http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/781.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1
SPRAWOZDANIE
Z PRAC EKSPEDYCJI MONGOLSKIEJ ZAKŁADU
IHKM
ETNOGRAFII
P A N W R O K U 1973
P r o w a d z o n e w 1973 r. p r a c e e k s p e d y c j i mongolskiej Zakładu E t n o g r a f i i I H K M
P A N były kontynuacją d o t y c h c z a s o w y c h studiów n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n e j
k u l t u r y k o c z o w n i c z e j w w a r u n k a c h rozwijającego się państwa socjalistycznego.
S k o n c e n t r o w a n o się n a t e m a t y c e społecznej s y t u a c j i młodych p a s t e r z y ; z a g a d n i e n i e
to s t a n o w i od 1971 r. płaszczyznę wspólnej p r a c y M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k i P A N ,
a p o d s t a w o w e założenia badań były p r z e d s t a w i a n e w k o l e j n y c h
sprawozdaniach
z prac ekspedycji .
1
T e g o r o c z n e b a d a n i a trwały 6 t y g o d n i w l i p c u i s i e r p n i u i objęły somony O l d z i j t
i Erdene-dałaj w a j m a k u środkowogobijskim. T e r e n y t e położone około 200 k m n a
południe o d U ł a n B a t o r stanowią strefę przejściową pomiędzy t z w . p a s e m e h a n g a j s k i m a półpustynnymi r e j o n a m i G o b i . A j m a k środkowogóbijski należy do przecięt
n y c h p o d względem p o z i o m u gospodarki a j m a k ó w M R L . Podstawą gospodarki j e s t
h o d o w l a wielbłądów, e k s t e n s y w n a z u w a g i n a n i e d o b o r y p a s z o w e i r z a d k i e z a l u d
nienie. Ukształtowana w t y c h t r u d n y c h w a r u n k a c h k u l t u r a j e s t z pewnością s k r o m
n i e j s z a niż n a o b s z a r a c h północnych Mongolii, a l e też w p e w n y c h a s p e k t a c h j e s t
od n i e j b a r d z i e j z a c h o w a w c z a . P r z y b a d a n i u mongolskiej t r a d y c j i n i e może j e d n a k
stanowić źródła d l a o r z e k a n i a o k u l t u r z e d a w n e j M o n g o l i i ze względu n a s p e c y
ficzną odrębność. W d z i e d z i n i e społecznej w a r t o c h y b a zasygnalizować i s t n i e n i e
z j a w i s k a n a z w a n e g o p r z e z n a s u m o w n i e „gobijskim m a t r i a r c h a t e m " . W y r a ż a się o n o
w dominującej r o l i kobiety w g o s p o d a r s t w i e i r o d z i n i e (kobieta w y k o n u j e t u t e
n a w e t n a j t r u d n i e j s z e i n a j b a r d z i e j męskie zajęcia, j a k ujeżdżanie k o n i i w i e l b ł ą d ó w ) .
P o z y c j a męża — który może być wręcz o k r e s o w y m p r z y b y s z e m w j u r c i e — j e s t
niestała, w związku z c z y m n a G o b i u ż y w a się m a t r y l i n e a r n e g o s y s t e m u pokrewień
s t w a . S y t u a c j a t a w p ł y w a n a u t r z y m y w a n i e się o d m i e n n e g o niż w północnej M o n
golii s y s t e m u t r a n s m i s j i treści k u l t u r y t r a d y c y j n e j i innego p o z i o m u znajomości tej
t r a d y c j i . W b a d a n i a c h wyraziło się t o w prawidłowości, zgodnie z którą k o b i e t y były
n i e r z a d k o l e p s z y m i i n f o r m a t o r a m i niż mężczyźni. W y d a j e się n a w e t , że c i o s t a t n i
n a ogół gorzej z n a l i problematykę j u r t y i g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o niż mężczyźni
z i n n y c h regionów. W interesującej n a s s y t u a c j i młodego p o k o l e n i a okoliczność t a
p r z e j a w i a się s t o s u n k o w o n i e z n a c z n y m i t e n d e n c j a m i m i g r a c y j n y m i . O d d a l e n i e o d
U ł a n B a t o r , b r a k i n n y c h rozwiniętych ośrodków m i e j s k i c h , p r z y z w y c z a j e n i e do
P a t r z : J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia
1971. Nowa faza badań polskiej
ekspe
dycji
etnograficznej,
„Etnografia P o l s k a " , t. 17: 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z ,
Z badań Zakładu Etnografii
IHKM
PAN
nad kulturą i społeczeństwem
Mongolii
w roku 1971, „Etnografia P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach
nad spo
łeczeństwem
mongolskim
prowadzonych
przez Zakład Etnografii
w 1972 г., „ K w a r
t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , r o c z n i k X X I , 1973, z. 3.
