http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4753.pdf
Media
Part of Fakty etnologiczne i metody ich badań / LUD 1946 t.37
- extracted text
-
STANISŁAW PONIATOWSKI
FAKTY ETNOLOGICZNE
I METODY ICH BADAŃ
W p o z o s t a ł y c h maszynopismaeh w z g l ę d n i e r ę k o p i s a c h
śp. prof. St. Poniatowskiego znajdujemy k i l k a r e d a k c j i ,
u j m u j ą c y c h zagadnienie metodologii etnologicznej. Ż a d n a
jednak nie jest w y k o ń c z o n a . Umieszczona w poprzednim
numerze praca śp. Profesora m i a ł a s t a n o w i ć część w s t ę p n ą
z a k r e ś l o n e g o na d u ż ą m i a r ę dzieła etnologicznego o p o c h ó w
kach, « M a h a v r a t a » .
Jednak Czcigodny Autor, j a k w i d a ć z pozostawionego
schematu innego dzieła, z a m i e r z a ł w y d a ć osobno metodolo
gię etnologii, pod t y t u ł e m «Metody etnologii)). Poniżej poda
jemy 1° ó w szkic, i 2° pewne jego rozprowadzone
rozdziały,
k t ó r e p o z b i e r a l i ś m y w całość, w z g l ę d n i e uzupełnili w e d ł u g
notatek szkicowanych o ł ó w k i e m przez Autora. N a d a l i ś m y i m
tytuł w e d ł u g n a g ł ó w k a jednej z redakcji maszynopisu, jako
najbardziej o d p o w i a d a j ą c y treści poruszanych z a g a d n i e ń .
( E d w a r d Bulanda T. J.)
METODY ETNOLOGII
W stęp
A. potrzeba, zadanrie i podiział etnologii:
1• potrzeba:
podobnie, jak wszystkie inne nauki i , szerzej biorąc,
wszelka systematyczna praca, również i praca naukowa
etnologa musi kierować się określonymi metodami, któ
rych
33
2. z a d a r n i e:
prowadzić badaczy do .obiekŁywniego i w każdorazowym
stanie nauki tylko jednioznatcznego rozwiązywania zagad
nień, dotyczących: krytyki materiałów, badania wytwo
rów d badamiia ludów, stoisowniie do czego przyjmuję dla
metod etnologii następujący
3. p o d z i a ł:
metody krytyki materiałów (inaczej krytyki źródeł),
badania wytworów (inaczej metody etnologii
ogólnej),
,,
badania ludów (inaczej metody etnografii);
В. r o z w ó j metod etnologii:
1. Czynniki warunkujące ten rozwój:
a) rozwój nauk filozoficznych, powodujący rozwój me
tod krytyki materiałów,
b) rozwój samej etnologii i nauk z nią sąsiadujących, po
wodujący zmiany w poglądach na w-łasmości badanych
przedmiotów, a więc w konsekwencji
rozwój metod badania wytworów i
ludów.
2. Dotychczasowe główne etapy tego rozwoju:
a) psychologizm
1. idealistyczny,
2. materialistуczny (przyrodniczy),
3. socjologiczny,
4. freudyzm,
5. funikcjoruali zm;
b) history zm
(i. aintiropogeogiraficzny (początkowy),
7- dyfuzjoniizm angielski,
9. history z m kontynentalny;
Lud, T. X X X V I I
3
34
с) kierunki о charakterze mieszanym przyrodniczo-histo
rycznym
10. o l o g e n i i c z n y ,
11. statystyczny.
Wykład
1. M e t o d y k r y t y k i
1
materiałów :
A. Zbieranie materiałów w terrenie:
kwalifikacje zbieracza i jego środki pomocnicze (informa
torzy).
B. Wartość materiałów bezpośrednich:
1. prawdziwość,
2. lokalizacja etnograficzna,
3. chronologizaicja,
4. dostateicziniość poznania.
C. Udostępnienie materiałów zebranych:
1- przechowywanie (muzealnictwo).
2. publikowanie.
D. Krytyka materiałów pośrednich (opisów):
1. krytyka kwalifikacji autora i jego stosunku do terenu,
2. krytyka tekstu.
