http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/958.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska", t. X X V z. 1
P L I S S N 0071-1861
WKŁAD BADACZY P O L S K I C H W POZNANIE K U L T U R LUDOWYCH
I P I E R W O T N Y C H ŚWIATA
K O N F E R E N C J A W E WROCŁAWIU, 25-26 X I 1978
Zainteresowanie obcymi, niepolskimi kulturami ludowymi sięga samych począt
k ó w etnografii polskiej. Wynikło ono z bliskiego sąsiedztwa Polaków, Ukraińców,
Białorusinów i Litwinów, których łączyło przez kilka w i e k ó w jedno p a ń s t w o pol
sko-litewskie do swego upadku w 1795 r. Rozbudzone wśród polskiej inteligencji
w X I X w. zainteresowania ludem wiejskim objęły w równej mierze chłopów pol
skich, jak ruskich (ukraińskich i białoruskich). Sprzyjało temu bliskie p o k r e w i e ń
stwo językowe oraz przemieszanie ludności polskiej i ruskiej na znacznych obsza
rach na wschód od Bugu i Sanu. Później, w 2 połowie X I X w., wyróżnili s i ę liczni
Polacy jako badacze kultur ludów Syberii, Azji środkowej i Dalekiego Wschodu.
Rekrutowali się oni głównie spośród w i ę ź n i ó w politycznych, skazywanych tam na
wygnanie (szczególnie po upadku powstania narodowego 1863/1864) przez rząd car
ski. Brak w ł a s n e g o państwa aż do 1918 r. i poważne ograniczanie polskiego życia
naukowego przez państwa zaborcze utrudniały Polakom bardzo istotnie prowadze
nie prac naukowych. Niemniej i w tym czasie, zwłaszcza już w X X w., zdobyło
znaczny rozgłos kilka polskich etnologów, wśród nich szczególnie B. Malinowski,
współtwórca funkcjonalizmu, który po studiach w Krakowie przeniósł się w 1911 r.
do Anglii. Po odzyskaniu niepodległości polskie badania etnologiczne obejmowały
nadal g ł ó w n i e ludy słowiańskie, lecz uwzględniały też mieszkańców innych konty
nentów. P o w a ż n e nasilenie polskich wypraw badawczych na inne kontynenty na
stąpiło od lat 60-tych X X w.
Polskie badania nad obcymi kulturami ludowymi i pierwotnymi omawiane by
ł y do niedawna raczej fragmentarycznie i okazjonalnie. Najpełniej opracowano
w ostatnich latach dokonania polskich badaczy na Syberii i Dalekim Wschodzie,
m.in. dzięki p o ś w i ę c o n e j im konferencji, jaka odbyła się we Wrocławiu w 1973 r .
W 5 lat później zorganizowano we Wrocławiu następną konferencję, której zada
niem było przypomnienie ogółu polskich badań etnograficznych poza polskim (i rus
kim) obszarem etnicznym, a także wskazanie na potrzeby i tendencje badawcze
w tym zakresie. Organizatorami jej były: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, K a
tedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Komitet Nauk Etnologicznych
P A N . Zgłoszono na nią ponad 30 referatów i komunikatów, a przedstawiono ich
23, w tym 4 na sesjach plenarnych i 19 w sekcjach. Referaty te można podzielić
na 3 grupy tematyczne: a) charakterystyka dorobku poszczególnych badaczy, b) cha
rakterystyka badań na określonych obszarach lub wypraw badawczych, c) informa
cje o opracowaniach, publikacjach oraz zbiorach archiwalnych i muzealnych, jak
też wypowiedzi o potrzebach badawczych.
1
1
Por. Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały
z konferencji
we Wrocławiu
pod red. J . B a b i c z a i A . K u c z y ń s k i e g o ,
W r o c ł a w 1976, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 103.