1
13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1
194
KRONIKA
t r a d y c y j n e g o b y t o w a n i a , które — może właśnie dlatego, że przebiega w ciężkich
w a r u n k a c h — jest d l a w i e l u młodych mieszkańców G o b i jedyną dopuszczalną formą
egzystencji — w s z y s t k i e te c z y n n i k i powodują, że znajomość m i a s t a i a k c e p t a c j a
m i e j s k i e g o t r y b u życia są n i e w i e l k i e , a d e k l a r a c j e n a t e m a t p o r z u c e n i a p r a c y w p a
s t e r s t w i e n a r z e c z zajęć m i e j s k i c h s p o r a d y c z n e . Materiałów n a t e n t e m a t dostarczyły
o d p o w i e d z i n a p y t a n i a k w e s t i o n a r i u s z a , który z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i w y k o r z y
s t y w a n y j e s t o d 1971 r. W t y m r o k u z r e a l i z o w a n o 30 a n k i e t dotyczących w a r u n k ó w
b y t o w y c h , p r a c y z a w o d o w e j i a s p i r a c j i młodych p a s t e r z y . J e s t to l i c z b a pokaźna,
wziąwszy pod u w a g ę trudności d o t a r c i a do n i c h (młodzież przeważnie poza domem,
w sezonie l e t n i m o d d e l e g o w a n a n a a k c j e sianokosów). Duże r o z p r o s z e n i e ludności
(odległość między poszczególnymi g r u p a m i j u r t sięgała w s o m o n i e O l d z i j t n i e r z a d k o
kilkadziesiąt kilometrów) utrudniało p r o w a d z e n i e badań i odbiło się n a i c h r e p r e
zentatywności, d a w a ł o j e d n a k materiał s p e c y f i c z n y , uzupełniający d o t y c h c z a s z e b r a n e
i n f o r m a c j e . W y d a j e się zresztą, że w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h n i e może być m o w y
0 z a c h o w a n i u w y m o g ó w badań s t a t y s t y c z n y c h w postaci d o b o r u próby r e p r e z e n
t a c y j n e j . Można c o najwyżej dążyć d o osiągnięcia proporcjonalności w doborze
informatorów, zwłaszcza ze względu n a i c h płeć i w i e k .
Oprócz a n k i e t n a t e m a t s y t u a c j i z a w o d o w e j młodzieży z e b r a n o p o n a d 40 w y
w i a d ó w dotyczących znajomości t r a d y c j i , w t y m 30 z młodymi p a s t e r z a m i , pozostałe
zaś j a k o w y w i a d y k o n t r o l n e ze s t a r c a m i . Umożliwią o n e odpowiedź n a pytanie, j a k
postępuje między g e n e r a c y j n y p r z e k a z k u l t u r o w y i j a k w obrębie d z i e d z i c t w a treści
t r a d y c y j n y c h p r z e k a z y w a n e są poszczególne e l e m e n t y , zwłaszcza znajomość e t y k i e t y
1 f o r m współżycia z g r u p ą rodzinną i lokalną.
Niżej podpisany realizował również b a d a n i a n a d kategorią p r z e s t r z e n i w k u l
turze mongolskiej. Przyniosły o n e w s u m i e około 20 w y w i a d ó w n a t e m a t o r g a n i z a c j i
p r z e s t r z e n n e j j u r t y , o b o z o w i s k a , k o c z o w i s k , s y m b o l i k i p r z e s t r z e n n e j , wartościowania
stron świata itp. Częściowym p o d s u m o w a n i e m jest o p u b l i k o w a n a w n i n i e j s z y m tomie
p r z e s t r z e n n a a n a l i z a j u r t y , n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e z o s t a n i e o p r a c o w a n i e następ
nych sfer przestrzeni.
