http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1643.pdf
Media
Part of Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy/ LUD 1979 t.63
- extracted text
-
ZOFIA STASZCZAK
t. 63, 1979
Lud,
ETNOLOGICZNEGO
STAN PRZYGOTOWANIA
ATLASU
EUROPY
Projekt opracowania
ogólnoeuropejskiego
atlasu etnologicznego
wzbudza coraz większe zainteresowanie
w literaturze
przedmiotu
1. Chcąc omówić stan jego przygotowania,
trzeba nawiązać do historii powstania
tego
wydawnictwa,
jego celów i zadań badawczych,
aby na tym tle była możliwa konfrontacja
stosowanych środków z zakładanymi
założeniami
wstępnymi.
Myśl opracowania
w ramach międzynarodowej
współpracy
tego rodzaju dzieła została w zasadzie po raz pierwszy
sformułowana
już w
okresie międzywojennym
przez Sigurda Erixona, niestrudzonego
badacza,
mającego wielkie zasługi dla rozwoju
etnologii
europejskiej
2. W ciągu
wieloletniej
działalności
naukowej
dążył S. Erixon do integracji
poczynań organizacyjnych
i badawczych
ważniejszych
etnograficznych
ośrodków europejskich,
zmierzał do zniesienia barier dzielących etnografie
narodowe, aby w ten sposób zmniejszyć
różnice dzielące etnografię
ogólną
od regionalnych
badań etnograficznych
w Europie.
Tym celom miały
służyć łamy powoływanych
ogólnoeuropejskich
czasopism etnograficznych
(np. "Ethnologia
Europaea",
1967), wydawane
słowniki terminologiczne
(np. International
Dictionary
of Regional Ethnology and Folklore, 1960).
Srodkiem wiodącym do realizacji tych zamierzeń
miał być również ogólnoeuropejski
atlas etnologiczny.
Zadania
kartografii
etnograficznej
widział bowiem S. Erixon w szerokiej
perspektywie
ujmowania
zjawisk
kulturowych,
w rozmieszczeniu
ich na wielkich obszarach starego świata.
Międzynarodowa
komisja dla koordynacji
prac kartografii
europejskiej
1
S. l. Bruk, Etnograficeskij
issledovanija
v
jazykoznanii
atlas
Evropy
Bruk, S. A. Tokar'elY, Problemy
sostavlenija
atlasa. "Sove,tskaja
EJt[lOlgTlafija" 1966, [lr
konferencija
nr
po etnograjiceskomu
5, s. 149 - 152; S. l. Bruk,
sovremennyje
tional
Working
problemy,
mmże
Conference
on
atlasu
i sopredelnych
stran,
[w:] Arealny je
LeIl1Jiingl'ad 1'977, :S. 3 - 21;
i etnografii,
pOIf.
istoriko-etnograficeskogo
5, s, 91 - 101;
tenŻie,
Evropy
i sopredelnych
Istoriko-etnografżceskoje
Mezdunarodnaja
stran,
tamie
kartografirovanije
1973, ll1Jr 3, s. 3 - 18; A. F'erJJboin, The Fourth
Ethnological
też S. ,l.
evropejskogo
Cartography,
Stockholm,
1968,
i jego
InternaJuly
1972.
"Ethnologia
Scandinavica"
1973, ·S. 144 - 147; 'J. Bara-ba&, Eur6pa Neprajzi
Atlasza
V. Munkaertekezlete,
Visegrad
1974, szept. 23 - 28. "EitIłm~oophira"
1975, R. 86, m
2 - 3, s. 438 - 439.
2 G. Being, Sigurd
Erixon,
1888 - 1968, "E)Ij;lhlrlolog,iaEJuI'OIPaea" 19,68- 1969, t. 2 - 3,
s. 6 - 10; M. Gładysrz, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury
europejskiej, "EltrlIO:gJnlOOPolska"
1969, t. 13, s. 11 - 25.
220
ZOFIA STASZCZAK
została z inicjatywy S. Erixona powołana już w 1938 r., lecz wypadki
wojenne uniemożliwiły podjęcie jej działalności. Dopiero w okresie powojennym dochodzi do wznowienia zainicjowanej współpracy i w 1953 r.
w Na~ur (Belgia) została ponownie powołana międzynarodowa komisja
do spraw ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego, w skład której weszli specjaliści z zakresu kartografii etnograficznej, reprezentanci siedmiu krajów Europy 3. Na wniosek tejże komisji zwoływane są międzynarodowe konferencje, które odbywane są co dwa lata w różnych krajach Europy 4. Sympozja te poświęcone są omawianiu i dyskusji bieżących prac związanych z realizacją europejskiego atlasu etnologicznego.
Z odbytych posiedzeń publikowane są "Raporty", będące w zasadzie stenogramami obrad oraz zawierające komunikaty o pracach poszczególnych
atlasów narodowych 5. Praca komisji przybrała jeszcze bardziej systematyczny charakter od 1964 r., gdy w ramach VII Międzynarodowego
Kongresu Antropologiczno-Etnologicznego w Moskwie powołano specjalną
sekcję poświęconą metodyce kartografii etnograficznej. Międzynarodowa
Komisja europejskiego atlasu posiada dwie stałe siedziby (centrale), znajdujące się w Bonn i Zagrzebiu, których działalność opiera się i zasadza
na ścisłej współpracy z pracowniami poszczególnych atlasów narodowych
w Europie. W braku tychże instytucji powołano w odnośnych krajach
ekspertów, którzy będą pełnili tę rolę.
Trzeba już w tym miejscu zdać sobie sprawę, że realizacja nawet
atlasów narodowych, tj. podejmowanych dla pojedynczych państw europejskich, napotyka na ogromne trudności, wynikające nie tylko z celów i zadań badawczych stawianych tym wydawnictwom, lecz związanych ze skompHkowanym 'tokiem prac atlasowych w zakre:sie techniki
badań i techniki kartograficznego opracowania wyników. Stopień trudności, na jaki musiała natrafić inicjatywa opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu, był jeszcze większy wobec niejednolitych podstaw metodologicznych europejskiej etnografii. Do jego realizacji przystąpili przecież
reprezentaonci różnych kierunków 'badań w etnologii, które odzwliercied3 CzŁOt1!ktOlWlie Ko.mlJsjli;
(ZSRIR), B. G. Wiege~IDaU1In
A. FenJtolIl
J. BalraJbas,
(RFN),
(W~y),
B. BraJtall1!ić (JIU!!psliawlia),
K. Wri:likJulIJJa(FiJnlalIldia),
P. Me&>t€ll1s
S. 1. Bl"Iuk
(HoiLaJndia),
M. Zender (RFN).
(Szlrocjra),
4 Piilffi'WSiza Imnfienmcja
odbyŁaSlię
w 1966 r. w JiUgosławiJi; dri1J,ga w 1968 r.
w RFN; tlrz,ecia w 1970 if. w FiTIilialIldliii; 'czwarta
w 1972 !T. W Szwecji; 'Pią.ta w 1974To
na
WęgI'ZJeCh.