220
KRONIKA
W pierwszej grupie znalazły się referaty poświęcone dwom wybitnym uczonym
uniwersyteckim: Kazimierzowi Moszyńskiemu (1887-1959) i Eugeniuszowi Frankow
skiemu (1884-1962), oraz badaczowi-amatorowi i rewolucjoniście Feliksowi Konowi
(1864-1941). Z. Biały (Kraków) dał w n i k l i w ą analizę metodologicznych założeń K . Mo
szyńskiego, najwybitniejszego w X X w. badacza kultury ludowej Słowian, który
określił się sam jako ewolucjonista krytyczny, a bliski był poglądom neoewolucjonistów. W. Armon (Toruń) przedstawił mało znany w Polsce dorobek E . Frankow
skiego w dziedzinie etnografii P ó ł w y s p u Iberyjskiego, publikowany przeważnie po
hiszpańsku, a będący wynikiem pobytu i pracy tego badacza w Hiszpanii w latach
1914-1920. Dorobek ten zachował po dziś dzień s w ą wartość i znaczenie. Warto do
dać, że Frankowski znał także język baskijski, a nawet pisał w tym języku. Mało
znany, przeważnie nie publikowany dorobek badawczy F . Kona przypomniał
H. Swienko (Warszawa). Przebywając ponad 10 lat na zesłaniu na wschodniej S y
berii, skazany za działalność socjalistyczną, K o n (późniejszy wybitny działacz pań
stwowy w Z S R R ) zajął się żywo badaniem tubylczych ludów, pogłębiając tym sa
mym s w ą w i e d z ę o ich sytuacji pod carskim panowaniem. Raporty i opracowania
z tych badań przyniosły Konowi wyróżnienie ze strony rosyjskich instytucji nau
kowych.
W najobszerniejszej, drugiej grupie referatów znalazły się syntetyczne o m ó w i e
nia polskich badań obcych obszarów etnicznych oraz sprawozdania z trzech wy
praw badawczych, w tym d w ó c h etnograficznych. W. Baranowski (Łódź) omówił ma
ło znane polskie relacje etnograficzne z północnej części Rosji europejskiej, gdzie
w X I X w. również trafiali polscy zesłańcy. A . Kuczyński (Wrocław) przypomniał
dawniejsze polskie badania etnograficzne Azji północnej, środkowej i wschodniej,
g ł ó w n i e na terenach należących dziś do Z S R R . Przed kilkunastu laty zostały pod
jęte z inicjatywy prof. W. Dynowskiego zespołowe badania etnografów warszaw
skich w Mongolii; niektóre ich problemy i wyniki omówił J . Wasilewski (Warsza
wa), wyróżniając zwłaszcza zagadnienia metodologiczne.
Nasiliły się również badania na Bliskim i Ś r o d k o w y m Wschodzie. K . Wolski
(Kraków) przedstawił przebieg i wyniki swoich, prowadzonych głównie w ostatnim
20-leciu, penetracji badawczych na terenie Indii północno-zachodnich, Pakistanu,
Afganistanu i Iranu. Z. Jasiewicz (Poznań^ scharakteryzował działalność utworzone
go przed kilku laty w Uniwersytecie P o z n a ń s k i m zespołu do badań kultur Środko
wego Wschodu i w y p r a w ę do Afganistanu w 1977 r. Współczesne badania w K u r dystanie irackim omówił L . Dzięgiel (Kraków), który przebywał tam parokrotnie od
1976 r. wraz z większą polską ekipą, przygotowującą założenia modernizacji rol
nictwa irackiego. Ten sam autor zanalizował w osobnym wystąpieniu możliwości
pracy etnografa w ramach mieszanych ekip prowadzących badania dla celów prak
tycznych. Uwagi z indywidualnego stażu badawczego etnografa we w s p ó ł c z e s n y m
Egipcie zawierał komunikat nadesłany przez M. Tracza (Kraków).
Na terenie Afryki działali mniej liczni polscy badacze, lecz pierwsi z nich do
tarli tam jeszcze na początku lat 80-tych X I X w. Mało znaną relację o wyprawie
podjętej przez kilku polskich podróżników do Dahomeju przedstawił K . Zielnica
(Wrocław). Zabrakło niestety referatu o afrykańskich badaniach A. Waligórskiego
w Kenii z lat 1946-1948 oraz o wcześniejszych o 40 lat pionierskich badaniach
w Afryce Wschodniej wybitnego antropologa i etnologa J . Czekanowskiego.
Z terenu obu Ameryk pochodzą przeważnie fragmentaryczne relacje dotyczące
niektórych plemion indiańskich, przekazane przez polskich podróżników, przyrod
ników i in. w X I X i X X w, W ostatnim 30-leciu coraz częstsze są wyprawy pol
skich etnografów do krajów Ameryki Łacińskiej (Meksyk, Kolumbia, Peru). Polskie
penetracje etnograficzne w Ameryce P o ł u d n i o w e j przedstawiła M. Paradowska (Po
znań), charakterystykę zaś polskich relacji (do 1914 r.) dotyczących Indian Amery
ki Północnej dołączył później K . Kopczyński (Wrocław). Niedawno rozpoczęto też
221
KRONIKA
badania dziejów polskich emigrantów w Ameryce Północnej, w tym osiadłych
w Kanadzie Kaszubów, o których napisała J . Kucharska (Łódź). O polskich bada
niach Oceanii przygotowała zwięzłą informację B. K o p y d ł o w s k a .