Z e b r a n y w ciągu t r z e c h k o l e j n y c h w y j a z d ó w materiał — w s u m i e p o n a d 100
w y w i a d ó w — dotyczący młodych p a s t e r z y w y m a g a j e s z c z e n a p e w n o uzupełnień;
n i e prowadziliśmy d o t y c h c z a s badań a n i w północnej Mongolii w t e r e n a c h tajgi, a n i
n a z a c h o d z i e w ś r ó d różnorodnych g r u p e t n i c z n y c h zamieszkujących góry Ałtaju. B a
d a n i a będą z a t e m k o n t y n u o w a n e , a s t r o n a m o n g o l s k a z a m i e r z a wprowadzić do n i c h
grupę s a m o d z i e l n y c h badaczy, realizujących w t e r e n i e wspólny k w e s t i o n a r i u s z . S z k o
l e n i e t a k i e j g r u p y rozpoczęliśmy już w t r a k c i e e k s p e d y c j i , p r z y g o t o w y w a n y j e s t też
s p e c j a l n y instruktaż. Dzięki zwiększeniu l i c z b y badających można będzie osiągnąć
granicę istotności próby i poprawić j e j reprezentatywność, t a k trudną do osiągnięcia
w w a r u n k a c h stepu. Z e b r a n y d o t y c h c z a s materiał posłużył n a m do sporządzenia
wstępnego r a p o r t u d l a w ł a d z M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k , w którym przedstawiliśmy
p o d s u m o w a n i e d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań. Znalazły się t a m zarówno c h a r a k
t e r y s t y k a s y t u a c j i społecznej, w a r u n k ó w b y t o w y c h , k w a l i f i k a c j i z a w o d o w y c h i a s p i
r a c j i młodego p o k o l e n i a , j a k i p e w n e sugestie kroków, których podjęcie w y d a j e się
niezbędne d l a u r e g u l o w a n i a procesów a d a p t a c j i młodzieży do z a w o d u pasterza.
S p r a w o z d a n i e to zostało b a r d z o pozytjnwnie przyjęte p r z e z stronę mongolską;
będzie o n o n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e w rozszerzonej postaci n a łamach „Etnografii
P o l s k i " . J e s t to p i e r w s z y k r o k w k i e r u n k u wdrożenia rezultatów badań e k s p e d y c j i
w p r a k t y c e społecznej M o n g o l s k i e j R e p u b l i k i L u d o w e j .
Jerzy
Sławomir
Wasilewski
195
KRONIKA
W Y S T A W A RZEŹBY W D R E W N I E P L E M I E N I A M A K O N D E
E T N O G R A F I C Z N Y M W Z A G R Z E B I U , 1973
W
MUZEUM
O b o k e k s p o z y c j i ukazującej chorwacką kulturę tradycyjną w z a g r z e b s k i m m u
z e u m e t n o g r a f i c z n y m są również p r e z e n t o w a n e k u l t u r y pozaeuropejskie. E k s p o n a t y
znajdujące się w d z i a l e : V a n e v r o p s k e Kulturę pochodzą p r z e d e w s z y s t k i m z d a r o
w i z n podróżników, m i s j o n a r z y , artystów i i n
n y c h osób, które odwiedzały
różne k r a j e
i t a m wchodziły w p o s i a d a n i e zabytków k u l _ turowych.
Z b i o r y afrykańskie zawdzięcza m u z e u m
przede w s z y s t k i m
Dragutinowi
Lermanowi
z miejscowości Pożega, który był u c z e s t n i
k i e m e k s p e d y c j i S t a n l e y ' a , a następnie (w
o k r e s i e 1882-1896) zarządcą w s c h o d n i e j części
K o n g a . Również b r a c i a M i r k o i S t e v o S t e l j a n o w i e z K a r l o v c a , pozostający w l a t a c h 18"89-1901 w służbie M e n d i k a I I w E t i o p i i , w i s t o
t n y sposób p r z y c z y n i l i się do
wzbogacenia
kolekcji afrykanistycznej. T a tradycja z prze
łomu ubiegłego i obecnego s t u l e c i a j e s t k o n
t y n u o w a n a również i d z i s i a j . W i e l u Jugosław i a n przebywających z a granicą k o l e k c j o n u
j e z a b y t k i s z t u k i , które następnie po p o w r o
cie do k r a j u e k s p o n u j e w s a l a c h m u z e a l n y c h .
Przebywające służbowo w T a n z a n i i m a ł
żeństwo V a n d a i B r a n i s l a v Vukovič z B e l
g r a d u skierowało s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a k o
l e k c j o n e r s k i e n a sztukę p l e m i e n i a M a k o n d e ,
p r z e d e w s z y s t k i m n a rzeźbę w d r z e w i e . Z e
b r a n e p r z e z n i c h z a b y t k i pochodzą z terenów,
które plemię to z a j m u j e w c h w i l i obecnej,
to j e s t z Południowej T a n z a n i i o r a z północ
nego M o z a m b i k u ( p r o w i n c j a C a b o Delgado).
