http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1647.pdf
Media
Part of In memoriam / LUD 1979 t.63
- extracted text
-
V.
IN
MEMORIAM
Lud, 63, 1979
TADEUSZ PRUS-WIŚNIOWSKI
(1901 - 1978)
Oddział
Pohkiego
T10warzystwa Ludo,zlnawczego w Mszan.ie Dolnej poniósł
dot'klJwą str.atę. Ubył z 'l1.aszy,chs·zeregów dr T. Prus- Wiś'niowski, n.auczyciel Lticeum w Myśleni·cach, wielki dz.ia·ła·ez społ,eczny, założy-ciel i pierwszy
prezes Oddztiału Polskiego Towarzystwa
Kraj.oz.n.awczego w Myślenica'ch, twórca
tamtejszego
Muzeum Reg)i'Onalnego. Kierował Szkolnym Powiatowym
Ośrodkiem
Krajo:zmawczo-Turystycznym
przy
Wydziale Oświaty i Kultury Prezydium Powi,a'towej Rady Nanodowcj w Myśleni,c.a'ch.
Był aktywnym
członkiem
Zarządu
Głównego F(}lskiego Towarzystwa
Ludoznawczego we Wrocławiu oraz ·czł{Jllkiem
Komisji
Rewizyjnej
Oddziału
PTL w
Mszanie Dolnej. Brał 'niezwykle czynny
udział w zebraniach Oddziału, na których
w c'iągu ostatni·ch lat wyglos.ił ponad 20
referatów. Tą dT<Jgą ,członkowie Oddziału
Msz;ań'skiego zapoznali siC; dokładniej
z
terenem ,etnograficznym Kliszczaków, ich
osadnictwem
w Beskidzie
Wyspowym,
kulturą i osIągnięciami, widocznymi choćby na 'Przykładzie tak,iej wsi, jak SułkoWlice, sta,ra osada kowałi, a dziś ośrooek
przerrnyslu żełaz:neg<J. Bardzo interesująco
opnaoował temat
Cechy
demograficzne
Ziem Zachodnich
i Północnych,
a w wyniku podróży zagrani'cznych - Einografię
Bułgarii.
Popularyzował
wybitne
postaeie. "Na droga'ch Reymonta",
"Szlakiem
Kopernika",
"Zycie i działalność
Orkana" to wyrywkowe
tytuły ciekawych
'prelekcji, których nam teraz brak. Wygłosił wiele ,prelekcji także poza PTL w 01'gaJllizaej'a'ch społecZJn)'lOh(Liga Kobiet, Związek EmeTytów), ,a zwłaszcza w wielu szkołach. na teT'eruie województwa nowosądeck,iego. Pracując w szk,oł'ach sanato,ryjnych
w Rahce miałyśmy często 'okazję witać dra WiOOiowsJ<liego,i podziwiać wpływ wy.chowawczy jego prelek'cjli na lrillooz'j,eż, zwłas.ZJezaI!l!amłoozież śląską, która łeczy.la się w sam.atoriulffi fun. W. Ps1:roWTs;kie.go.
Vi
1978
T.
427
In memoriam
Dr
Prus- Wiśniowski
byl szeroko znany z nfiezwyklej aktYW!I1ości zarównQ
mlodzieżowym, jak li dorosly'ch: Jako Ipecla,gog z wy:ks:ztakenia miał
wspaniale ,osiągnięcia w prowadzeniu
wakacyjnyoh
obozów :krajoznawczych, połą(;zony,ch ,z naukową 'pracą badawczą danej okolicy. Towarzyszył blisko 2 tys.
wydeczkom kraj.oznawczym,oprowadzają'c
ich 'U'czes,tników po ziemi myślenickiej
i ~n.nych poWliataoh regionu kra'kowski.ego. OrgaTllizował ,ta,kże obozy wędrowne na
Podhalu, Pomorzu ZachodniJm, Warmii i M,azura'c-h oraz w Sudeliach. Tą drogą
w>'7.lczepiałzamiłowanie d,o pracy nad 'P'0,znaiI1iemregionu, zarintertesowanie życiem
ludu, jego prZieszłością, zwyczajami, gwarą, iwór,czością, słowem - K'u1turą ludową. Efektem tej działalności są opr,a'cowa:nia mOllJog,raficzne Myślenie i okolicznych
wsi. Ua:pisał w sUlmie 160 pra'c, wśród k,tórych z,n'ajdiują s'ię alfiykl1.lłyo Z1abytkaeh,
architekturze, o zagadnieniach ,etno,grafi,cznych ,i przyrodnkzy'ah.
Bada:nuami 'Swymi
objął również Ziemie Zachodnie li Północne. Wśród jego' a.rtykułów dflukowanyoh
\\" 'czas,o.p,isma'chznajdują
się ·sylwetki sławn)"ch Polaków. J.ego publi,lmcje nacechowane są głębokim patri'otyzmem, umił,ow<l'IlJiem,polskiego ludu i rodziJmego krajobrazu.
Oprócz wiedzy o ziemi polskiej, o wielkich .ludziach naszej oj'czyzny, dr Prus- Wiśniowski budzjił w młodych sercach poezucie dumy naflodowej i szla,chetne
ucżucia. Spełniał więc rolę 'cennego wy'chowawcy.
Dr Tadeusz Prus-Wiśniowski
utrwalH slię w naszej pamięci jako ,człowiek, który w swoim ni.ezwykle czynnym żydu real.izował hasło: "Ojczyzna:, nauka, ,cnota".
w środowi'sku
Malwa
Baryczowa
Zofia Kolkówna
BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI
(1927 - 1978)
Dnia
kwi'etr1i,a 1978 r. w szpitalu w Repta'c'h Śląskich zmarł po długi'ch
-SPQwooO'wany'chobrażeniami po w)"padku samochodowym,
który mial ,mjejs'Ce w Kwkowie d'I1lia25 bistopad.a 1977 T., dr Bol'e/sław Mariall'l ŁQPL:szań,ski, kus-tosz Muzeum Etnografi,czJ1Jego w Krak'Owic, czł-onek Za;rządu Głównego Polskiego Towarzystw.a Ludo,znawczego, historyk.
Urodził siG we Lwowie 12 styczl1Jia 1927 T., Był ,s)"Oem Alfons,a Lopuszańskiegv,pracownika
Miejskiej Kasy Oszczędnoś,ci we Lwowie i Jadwigi Frankiewicz, którzy 'obumarli .go w dzic-ci!'ls,twie, ·a wy{)howanJiem z'ajęł.a :się '~iio,stra matki,
Zcfia Frank,iewi,cz. Do 'Szkoły podstawowej
uczę.sz'czał w lata,c:h 10933 - 1939 we
Lwowi'e, tamże w Ilipeu 1946 r. zlożył egzamin dojrzałości. Studia wyższe odbył
w Krnkowie na Wydziale Humanistycznym
UiniweDsytetu J,a,g,iellońskliego w I,at'a'ch
1947/1948 - 1950/1951,
a dyplom magistra filowfii z zakresu ,historii otrz)"mał 5 grudnia 1951 r. Tytuł doktora nauk historyczny,ch uzylsk,ał 19 listopada 1969 r. w Wyższ.ej Szkole Pedagog,icznej w Kmk'owi'e, przedkł.adając pra'cę pL Geneza i dzieje
15
'i ciężkich ,cierpieniach,
Stowarzyszenia
Ludu
Polskiego.
Jeszcze w 'czasie studiów w 19,50 r. rOZJ]:ocząłpr.acę jako IPr'e!egent Towarzystwa Wiedzy Pows.zechnej. Prz,omaw.iać lubił. Mówil jasno, rze,czowo oj, treściwie,
dbając o ,rz'eteln,e infonmowanie ,słucha'czy. W latach 1950 - 1951 opmeoWlał kwerendy dla Katedry Historiii Ruehów Społeczny,ch UJ, zaś w 1951 - 1952 kwerendy dla
Katedry HistoniJi Polskiej UJ, wykazmjąc żywe zaillnteresowanie hi<stmią Polski
824
In memoriam
XIX w. Jednocześnie pełnił funkcje kierow.
nika gabinetu Młodzieżowego Domu Kultury w Krakowie (X - XI 1951). Od 15 wrześni,a 1952 r. rozpoczął stałą pracG w Muzeum
Etnograficznym
w Krakowie jako '1nstruktor oświatowy. W tym czasie wstąpił do Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, przez szereg lat pełniąc w
nim funkcjG 'sekretarza ,i delegata na doroczne i Walne Zjazdy. Był również członkiem Polskiego Towarzystwa
Historycznego
oraz Towa,rzystwa Miłośników Książki. W
Towarzys,twie
Wiedzy
POWSZEchnej przez
długie lata pełnił Qbowiązki wiceprezesa Zarządu MIejskiego TWP w Krakowie. Nigdy
nie uchylał się i od innych prac sp'ołeczmy'ch,
a wręcz przeciwnie, wszechstronnie
się udzielał. Nieraz bywał nimi przeciążany.