Berichte,
5
herausgegeben
in
m1.ssion:
1. Erste
InternationaLe
graphie,
ZaigrZJeb
1968;
logische
Kartographie,
nisationskomission
Bonn 1972.
fur
2. Zweite
Auftrag
Internationale
Bonn 1970; 3. Dritte
den
der
Sta.ndigen
Arbeitskonferenz
VolkskJundeatlas
tiber
InternationaLen
die
Arbeitskonferenz
Arbeitskonferenz
Europas
und
AtLasko-
ethnoLogische
Karto-
tiber
die
ethno-
(HeLsinki)
der
Orga-
seiner
Nachbarla.nder,
Stan przygotowania
Etnologicznego
Atlasu
221
Europy
lają różnorodność
punktów patrzenia
na kulturę i metody JeJ badania.
W związku z tym budzi się pytanie o cele i zadania badawcze europejskiego atlasu etnologicznego.
W tym miejscu należy zauważyć, że żywą dyskusję wywołało ustalenie samej nazwy atlasu. Zgłaszane w tym zakresie propozycje
("etnograficzny", "historyczno-etnograficzny",
"etnologiczny")
odzwierciedlały
różnice podejść badawczych
do celów i zadań kartografii
etnograficznej
oraz ilustrowały
odmienność
poglądów uczo'nych odnośnie do samego
przedmiotu współczesnej
etnologii. Inicjatorzy
atlasu, który będzie wydawany w czterech językach (angielskim, francuskim,
niemieckim
i rosyjskim), zdecydowali się na przyjęcie tytułu: Etnologiczny
Atlas Europy
i obszarów przyległych,
ustalając jednocześnie jego skrótową formę: EA 6.
Decyzja ta wynikła zapewne z faktu, że z nazwą "etnologia"
wiąże się
tradycje także historycznego
ujmowania
przedmiotu.
Etnologia bowiem,
jako nauka humanistyczna,
traktowana
jest jako dyscyplina, której celem jest podanie opisu wypadków i wyjaśnienie
ich przebiegu w kategoriach tej konkretnej
historycznej
sytuacji lub odniesienia do sytuacji
podobnych, względnie uwidocznienia
związku tego, co się stało ze zdarzeniami poprzedzającymi
7. Do tego w zasadzie
ograniczają się badania ludowych kultur w Europie, mają one charakter
konkretno-historyczny,
ich celem jest odtworzenie przebiegu wydarzeń w oparciu o szeroką bazę
źródłową·
Etnologiczny Atlas Europy jest w każdym razie pierwszą pełniejszą
próbą międzynarodowego
porozumienia i uzgodnienia stanowisk teoretycznych w zakresie przestrzennego
przedstawienia
elementów
kultury
ludowej na obszarze Europy i wyjaśnienia
przyczyn tego zróżnicowania.
EA będzie zatem stanowił pożyteczne źródło ujmujące
wieloaspektowo
i całościowo kulturę ludową Europy, Stanowić on będzie bez wątpienia
także próbę zapanowania
nad wzrastającymi
nieustannie
zasobami etnograficznych danych. Kartogram
etnograficzny
pozwala bowiem nie tylko
zsumować ogromną ilość danych umiejscowionych
w przestrzeni
geograficznej, według przyjętej
techniki lokalizacji,
ale przez konkretyzację
jakościową mapowanego
zjawiska pozwala na jego delimitację
w przestrzeni geograficznej
i powiązanie z różnicami w rozmieszczeniu
innych
zjawisk. Wiązanie jednak rozmieszczonego
przestrzennie
zjawiska kulturowego z całokształtem
rozwoju społecznego badanego społeczeństwa
w
jego uwarunkowaniach
geograficznych
i społeczno-gospodarczych
leży już
fi
W
jęz)"kaloh
Nachbarliinder
publdlk,a1cjli
(EA);
Atlas
Ethnological
Atlas
Atlas
i sopredelnych
Evropy
7
Z. SotkiOlewlkz,
of
Atlasu:
Ethnologischer
Ethnologique
Europe
and
stran
Wprowadzenie
its
Atlas
de l'Europe
Bordering
et
des
Countries
Europas
und
seiner
Pays
Voisins
(EA);
(EA);
Etnologiceskij
(EA).
do etnologii,
WarsZJawa
19'74, s. 291 - 292.
222
ZOFIA
ST AJS,ZCZA:K
w za'sadzie poza możliwościami samego kartogramu etnograficznego, a
niekiedy i etnograhi jako dyscypliny 8. Etnologiczny Atlas Europy może
być również traktowany jako dążenie do ·odejścia od analiz w mikroskali
na rzecz makroskaloweg-o widzenia europejskiej kultury ludowej. Ma on
umożliwić równocześnie porównywanie zbiorów treści kulturowych reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność i specyfikę ich kultury ludowej. W ten sposób EA
będzie stanowił źródło do studiów porównawczych o ambicjach syntetycznego widzenia etnografii Europy.
W tym ostatnim zakresie nawiązuje EA do doświadczeń inicjowanych
nc: gruncie kartografii lingwistycznej w postaci Językowego
Atlasu Eu1'Opy 9. Nie można bowiem zapominać, że dorobek kartografii lingwistycznej wyprzedza w czasie i rczległością osiągnięcia etnografii z tego zakresu; 'omówiony został osta'~nio pełniej w materiałach leningradzkich konferencji, wydanych pod red. S. L Bruka 10. Obok klasycznych już dziś
atlasów językowych (G. Wenker, G. Weigand, J. Gillieron, K. Jaberg
i J. Jud) pojawiły się ostatnio atlasy już z założenia językowo-etnograficzne, które stwarzają szerokie możliwości dla śledzenia związku i relacji jakie zachodzą między nazwą a jej desygnatem, co pozwala na wyjaśnienie zmiany kulturowej 11.
Sama metoda kartograficzna
użyta została przez językoznawców
(J. Schmidt, 1875), a przyjęta i wprowadzona do etnografii przez F. Ratzela i W. Pesslera. Rozwój metody kartograficznej w etnografii wiąże się
z tzw. szkołą kulturowo-historyczną
W. Schmidta i O. Koppersa, nawiązującą zarówno do osiągnięć antropogeografii F. Ratzela, jak i do atlasu
A. Ku.brzeba-Pojll1larowa, Atlas kultury
Ludowej
jako
jedna
z form
pracy
"Ebnoglraria Polska" 19·61, t. 4,5.
162 - 169; por. też G. Labuda,
KiLka uwag o zadaniach
PoLskiego AtLasu Etnograficznego.
"Lud" 1954, t. 41,cz. 1,
s. 802 - 822.
9 Przewodiniiczącym
Międzym,aJrodowego Komitetu
ALE jest A. Weirrbeln, dyrektor Centrom Dialek!ta.1nY'Ohbadań li Onoma'S'tyłk.i plrzy KaltohcJcim UniweI'syt-eci~
w Nijmgen (HoJ=diia). Polską dia·!ek.t,o!ogię 'I'epJ1erenbował pTlaf. W. l)orQSZlcws'k:i.
