedsiębiorcy, kierującego gogospodarką „na szałasie". Praca powyższa znajduje się w druku w B i
bliotece Etnografii Polskiej.
Opracowanie drugie ma charakter monografii obejmującej całość
zagadnień związanych z pasterstwem. Jest złożone do druku jako jedna
P A S T E R S T W O
I
H O D O W L A
N A
P O D H A L U
359
z wielu prac składają
cych się na zbiorowe
wydawnictwo poświęco
ne organizacji paster
stwa, redagowane przez
prof. W. Antoniewicza.
Praca
składa
się
z trzech części: 1. Go
spodarcze podstawy pa
sterstwa
(ilustrowane
szeregiem tablic i ze
stawień); 2. Tradycyjna
organizacja pasterstwa.
Opis życia na pastwi
sku z rozbiciem na za
jęcia sezonowe (siano
kosy), z uwzględnie
niem działu i organi
zacji pracy; 3. Społecz
ne
podstawy paster
stwa.
W części pierwszej,
omawiającej pasterstwo
jako zajęcie główne lub
dodatkowe,
zwrócono
uwagę na pasterstwo
wśród innych zajęć za
robkowych, w związku
z tym na pochodzenie
społeczne juhasów i ba
ców,
podział
pracy
w rodzinie pasterskiej,
wdrażanie do zawodu
pasterskiego i rody ba
'Cl
Ryc. 38. Sprzęt bacowski: kotły, garnek żelazny
i r3'nka używana „na szałasie". Ciche, pow. Nowy
Targ
Fot.
W.
Tomaszkiewicz
cowskie. W części drugiej, dotyczącej pasterstwa w życiu wsi, omówio
no stosunek do zawodu pasterza, rolę i związek terenów wypasu z ży
ciem wsi, wpływ pasterstwa na życie rodziny. Praca powyższa jest na
ukończeniu.
Na marginesie pracy monograficznej przy opracowywaniu zagadnie
nia serów owczych zwrócono uwagę na typy foremek na sery, zwłaszcza
w kształcie zwierząt i motywów zdobniczych z parzenic. Zagadnienie to
opracowano w oparciu o własne badania i zbiory Muzeum Tatrzańskiego
w formie krótkiego artykułu (10 ss. maszynopisu).
360
Ryc. 39.
BRONISŁAWA
KOPCZYSSKA-JAWORSKA
Owczarnia — budynek do zimowania owiec we wsi
Targ
Ciche, pow. Nowy
Fot.
W. Tomaszkiewicz
Trzecia z referowanych prac opartych na badaniach podhalańskich
ma być materiałową monografią hodowli na Podhalu. W chwili obecnej
zebrano już około 75% materiałów terenowych (ryc. 39). Dokonano pracy
wstępnej, polegającej na podziale tematycznym materiału terenowego.
Ponadto zebrano dane statystyczne do rozwoju hodowli na Podhalu
w przeszłości, w okresie międzywojennym i powojennym (z publikacji
i archiwum Głównego Urzędu Statystycznego).
MARIA MISINSKA
Z BADAN NAD TKACTWEM WE WSI RZECZYCY
W POW. RAWSKO-MAZOWIECKLM
Badania nad tkactwem ludowym w Rzeczycy prowadzone były w la
tach 1954—1955 i trwały łącznie około 2 miesięcy. Jako punkty kontrolne
uwzględniono kilkanaście wsi w okolicy Rzeczycy.
Na badanym terenie tkactwo ludowe do I I wojny światowej zaspo
kajało prawie całkowicie zapotrzebowanie miejscowej ludności, toteż
prace związane z tkaniem i obróbką surowców były bardzo absorbujące
i zajmowały kobietom wiejskim wiele czasu. Umiejętność przędzenia
i tkania była uważana w t y m czasie za niezbędną i rzadko zdarzało się,
żeby kobieta wiejska jej nie posiadała.
Poza znaczeniem gospodarczym tkactwo wiejskie odgrywało również
poważną rolę w życiu społecznym wsi, gdyż większość prac z nim zwią
zanych wykonywały kobiety zespołowo. Do takich prac prócz pielenia,
rwania, międlenia i tarcia lnu należało jako praca o charakterze wybitnie
towarzyskim również przędzenie, dla którego gromadziły się kobiety
w zimowe wieczory, uprzyjemniając sobie czas pogawędką i śpiewem.
Do dziewcząt przychodzili chłopcy i pracy towarzyszyły często zaloty
i zabawa.
Len i wełna, stanowiące główne surowce w tkactwie ludowym, są
uzyskiwane i obrabiane na miejscu. Obróbka lnu polega na moczeniu lub
roszeniu, międleniu, tarciu i czesaniu; obróbka wełny na zgręplowaniu
w gręplarni. Do przędzenia używano dawniej wrzeciona i przęślicy,
w ostatnich dziesiątkach X I X w. wprowadzono kołowrotek, który obecnie
znajduje się w powszechnym użyciu. Tkanie na warsztacie odbywa się
przy użyciu 2 lub 4 nicielnic, zwykle jednak druga para nicielnic za
stępowana jest tkaniem pod deskę lub iglicowaniem. Najczęściej sto
sowany jest splot płócienny i splot rypsu płóciennego, a na tkaniny de
koracyjne, nieubraniowe — przetykania. Z innych technik tkackich
występowała tu do I wojny światowej technika tkania pasów siatkowych,
w której splot uzyskuje się przez przeplatanie nici palcami, oraz tech
nika tkania na deseczkach tkackich, stosowana do dzisiaj.
362
MARIA
MISIN/SKA
W tkaninach ubraniowych występuje obecnie wyłącznie kompozycja
pasowa. W ciągu kilkudziesięciu lat podlegała ona kilkakrotnym zmianom,
przechodząc do coraz większego bogactwa kolorów i coraz większego
urozmaicenia. Obecnie kompozycja charakterystyczna dla Rzeczycy w y
stępuje w sąsiednich wsiach w promieniu kilkunastu kilometrów i wy
kazuje tendencję do zwiększania swego zasięgu, przyjmując się we
wsiach, gdzie strój ludowy jeszcze się zachował.
Po I I wojnie światowej tkactwo ludowe traci swoje dawne znaczenie.
Wpływają na to przyczyny zarówno gospodarczej, jak i społecznej na
tury. Uprzemysłowienie kraju i odpływ ludności wiejskiej do miasta
powoduje konieczność porzucania zajęć wymagających dużo czasu a mało
dochodowych, z drugiej strony dążenie do zacierania różnic społecznych
prowadzi do zarzucania tradycyjnego stroju, a wraz z tym zanika potrze
ba wykonywania tkanin własnej roboty.
W Rzeczycy, podobnie jak w kilku innych wsiach woj. łódzkiego,
powstał w 1952 r. Zespół Tkactwa Regionalnego, który wykorzystuje
wysokie walory artystyczne tkactwa ludowego, opierając swą pracę na
tradycyjnych miejscowych wzorach.