Na stanowisku
pracownika
Działu Oświatowego Muzeum pozostawał do 1 ,czerwca 1954 r., kiedy to objął funkcję kierownika tego działu, pełniąc ją ,aż do końca roku 1966. W latach 1966 - 1976 był
kierowniki'cm Archiwum Muzeum EtnogflaHcznego, zaś z dniem 1 lutego 19'76 objął stanowi"ko kierownika Dzi,ału Wydawnictw.
Dr Bolesław Łopuszański był autorem 'Szeregu prac, rozpraw, biograHi (umieszczanych w PoLskim Słowniku
Biograficznym),
wspomni'eń i recenzji drukowanych
w ,czasopismach krajowych i zagrankznyeh,
m. lin. także na naszy,oh łamach. Zajmował się przede wszys,tkim dziejami PoIski wieku XIX na terenie Galicji. Opracował również biografie. Wykaz jego różnych 'pr,a'c przekracza 200 pozy,cji drukowa'ny'ch. Cieszył się uznaniem jako zdolny ihistoryk, pracowity i !Sumienny badacz. W uznaniu tych ms ług zo,stał powołany na członka Komisji Nauk HiistQry>cznych i czł'onk,a Komisjli Etnograbcznej
Oddzi,ału PAN w Krakowie. Był odznaczony Złotą Odznaką "Za .pra'cę Społeczną dla Imi',"sta Krakowa", Odznaką "Z'asłużQl1JegoDział,a'cza Kultury" i Złotym Krzyż'em Zasługi.
Smierć zabrał,a .go z kręgu żyjących w okresie [najlepszej twór'czośoi, pozostawiając o nim wspomnieni,e jako o ,człowieku ofiarnym w pracy, ,chętn)'1m w POOl
mocy, dobr)'1m, pogodny,m i wszystkim sz,czerze ży'czliwym.
Krzysztof
WoLski
WANDA BRZESKA
(1893 - 1978)
Dnia 10 mar,ca 1978 r. Zlmarła w Jabłonowie Pomorski,m dr W,a,nda Brzeska,.
p:ra'cownik naukowy Katedry Uniwersytetu
lim. M. Kopernlika w Toruniu.
Dr W. Brzeska urodziŁa się 19 XI 1893 r. w Krotoszynie k. SzubiJna na Pałuka'c:h, w Ikznej (j.edenaś'aiorga ,dzieai) ["odzLni'e ziemiańskiej, z matki Józef y z d.,
Węsierlskdej :i ojca Jul,iana. Wzra.s'tala w paJtriotycZln)'lm środowiSIku polskiJm, które,
były
In memoriam
429
kształtowało jej pierwsze dOZil1ania.Do 'szkoły średniej uczęszcllał,a wie Wrocławiu.
a naiS,tqpnie w górnej Aus'trii. E,gza'min dojrzałośai złożyła j'ako eksternistka w G!imllclzjum św. Anny w Krakowie.
W 1918 r. wstała studentką Wydziału HUlmanistyellnego nowcpowstałego Uniwersytetu Poznańskiego. Podjęła studia w zakresie ar,cheologii 'u 'prof . .T. Kostrzewskiego i w zakresie etnol'0~ii li etnografii u prof . .T. St. Bysironia. Doktorat uzyskała na Uniwersytecie Poznańskim z filozofii ścisłej w 1928 r. na podstawie rozprawy pt. Relatywizm
wolności woli ludzkiej.
Rozhczme li twóreze już wówczas zainteresowania
naukowe i poznawcze skierowywały Wandę Brzeską na problematykę kultury ludowej ziem północno-za,chodniej PoIski. Była wówczas współpracownikiem
Bożeny Stelma,chowskiej, ówezesnego etnografa na Uniwersytecie Poznańskim. WSlpólnie z nią pogłębiała wiedzę
etnograficzmą również w zagranlkzmy'chośrodka,ch
Imuzealnyclh, m. in. Francjli,
Włoch, Niemiec i A<ustrii.
Drugim nurtem ,twórczym zalinteresowań Wandy Brzeskiej była literatura,
zwłaszcza zaś literatura
o 'charak;terZ)e regionalistycznym.
Z jej ważniejszego dorobku pisarskliego z tego okresu należy wYJmi(mić takie pozycje, jak: Dolarowicze,
Pwki ścielq gniazda, trzy regionalne pow,ieśd zwiąZ)ane t,ematy'czn1ie z rodzinnym
regionem Pałuk,a
to: Zatopione
wesele, Bustrujące życie mies'zkańców wsi pałuck:ej, Pali się - obrazki z żyda miesZ)k,ań,cówBarc,ina ,i Pakośd, Dwaj bracia i inne utwory litemckie o zabarwieniu regionalnym.
Największe uZJnanie !Czytelników i ówczesnej krytyki literackiej zdobyły: powieść etnogra1Jkzna <O tematyce
regionalistycznej
pt. Sprawa
gminy
Cejnowy
(Lwów 1938), bliskli tematycznie zbiór liryków Mitropa
poezje
włóczęgi
(PozIiań 1932) oraz zbiór poezji lirycznej U strqdu (Warszawa 1936). W ślad za Stanisławem HeliSztyńskim, Wanda Br,zeska tropił'a rpałuckie ślady Stanisława Przybyszewskiego oraz kujawski'e drol:§i Jana Kasprlowkza z Szymbmza. Te zainteresowania zaowocowały w ,s,tudium 'pt. Lata szkolne
Jana Kasprowicza
(Inowrocław
1872 - 1877), wydanym w Poznaniu w 1931 ,r. Była współzałożyoielką
poznańskiego
oddziału Związku Zawodowego Literatów Polsklich, a przez ,okres około dziesięciu lat prowadziła w Poznaniu ,czwaTtk,i liiteracki<e, r:edagują'c pisma o tematyce
kcbielcej.
W 1938 r. uzyskała I nagrodę w konkursie na najlepszą nowelę o tematyce
środowiskowej, 'ogłoszonym 'przez redakcję "Tekli Pomorskiej" w Toruniu.
Wczasie okupacji Wanda Bnesk<a przebywała w Warszawie pełniąc obowiązki aSy1stenta u prof. B. Stelma'chow,s,kiej na -tajnych kursach Uniwersytetu
Zachodniego. Po zakończeniu dzi,ałań wojennYich powróciła do Poznani,a obejmując
w 1945 r. stanowisko asystenta w ZakIadzie Evnografili Słowian Zachodnich UP,
kierowall1y1mwówcza's przez prof. dr B. Stelima'chowską. W tym 'czas,ie wSIpółredagowała pierwsze studium etnograficzne Lice ludu ślqskiego,
wydane w monografii
Dolny Slqsk przez Instytut Zachodni w Pozmaniu, ponadto publikowała w pras1ie
POZJnania i Bydgoszczy ,artykuły o tema1tyce etnografii<cznej, głównie z przeszłości
etnografkznej Krajny i Pałuk.
W roku akademkkim
1945/1'946 powi'erZlone zostały dr Wandzie Brzeskiej 'ohowiązki .asystenta przy nowopowolanej Katedrze Etnogra:fiili i Etnologii na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, kierowanej przez prof. dr B. Stelma,chowską. Te pierwsze powojenne la'ta jes,zclle ściślej związały Wandę Brzeską z probl€matyką etnografi'czną ziem póŁnocnej ,i Zachodniej Polski, głównie zaś z etnograf,ią KasZJub, KOdiewa, Powiśla, Słowińców oraz ziem bytowskiej i lęborskiej.
Lata 1,946 - 1956 wypełnriły W,andzie Brzeskiej prace terenowe kontynuowane
430
In memoriam
przez Katedrę Etnografii li Etnologii UMK, udział w tzw.ekspedy'cja'ch
pomorzoznawczych oraz 'Studi,a teo'retyczne z zakres'usyntezy
dawnej, tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej ziem północnej Polski. W latach 1945 - 1953 prowadziła
także zajęcia dydaktyczne na kierunkowych
studiach etmograficznych na UMK.
Po śmierci kierownlik'a Katedry, prof. Stelmachowskiej (21 XI 1956), dr W Brzeska ,pełniła ohowiązki starszego asystenta
w Katedrze Etnografii w czasie, gdy
opiekunem Katedry był aDCheolog, prof. dr Kazimierz ŻUI"owski. W latach 1957 - 1958
z upoważnienia Rady Wydziału Humanistycznego
UMK, jak i Zarządu Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zajęła ;się przygotowaniem
podstawowych
prac naukowych ze .spuś'oizmy zmarłej prof. Stdmachowskiej,
przygotowując m. in. materiały do kolejnych tomów "Biblioteki Słupskiej" wydawanych przez Oddział Polskiego Towa'rzystwa Historycznego w Słupsku. Były to prace dotyczące etnografii ziem
SłoWlińców i Kaszubszczyzny zachodniej. W 1959 r. publikuje na łamach "Etnografii
Polski" szkic etnografi,czny na temat kultury ludowej ziem zachodnich, w którym precyzuje również własne st'anowisko badawcze w kwestii etnografii ziem zachodnkh i północnych.