10 ProbLemy
kartografirovanija
v jazykoznanii
i etnografii,
pod red. S. L Bruka,
Lenilin;grad 1974; zalmie6WZlOłnyw Ipr,a,CYindek;s s'k!rótów zestawiJa wydawnictwa
atlasowe i obejmuje
58 poz)"cjli; AreaLny je issledovanija
v jazykoznanii
i etnografii,
pod red. M. A. BOTlodiina,LeruiingTlad 1977.
11 SWZlegó1nJielkzme z tego rokresu
są ·o:s,iąg)nięc:~anauki fr;alnJcUJskd;cj,
por. np.:
.T. Seguy, AtLas Linguistique
et ethnographique
de La Gascogne, t. l - 6, Pi01ryż 1954- 1972; J. B. Mial'luin, G. T'UlaiJ1,olll,
AtLas Linguistique
et ethnographique
de Jura et
des ALpes du Nord (Francoproven(;al
CentraL), t. l, Paryż 10971;P. Ga,rdett'e, AtLas
Linguistique
et ethnographique
du Lyonnais,
t. : - 4, Paryż 1950 - 68; da.]SZJeaHasy
wb. J. Bedl!1!aT'.'lki,
EtnoLogia francuska.
"Lud" 1977, t. 61, s. 59, pl'zy\p. 26; poor. też
opracowall1lie 'polsk,ie: AtLas języka i kuLtury Ludowej WieLkopoLski, 'Pod ·red. Z. Sobierajskiego i J. BU'I'szty, Poonań t. l (w dlI'UJkou).
8
etnograficznej.
Stan przygotowania
Etno!ogicznego'
Atlasu
Europy
223
afrykańskiego L. Frobeniusa i prac H. Sch~rtza, F. Graebnera i B. Ankermanna. W interpretacji przestrzennego rozmieszczenia zjawisk kultury stanowiło to w pewnej mierze reakcję zarówno na tezy ewolucjonizmu, jak i dyfuzjonizmu. Dążono do wypracowania metodyki, która
mogła służyć do badania społeczeństw plemiennych, jak i ukształtowanych kultur narodowych. Metoda ta została w etnografii rozwinięta, doceniono bowiem jej walor jako środka umożliwiającego podsumowanie
obfitego materiału żródłowego i utrzymała swój walor empiryczny do
dziś, mimo odrzucenia koncepcji Kulturkreis i Kulturschichte.
Metodą kartograficzną zaczęli się posługiwać w etnografii reprezentanci różnych kierunków szkół narodowych w Europie, spośród których wyłc'nili się z czasem realizatorzy etnograficznych atlasów narodowych:
H. Harmjanz i E. R6hr w Niemczech, P. Geiger i R. Weiss w Szwajcarii,
S. Erixon w Szwecji, E. Burgstaller w Austrii, B. Bratanić w Jugosławii 12. Pierwszym europejskim narodowym atlasem etnograficznym była
jednak praca K. Moszyńskiego wydana w Polsce w 1934 r.13 Atlas ten
reprezentował tzw. ewolucjonizm krytyczny, tj. ewolucjonizm skonkretyzowany przez uwzględnienie wpływów migracji, dyfuzji i zapożyczeń kulturowych. Tendencja do kompleksowej i konkretno-historycznej
interpretacji ujętych kartograficznie zjawisk uległa w etnografii dalszemu
pogłębieniu i wzbogaceniu w związku z rozpowszechnieniem się metodologii marksistowskiej po II wojnie światowej i w związku z nowymi, podejmowanymi w tym okresie pracami z zakresu kartografii etnograficznej w Polsce, ZSRR, Węgrzech, Czechosłowacji i Bułgarii 14.
W chwili obecnej trudno jest wiązać poszczególne etnograficzne atlasy
narodowe z różnymi kierunkami etnograficznymi, gdyż technika badań
12 Atlas
der deutschen Volkskunde,
red. R. HarmjalITz i E. Rohr, LeLpzitg 1'936- 1939, tekli 1- 6; Neue Folge ,'red. M. ZeIlJder, MaTbur.g 1958 - 65, -teki 1 - 4; Atlas
der schweizerischen
Volkskunde,
ired. P. Geiger .i R. Weiss, 'cz. I, z. 1 - 5, Bazylea
1951- 1958 i cz. II, :l. 1 - 5, Bazyle,a 1949 - 1959; Atlas over Svensk Folkskultur,
L Materiel!
och social kultur,
red. S. EJr,icXOll,Udd~alla
1957; bsterreichischer
Volkskundeatlas,
red. E. BurgS1t~l1er i A. Relbok, 'cz.. 1 - 5, Un 1959 - 1947; Etnoloski Atlas Jugoslavije.
Pokusne Karte, red. B. BllataJIJJi'ć,ZaJgl'eb 1!}'63.
13 K.
Moszyński, Atlas
kultury
ludowej
w Polsce,
z. 1, oprac.
wSipólnie
z J. Klimaszewską, Kr,aJków 1934; -z. 2, Opl11aJC.
wspólnie z J. KILma;szews:ką ,i M. BytnaróWU1ą, K,naków 1'935; z. 3, opra,c. wspóll11ie z J. Khma;s,zew,ską, Kraków 1936.
Jest topUe,rw;SJZY,aiUa,s opr,aoowait1y na podstawie
l1eprezenta1cyjlIlyc'h punJk!towyoh
wyników 'badań, do którego r-ol;[n1e 'ffi'oże pretendować
·s-chematycznie OiPracowany
atlaJS :G. Gerlaru:l, Atlas de'r Volkerkunde;
Gotha 1892.
14 Polski
Atlas Etnografźczny,
1'eo. J. Gajek, z. 1- 4,Wirocław 1964 - 19'71; Russkije. Istoriko-etnograficeskij
atlas, red. V. A. Alek,saJIlldr:ov,V. J. Kozlov, P. L Kusner, M. G. RabiifJJovic, MQ'SKtwa1967 - 1970; S. Kovacevi60iVa, Atlas kultury
Ludovej
na SLovensku. "Slovensky NarodQlpis" 1l}69, R. 17, nr 3 - 4, s. 413 - 420; S. 1. Bruk
i G. S. M<l.slova, Problemy
istoriko-etnograficeskogo
kartografirovanija
w Bolgarii,
"Sov,e1is'kaja E,tiIlogTaiija" 1969, nr 4, s. 152 - 155.
224
ZOFIA STASZCZAK
stosowana w tych atlasach została przyjęta i używana jest w różnych
zakresach i do różnych celów. Przez wysoki stopień ujawnienia warsztatu
technika ta podatna jest na różne interpretacje i reinterpretacje, chociaż
ze względu na dobór faktów, kryteria typologii i zastosowaną prezentację
graficzną mogą się zarysować tendencje autorów. Nic więc dziwnego, że
zrealizowane i będące w toku przygotowania etnograficzne atlasy narodowe zaprezentowały różnorodne rozwiązania.