Na terenie Europy badacze polscy nie wykroczyli niemal (z w y j ą t k i e m E . F r a n
kowskiego) poza obszar Słowiańszczyzny i P ó ł w y s p u Bałkańskiego, gdzie szczególnie
pasjonującym tematem jest kultura ludności pasterskiej. Polskie badania nad k u l
turą pasterską Karpat i B a ł k a n ó w przedstawiła £>. Tylkowa (Kraków), a informację
0 powojennych badaniach w Bułgarii przygotowała M. Biernacka (Warszawa). Na
zakończenie konferencji prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa) omówiła potrzeby
polskich badań p o r ó w n a w c z y c h nad przeobrażeniami kultur ludowych Europy.
W trzeciej grupie przygotowanych na konferencję materiałów w a ż n e znaczenie
informacyjne miało opracowanie T. Zakrzewskiej i E . Karpińskiej (Łódź) o proble
matyce pozaeuropejskiej w pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych
wykonanych w katedrach etnografii w latach 1945-1975. Autorki zebrały dane doty
czące 132 takich prac (w tym 13 doktorskich i 2 habilitacyjnych). Tylko osiem z nich,
w tym 2 magisterskie, opartych było na empirycznych badaniach terenowych, wy
konanych przez autorów, przeważnie na terenie Azji środkowej i południowej.
Zgromadzone w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego materiały doty
czące społeczeństw pierwotnych scharakteryzował Z. Fijak (Kraków). B. Czuchowska (Wrocław) opracowała dane o muzealnych pozapolskich zbiorach etnograficz
nych, Z. Jeż-Jarecka zaś informację o egzotycznych zbiorach Muzeum Etnograficz
nego w Warszawie. Z. Filarski i Z. Sierszuła (Warszawa) omówili powstanie, roz
w ó j i zamierzenia badawcze utworzonego w 1973 r. w Warszawie Muzeum Azji
1 Pacyfiku, którego pracownicy wykazują szczególnie ożywioną działalność badaw
czą w Azji południowej, w Indonezji i Oceanii. Działalność badawczą w Afryce za
chodniej (od 1962 r.) i zbiory egzotyczne Muzeum Narodowego w Szczecinie przed
staw:! J . Łapott (Szczecin). Dane o interesującej działalności badawczej misjonarzy
polskich ze Zgromadzenia OO. Werbistów nadesłał O. E . Perczak (Pieniężno). Przy
czynek o tematyce pozapolskiej w publikacjach i materiałach archiwalnych Pol
skiego Towarzystwa Ludoznawczego przygotował Z . Kłodnicki (Wrocław), a o rela
cjach etnograficznych w czasopiśmie „Ziemia" H . Romańska (Wrocław).
Dyskusja wykazała potrzebę i możliwości podejmowania bardziej dokładnych
studiów nad polskimi badaniami, szczególnie terenowymi, dotyczącymi obcych k u l
tur ludowych i pierwotnych. Omawiano też na tle w n i o s k ó w z dotychczasowych
wypraw aktualne potrzeby i możliwości organizowania badań terenowych, zwłasz
cza zespołowych. Stwierdzono, że następna konferencja powinna dotyczyć metodo
logicznych i teoretycznych problemów związanych z badaniem obcych kultur l u
dowych i pierwotnych.
2
Edward
Pietraszek
ROZWÓJ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N Y C H .
X S E M I N A R I U M OŚRODKA B A D A Ń N A U K O W Y C H I M . W. KĘTRZYŃSKIEGO
W O L S Z T Y N I E . OSTRÓDA, 10-13 V I 1978
Corocznie od dziesięciu lat Zakład Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań
Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie organizuje ogólnopolskie seminaria
naukowe.
2
Polskie badania na Oceanii były omawiane szerzej na d w ó c h konferencjach
p o ś w i ę c o n y c h kulturom Australii i Oceanii, zorganizowanych we Wrocławiu w 1976
i 1979 r. Por. Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona
pamięci prof, dra A. Lecha
Godlewskiego, Wroclaw, 27-28 XI 1976, Wrocław 1979.
222
KRONIKA
W czasie I seminarium w 1969 r. zaczęliśmy nasze obrady od referowania
współczesnych przemian kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych,
na przykładzie Mazur i Warmii. Na podstawie uzyskiwanych materiałów tereno
wych t e m a t y k ę naszych seminariów mogliśmy stopniowo poszerzyć o przemiany
kulturowe zachodzące w małych miastach. Ówczesne potrzeby badawcze n a s u w a ł y
tematy kolejnych seminariów, poświęcaliśmy je w i ę c : nowo powstającym gminom —
funkcjom i warunkom ich rozwoju, zagadnieniom turystycznym, jakże istotnym dla
Mazur i Warmii, oraz problemom ekonomicznym i demograficznym regionu.