1
P o n i e w a ż metody b a d a ń m u s z ą p r z y s t o s o w y w a ć się do w ł a s n o
ści badanych p r z e d m i o t ó w , więc w m i a r ę coraz lepszego poznawania
p r z e d m i o t ó w , m u s z ą się d o s k o n a l i ć metody ich badania, a s t ą d w y n i k a
k o n i e c z n o ś ć rozwoju metod etnologii wraz z r o z w o j e m samej etnologii.
A w i ę c podstawowa zasada metodologiczna b r z m i : z n a j ą c p r z e d m i o t y
f. А. В. C. i z a c h o d z ą c e z n i m i zjawiska, m o ż e m y s k o n s t r u o w a ć k r y t e
ria, k t ó r e p o z w a l a j ą w y j a ś n i ć l u k i w naszej znajomości przedmiotu N . ,
o ile założymy, że należy on do tej samej grupy p r z e d m i o t ó w , co
I . А. В. C.
35
II. M e t o d y b a d a n i a
wytworów:
A. Charakterystyka wytworu drogą analizy:
1. własności i odniiain
strukturalnyeh,
ustalenie składników i stopnia złożo
funkcjonalnych,
ności wytworu;
ideo/logicznych
2. występowanie odmian
w przestrzeni i 1 ustalenie powiązań pomiędzy składw czasie
|
kami;
3. stosunku (zależności i roli) do środo wisika
kulturowego,
ustalemlie powiązań pomiędzy skład
językowego,
nikami i odmianami a środowiskami.
rasowego,
geograficznego
B. Wyjaśnienie drogą syntezy danych, otrzymanych drogą po
wyższej analizy:
1. rozwoju wytworu przez
takie powiązanie chro
nologicznych i geogra
ficznych odmian wy
twoiru, jakie najbardziej
odpowiada stosunkowi
tych odmian do środo
wiska i zmianom sarnie
go środowiska
kształtowanie się odmian pod
wpływem zmian w środowiwiskach;
2- genezy wytworu przez wykazanie, jakie składniki, w ja
kich warunkach środowiskowych, pod wpływem jakich
potrzeb, przy jakich ideologiach, uległy połączeniu, dając
genezę badanemu wytworowi, i potwierdzenie tego wy
kazaniem roili, jaką wytwór odegrał w swym wyjściowym
środowisku, a której tio roli nie spotykamy w ininych
współczesnych środowiskach.
3*
III. M e t o d y b a d a n i a
ludów:
7
A. Charakterystyka ludu drogą analiz} :
1. s k ł a d u j e g o
materialnie],
duchowej i
społecznej
kultury
ustalenie składników i stopnia złożo
ności kultury;
2. o d m i a n j e g o k u l t u r y
wsp ółwys t ępu j ą cy eh
w przestrzeni i w cza
sie (zróżnicowań we
wnętrznych),
ustalenie powiązań pomiędzy
sąsiadujących ze sobą
w przestrzeni (zróżni
składnikami:
cowań regionalnych),
następujących po sobie
w czasie (zróżnicowań
rozwojowych)
3. s t o s u n k u j e g o k u l t u
kulturowego,
własnego
językowego,
rasowego,
obcego
g eo'giraf ic znie g o
do środowiksa
ustalenie
powiązań
pomiędzy składnika
mi
i
odmianami
a środowiskami;
B. Wyjaśnienie drogą syntezy:
1. r o z w o j u
l u d u przez takie
powiązanie jego odmian w cza
sie i w przestrzeni, jakie maj le
piej odpowiada stosunkowi tych
odmian do środowiska oraz wza- [
jemnym nia siebie oddziaływa
niom poszczególnych
działów
kultury badanego ludu
kształtowanie się od
mian pod wpływem
zmian w środowi
skach :
- Chodzi 1n o zależności p o m i ę d z y r ó ż n y m i s k ł a d n i k a m i w e w n ą t r z
własnej kultury.
37
2. g e n e z y l u d u przez wykazanie, jakie składniki kul
turowe i w jakim środowisku (kulturowym, językowym,
rasowym i geograficznym) i w jakim czasie uległy połą
czeniu, dając genezę badanego ludu i potwierdzenie tego
wykazaniem roli, jaką dany lud odegrał w swych wyj
ściowych środowiskach.