Już we wstępnej fazie projektowania Etnologicznego
Atlasu Europy
ini~jatorzy w pełni :ndawali sobie sprawę, że jego realizacja nie może być
zbiorem (sumą) opracowań cząstkowych w postaci etnograficznych atlasów narodowych. Musi on natomiast pójść po linii uzgodnienia stanowisk
teoretycznych, wymiany doświadczeń, konfrontacji własnych osiągnięć
z osiągnięciami innych oraz musi uwzględniać widzenie całościowego rozwoju i przemian w kulturze ludowej Europy. Przy projektowaniu EA
i w toku jego realizacji oczywiście liczy się i przynosi ogromne korzyści
konfrontacja bogatych doświadczeń, zdobytych w toku prac nad poszczególnymi atlasami narodowymi, z zakresu techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników, odnoszących się do: obszaru badanego, doboru sieci punktów badanych, kategorii wykorzystanych źródeł,
tematyki badań, typologii mapowanych zjawisk oraz zastosowanych środków wyrazu kartograficznego. Jednakże profil i zakres EA wymagał od
jego realizatorów zastosowania, jak wykażemy poniżej, własnych i specyficznych rozwiązań.
Sprawa o b s z a r u objętego badaniami w atlasach etnograficznych łączy się ze sprawą doboru tematyki badań. Przyjęcie bowiem za punkt
wyjścia określonego obszaru wymaga dostosowania do niego konceptualnych założeń kwestionariusza i oczywiście objęcia badaniami obszarów
bezpośrednio przyległych. Im mniejszy jest bowiem obszar badany, tym
bardziej szczegółowe zjawiska kulturowe dają obraz jego zróżnicowania.
Stosunkowo rzadkie są zjawiska o większych zasięgach, które dają podział zaznaczający się na małym obszarze. Stopień uszczegółowienia kryteriów kartografowanego zjawiska winien być w jakiś sposób proporcjonalny do wielkości badanego obszaru, także i wtedy, gdy chodzi o obszary duże.
Obszar objęty badaniami w EA obejmuje Europę i obszary bezpośrednio przyległe, tj. płn. Afrykę i Azję Mniejszą (od Wysp Kanaryjskich na zachodzie po Zatokę Perską i Morze Kaspijskie na wschodzie,
obejmując Arabię Saudyjską i zach. część Iranu). W ten sposób zaprojektowany obszar badań w EA realizuje słuszną zasadę, by sztucznie nie
ograniczać analizowanych przestrzennie zjawisk, czego nie udało się osiągnąć w atlasach narodowych, których obszar badań zamykały granice państwowe. Obszar badań w EA został zawarty na specjalnie zaprojekto-
Sian
przygotowania
EtnoLogicznego
AtLasu
225
Europy
wanej dla jego celów mapie podstawowej
(roboczej), która została już
opublikowana,
mimo że realizatorzy
Atlasu korzystają
na razie tylko
z nieregularnych
subwencji
różnych
międzynarodowych
organizacji 15.
Mapa podstawowa EA została wydana w skali 1 : 4 mil., chociaż sam atlas
będzie publikowany
w skali czterokrotnie
większej, i zawiera poza granicami badanego obszaru główną sieć hydro'graficzną,
ważniejsze miasta,
współczesny
podział polityczny
obszaru objętego
badaniami
oraz sieć
identyfikacji
przestrzennej
badanych punktów.
W atlasach etnograficznych
istotnym zagadnieniem
jest przyjęty system identyfikacji
przestrzennej
oraz zasady
d o b o l' U s i e c i p u n kt ó w badanych. Dotychczas stosowane są dwa systemy identyfikacji
przestrzennej:
system prosty (numeryczny)
i sieciowy. W atlasach narodowych sprawdził się chyba pierwszy, który ciągle znajduje zwolenników
obok coraz częściej wprowadzanych
systemów sieciowych. W EA zastosowano tę ostatnią możliwość, tj. identyfikację
przestrzenną
badanych punktów przy pomocy sieci składającej się z umownych kwadratów
(areałów),
których wielkość została uzależniona od stopnia uszczegółowienia
badań.
I tak bok areału na obszarze Szwajcarii wynosi 10 km, w Finlandii, Węgrzech, Jugosławii, RFN, Austrii 20 km, w Polsce 30 km. W nawiązaniu
du wielkości areałów została zaprojektowana
ilość punktów przypadająca
r.a jeden areał, np. w Austrii każdy areał będzie reprezentowany
przez
10 punktów, w HFN przez 5, a w Finlandii tylko przez jeden punkt badany. Punkty do badań będą dobierane w ten sposób, aby były one najbardziej reprezentatywne
dla obszaru objętego granicami areału. Postukwano, aby przy ich typowaniu
uwzględnić istniejące na danym obszar7e podziały administracyjne,
co stworzy w EA możliwość wyzyskania
tukże innych żródeł, np. danych statystycznych.
W dotychczas wydanych
atlasach narodowych
ścierają się dwie tendencje w rozbudowywaniu
głównej sieci badawczej, która jest ściśle zespolona ze sprawą ustalonego obszaru badań. Przy doborze punktów sieci
badawczej kierowano się na ogół w atlasach narodowych
kryterium
gęstości rozmieszczenia osiedli, gęstością zaludnienia, wielkością terytorium,
starając się w ten sposób uzyskać sieć możliwie dostatecznie zagęszczoną
i równomiernie
rozłożoną. Chodziło bowiem o uzyskanie tak rozbudowanej sieci, aby nie zaistniała
możliwość przeoczenia
badanych
zjawisk
kulturowych,
co może się zawsze zdarzyć przy zbyt wielkim rozluźnieniu
punktów badanych.
Jednakże
przy eksploatacji
sieci badawczej,
nawet
równomiernie
zaprojektowanej,
zachodzi możliwość zaburzeń w jej układzie ze względu na fakt, że nie każdy punkt sieci odpowie na otrzymaną
15 Miapa składa
się z 4częś'Ci. Opra'crowarrde kalftogruificzrre i druk:
uagewandte Geodii.sie, Frait1lkf'U~flt
a.M. 1975.
15 "Lud"
-
tom 63
Irrstitut
fur
226
ZOFIA ST ASZCZAK
ankietę. W rezultacie
więc mamy do czynienia w atlasach narodowych
z siecią badawczą
punktów
reprezentatywnych
(dobranych
w oparciu
o ściśle ustalone kryteria), równomiernie
rozlożonych,
oraz z siecią nierównomierną,
przemawiającą
za zagęszczeniem punktów. Oczywiście większe walory reprezentuje
sieć równomierna,
nie sugeruje bowiem nasilenia występowania
kartografowanych
zjawisk. Jedynym
argumentem
przeciw
sieci równomiernej
są kraje o nie równomiernym
zasiedleniu,
który to fakt atlasy narodowe
starały się na ogół ujawniać
nu mapie
podstawowej
(np. w etnograficznym
atlasie Austrii mapa podstawowa zawiera ukształtowanie
pionowe kraju). Realizatorzy
EA zaprojektowali
i zmierzają
do uzyskania
sieci badawczej
reprezentatywnej,
możliwie
równomiernie
rozłożonej,
jednak ze względu na różnice w zasiedleniu
poszczególnych
części Europy jest zrozumiałe, że ten ostatni postulat nie
może być zrealizowany
w jednakowym
stopniu na całym obszarze.