X już — jubileuszowe — seminarium odbyło się przy licznym udziale etnogra
fów, socjologów, e k o n o m i s t ó w i demografów reprezentujących większe ośrodki n a u
kowe w kraju. Czynnie uczestniczyli także naukowcy z N R D i Czechosłowacji.
Tradycją olsztyńskich seminariów jest ich interdyscyplinarny charakter, stąd
rozważane w czasie tych spotkań zagadnienia mogą być ujmowane w wielu aspek
tach badawczych.
Tematem X seminarium był rozwój społeczności lokalnych. Z 44 zgłoszonych
referatów w y g ł o s z o n y c h zostało 40 (czterej autorzy nie mogli przybyć). Problema
tykę seminarium potraktowaliśmy bardzo szeroko, zaczynając od rozważań o c h a
rakterze teoretycznym i analizy stanu badań nad społecznościami lokalnymi
(z uwzględnieniem opisu procesów społecznych wiążących się ze społecznościami
lokalnymi) poprzez cykle referatów dotyczących społeczności wiejskich (ze z w r ó c e
niem uwagi na zagadnienie gmin), społeczności m a ł y c h miast aż do procesów i prze
mian zachodzących w dużych miastach Polski. W czasie sześciu czterogodzinnych,
sesji prezentujących dorobek nauki polskiej w dziedzinie badań nad społecznościa
mi lokalnymi referenci z N R D i Czechosłowacji przedstawili stan badań i osiągnię
cia swoich ośrodków naukowych w tej dziedzinie.
Obrady seminarium otworzył prof, dr Józef Burszta referatem „Społeczności
lokalne od tradycyjnych do współczesnych. Zarys problematyki". Poruszył w nim
k w e s t i ę metod badania społeczności lokalnych przez etnografów i socjologów. P o
stawił pytanie, w czym podejścia badawcze tych dyscyplin różnią się od siebie,
a w czym są zbieżne? Autor referatu wspomniał o pierwocinach badań nad spo
łecznościami lokalnymi i stosowanej w ó w c z a s metodzie genetycznej sprzyjającej
powstaniu tradycyjnych monografii etnograficznych. Z biegiem czasu badania spo
łeczności lokalnych wzbogacono o metody funkcjonalne i funkcjonalno-strukturalne. W konkluzji profesor stwierdził, że dziś podejścia badawcze etnografów i socjo
logów do zagadnienia społeczności lokalnych różnią się jedynie tym, że socjologowie
przy badaniu społeczności lokalnych kładą g ł ó w n y nacisk na sieć stosunków społecz
nych, a etnografowie na zjawiska kultury związane ze strukturą społeczną i ludzki
mi zachowaniami. Obecnie badania społeczności lokalnych prowadzone przez etno
grafów za problem podstawowy biorą zmiany społeczno-kulturowe, śledząc dynami
k ę tych przemian na podstawie modelu kultury tradycyjnej jako płaszczyzny od
niesienia.
Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania procesów zachodzących w społecznoś
ciach lokalnych przedstawił doc. dr Jerzy Suchta (Olsztyn) w referacie „Rozwój i z a
gospodarowanie przestrzenne kraju a kształtowanie struktur przestrzennych". P l a n
zagospodarowania kraju autor referatu przedstawił aż do roku 1990, plan ten obej
muje również prognozy przemian w rolnictwie chłopskim, przewiduje wielkość mi
gracji ze wsi do miasta, rozwój ośrodków miejskich i stref rolniczych. Zgodnie z za
łożeniami planu zagospodarowania kraju w tym czasie powinno nastąpić okrzepnię
cie i rozwój ośrodków ponadlokałnych i umocnienie ośrodków gminnych, a osłabie
nie znaczenia społeczności wioskowych. Zdaniem autora: „Proces specjalizacji wy
twórczości rolnej i wiążący się z tym swoisty podział pracy w obrębie wsi, po
wstawanie nowych stanowisk pracy i funkcji zawodowych, upowszechnianie się no
wych u k ł a d ó w rodzinnych, a także nowych zainteresowań i form odbioru wartości
KRONIKA
223
kulturowych przyczyniać się będzie do zanikania jednorodnych i zwartych społecz
ności..."