W k'ońcu 1958 r. Wanda Brzeska zwalnia 'się z ,pracy na UMK w Toruniu
opuszczajCjJc Uczelnlię, a nliebawem i Toruń na zawsze. Przenosi 'się do Kartuz na
Kaszuby, gdzie współdzi1ała społeczni'e nad 'przygotowaniem
scenariusza etnograficznego ebspozycji etnogmfkznej
i dokumentacji
zbiorów z kustoszem, Franciszkiem Trederem, w mliejseowym Muzeum Kaszubsk,im. Po ukończeniu tej pracy
przenosi 'się do Muzeum Dolnego Powiśla w Kwidzynie, współpracując
tam nad
sicenariuszem i porządkowaniem
zbiorów z ówczesnym kustoszem, Alfonsem Lemańskim.
Poszukując dla siebie odpowiedniej atmosfery do kameralnej pra:cy naukowej
dr W. Brzeska 'o;siada w 1969 r. w Jabłonowie Pomorskim - Zamku, u gośdnnych
Sióstr Pa'sterekod
OpatrzJllości Boskiej. Tam też oddaje się pracy społecznej
wśród młodzieży ż,eńskiej, ale równocześnie wciąż jeszcze opracowuje
spuściznę
naukową po prof. SteLmachowskiej. Na zlecenie Gdańskiego Towarzystwa
Naukowegoopra'cowuje
także biografie wybitnych lekarzy-społeczników
z z,iem pomorskich dawnego zaboru pruskiego.
W 1975 r. w uznaniu zasług dla kultury i nauki dr Wanda Brzeska została
odznaczona Krzyżem Kawalerskim
Orderu Odrodzenia Polski. Było to jej jedyne
odznacz'elnie za znojny trud życia.
Dr Wanda Brzeska zmarła 10 marca 1978 r. wypełniając po brzegi twórczy
i aktywny żywot, pracująe na niwie społecznej, naukowej ,i literackiej, przede
wszystkim zaś dla etnografii Kaszub. O Kaszubach i ich ziemi mawiała zawsze'
z uznaniem i dumą, podkreślając sprawę narodowego ocalenia kresów polsko-niemieckich.
Ryszard
Kukier
PIOTR KALECIAK
(1915 - 1978)
W dniu 9 czerwca 1978 r. zmarł w Limanowej mgr Piotr Kaleciak, zamiłowany filolog 'klasycZlny, etnograf, socjolog, autor 'prac naukowy,ch w dziedzinie etnG!i:rafii i socjologii, długoletni ,członek Zarządu Głównego PTL we Wrodawiu.
In memoriam
431:
Mgr P. Kaleciak urodził się dni'a 4 c1oerwca 1915 r. w Kasinic Wjelkriej w woj. Nowy Sącz (w b.powiecie
limanowskim). Podstawową szko-łę ukończ.ył w Kasinie Wielkiej,
gimnazjum
klasycznc
w Nowym Sączu i
Tarnowic. Studia wyższe ukończył na Wydziale Humanistycznym
UJ w Krakowie w
zakresic f.ilologii kla'sycznej oraz etno~n:lfii
i wcjologii ,i z tych trzec'h dyscypHn uzyskał
stopień magistra.
W labch
1953 - 1957 był
a9pirantem naukowym UJ w Knakowie.
Wo-kreS'ic
okupacji należał do Ruchu
Oporu w Nowos<jdcckiem (karta kombatanta wys'lawiona
r:rz.ez Zarząd
Wojewódzki
ZBoWiD w Nowym Sączu), uczestniczył w
partyzantce ,i prowadził tajne U1aucwn;ie na
terenie powiatu limanowskiego.
Po wyz.woleniu w 1945 r. przeksztalcił
tajne nauczanic
w gimnazjum
z pnawacrni
państwowymi
w Dobrej k/Limanowej
prowadził je do koń,ca 1947 ,r., będąc równo,cześnie radnym Powiatowej Rady Narodowej.
Był wsr:ól'organiz.ato,rem OddZliału PTL w Mszani'e Dol,nej. Od 1950 r. był wioceprezesem tego Oddziału, a późmiej prezesem do czerwca 1978 r. Powięks,zył Oadział do 75 ·członków, których p1'zygotowywał met'Odologicznie do prac terenowych
i pemagał opra'cowywać .zebr,ane materi,ały, 'Uczył rozumieć i pielęgnować
or,az
upowszechniać tradycję ludową.
Ludoznawstwem
zajmował 'się od 1.928 r. wciągnięty do tej pracy 'p.rzez prof.
E. Pawłowskiego
w g;imnazjum w Nowym Sączu Oego Iffi.ateriały -einografriczne
z tych ·czasów znajdują się w m"chiwach Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakow'e).
Zwiqza;ny jesz,cze bardziej z ludem Ziemi Limanowskiej
podcza'S tuła,czki pa1'tyzanckiej, od wczesnych łat popularyzował
piękno i wari-ości wychowawcze
kultury ludowej w szkoła'ch, zakłada·ch pracy oraz 'W środo,wisku rmieszkań,ców przez
radiowęzeł. Dzięki temu wiele zabytków kultury ocalało w tereni c, bądź dostało
się do muzeów.
Władze PTL we Wrocławiu pozytywIJJi,e oceniły staraniamgra
Kaleciaka -o-wydanie druk,iC'm prac 'etnografi·czny,c'h ,czł'onków OddziaIu PTL w Mszan.ie Doln-ej,
i to ze środków finansowyoh uzyski wany,ch {Ja lokałnych instytucji. Ukazały s.ię
dwa zeszyty "Materiałów ElU1,ografi,czny'ch" z powiatu bmanowskiego
(1967 'i 1971),
których redaktorem i współautorem, oprócz .iU1ny,chczłonków Oddziału, był P. Kakciak. Dalsze pra,ce ·członków OddZliału 'Są przygotowane do druku, uzyskano również dota'cje na t.en ·cel z miejs,cowy.ch riostyturcji.
Mgr P. Kalcciak był także dzi,ała,czem Towa.rzystwa Wiedzy P'Owszec.hnej i przez
kiJka kadencji sprawował funk,cj.c członka władz wojewódzkich TWP w Krakowie.
Jako działacz kulturalny
był delregatem woj. krakowskiego
na Kongres Kultury w W,arszawie. Nalcżał do Rady Tow.arzystw Kultura~ny'ch woj. il1o·wO'sądeckiego.
W lata'ch 1965 - 1975 był radnym Mjejsk!iej Rady Narodowej w Mszanie Dolnej w dwu kadencja·ch, pełnjąc obowiązki członka Komisji Oświaty. Interes-ował-
432
In memoriam
się ro.zwojemgospod.al'czymswojej
rodzinnej wsi, Kasiny WielkJiej, w której długie lata był .przewodniczą.cyun Frontu Jedn<Jś<:q Narodowej i <Jrganizował elektryfikację wsi w ,czynie s'Połecz.nym, budowę Szkoły Podstawowej
nr I <Jraz przy~zynił się do uroczystego obchodu 600-leda Ka'sliny W.ielki-ej w 1963 r.
P. Kaleciak był także działa,czem spółdzi.elczym (m . .in. gminnych spółdzielni "Samopomoc Chlopska" '.i "Spóldzielczo-śd Ogrodniczej") oraz spolecznym -czlonkiem zarządu Banku Spółdzi'e1.cz;ego w Msza'lllie Dolnej (od 19'65 T. do ,czerwca
1978 r.). Należał do Związku Psz;czelarzy, w którym był .członkiem Zarządu Powiatowego .i Wojewódzkiego
'przez kilka kadencji
oraz prezesem koła pszczelarzy
w Mszanie Dolnej do 1976 r.
Za wkł'ad pracy -społecz.nej zasłużył na głęboki szacunek i trwalq pamięć.
Otrzymał lic2me podziękowall1ia 'i dyplomy: 1) list od przewodl1Jiczqcego Rady Naukowej TWP, prof. B. LeśnodoI'skii'ego, z podzj-ękowa'niem za udział w popułaryzólCji wiedzy i :kształtowaniu -socjalisty,cznych wartoś-ci :moralnych wśród nasz;ego
Epołecz,eń'stwa (l9{l8 r.); 2) zawi.adomienie 'prrewodl1Jkzącego Powiatowej Rady Narodowej w IJimanowej 'O wpisie do KSI.ięgi Zasłużonych dla Ziemi Limanowskiej
z okazji 30-lecia PRL; 3) dypłom Przodującego
Działa-cza Spóldzielczości Ogrodniczo-Psz'czelarskiej
woj. krakowskiego
w 1974 ~.; 5) dyplom uznania z przyznaniem tytułu Honorowego Członka Wojewódzkiego
Związku Pszczelarzy za wkład
pracy w rozwojuplSz;czelarstWia
w woj nowosądeckim
w 1976 r.; 6) list wojewody nowosąd-€,ckiego z 1·977 1'. z podZJięk-ow.aniem za trud, zaangażowal1Jie i pasję,
z ja'ką dziaŁał dIa I-OZWOju,j u:p'owszeC'h1nial!1iJa
:kultury w woj nowosądeckim.