Wybór t e m a t y k i b a d a ń oraz ustalenie
kolejności
następstwa
badanych
zagadnień w ciągu pracy nad EA były przedmiotem
licznych
i ożywionych dyskusji, ze względu na różne możliwości ujmowania i rozwiązywania
tych zagadnień. Dużą uwagę poświęcono także ustaleniu samej kategorii podstawowych
źródeł przyjętych
w EA. Wiadomo, że atlasy narodowe
oparły się bądź na źródłach specjalnie
i celowo zgromadzonych dla ich potrzeb (zebranych
za pośrednictwem
ankiet i sieci korespondentów
lub za pośrednictwem
bezpośrednich
badań
w oparciu
o przygotowany
kwestionariusz),
bądź oparły się na interpretacji
źródeł
juź istniejących
(archiwa, zbiory muzealne,
literatura).
Wybór określonej kategorii źródeł wykorzystanych
w atlasach narodowych
zależał od
stanu zachowania
kultury
ludowej na badanych
obszarach, stanu przygotowania
wykwalifikowanej
kadry etnografów
(badaczy terenowych),
tematyki badań oraz środków, jakimi rozporządzały
redakcje atlasów nalodowych.
Źródła zgromadzone
dla potrzeb atlasóvv za pośrednictwem
określonej
metody, tj. bezpośredniej
i pośredniej,
reprezentują
odmienne nieco zalety (walory), jak i strony ujemne. Zagadnienie
to było wielokrotnie
omawiane
i krytycznie
naświetlane
w literaturze
przedmiotu 16. Obie metody mają w pracy
atlasowej
wielu zwolenników,
jak
i przeciwników.
Nie ulega wątpliwości,
że zaletą metody bezpośredniej
jest możliwość zebrania
prawdziwie
wartościowych,
w pełni porównywalnych
danych,
zakładając
oczywiście,
że badania
terenowe
zostaną
przeprowadzone
przez fachowo przygotowaną
kadrę, w oparciu o uprzednio sprawdzony
kwestionariusz,
w stosunkowo krótkim okresie czasu i na
całym wytypowanym
do badań obszarze. Zastosowanie
metody bezpo16
- 179.
M. Fralnlk'OfWska, Problemy
atlasu
etnograficenego,
"Lud"
1948, t. 38, s. 154-
Stan przygotowania
Etnologicznego
Atlasu
Europy
227
średniej nie powoduje również ograniczenia
w wyborze tematyki badań,
gdyż przygotowany
badacz, obserwujący
bezpośrednio
życie wsi i przeJawy kultury ludowej jej mieszkańców,
może dostarczyć
danych w zasadzie z każdego zakresu. Nie trzeba dodawać, że największym
mankamentem tej metody gromadzenia
danych są ogromne koszty pracy. Bez
porównania bardziej opłacalna w tym zakresie jest metoda ankietowego
gromadzenia danych, która umożliwia przy tym zagęszczenie sieci badań
i zgromadzenie dużo większej ilości materiałów.
Wartość ich obniża z koki jakość zebranych danych, np. brak, niepełne lub nawet zafałszowane
odpowiedzi, nierównomierność
ich rozmieszczenia.
W EA zdecydowano
się na przyjęcie obu metod gromadzenia
żródeł
ustalając,
że podstawowy
zasób materiałów
będzie pochodził z bezpośrednio przeprowadzonych
badań terenowych
oraz z ankiet rozprowadzonych korespondencyjnie,
w stałej sieci punktów badań EA. Wskazane kategorie żródeł zostaną dla celów EA zgromadzone za pośrednictwem
i przy
czynnym udziale poszczególnych
pracowni atlasów narodowych
oraz wytypowanych
ekspertów.
Dane zawarte w literaturze,
archiwach
i zbiory muzealne będą stanowiły
w EA żródła uzupełniające,
pomocnicze.
Zgodzono się bowiem z faktem, że uzyskanie porównywalnych
w przestrzeni i czasie materiałów
może zapewnić jedynie stosunkowo
równoczesne zdjęcie terenowe przeprowadzone
dla celów EA na całym obszarze.
Realizatorzy
EA dużą wagę przywiązali
do wyboru i ustalenia
samej tematyki badań. W rezultacie licznych i ożywionych
dyskusji przy
Jej typowaniu przyjęto kilka ustaleń wstępnych,
a mianowicie, że jest to
zjawisko kulturowe
na tyle powszechne, że możliwe do badań EA (chodziło o wyeliminowanie
z badań zjawisk właściwych
tylko dla niewielkich obszarów Europy), że jest ono porównywalne
na obszarze badanym w EA i że stan jego opracowania
w źródłach etnograficznych
na
całym obszarze Europy jest mniej więcej równomierny.
Następnie ustalnno, że w ten sposób typowana
dla EA lista tematów będzie dotyczyła
elementów
tzw. tradycyjnej
kultury
ludowej.
Dokładne
wyjaśnienie
i sprecyzowanie
tego ostatniego określenia
okazało się jednak zadaniem
trudnym.
Gem:'ralnie przyjęto więc zasadę, że chodzi o przedstawienie
sianu kultury
ludowej w okresie preindustrialnym
oraz o zarejestrowanie zmian i przekształceń
elementów
kultury
ludowej zachodzących
\v Europie w miarę postępu industrializacji.
Dla śledzenia dynamiki zjaY' isk kulturowych
przyjęto w EA gromadzenie
materiałów
odnoszących
~:ję do okresów:
l) do połowy XIX w., 2) do końca XIX w. i pocz. XX w.,
3) do połowy XX w. Założono bowiem, że dla pierwszego okresu chaf<:lkterystyczny jest jeszcze stan zachowania tradycyjnej
kultury ludowej
\V Europie .. Jednocześnie
zauważono,
że dla fego okresu czasu trudno
już będzie zabezpieczyć dla EA materiały
pozyskane jedynie na drodze
228
ZOFIA STASZCZAK
przeprowadzonych
badań terenowych.
Istniejące zaś etnograficzne
zasoby materiałowe,
odpowiadające
tej cezurze czasu, cechuje
nierównomierność pod względem przestrzennego
rozmieszczenia.
Niewystarczający
jest również stopień możliwości ich porównywania,
wynikający
z odmienności zastosowanych
technik i metod gromadzenia
oraz przetwarzania danych. Lepsza sytuacja w tym zakresie rysuje się dla drugiego wyodrębnionego
okresu, do którego będzie należał podstawowy zrąb żródeł
v'/ykorzystanych
w EA, pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych celowo dla potrzeb tego wydawnictwa.
Z drugiej jednakże strony
podkreślano,
że dla tego okresu charakterystyczne
są już zmiany i deformacje tradycyjnych
elementów
kultury ludowej, stanowiące rezultat
procesów gospodarczych,
tj. industrializacji
i związanych
z nią zmian
społecznych typu urbanizacji.
Obydwa te procesy znalazły wyrażne odbicie w kulturze ludowej, chociaż zaznaczyły się w różnym stopniu i czasie w poszczególnych
krajach
Europy. Odnośnie do ostatniego
okresu
zwracano
z kolei uwagę na nierównomierność
zachowania
elementów
tradycyjnej
kultury
ludowej na obszarze Europy. Podczas gdy w niektórych krajach stanowią one jeszcze zjawiska w pełni żywe (budownictwo, strój), na innych obszarach Europy występują one już tylko jako
formy reliktowe, przeżytkowe,
bądź uległy nawet zupełnej niwelacji.