Kolejni referenci starali się różnymi metodami i drogami poszukiwań badaw
czych odpowiedzieć na pytanie, co w chwili obecnej można nazwać społecznością
lokalną i jak we współczesnych warunkach precyzyjnie ją określić?
Prof. dr Zofia Sokolewicz w referacie „Typologiczna koncepcja społeczności lo
kalnej i jej znaczenie dla praktyki społecznej" wyszła od stwierdzenia, iż trudno
dziś w Polsce znaleźć taką klasyczną społeczność lokalną, która odpowiadałaby
w pełni określającej społeczność, lokalną definicji sformułowanej przez prof. Anto
ninę K ł o s k o w s k ą w Kulturze masowej. Jednakże w dalszej części swojego referatu
prof. Sokolewicz stwierdziła, iż pojęcie społeczności lokalnej współcześnie jest bar
dzo przydatne chociażby dla wyjaśniania zjawisk zachodzących w społecznościach
wiejskich, jeśli stworzymy w ł a ś c i w ą typologię społeczności lokalnych, od tradycyj
nych zamkniętych do otwartych, pozwoli to nam określić miejsce badanej społecz
ności w makrostrukturze społecznej. Autorka zaproponowała, aby genezą i czyn
nikami kulturowymi tłumaczyć funkcjonowanie w społeczności lokalnej mechaniz
m ó w samoregulacji służących do utrzymywania w niej stanu równowagi w e w n ę t r z
nej wobec przemian i nacisków z zewnątrz.
Wiele referatów w s k a z y w a ł o na czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e oddziałujące
na społeczności lokalne zarówno w sposób sprzyjający rozwojowi i umacnianiu się
więzi między członkami społeczności, jak i na te czynniki, które w p ł y w a j ą na sty
mulowanie migracji jednostek z danej społeczności. N a j w i ę c e j miejsca powyższej
kwestii poświęcili autorzy doc. dr Maria Biernacka w referacie „Społeczności w i e j
skie w regionie bieszczadzkim" i dr Stanisław Jałowiecki w „Społeczność lokalna
jako stymulator procesów migracyjnych". Zwłaszcza ostatni z wymienionych refe
ratów potwierdził tezę, iż negatywne przystosowanie jednostki, czyli jej odmienny
system wartości od systemu wartości obowiązującego w danej społeczności, w p ł y w a
na postawy migracyjne.
Na pytanie, jakiego typu więzi i przemiany w postawach mieszkańców można
zaobserwować w takich jednostkach administracyjnych, jakimi są gminy (po 6 la
tach ich funkcjonowania), starał się odpowiedzieć zespół łódzkich socjologów z Z a
kładu Socjologii Wsi i Miasta na przykładzie badanych przez ten zespół gmin W i
dawa i Czarnocin. Hipotezy badawcze zespołu przedstawił dr Mieczysław Kowalski
w referacie „Założenia badań nad kształtowaniem widawskiej społeczności gmin
nej". Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo
łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny w ł a
dzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowanych
w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje rea
lizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i orga
nizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb.
W poszczególnych referatach zespołu łódzkiego ujawniono różnicę między u s t a w ą
o gminach a wcielaniem w życie postanowień ustawy.
C y k l referatów ośrodka olsztyńskiego dotyczący społeczności m a ł y c h miast (li
czących poniżej 5 tysięcy mieszkańców) otworzyła doc. dr Anna Szyfer referatem
„Badania etnograficzne w społecznościach lokalnych m a ł y c h miast". Autorka stwier
dziła, że w wybranych do badań 4 miasteczkach Lidzbark Welski, R y n , Ruciane
Nida i Bisztynek) z w y j ą t k i e m Rucianego Nidy daje się zaobserwować, iż takie mia
steczka częściej zachowują formy tradycyjnej kultury i w y k a z u j ą większą stabil
ność ludności niż niektóre wsie. Ilustrujące ten cykl referaty przedstawiały badane
miasteczka jako społeczności lokalne, oczywiście w zmodyfikowanej formie w od
niesieniu do definicji społeczności lokalnej A. K ł o s k o w s k i e j . Społeczności tych mia
steczek podlegają w s p ó ł c z e s n y m przemianom ze względu chociażby na to, iż mia
steczka te są siedzibami władz gminnych, pełnią funkcje administracyjne i u s ł u g o -
KRONIKĄ
Zarówno przygotowanie programu, dobór referatów, prowadzenie dyskusji
i oprawa artystyczną, jak również cała strona organizacyjna sesji zasługują na n a j
wyższe uznanie.
Danuta Tylkowa,
Anna
t
Kowalska-Lewicka