Mgr P. Kaleciak
posiadał
:następują-ce <Jdzna-czen.i·a: 1) Medal Zwycięstwa
i WoInoś.Qj (194-5); 2) Odznakę 1000-Iecia P-aństwa Polskiego {1964); 3) Odznakę Zasłużonego Działa'cza Ruchu Spółdzielicz;ego (Warszawa 1969).
Kazimiera
BIBLIOGRAFIA
PRAC
NAUKOWYCH
PIOTRA
Paszkowska
KALECIAKA
Zestaw.iła K. Pa'Szkowska
1951
Herodot
jako
etnograf.
1952
ro~nicze, ich rozwój
i funkcje gospodarcze i społeczne
kiej, wsi powiatu limanowskiego,
w ~atach 1848- 1952.
Tradycje pańszczyźniane w Kasinie Wielkiej i ich społeczna rola.
Narzędzia
w
Kasinie
Wie~-
1955
Postęp
techniczny
w latach
w
rolnictwie
w
Kasinie
Wielkiej,
1948 - 1955. Jego uwarunkowanie
-gospodarczych
wsi
powiatu
limanowskiego,
i ro~a w przeobrażeniach
społeczno-
i kulturalnych.
1958
lr-racjonalne
racjonalne
aspekty
1960
Monografia
wsi
Kasina
Wielka.
meteoro~ogii
~udowej
w
powiecie
limanowskim.
433
In memoriam
HJ62
Przemiany
w
nych,
wiedzy
dokonane
szczegóLnym
w
i wierzeniach
Ludowych,
wiekach
i XX we wsiach
XIX
uwzgLędnieniem
Kasiny
dotyczqcych
zjawisk
powiatu
astronomicz-
Limanowskiego,
ze
WieLkiej.
1!l76
Medycyna
Ludowa
w
zachodniej
części
XIX
wieku
i pierwszej
połowie
Ludów
świata
a potrzeby
współczesności.
w
międzywojennym,
połowie
Medycyna
województwa
XX wieku
nowosqdeckiego
(do roku
w
drugiej
1976).
1978
DoLa dziecka
niem
wsi
wiejskiego
powiatu
okresie
ze szczegóLnym
uwzgLędnie-
Limanowskiego.
STEFAN ŁYSIK
(1908 - 1978)
W dniu 27 kwietnia 1978 r. zmarł w Swierkla6cu
Stefan Łysik, ksilądz ze
Zgromadzenia Słowa Bożego, mgr etnologii li etnografii, ZJ8służony znawca i badacz kultury ludowej na Sląsku,członek
Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Katowicach.
Stefan Łysik urodził silę 29 VIII 1908 r. w Boruszowcu koło Tarnowski'Ch Gór.
Po maturze, którą zdał w 1930 r., wstąpił do nowkjatu na studia filozoficzno-teologiczne w Międzynarodowym
Seminarium Księży Werbistów w St. Gabr;iel pod
WIedniem i równocześni'e w specjalnym
Seminarium
Etnologiczno-Lingwistycznym przy Instytucie "Anthropos", które prowadził Paweł Schebesta, badacz Pigmejów, a w czasie jego ekspedycj.i naukowych do Afryki O. Kirschbaum, pionierski badacz kultury Nowej Gwinei. Te semjnaryjne studia ukierunkowały
póżniejsze zainteresowania
lingwilstyczmo-etnologiczne
Łysika. W Seminarium
bowiem
przez kilka lat opracowywał
z rękoplisów materiał
lingwistyczny,
przy,~ieziony
przez P. Schebestę z badail nad Pigmejami i uczył się języka suaheli (Kingwana),
rozpowszechnionego u szczepów murzyilskich Bantu.
Po studiach S. Łysik przez 3 lata (1937 - 1939) zgłaszał się bezskutecznie na
misje do Nowej Gwinei lub Kansu w Chinach; przeznaczono go do Polskiej Prowincji Werbistów.
Od 1937 r. do wojny był nauezy.cielem w gimnazjum ;misyjnym z prawami
puilstwowymi w Górnej Grupie koło Swiecia, a zarazem redaktorem
misyjnego
pIsma "Nasz M,isjonarz". Podczas okupacji, wobec zamknięoia gimnazjum li wywiezienia ksiGży, przedostał się z początkiem 1940 L na Sląsk i tam pracował jako pomocniczy duszpasterz w Rybniku iCzyżow:k'a'ch, potem w Roj,cy, skąd, by
uniknąć wcielenia do Wehrmachtu,
przeniósł się nielegalnie do Łagiewnik koło
,Bytomia i objął funkcję wikarego. Przewidując klęskę Niemiec i 'przesunięcie naszych granic na zachód, samorzutnie, już od 1942 r., zajął się gromadzeniem z historycznych źródeł i żródłowy,ch opracowań wszystkJvch historyczntie udokumentowanych dawnych polsbch nazw miejscowości na Sląsku OpolskiJmi
Dolnym, aż
po Ziemię Lubuską. Równocześnie na konkretnych
p:rzykładach wykazywał całą
drogę rozwojowq, jaką nazwy te prZJeszły w ciągu Istuleci. Potrzebne mu prace toponoImastyczne li źródła historyczne wypożyczał, z narażeni'em życia, w hiitlerow28 "Lud"
-
tom 63
In memoriam
434
skiej LandesbiibliQtlhek w Bytornliu. Powołany po z.alwńczeniu wojny do pracy
w Niższym Semin.ariU1ffiDuahow:rl)'lm w Ny~ie, na1y;chJmiast .przekazał z takim trudem zdobyte ,matelf.ilałyInsotytutowi SląskIiemu, który już w 1945 r. wydał d:rukiem
Skorowidz
gmin Ś~ąska Do~nego i Opo~skiego. !Nim go wydano, Ipo15k4ewładz.e IPOlityczno-.adlmini:s'tracyj:ne K.aiowj,c często pos~U'giwały się w swyoh 'podróżach na
Zachodnie Zi€iIDi,e Oc1z)'lSkane r~kopiśmi€il1nym.i maot,enałaJI11litoponomalStycznymi
S. Łyslika.
W pierwszym roku po wojnie S.Łysik pomagał niemieckim proboszczom na
OpolszczyŻ[1,ie przy obsłudze polskJi,ch katolików, najpierw w KopeI'lll.ikia'ch,Izdebce, Kępnky, Hajdukadl, Sr€'dniej WSli, później w Niwnky li Nawrotach. Wszędzie
d źwli.gał z ruin kości'oły li plebanie,wszędzie,
żywo współdziałlając z mies7.Je:ań'caml wsi, przynaglał do obsiewanlia :pól. Odwołany do Nysy pod koniec 1946 r. uczył
matematyki i angi:elskiego, od 1947 If. był probosz,czem w Sr'ediniej WSli, a w dziesięć lat Ipóźniej kapelan,em we Wroocławliu-Zernikach. W la-tach 1958 - 1961 dzielił
swój ·czas na wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w PienięŻ[1i'e oraz
na urządzanie bibLioteki Werbistów w Lublinie. Od 1961 r. oSliadł w Swierklańlcu
jako kapelan Sióstr Boromeuszek.
Częs,te revocatio St. Łysika 'po wojhj'e przez jego władze z jednej placówki na
inną wzbudza smutnie :refleksje, że temu :skromnemu, lecz o duży'ch zdolnościaC'h
i ro'zległej wiedzy 'człowiek<J"w:i,wy.bitnemu znawcy SIą's1m, nie stworzono- wa;runków ułatwiających
P1facę naukową, do której był tak dobrze przyg,oto.wany.
Stefan. Łysi:k jedJnak, IrniJmo t'fludnyoh warunków pracy mwodowej, kosztem
wyrz-oczeIlJia się jakioegokQlwiek wypoczynku, ·pracował Ina'Ukowo. Sw.iadczą o t)'lm
Ji,czne jego publikacje. Utrzymyw.ał również konotakoty z etnQgrafami Uniwersytetu
we WTodawiu, z językQznawcaJInJi z Uniwersytetu Ja'giellońs:kIiego oraz z pr,aoownią Po1sk,iego Atlasu Etnografi'cZlle-go we Wrocław.iu, dla której pr-owadził badania i oPlfacowywał kartogramy.
Będąc 'członkJiem Oddziału Polskie~o Tow,arzy.stwa LudQZJ1Jawczegowe Wrocławiu, od 1961 r. Oddz,iału Sląskiego w KiatO\vlica'Ch,brał <czy.nnyudział w jego pr,acacho Na wnios'ek TowarzY'stwa w 1974 r.otrzymał
od MiJnistra Kultury i Sztuki
odznaczenie "ZasłuŻ/ony Działaicz Kultury" -oraz "ZłQtą Odznakę Zasłużony dla
Województwa Katowickiego".
Dobry, uczynny, ;przyjadel dla wszystki'ch, wykazywał wielką mądr'ość żydową, fenomenalną pamięć li szeroką wi,edzę, którą ohętnlie slię dzielił. Takim za'cho~
warny go w 'nasz'ej pa'mięci.