W nawiązaniu
do tychże trudności
zaprezentowano
w EA i inny
punkt widzenia. Np. B. Bratanić uważa za bezprzedmiotowe
typowanie
z góry dokładnych
cezur czasowych i sądzi, że wystarczy
jedynie wyróżnienie tzw. preindustrialnej
kultury 17. Ma ona oznaczać formę lub
typ kultury,
a nie określony
chronologicznie
okres, który mógłby być
v.:yznaczony sztywną cezurą czasową. Zwracano jednakże uwagę, że proces industrializacji
w nierównym
stopniu wpływał
na zmienność poszczególnych
zespołów elementów
kultury
ludowej, np. szybciej ulegał,v zmianom elementy tzw. kultury materialnej,
w mniejszym
zaś stopniu zjawiska kultury
duchowej.
Wśród inicjatorów
EA przeważa jednak pogląd, że zjawiska kulturowe
należy badać i przedstawiać
w ich
historycznym
rozwoju, a nie tylko koncentrować
uwagę na ich prze·strzennym
występowaniu
w celu wykrycia znaczących regularności
i korelacji, zmierzających
do ustalenia praw rozwoju kultury. Sprawa ujęć
chronologicznych
w atlasach etnograficznych
i znaczenie mapy etnograficznej jako podstawy do rekonstrukcji
historycznej
badanego zjawiska
stanowi przedmiot licznych dyskusji 18. W związku z tym można zauwa-
Bruk, Etnograjiceskij
... op. cit., s. 17.
K'Uitrzeba-FlojlllaroWla, op. cit., !s. 162 - 169; L. SZlolnoky.
Die
Karte
aLs MitteL
"Eithlllol0'gli:a Euro-
paea"
1975, t. 8, z. 1 s. 85 - 97.
17
18
der
historischen
und
junktionaLen
AnaLyse.
ethnoLogische
Stan przygotowania
EtnoLogicznego
Atlasu
229
Europy
zyc, że w EA przeważyło
dążenie do generalizacji
dat szczegółowych
wydobytych
w badaniach
terenowych
dla przedstawienia
mapowanych
zjawisk w co najmniej kilku okresach czasowych. Tendencja ta w pewnym stopniu nawiązuje do rozwiązań stosowanych
w kartografii
radzieckiej, gdzie dotąd opublikowane
atlasy etnograficzne
są w zasadzie próLą uporządkowania
i interpretacji
elementów kulturowych
zestawionych
dla ściśle określonych
okresów czasu. Jednakże
atlasy te opierają się
i wykorzystują
głównie już zastane, dawniejsze
źródła, pochodzące na
ogół z przełomu XIX i XX w. Atlasy radzieckie nie wykorzystują
danych pochodzących
ze współczesnych
badań terenowych.
Natomiast EA
zamierza głównie relacjonować
materiał zebrany poprzez prace terenowe, a więc dotyczący okresu prowadzenia
badań. Oczywiście poprawnie przeprowadzone
badania terenowe
pozwalają
na prześledzenie
historii zjawiska, ustalenie dat przemian oraz przyczyn zachodzącej zmiany. Jednakże
może w tym zakresie być mowa jedynie a chronologii
\vzględnej.
Nie można jednak zapominać,
że zastosowanie
samej metody kartograficznej pozwala wydobyć dynamikę zjawisk kulturowych,
i to dynamikę niewątpliwą,
poprzez ich typologię.
Kartogram
etnograficzny
przez alternatywne
porównywanie
zjawisk określonych
typologicznie pozwala na wydobycie
i ustalenie
zmiany kulturowej.
Taka możliwość
i~tnieje przez porównanie
i prześledzenie
np. wyłącznego,
obocznego
i braku występowania
danego zjawiska, typu i jego odmiany, nazwy
i desygnatu, funkcji zasadniczej i pomocniczej, funkcji odświętnej i codziennej. W ten sposób opracowane
kartogramy
etnografriczne
stwarzają z kolei podstawę dla prześledzenia
współzależności
zachodzących
między kartograficznie
opracowanymi
zjawiskami,
ujawniają
ich zmienność i wynikające
z niej następstwa.
Przy konstruowaniu
poprawnego
kartogramu etnograficznego
chronologia względna każdego zjawiska i stopień generalizacji
kryteriów
wyodrębnienia
go mają więc podstawowe
znaczenie. Jak najdokładniejsze
zdanie sobie sprawy co do tych dw6ch
elementów
winno stanowić już wstępne
założenia konstrukcyjne
kartogramu.
Powracając
do samej listy tematyki
przewidzianej
do opracowania
w EA należy zauważyć, że została ona zatwierdzona
już na drugiej konferencji w Bonn (1968). Dla zorientowania
się w kryteriach
wyboru tej
'tematyki, jej układzie i zastosowanym
podziale wytypowanych
zjawisk,
warto przytoczyć tę listę w całości 19: 1. Rolnictwo i hodowla: 1. narzę19 Bnuk, Etnograficeskij
narodOwa
konferencja
graficznego.
"Lud"
...
op. cit.,
s. 12 - 13; poil'. też K. WY'Pych, II Między-
robocza
Komisji
Organizacyjnej
1.969,t. 53, s. 464 - 466.
Europejskiego
Atlasu
Etno-
230
ZOFIA STASZCZAK
dzia orki i orka, 2. ręczne narzędzia uprawy ziemi, 3. narzędzia do rozkruszania
i wyrównywania
ziemi (brony, wały), 4. kośba i zbiór siana,
5. zbiór zboża, 6. formy suszenia zbóż, 7. młócenie, suszenie i oczyszczanie ziarna, 8. przechowywanie
ziarna (spichrze), 9. uprawa winorośli,
10. typy hodowli i pasterstwa,
11. wypas bydła na pastwiskach, 12. pszczelarstwo (kłody, ule); II. Osiedle i dom: 13. grarllice i ogrodzenia pól, pastwisk, lasów i sadów, 14. kształty
osiedli, 15. zagroda, 16. budownictwo mieszkalne
i gospodarcze
(materiały,
techniki i formy konstrukcji,
rozplanowanie
wnętrza), 17. urz<'jdzenia ogniowe, 18. formy kołysek, 19.
przechowywanie
mąki; III. Pożywienie
i napitki: 20. chleb i jego wypiek, kasze, 21. posiłki (czas posiłku, śniadania),
22. produkty
mleczne
(masło, ser, mleko), 23. konserwacja
mięsa (ubój, wyroby z mięsa), 24.
napoje; IV. Odzież i tkactwo: 25. główne części odzieży męskiej i żeńskiej, 26. obuwie, zwyczaj chodzenia boso, 27. pranie, 28. zawód tkacza;
V. Transport wiejski: 29. wozy, taczki, sanic, włóki, 30. transport nasobny i juczny, 31. zaprzęg wołów, 32. zaprzęg koni; VI. Życie społeczne:
3:3. podział prac polowych, 34. zajęcia kobiece, 35. formy dziedziczenia,
36. czas zmiany służby, pastuchów i formy ich wynagradzania;
VII. ZwyGaje rodzinne: 37 zwyczaje weselne, 38. zwyczaje urodzinowe, ;J9. zwyczaje pogrzebowe,
40. pochówki
i formy nagrobków,
41. wspominki
i dni wspomnieIl (miejsce, czas, pożywienie, zwyczaje); VIII. Zwyczaje
doroczne: 42. zimowe orszaki, 43. zwyczaje zimowe, 44. Nowy RoI,:, 45.
wiosenne pochody, 46. pisanki,
47. zwyczaje żniwiarskie,
48. patreni
zwierząt i pogody; IX. Kultura
duchowa: 49. koszmary, wampiry, wilkołaki, 50. żeńskie postacie z podań, związane
z określonym
dniem
i miejscem, 51. olbrzymy, karły, wróżki, leśne duchy, południce, 52. szcześliwe i nieszczęśliwe
dni tygodnia, 53. ludowe nazwy najważniejszych
zawołań.