AFRIKA
S w o j e z b i o r y małżeństwo V u k o v i c z a
prezentowało s z e r s z e m u ogółowi n a w y s t a
w i e , która została z o r g a n i z o w a n a w M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w Z a g r z e b i u i odbywała się
w d n i a c h : 20 września —
10 października
1973 r. N a w y s t a w i e z a p r e z e n t o w a n o 26 w y
•TNOGRAFSKI MUZEJ
tworów sztuki Makonde z drzewa,
rzeźb
Z A G R E B
i płaskorzeźb; większość z n i c h u m i e s z c z o n a
20.9. - 10. IO.
była w 5 s z k l a n y c h gablotach. Z g r o m a d z o n e
e k s p o n a t y pokazały b o g a c t w o s z t u k i M a k o n
de, j e j głęboki c h a r a k t e r e s t e t y c z n y , i rozległość tematyczną. W i d z miał możność
z a z n a j o m i e n i a się z r e a l i z m e m i n a d r e a l i z m e m tej s z t u k i , stylizacją abstrakcyjną,
antropomorfizacją i personifikacją w rzeźbie M a k o n d e .
Trudno
dostatecznie
byłoby
poznana
scharakteryzować
ją
w
k i l k u słowach,
jako
i dopiero od k i l k u n a s t u l a t z a i n t e r e s o w a n o
D l a t e g o też poniższe krótkie u w a g i oparte zostaną n a w y p o w i e d z i
r
MOORAFH
że
n i e jest o n a
się nią
szerzej.
właściciela
zbio-
196
KRONIKA
r ó w z a w a r t e j w folderze do w y s t a w y . Jego z d a n i e m rzeźby M a k o n d e , w s z y s t k i e i c h
d e t a l e mają głębokie z n a c z e n i e s y m b o l i c z n e . W i ą z a n e są o n e z reguły z magią o r a z
obrzędami, ceremonią zaślubin, przyjęcia młodzieńca d o społeczności dorosłych, p o
s z a n o w a n i e m przodków. W rzeźbach p o k a z u j e się często walkę ze złymi d u c h a m i ;
również p r z e d m i o t y codziennego użytku b y w a j ą z a o p a t r z o n e w podobne m o t y w y .
K a ż d a rzeźba M a k o n d e uważana może być z a u n i k a t , ponieważ d u p l i k a t y n i e
zdarzają się. Pokazują o n e b o g a c t w o d u c h o w e g o życia tego l u d u i zdolności i m a g i n a c y j n e twórców — samouków, i c h m i s t r z o s t w o i zamiłowanie do rzeźbienia. I n s p i
r a c j a a r t y s t y c z n a j e s t b a r d z o s z e r o k a : o d f a n t a z y j n y c h t w o r ó w do s p r a w s e k s u a l
nych i polityki.
T o co n a j b a r d z i e j r o d z i m e , a u t e n t y c z n e w rzeźbie M a k o n d e — to w y t w o r y
z m o t y w a m i m i t o l o g i c z n y m i o r a z z życia d u c h o w e g o tego l u d u . M o t y w y t e mają
długą tradycję, a l e w dzisiejszej rzeźbie M a k o n d e n i e b r a k i w p ł y w ó w zewnętrz
n y c h . T a c z y s t o b a n t u s k a s z t u k a przyjęła a r a b s k i e i chrześcijańskoeuropejskie m o
t y w y . T a k więc w dzisiejszej rzeźbie s p o t y k a m y s y m b o l i c z n e e l e m e n t y zaczerpnięte
z mitologii, a l e też figurę m a t k i , która t r z y m a d z i e c k u książkę, c z y figurę mówcy
z m i k r o f o n e m , przemawiającego n a z g r o m a d z e n i u p o l i t y c z n y m .
W s u m i e w y s t a w ę należy ocenić z a cenną i pożyteczną. Umożliwiła o n a z a p o z
n a n i e się szerszego ogółu z e s t o s u n k o w o mało poznaną sztuką l u d u M a k o n d e , a z a
r a z e m w y j ą t k o w o r z a d k o eksponowaną — ják i s z t u k a i n n y c h g r u p e t n i c z n y c h
A f r y k i — w naszej części E u r o p y .
J a k o d o d a t k o w e e l e m e n t y n a s a l i w y s t a w o w e j p o k a z a n o f r a g m e n t nogi słonia
o r a z słomiany kobierzec, n a ścianach zaś u m i e s z c z o n o niezbędne t a b l i c e i n f o r m a c y j n e .
Bogusław
Żydok