Maria
WYKAZ
NAJWAZNIEJSZYCH
PRAC
Zestawiła
ETNOGRAFICZNYCH
Suboczowa
ST. ŁYSIKA
M. Suboczowa
1952
Zajęcia
~udności
XIX-wiecznego
osad
leśnych
przemyslu
1957
Hasła .gwa:rowe, [w:] Maly
XXXII,LVI.
w
dorzeczu
Malej
Panwi
związane
z potrzebami
Ś~ąska, Wr,ocław 1962.
atlas
gwar
polskich,
It. l, ,cz. 2, Kraków
1957, s. XXVIII,
435
In memoriam
badania nad Pigmejami
prof. dr P. Schebesty.
"Biuletyn Infol1ma'cyjny
PTL" nr 2, Wrocław 1957.
Prof. dr Martin
Gusinde 70-Lecie sławnego
badacza Ludów pierwotnych.
"Biuletyn Informacyjny PTL" ilU 2, Wrocław 1957.
Powojenne
1960
Kartogramy,
Pigmeje
1961
,.Spómnienie
gwarowe.
Wypał
[w:] PoLski
afrykańscy
Atlas
z młodości"
ich języka.
(próbka
gwary
Pod red. A. Zaręby, Kraków
węgLa drzewnego
Zeszyt próbny,
"I.iud" 19'60, t. 45.
Etnograficzny.
i zagadnienie
na Górnym
śLąskiej
Wrocław
1960.
[w:] ŚLąskie
teksty
etnograficznych.
"Za-
z Hanuska),
1961.
ŚLąsku w świetle
badań
ranie Śląskie" 1961, t. 24.
1964
Jurga
KLeparski,
Wprowadzenie
śLąski
kosy
Etnografi'czne"
kuźnik
jako
średniowieczny.
narzędzia
przy
"Zaranie
źniwach
na
Śląskie" 1964, t. 27.
"Prace i Materiały
ŚLąsku.
19'64, t. 23.
1968
GórnośLąskie
archiwalia
z roku
parafiaLne
1607 pisane
po poLsku.
1969
Hasła gwarowe miej s,cowości BoruszoWJiec Hanusek,
[w:] Atlas językowy
ŚLąska, t. 1, Kraków 1969.
Paweł
Schebesta
-
Hejestr
zakładów
hutniczych
pionierski
badacz
na
Pigmejów
Górnym
ŚLąsku
'pow. Tarnowskie
(1887 - 1967).
w
połowie
"Lud"
XIX
1969,
wieku.
Góry,
t. 53.
"Zeszyty
Gliwickie" 1969, z. 7.
1970
metryki
z parafii
Kopienica
-Teologiczme" 1970, z. 3.
PoLskie
z Lat 1607 - 1611. "Śląskie
Studia
Historyczno-
postaci.
"Język Pol·
1975
o przywróceniu
s'ki" 1975, nr 5.
Jeszcze
Zabytki
Ludowej
kańców
kultury
śląskim
nazwom
na ŚLąsku
SLąska. Nazewnictwo.
miejscowym
poLskiej
i w Częstochowskiem.
Tradycja
przemysłowa,
Rozdziały: Język
Bytom 1975.
miesz-
LEON ROPPEL
(1912 - 1978)
Dnia 12 maja 1978 r. zmarł w Gdyni-Orłowie mgr Leon Rappel, współzałożyciel gdań'skioegoOddZli'ału PTL ,i jego długoletni skarbnik.
Urodził slię 19 września 1912 r. w Wejherowie, gdzie ukończył gimnazjum klasyczne. W la'ta,ch 1933 - 1937 studiował filologię germańską na U:niwel1sytede Jagiellońskim. Przez wiele la't był lektorem języka ll1JiemieckJiegow Wyższej Szkole
Pedagogicznej, a późmiej prowadził lektorat tego języka na Uniwersytecie Gdańskim.
28'
436
In memoriam
L. Roppel był indywidualnością
l.iiemcką o
różnOl'Odnym zakresie działania. Był poetą, prozaikiem i edytor·em piszącym ·często pod pseudonimem "Piętów Tóna". Cala jego działalność
publicystyczna była ściśle związana z regionem
'Pomorsrklirrn,głównri'e zaś z Kaszubami. W 1939 r.
opublikował
zbiórr oprowirast,ck kaszubski·ch Na
Jantarowym
brzegu,
którego ,cały niemal nakład spalili hitlerowcy. Jednak talent pisarski
L. Roppel rozwinął się w pełni dopiero po ostatniej wojnie. Fas'cynowały go przede wszystkim historia i kultura
regionu kaszubskiego.
Stąd, począwszy od roku 1949, zaj'lł się populC'ryza'cją dz:ieł wybitnych twórców dawnej literatury rpOlmorl"skiej:Floriana Ceynowy, Hieronima Dcrdowskriego, J,ana Karnowskiego,
Aleksandra Majkowskiego, Franciszka Sędzickiego.
Zainicjował
rpubEkowanie
"Biblioteczki
Kaszuookiej" poplfzez Wydawni,ctwo Morskie. Był
autor,em antologii plesm k,aszubskiej li prozy marynlistycznej. Zbier'ał namiętnie
przysłowi:a oraz 'Pi'eśni kaszubskie !isarrn był autorem p.ieśni, utworów pCr{',ty,ckich
i scenicZll1ych. J.ego poezje były tłumaczone na języki: łużycki, 'słoweński 'i niemiecki.
Publikował
przyczynkJi biogr.afi.czne i bibliograficzne szczególnie do życia
i działalnoŚ'Ci F. Ceynowy. Szkircowa1 stos.unki kulturalne
kas.zubsko-łużycklie. Napisał interesującą
pracę onomastyczną
na temat nazw terenowych
slowiańrskiej
wsi Kluki. Zajmował Isię rozwojem polskiego 'słownictwa mors'wi'ego. Do najważniejszych zaś pubbikacH folklorystycznych
wypada zaliczyć śpiewnik pl. Pieśni
z Kaszub, opracowany wspólnie z muzyko-Iogiem pomoDskim, Władysławem Kirsteinem.
Pracę twórczą ułatwiała ,mu jego własna, :pieczołowicie uzupełniana biblioteka, zawierająca wiele rzadkich druków lnie :spotykanych w wiodą,cych na Wybrzeżu k:>ięgozbioraroh. utrzYlmyw,ał 's,tały kontakt z zespołem Instytutu Słowianoznawstwa PAN ,i ko,r'eslpoll1dował ze sIawlistami, dr Hinz-em z Berlina i prof. R. Oleschern z Kolonii, zajmującymi się również badaniami dialektu kaszubs,kiego. Współpr a,cował także z rk'omisją ustalającą zasady p1sowni ka,szubswiej, do której prócz
niego należeli E. Breza, W. Kiedrowski, A. Labuda, J. Treder i J. Trepczyk.
L. Roppel był ,członkiem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Zw.iązku Literatów Po-I'Sk,j'chli członrkierrn-założydelem
Zrzeszenlia Kasz.ubskJiego. Za wybitną
dziaIalność zQstał luhonorowany medalami "Za Zasłrugi dla m. Gdań'ska", "Zaslużony Ziemi Gdań'skiej" i złotą odznaką "Zasłużony Praoownik Morza".
Przewlekła choroba serca nie pozwoliła mu uk'9ńczyć zaaw.ansowanych pva-c
z zakr€lSu slowni-ctwa kaszubswi'ch rośDin, drugiej części dykteryjek
i historyjek
z Kaszub oraz wychodźstwa ka'Szubskiego do Kanady.
W zma'rły.m 'StlfarCiliśmy stale pogodnego ,i przY1Chylnego kolegę o·raz gorącego
patriotę. Toteż pozostanie on wśród nas zaw\Sze w miłej pamięci.
Longin
MaLicki
437
In memoriam
BIBLIOGRAFIA
PRAC ETNOGRAFICZNYCH
L. ROPPELA
Zes'tawił L. Mavickii
1939
Piętów Tóna
1939.
(pseud.),
Na
jantórowym
brzegu.
Powiastki
1955
Piętów Tóna i Staszków Jan (pseud. J. Piepki), Nasze
nia kaszubskie,
Warszawa 1955.
1956
Piętów Tóna, Orzechi!
do ucechi!
abo półtesqca
kaszi!bskie,
stroni!.
kaszi!bscich
W'ej'herowo
Wiersze
zagodk.
opowiada-
Gdańsk
1956.
l!!58
Kirstein
Władysław,
Rappel Leon, Pieśni
z Kaszub.
Cz. l, Gdańsk
1962
l'iazwy terenowe
słowińskiej
wsi Kluki na podstawie
"Rocznik Gdański" 1962, t. 21, s. 237 - 264.
1963
Ma jesma od morza.
Gdańsk 1963.
Hl65
Z księgi mqdrości
Gdańsk 1965.
Poezja
morzan.
i proza
13 centurii
kaszubska
mapy
a morzu.
przysłów
1958.
F. Pallasa
z 1926 r.
Antologia
kaszubska,
powiedzonek
1967
Florian
Ceynowa
twórca
regionalzmu
kaszubskiego.
Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego"
1967, nr 6"s. 46.
Dodatek
1!~69
Florian Ceynowa jako folklorysta,
Wrodaw 1969.