Z powyższej listy tematycznej
EA vvyraźnie wynika, że przy typowaniu zagadnień wchodzących
w jej skład skupiono głównie uwagę na
badaniu tradycji starszych, wywodzących
się z mniej skomplikowanych
struktur
społecznych
i kulturowych.
Podobnymi
kryteriami
przy doborze tematyki
badań posłużyły się i niektóre atlasy narodowe. Wydaje się jednak, że bardziej uzasadnione
jest przedstawienie
właśnie na
\viększych
obszarach
zjawisk starszych,
wyodrębnionych
przy pomocy
bardziej zgeneralizowanych
kryteriów, przy których domniemanie a jednolitych uwarunkowaniach
jest bardziej
uzasadnione.
Oczywiście
nie
oznacza to, że przestrzenne
przedstawienie
zjawisk
kultury
ludowej
miałoby ograniczać się jedynie do form reliktowych
i przeżytkowych,
choć z pewnością są one łatwiejsze
do kartograficznego
przedstawienia
ze względu na stagnację,
w jakiej się znajdują.
Istnieje przecież wiele
starych, tradycyjnych
form kulturowych
wywodzących się z zamierzchłej
Stan
pTzygotowania
Etnologicznego
Atlasu
EUTopy
231
przeszłości, które żyją i rozwijają
się w nowoczesnych
społeczeństwach
(np. choćby z dziedziny
pożywienia,
zwyczajów
towarzyskich) 20. J ednakże przy badaniu tychże zjawisk należy lic~yć się z różnymi i świeższej daty odkształceniami
i dlatego typologiczne
założenia kartogramu
mogą mieć w tym zakresie podstawowe znaczenie.
Sprawa k o n c e p c j i kar t o g r a m u etnograficznego
jest sprawą
bardzo skomplikowaną,
zawierającą
w sobie wiele niełatwych do rozwiązania problemów. Na koncepcję kartogramu
składa się bowiem nie tylko zaprezentowanie
rozmieszczenia
jednego zjawiska, ale również uzasadniona typologiczni e i historycznie,
a nie tylko geometrycznie,
konfrontacja kilku zjawisk. W pełni wartościowa
mapa etnograficzna
wymaga należytego
rozwiązania
szeregu
zagadnień
merytorycznych,
jak
i technicznych,
wyłaniających
się w toku skomplikowanego
procesu jej
1,ształtowania.
Dla poprawnego
przebiegu tego etapu prac w EA zadanie pmNyższc zostało przez Międzynarodowy
Komitet powierzone
specjalistom, którzy będą autorami
poszczególnych
zespołów kartogramów.
Zespół kartogramów
ma dotyczyć określonego
tematu i będzie opracowywany dla całej Europy, w kraju zamieszkania
autora, specjalisty
w,
Zi.\krcsie podjętej
tematyki.
Jako pierwsze
tematy do kartograficznego
opracowania
zostały w EA wytypowane:
1. zwyczaj palenia rytualnych
ogni (M. Zender); 2. naEędzia
orki, 3. narzędzia
związane z obróbką
ziemi (B. Bratanić); 4. ko~;ba (K. Wilkuna); 5. materiał
budowlany
domów mieszkalnych
(J. Barabas, S. 1. Bruk); 6. zimowo-bożonarodzeniowe obrzędy (B. Bratanić); 7. wozy i powózki; 8. formy kołysek; 9. tłuszcze jadalne. Prace nad wymienionymi
tematami
są w różnym stopniu
wawansowane,
ale większość z nich jest już kartograficznie
opracowy'sana w centralnych
pracowniach
w Bonn i Zagrzebiu. Pcszczególne
zespoły kartogramów
będą zaopatrzone
w komentarze
tekstowe
pisane
przez specjalistów oraz autorów z poszczególnych
obszarów narodowych,
którzy skomentują
obraz przestrzenny
prezentowanego
kartograficznie
zjawiska.
Duży wpływ na ostateczny
kształt, przejrzystość
mapy etnograficznej i jej komunikatywność
mają zastosowane
techniki i ś l' o d k i w yr a z u kar t o g r a f i c z n e g o. Wymagana
w tym zakresie znajomość
reguł i zasad stanowi niemal odrębny dział wiedzy przy opracowywaniu
hartcgramu
etnograficznego
21. Z dwóch
zasadniczych
środków wyrazu
kartograficz·nego stosowanych
w atlasach narodowych,
tj. techniki punktowej i techniki płaszczyznowej
(powierzchniowej),
pierwszą
z nich
K. Kwa~niew~ki, Możliwości
metody
kaTtograficznej
w badaniach
nad kul"Studia MetodologicZJne" (Poznań) 1965, t. 1, s. 105- 114.
2t
Por. ,np. E. Rohr, Die VolkstumskaTte,
Leipzig 1939; .J. Barabas KaTtognijiai
módszaT a neprajzban,
BudaJpeszt 1963.
20
t'l1.rq współczesnq.
232
ZOFIA
ST ASZCZAK
uznano za podstawową
przy opracowywaniu
map w EA. Zastosowanie
techniki 'punktowej
pozwala bowiem na ścisłą lokalizację
geograficzną
miejscowości,
z której pochodzi uzyskana dla atlasu informacja.
W ten
sposób umożliwia
ona nie tylko uzyskanie
zgodnego z rzeczywistością
obrazu przestrzennego
rozmieszczenia
badanych
zjawisk,
ale ułatwia
ona i umożliwia dokładne porównanie ze sobą map dotyczących różnych
zagadnień.
Technika punktowa
zwiększa więc nie tylko przejrzystość,
ścisłość mapy, ale podnosi również jej wartość źródłową, zwbszcza gdy
do mapy załączone są odpowiednio opracowane
indeksy objętych badaniami miejscowości.
Z uznaniem
należy podkreślić
fakt, że pozostałe
t'~chniki postanowiono
w EA traktować
jako pomocnicze, uzupełniające,
z możliwością oczywiście łącznego ich stosowania
na jednej mapie.
Nie sposób obecnie, przed ukazaniem
się choćby pierwszych
map,
ocenić założenia Etnologicznego
Atlasu Europy, który stanowić ma rezultat postępującej
potrzeby
międzynarodowej
współpracy.
Nie sposób
określić jego znaczenia dla etnografii Europy - dziedziny, którą zwykło
się określać jako defiicytową 22. E'tnologiczny Atla's Europy jest w każdym razie pierwszym
krokiem w kierunku
przygotowania
syntezy etnografii
Europy, w kierunku
jej opracowania
i obiektywnego
przedstawienia
kultury
poszczególnych
społeczeństw
w kontekście
globalnego jej potraktowania
w warunkach
Europy, w celu wykrycia
znaczących regularności
i korelacji 23. Oczywiście EA nie może zastąpić syntezy etnografii
Europy, gdyż ze względu na profil i zakres tego wydawnictwa znajdzie się on w połowie drogi pomiędzy kompendium żródłowym a ukierunkowaną
syntezą: nie będzie tylko tym pierwszym, ze
względu na skomplikowaną
pracę badawczą poprzedzającą
ustalenie typologii i jej uwarunkowań,
nie będzie też tylko tym drugim, ze względu na możność reinterpretacji.
W tym związku z powyższym warto sformułować
kilka uwag końcowych, wypowiedzianych
z polskiej perspektywy
w nawiązaniu
do realizacji EA:
l. Fakt słabego uczestnictwa, a w zasadzie brak bezpośredniego udziału polskich etnografów w pracach związanych z przygotowaniem
i opracowywaniem
EA, musi wywołać zrozumiałe zdziwienie. Wobec tego, że
niejedna osoba zajmuje się w Polsce zagadnieniami
kartografii
etnogra-
A.
22
Zadrożyń'ska-Barącz,
Nowa
dziedzina
deficytowa
-
etnografia
Europy.
"Etnograf!ia
Polsk'a" 1970, t. 14, z. 2, s. 207 - 214.
23 Za
takie 'Opr,alcowa1nie niestety
,ni'emożna
UlJiliać: Jro-Volkskunde.
Europaische
Lander.
Beharrung
und
Gcgenwart,
red.
T.
Gebhardti
J. Hanika,
1974,
t. 58, s. 242 - 213.
Wandel
der
europaischen
Munchen
1963;
por.
Volkskultur
rec.
Z.
in
der
StasL'Jczak
[w:]
"Lud"
Stan przygotowania
Etnologicznego
Atlasu
Europy
233
ficznej i wobec znających się na pracy atlasowej, z współautorką
pierwszego etnograficznego
atlasu narodowego
w Europie (prof. J. Klimaszewską) na czele, trudnv znaleźć dla powyższej sytuacji przekonywujące wyjaśnienie.
2. Realizacja
EA stwarza
konkretne
zobowiązania
dla wszystkich
pracowni atlasów narodowych
w Europie, które winny podjąć opracowanie tych zagadnień,
które będą mu służyły. Duży wysiłek winien
być włożony w maksymalne
podporządkowanie
się w tym zakresie centralnym zaleceniom i dyrektywom,
aby w ten sposób zabezpieczyć
dla
EA w pełni wiarygodną
i porównywalną
bazę źródłową.
3. Ważniejsze wydaje się szybkie zestawienie
i opracowanie
podstawowych zróżnicowań
etnograficznych
Europy, ze względu na podstawowe typy zjawisk w Tóżnych dziedzinach,
co już służyć może do dalszej analizy, aniżeli może bardziej zaspokajające
ambicje autor:')w pog!ębione, wyjaśniające
studia poszczególnych
zagadnień, w oparciu o analizę odmian i pododmian.
4. W związku z podjętą w EA tematyką
zgodzić się należy z jedną
lub drugą wersją koncepcji przedstawienia
stanu kultury
preindustrialnej, niemniej najważniejsze
wydaje się przedstawienie
tych zagadnień,
które datują się z epoki preindustrialnej,
ale które - mimo industrializacji - żyją i funkcjonują
nadal.
5. Kryterium
preindustrialności
wydaje się konieczne,
ale niewystarczające, a niwelujący
wpływ przemian cywilizacyjnych
zaznaczał się
silnie już przed rewolucją
przemysłową.
Dlatego ważne jest przyjęcie
takich jednostek
typologicznych,
które nie sprowadzą
zróżnicowań
etnicznych
wyłącznie
do stadiów
rozprzestrzeniania
się cywilizacji
zachadnio-europejskiej,
czy może śródziemnomorskiej.
6. Chronologia
względna
powinna
być brana
pod uwagę przede
v,,'szystkim przy ustalaniu typów i odmian badanych zjawisk. W mniejszym stopniu winna być brana pod uwagę w związku z analizą źródeł
pisanych i muzealnych
(bo może to oznaczać chronologię
źródeł, a nie
zjawisk), a w bardzo niewielkim
stopniu przy iluzorycznym
odtwarzaniu chronologii z pamięci informatorów
w drodze badań i ankiet.
ZOFIA STASZCZAK
234
ZOFIA STASZCZAK
I/ETAT
DE PREPARATIONS
DE L'ATLAS ETHNOLOGIQUE
DES PAYS VOISINS
(R
DE L'EUROPE ET
e s u m e)
Aprcs avorr prcsentó une cOIurtehi!slto,i're des il!1~tJi'ativeset des actlvitós qui
ant rendu possible l'entrepr'is·e de l'Atlas Ethnologique de l'Europe et des Pays
Voris'in,s (EA), l'a'llteur dVIJ1lIleun 'colmpie-rendu des. <1!rguments et dc'S conclusiOillS
ace~p~es ·,'il s'.agi1 ·du tiotre, a'UisoSJi
bi·en que des ,me.thodes e1 dC'Stechniques de presentation .ca·rtogralphiq,ue. On ·a a:eoeple Ie regle de 1<1n~pr'Ć'senta:tion par points de
la dCn'sit'e uIl'ifonme, .mais oon£orme a La denJSri,tcde la population en diffórL'nts
p'iyS. La dófinlition destel1mes sera con£olrme a la diversitiÓ culturelle de l'espa'ce
dL' l'Euro1pe enbóre ,et les dou1~)ees SlerOll1Jt
obtenues par l'enquete sur Ie terrain,
et en .supplement de la 1itterature, des aJ'!(~hiveset des .mUSCt's.EA s'eUnreera de
donner ·un tableau 'Clynamique et chronologique de la ,cuHure preindustriclle
de
l'Europe.
L'aut.eur remarque une cCl"laiJloec'oIDitraldieot:i'Oil'l
entre ambitions documental·res
et cx.plicatives et surtout EJntre l'aoceptat,ioll1 dou ·critere "pr1eindustriel" et chronologique en meme temps. Ce:He :eon!Jradi-cii,onpeut dOl1'l1JCT
1'li'l11agedu progres de
civilisatiocls au lieu de l'irrn.age de k1 dive.rsHe 'Oultua--elk d-c l'Eut'ope. Son pustulat
e'.:' de s'oocu;Pe<r surtout des elem'C'l1it'sde cultm'·e :preindustnidle,
m<1is
qui fOI1lctiennent
jusąu'au pr6s·ent. et ne son,t po~nt des survivances, et de prendre en
eonsjderation
surtout la dynamique
culturelle, qui resulte plus d'analyse typologique quechronologique.