1000 przysłów kaszubskich włączony'ch do Nowej księgi przysłów
berga pod red. J. Krzyżanowskiego,
Wa'rszawa 1969 - 1972.
kaszubskich,
do
"Biuletynu
polskich
S. Adal-
1970
N ieco o rozprzestrzenianiu
się połabskiej
pieśni "Ptasie wesele". "Letolpis" Instituta
za serbski LudoiSiPyt w BrudysJnie 1970, <Rj.A XVII, Si. 172 - 182.
1975
I:::ydor
i
1977
Dykteryjki
Teodora
i historyjki
Gulgowscy
z Kaszub,
i
ich
Gdańsk
dzieło
we
Wdzydzach,
Kośderzyna
1975.
19'77.
LUDWIK MROZ
(1893 - 1978)
Mgr Ludwik Mróz był ZlI1anym działaczem regiOit1alnym li społecznym na terenie regionu Zagórzan, Mszany Dolnej, Ty<mba:rku. Urodził 'Się 17 Isierpnia 1893 r.
w Jasiennej, pow. Nowy Sącz, w wielodzietnej rodzinie robotniiczo-,chłqpskiej. Ma-
In memoriam
438
tUTę zdał w Nowym Sączu. Studia wyższe ukończył w Szkole Głównej Handlowej
w Warszawie, gdzie uzyskał stopień naukowy magistra nauk ekonomicznych. Następnie ukończył Studium Planowania
Przestrzennego
na Uniwersytecie
Wrocławskim.
Po studiach pralcował jako kierownik Państwowej Składnicy Kółek Rolniczych
w Nowym Sączu. Od 1932 r. pełnił funkcję generalnego dyrektma Ordynacji Przygodzickiej Radziwliłłów, od 1936 L do wybuchu II wojny światowej pracował
w ślą'skkh kopalniach i 'cynkownia'ch w Katowica,ch jako szef naczelnej rewizji.
W 1940,r. objął kierownictwo ruchu w fabryce Podhalańskiej Spółdzielni Owocarskiej w Tymbarku. Tu wstąpił do organizacji podziemnej Związek Walkli Zbrojnej
(p""eud. "Dębówka"). Na terenie inspektoratu
Nowy Sącz pełnił obowiązki oficera
żyw1ilośdowego 1 PSP, jak :również zaopatrywał w żywność oddziały padyzantki
radz;ieckiej, walczącej na 'terenie powiatów Nowy T,arg i Limanowa (Zołotar).
Po rozwiązaniu
1 PSP w 1945 r. objął kierownictwo
Wytwórni Soków w
Swiętochłowi1caeh, następnie pracował jako dyr,ektor Spółdz. Pmcowników Kontroli Węglowej w KatoW!ica,ch. W 1949 r. był delegatem Komisarza Rządowego
ds. Organizacji Gospodarki Mięsnej :na woj. wrocławskie. W 1950 r. powrócił na
teren pow. Limanowa, gdzie wespół z inż. J. Markiem zorganizował Zakład Ogrodniczo- Warzywni'czy i Zakład Wliilliarski w Mszanie Dolnej. W tym okr.esie przyczynił 'się do przebudowy drogi do Poręby Wielkiej, jak też do budowy i zorganizowania Technikum Ogrodniczego oraz Zakładu Ogrodniczego w Mszanie Dolnej.
W 1957 r. wraz z inż. J. Markiem był inicjatorem założenia Spółdziclni "Zdrój"
w Porębie Wielkiej z siedzibą w Mszanie Dolnej.
Mgr L. Mróz do ostatnkh
dni swego życia aktywnie 'Uczestniczył w życiu gospodarczym ,i kulturalnym
nalszego regionu. Był długoletnim członkiem Oddziału
PTL w Mszanie Dolnej, człowiekiem ogromnie popularnym i powszechnie lubianym w środowisku. Swą wyjątkową grzecznośdą zadziwiał i jednoczcśnie zniewalał każdego, kto się z nim zetknął, do odwzajemnienia
taką Isamą formą zachowania się. Zawsze pierwszy pozdrawiał znajomych, dla wszystkkh okazywał
bc,zinteresowną uprz;ejmość li życzliiwoŚć. Stanowił wzór osobowy taktu i kultury
hycia na co dzień. Częs'to mawiał: "Wszyscy ludz;ie są dobrzy, tylko warunkli ży,cia uczyniły i'ch tabmi,
jakimi są". T,ot'eż nigdy nie pozwolił okiimkolw,i1ck poWiedzieć czegoś negatywnego.
Marzeniem jego było, by ludzie .naszego regionu Zagórzan przywdzia,]i z powrotem góralskie stroje. Mówił: "One są najpiękniejs.ze na śwlieaie, będą nas wszysłcy
podziwiać, a turyści będą do nas zjeżdżać".
Wiele pracy i starań, a takŻie własnych pieniędzy, poświęClił mgr L. Mróz zachowaniu li utrwaleniu pamięci po poległy'ch w ,cza!sie wojny kolegach oraz po
partyzantach,
przyczyniając
się do !budowy 'Pomników, ołtarzy, a także MuZ!eum
Partyzanta
w Szczawie.
Zmarł 6 lipca 1978 r. w Mszanie Dolnej. Za udział w pra'cy konspiracyjnej
i osiągnięcia w pra1cy społecznej obrzymał: Krzyż Walecz;nych, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczem, Medal 3D-lecia Polskii Ludowej, Odznakę Zasłużonego DZJiałacza
Ruchu Spółdzielczego oraz Krzyż K,awalerstk1i Orderu Odrodzenia Polski.
Aleksander
Kalczyński
In memoriam
439
WALENTY GAWRON
(1891 - 1977)
Walenty Gawron niezwykle
ciekawa postać w dzieja'ch pol,skiego ludoznawstwa - urodził się 1 'sty'cznia 1891 r. w Starej Wsi koło Limanowej, jak s'a,m
z dumą podkreślał, w setną roczmkę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Był 'Synem
szanowanego dz:iałacza chłopskiego, wie'lole1tniego wójta 's,taa:owiej'sikiego, członka
Rady Powiatowej, przewodni,czą'cego Kółka RolnicZlego li .zastępcy przełożonego Kasy Stefczyka. W labc'h 1899 - 1901 ukończył ,zaledwie dwie klasy szkoły ludowej
w Limanowej. Z domu rodzinnego wymiósł j,ednak
pasję doczytania
książek, szerok,ie zainteresowania i pragnienie ,społecznego działania. To dziedzidwosprawił,o,
że już we wczesnej młodości stał
s:ię wyróżniającą indywidualnością.
W 1909 r. zaczął pisywać do prasy ludowej
artykuły ludoznawcze, jak: PodhaLanie
Limanowscy w okolicy Kamienicy,
Zycie Lachów w okolicach Limanowej,
Rok nieszczęść
itd. 8 maja 1910 r.
założył w Limanowej Teatr ,i Chór Włośdański.
W 1911 r. odbył kurs sekreta,rzy gminnych
przy Wydziale Krajowym we Lwowie ,i pracował
jako sek'retarz ~miny w Starej Ws,i i w Sowlin:ach.
Został wybrany również sekretarzem
Kółek Rolniczych w Starej WSli i Morda'l'ice.
Po wojnie w 1924 ;L wrócił do domu rodzinnego. Odtąd stanął do pracy w Stronnidwie
Chłopskim i ,chodząc od wsi do wsi ,organizował chłopów
do walki o wyzwokniespołecZlne.
W 1940 'I', wstąpił do podziemnejor:galnizacji
wojsk'owej pod nazwą Związek Walki Zbrojnej, był żołnierzem Batalionów Chłopskich (pseud. "Ogrodnik").
Po wyzwoleniu obsypano go 25 godnośoiami. Był m. in. sekretarzem
Zarządu
Powiatowego
Stronnictwa
Ludowego, prezesem Zarządu
Powliatowego Związku
"Samor;omoc Chlopska", ,członkiem 3-,osobowego Zarządu Banku Spółdziekzego.
Ze'. aktywną działalność SlpołecZlno-polityczną odznaczono ,go w 194,6 r. Medalem
Zwycięstwa li Wolności, a w 1974 I', Krzyżem Kawalerskim
Orderu Odrodzenia
Polski.
Od 1951 r. W. Gawron poświęcił się bez reszty pra'cy ludoznawczej. Ona na
stare lata stała się dla niego widką przygodą. W ,szerega'ch PTL samokształceniem nadrabia braki w wykształceniu i odważnie staje do pra.cy naukowej, do grorr.adzenia źródeł do dz:iejów powiatu limanowskiego, do rekonstrukcji
prZl€lszło'śd
na;zych wsi. Obdarzo'ny żarliwym 7Japałem, fenomenalną wprost pamięcią li wytrwałością, w mrówczej pracy pioniera zbiera ślady przeszłości celem utrwalenia
i pokazania przyszłym ,pokoleniom. W ćwierćwieczu Polski Ludowej zdołał uzyskać
zdumiewające rezultaty. Jego pracą linteresuj'e <się11lie tylko Polskie TowarzY'stwo
Ludoznawcze, które za dokonane osiągnięcia nadało mu godność członka hono['<Qwe go PTL, ,ale 'również 'PI'Gsa, radio i telewizja.
Prace historyczne i etnografkZlne W. Gawrona w więks1zośd pozostają w rękopusa'ch. Torują :sobie one drogę w wydawnictwa'oh
PTL li in. W IpierWSZ)'lffi
440
In memoriam
zeszycie limanowskiego tomu "Ar,chiwum Etnograf,icznego" ukazała się napisana
przez niego monografia wsi r'odzinnej pt. Stara Wieś. W drugim zeszycie - jego
praoCe poświęcone kultur;~,e ludowej pt. Wesele Lachów Limanowskich
i Haman zapomniany
obrzęd zapustny w Limanowej.
W rękopisa'ch i mas,zynopisa1ch W. Gawron posiiada kilkadziesiąt pmc history'cZJn)"ch i etnograficznych obejmujących różne dz,iedziny kuHury ludowej, liczne 'studia źródłowe, o[:lisy, wspomnienia własne
j
wyniki badań archiiwalno-bibliografioczny,ch, jak i badań terenowy,ch. Pra'ce te
będą sto,pniowo ukazywać się w druku w miarę uzyskania funduszów na ioch
pu blikację.
Oceniając naukowe Zi3'sługiiW. Gawrona nie można pominąć jego zasług popularyzatorsbch
istamń
o stworzenie Muzeum Z,iemi Limanowskiej. Bezinteresownie
wygłasza on wiele wykładów i odczytów. Budzi za,interesowanie ludoznawstwem
u przyszłych nauczycieli, przygotowujących 'się do tego zawodu w Liceum Pedagogicznym w Limanowej.
W dowód wysokiego uznania dla jego ideowego życia i powagi dokonanego
dzieła, w 1964 Torek,tor UJ, prof. dr Kazimierz Lepszy, zaprosił go na wielki jubileusz 600-1ecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie wystąpił w ulubionym przez siebie ,i uroczym stJroju pcdegrodZJkilm. W. Gawron wieloklroltniie udoiS,tępniał 'swoje pisma naukowcom i młodzieży S'tudliuj'łcej. Z nimi ,też w trakcie o,:obis'ty,ch spotkań
dzielił iSlięswą rozległą Wiedzą na tema't ,tradycji Li ma:nowsZJC!zyzn
y. Był doskonałym
na'rrra!Jorem, miał głos o dużej sHe ei~S'presji 'i nie potmf<ił wykł,adać beznamiętnie.
W. Gawron skutecznie zabiegał 'O przydział funduszy z mi,ejseowych slpółdzielń
dla Oddziałów PTL w Mszan:ie Dolnej i Limanowej, 'czym poważnie ułatwiał real:izację Ich zadań sta,tutowych.
Walenty Gawron dobrze zasłużył się swej rodZJinnej Ziemi Limanowskiej i z jej
dziejami na zawsze związał 'Swe pracowite żYCli'e.
Wincenty
Gawron
EDWARD MACH
(1902 - 1977)
Edward MaiOhnależał do tyoh }udowców-społeczn,ików, którzy całe życie poświę'cili wsi. Pracę swą r02mmiał jak'o organizowanie i lustrowaniespółdZJielllli regrionalny'choraz szukanie form opieki nad artystami ludowymi. W swoim życiorysie złożonym w Klubie ZJa,służonych SpółdZJieków wyznał, ,iż sztuka ludowa była pasją
jego żyda.
Urodził 'się w Przemyślu w 1902 L W rodzinie kolejarza. Po SzkoLe Kupieckiej
w PrZJemyślu ukończył Akademię Handlową ,i Wyższą Szkołę Ekonomiczną oraz
Studium SpółdzieLcze w Krakowie.
Jedną z pierwszych jego prac było lustrowanie spółdzielni rolllliczych .JuŻ wtedy
interesował go przemysł ludowy. Współpracował z Patronatem Przemysłu Ludowego
i Domowego we Lwowie, ZJałożonym jesz'cze pod austr'ia,ckim z,aborem. Patrolllat ptrowadził kursy instruktorskie
i zakł'adał 'Slpółk,i zarobkowe oraz zorgan:iz.ował dwa
skLepy: w Krakowie i LwoWlie. Z koLei E. Ma:ch objął Is,tanoWliskorew,identa Spółdzielni Gospodar1czo-ZJar'Obkowy,ch w Kra'~owlie, a potem Związku Rewidentów w
Wa:rszawie. Praca tego ifodzaju zazn'ajomiŁa ,go z ogromną li'czbą działaczy i społecmików, który'ch losami zawsze żywo się interesował. ObdarZJony miezwykłą pa-
In memoriam
441
mięcią, urodzony gawędzi'arz, był żywą ilch kartaoteką. WSlPomnoienia jego 'slięgały
czasów Franciszka Józefa.
Jeszcze z zasiłków Międzyministerialnej
Komi'Sjli 'pod 'prz.ewod<nidwem Mini·stra
Handlu w 'czasa·ch międzywojennych
.zorgal1lizawał :spółdzioekzą p:rzęd:wlnię "Runo"
w Wolborzu. Była ona 'prowadzona ,przez E. Ma,cha znak'omicie. Wytwarzała
nie
tylko przędzę, .ale ii zapaski na pobrzeby okolIcznej ludno'śd, w tym ludnośd miejskiej. E. Mach propagował wśród swych spółdzie!czyń hodowlę owioec na runo na
pctrzeby SpółdzieLni (niestety, ta zdrowa koncepcja nie mogła się utrzymać wobec
obo·wiązujący,ch 'przepisów). Spółdzi,elnia "Runo", połącZlO'l1a z in.nymi placówkami
cepeliowskimi, istnieje do dziś dnia.
E. Ma,ch był jcdny;m z zaIożycieli Cepelii, z j'ej kier·ownictwem dzielił się 'swym
olbrzymim doświadczcn:iem spółdzidczym
i organiZla,cyjnym przez pierwsze
lata
w Dziale Produkcj.J, a pÓ:tniej jako kierownik Wydziału Artysty'cznej WytwÓTlczości
Ludowej. Wydział ten, przemianowany
na Wyd zi,ał NadZJOru Etnograficznego, nadal
pracował pod jego w ielo lctruim kier·ownidwem. Należała do niego opli'ck.a :nad li·cznymi spóldz.i-elniami regionamy;mi Cepelii, Spółdziekzymi
Zrzeszeniami Chałupników
WylWÓfoCÓW.
Oczaraowany sztuką ludową z .całą pasją poszukiwał nowych form organizacyjnych opiek,i nad twórcami ludowymi. Jemu należy przypisać ,ini'cjatywę 'Powołania Stowarzyszenia TWÓTlcÓW
Ludowy,ch, w którego Radzie Naukowej pfo<:l<cowal
do ostatka.
Jako w.ieloletni członek Komisji Oświaty i Kultury Zjednoczone,go StronnJictwa
Ludaowego za,Sliadał w Komisji Naukowej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Wa,r'szawie. Działał społec,mie i w wielu innYich dziedzinach, służąc swym wielkim doświadczeniem organizacyjnym. Jednakże głównym jego zamilowarn-em była nieustannie sztuka ludowa. Z obawyprwd
jej pos,tępującym zanikiem opracował plan nauczania jej w szk'ola,ch podstawowych w TlegU<lTIoaoh
·0 nieZJagasły'oh c.ałkowide
r'~k,odzielniczy'Ch tradycja'ch. Ten jego plan, publikowany
w 'Pismach looowych, zrealizowała słynna wycinankark,a na Kurpi,ach, CZlesIawa K,onopk6wna.
Kolega E. Mach należał do aklywnyeh człanków nas.ZlegoTowa:rzY'stwa. Do Qls>tatmch 'chwil swego życia pełnlił funk,cję .sk,a.rbnik,a Oddziału PTL w Warszawie i z
głęboką troską myślał i mówił o <lziałalnO'śoi Pols.kiego Towarz.ystwa Lud()znawczego.
MimQ konieczno~'ci ogra:ni·czen.ia swej pra·cowitej l"uchliwoś·ci z powodu zawałów
s<::r'ca,E. Ma,ch nie 'chciał rozstać się z umił'owaną pr'obI.ematyką. We wrześniu 1977 r.
udał się na sesję naukową z oka,zji 52-go Walneg'o Zjazdu PTL w Łodzi, poŚwięlcOiną
kulturze robotniczej i etnografii .a,glomer<llcji'Przemysł{)wej. Zmarł nagle w hotelu.
Mgr E. Mach był odznaczony Krzyżem Kawalernkim Orneru Odrodzeni.a Polski,
Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką Zasłużonego Działacza Kultury i ,odznaką
Zasłużonego Działa·cza SpółdZJiekzego.
Janina
Orynżyna
ST.ANISŁA W SZYLLER
• (1914 - 1976)
Urodził >SIięw 1'914 .r. w Krakow.ie. Po ukończ€ll1iu gi.mnazjUJll1 kr.akowskiego
przeniósł s·ję d<l Warszawy, gdzie PTaIC'ow,ałdo chwili wybuchu wojny. W czasie
dział,ań wo}enny<:h wraz ze swoim oddZJiałem w bi'twie po(} Modlinem dostał się do
442
In memoriam
n'iewoli ndemiecki,ej, skąd 'uda~o mu się zbiec i powrócić do Warszawy. Był jednym z tych, którzy w
wa}oe podziemnej dążyli do wyzwoleni·a narodu polskiego wraz z jeg.o kulturą i traoycj.ami. Wskutek
nasil,ających się aresztowań
był zmuszony wkrótce
opuś'cić WaTszawę i kon1tynuować działalność partyzancką na innY1m terenie. Przyjechał wiQc do rodzinnego mi,asteczka swej matki, tj. do Mswny Dolnej.
W Ms,zanie Domej jeszcze w okresie ok Uf..'<lcj
i za'czął pisać pamiętniki, w któryd'l dominowała probIematyka kuHur:alna, a zwł.asz,cZ<lzagadnienia tradycji mieszkań,ców Mszany Dolnej i okoJ.i.c. Zebrane matEJI'.i,ałyposłużyły mu do napisania pra·cy nt. hislorii
Msza:ny Dolnej i okolicy.
W latach 1943 - 1976 pełnilszcreg
funkcji zawodowych ,i ·spokcznych. Długie lata był przewodniczącym Rrezyd~um Miejskiej Rady Narodowej w Mszarozwojem mias'ta, dl3 k,tóre.g.o postarał się o .przywrócenie
,nie Do,lnej, ki,erował
praw miejskich.
Mimo utTaty zdrowia :pełnlił nadal funkcje społeczne, a tQ: przewodni,cząceg.o
Komiletu Redakcyjneg.o .adi<lwęz!a w Msoonie Dolnej, czlonka Zarządu Spóldz.
"Zdrój" im. W. Orkanu w M.szanue Dolnej, przewodruiczą'cego Kola Przyj.aciół Miejskiej Biblioteki, przewodniczącego
Komisji Rewizyjnej ZBoWiiD. Od 1946 1'. byl
skarbn·ik,i.e'ffi Oddziału PTŁ w Mszanie Doln.ej.
Za pracę zawod{)wą is'poleczJną został odznacz·ony B:rązow)'lm Krzyżem Zaslugi,
dypl<lmem Zasłużonego dla Ziemu IJimanowskiej li ooznaką Z.a:służoncg<JDzi,alacza
Ruchu Spółdzielczeg<l oraz Wlpli'sanogo do Księgi Pamiątkowej Ziemi Limanowskuej.
Z'marł w dniu 29 VIII 1976 r. w Krakowie.
Aleksander
HENRYK
Kalczyński
ORMAN
(1920- ł976)
W dniu 1 marca 1976 r. zma.rł w Kr.ak<lwie w WJieku 5'6 la·t ppłk mgr Hen·ryk
Orman, długoletni (od 1956 r.) członek Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego.
Ppłk .mgr Henryk O:rman uwoził się donua 11 styczJnia 1920 r. w Lośmka,ch koło
ZawJer.cia. Do !szkoły podstawowej i g1mnazjum lim. R. Tra.ugutta uczc;.szcZJałw Częstocho'wie.
W czasie okupa·cj:i w lata,ch 1941 - 1945 pracował w a;ptece 'li mgra Wrocihs'kliego
w Częstochowie. Po wojnie w 1945 If. PQdjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim
na Wydzi,ale F.ar;ma'cj;i. Dyplom mgr,a fa'rmacjli {)trz)'lmał w 1949 r. Po <lirzymaniu
dyplomu p,r,a'cował w aptece mgra Franciszka F.pasia w Mszaillj,e Dolnej.
W lut)'lm 1950 r. ws,tał p()wołany do 'czynnej .służby w Ludowym Wo}sku Polskim. Prze.szkol,eniie wojsk,owe 'odbył w Szk,ole Ofi'cer'skiej w Łodzi, ll1astc;pnliepracował na różnych stanowiskiach w Warszawie, Katowic'aoh, a ost,atn'io w Krakowie.
Za WZQIr,owąpmcę w W,ojsku Polsk1m otrzymał Brązowy medal "Siły Zbr·ojne
w Służbie OjczY2lny", Brąz.owy medal "Za za:sł.u·gidla obronnoś'ci k:r,aju", Złoty medal
443·
In memoriam
"Siły Zbrojne w Sł·użbie Oj,czyzny", ZłOlty Krzyż LJasłu'gi, Medal 30-1ooia Pol-ski Ludowej oraz odmakę Zasłużonego Pmoown:ika Służby Zdrowia.
W z·akreSlle ludoznawstwa
interesował się iIUOOyCYil1ą
ludową. Był aktyw:nym
członkiem Polskiego T.owarzystwa LudoZiI1awczego w Oddziale Mszana Dolna.
Maria
Orman
MIECZYSŁAW WOŹNOWSKI
(1898 - 1977)
Dnia 11 listopada 1977 r. zmarł prof. dr Mi·eczysław WoOźnowski(ur. w 1898 T.),.
były profesor Li,ceum Krzemien'i·eckiego i Ghmnazjum Polski-ego w Gdańsku, jeden
z najstarszych czlonków Oddziału PTL w Mszanie Dol-nej, ,antropog·eo,graf i s.pecjali'sta zagadnień żyóa pasterskiego w Beskidzie Zywiecki-m.
Cześć jego pamięci.
KRIPO SHANKER MATHUR
(1929- 1<977)
W ost<ltiIlkh llatach 'et.nografia indyjska pOnJiOlsłaboIesil1ą stratę. Z grona etnografów tego olbrzymiego knaju ubył joeden z najbardziej
czynny'ch i najprecyzyjniej pracujący uczony. 21 września 1977 zmarł w Lucknow pwf. dr Kripo Shanker
Mathur, kierownik Katedry Antropologii uniwersytetu w Lucknow w Uttar Pradesh
Vi północnych
Indiach, ,redaktor ,,'Dhe Eastern AnthropolOgJi,st" (od r. 1962) i honorowy sekretarz generalny Ethnographilc and Folk Oulture Sociiety in Lucknow.
K. S. Mllthur w wku 1940 zapisał się '!la studia ekolilomkzne na un'iw,ersyte<:i-E
w Lucknow, gdzie studiował pod kierunk'iem .z,nanych uczOiI1Y'ch,
,prof. R. Mukherjee
(t 1968) i .prof. D. P. Muk'erjli <t 1962), a później pod kierunk'i-em prof. D. N. Majumdar (t 1960), znanego indyjskiego ·etnogoI.a, ,o'd 1'. 1951 klieroQ\vn.ikanowopowstałej
Katedry Antl"opologii na 'uniwersytecie w Luckinow. Pod kk-l'unki-em tego pr'of-es·ora
rczpo-czął bada·l1Jiate.renowe w UHarPrradeslh w rejonie Dud-hi. W r. 1951 K. S. Mathur został asysl'entem przy Katedrze A:ntropologiIi KultUiI'<OWejw Lucknow, lecz
wk.rólce wyjechał 'na stypendium na uniweI'sytet w Canber,m w AustralIii, gdzie
w 1954 'f. ro'Zpo-cz'lłpracę doktorską, którą ukończył w f'oku 1960 pod k~erulTIkiem
p!'of. J. D. ,F,rceman. Pra-oa ta r;od tytułem Caste and Ritual in Malwa Village 'ZOst<Jławydana w roku 1964, zapewniając aut'oroWli szer·OIkirozgłos.
Prof. M.athur pracował pxzez kilka Lat w Delhi, a w 1957 r. powróci! do Lucknow, ,gdZJieprzebywał już do ost.atmiocihdll1li,swego życia. Świetny orgul1Jiz'a'tori pDecyzyjny wykładowca, skrupulatny
bada,cz i 'li'czony, cieszył Siię wiełkiim uznaniem
w Indiach li za gra;ni1cą. WY'mag.ający 00 :studentów 'p.ra'cy, precyzji i wi.edzy, dbał
o postawi€Jl1Jiena należytym ,poziomie nie tylko prac doktorskiich, lecz :i magisterskkh, dziękii 'czemu archiwum Klatedry wzbogaciło się a sller,e.g c·ennych r·ozpraw
(w rękopi,s.ach), a etnogr,afia hndyjS/k,a zyskJaLa ·ktilka pozY'cj.i drukowany,oh. Wyjści·e
ze szkoły prof. Mathur'a gwarra,l1ItowafO'
wszoohistI'onny !i wysokii poziom wyk-ształce-
444
In memoriam
nia. W roku 1966 IpII'Of.Mathur został wybrany wi'ceprzewodJlliczą'cy>m Indian AnthroPQlogical A'S:£odatiQn, a w 1973 II'. ZJostał członkiem International
Union of MthrQPologi,cal and Ethnologi'cal Soier1Jces. Pr'of. Mathur zm·arł w tr.ak<C1€pr.zygotowywań pokongresowegosYlm<pczjum poświęconegQ chłopstwu i wsj,które
miało 's'ię odbyć w Luck-now w rQku 1978. S:mierć zabrała go w kWliocie wieku i w okresJ:e najlepszej 'i najaktywniejsZJej twórcwści nauk'owej.
1{rzysztof VVolski