Zamknięcie
A. Teoria a praktyka metodologiczna:
uproś zc z enda dopu size za Ine,
niedociągnięoia nieunikni one.
B. Ocena wyników badań oparta na znajomości:
stosunku badacza do badanych przedmiotów czyli
przygotowania naukowego i
znajomości badanych przedmiotów,
poprawności stosowanych metodC. Najważniejsze braki metodologii etnologieznej i perspektywy
dalszego jej rozwoju.
I I . FAKTY ETNOLOGICZNE I METODY ICH BADAŃ
W st ęp
Fakty
a metody ich
badań
1. Z ogólnego przebiegu rozwoju nauk realnych wynika, że
po okresie niemelodycznego gromadzenia i wyjaśniania faktów
nastąpił okres metodycznej pracy naukowej, przy czym metody
ustalania faktów, tj. ich gromadzenia i krytyki, wcześniej się roz
winęły i szybciej się ujednostajniły, niż metody wyjaśniania fak
tów. Na wyjaśnianie faktów silniej bowiem oddziaływa strona
subiektywna badaczy niż na gromadzenie i krytykę. ^Tak było
i w rozwoju etnologii. Aż do początków bieżącego stulecia trwał
okres początkowo zgoła niemetodycznej pracy naukowej, a potem
wyjaśniania faktów etnologicznych metodami innych nauk, przy
czym pod koniec lego okresu zabrano się do opracowania własnych
38
metod ustalania faktów etnologicznych. Dopiero od wystąpienia na
szerszą widownię na początku bieżącego stulecia, kierunku histo
rycznego datuje się drugi okres rozwoju etnologii, w którym za
brano się do systematycznego opracowania odrębnych własnych
metod, potrzebnych do wyjaśniania faktów badanych przez tę
naukę. Były wprawdzie i poprzednio na swój czas cenne przyczynki
metodologiczne, dotyczące wyjaśniania faktów, jak np. praca Tylora o metodzie badań rozwoju instytucji ( i ) , ale dopiero Graebnera «Methode der Ethnologic*, 1911 (2) była pierwszym systema
tycznym opracowaniem metod etnologii. Poszły za nią później ró
wnie szeroko zakreślone prace van Bolcka, 1931 (3), W. Schmidta,
1937 (4), Muhlmanna, 1938 (5), oraz szereg prac metodologicznych
o węższym zakresie. Wielkie ożywienie na polu metodologii etnologicznej wyraża się też w ustawicznie rosnącej od czasu ubiegłej
wojny polemice pomiędzy przedstawicielami zwalczających się
kierunków metodologicznych, z której wyłaniają się prace więk
sze o histoiycznym ujęciu dotychczasowych metod etnologii. Do
takich należą np. prace: Pinard de la Boullaye T. J., 1924 (6), Radina 1933 (7), Lowie'a 1937 (8) oraz cenny przyczynek Bornemanna
SVD 1938 (9).
2. Jak wykazuje Bornemann, znaczne różnice metodologiczne
pomiędzy przedstawicielami tego samego kierunku historycznego
wynikają nie tylko z niejednakowego ustosunkowania się bada
czy do faktów, ale wprost z nadawania różnych znaczeń tym sanrym terminom. To samo zachodzi naturalnie w jeszcze silniej
szym stopniu pomiędzy przedstawicielami różnych kierunków me
todologicznych. Przyczyną tych różnic jest to, że metody badań
muszą ściśle odpowiadać faktom, a więc w miarę coraz innego u j
mowania faktów czy leż coraz ich pełniejszego poznawania mu
szą się zmieniać i odnośne metody badań. Stąd wynika, że wyczer
pujący system metod etnologicznych należy oprzeć na wyczerpu
jącym usystematyzowaniu faktów etnologicznych. Widać to już
poniekąd u van Bulcka i Muhlmanna, którzy rozważania metodo
logiczne poprzedzili obszerniejszymi wywodami, dotyczącymi fak
tów etnologicznych. Zarówno jednak u tych dwu autorów, jak
u W. Schmidta (1937) i u Graebnera (1911) próżno byśmy szukali
7
39
metod potrzebnych do wyjaśniania wielu faktów etnologicznych,
a to dlatego, że na fakty te nie zwracali oni większej uwagi. Należy
do nich choćby tak podstawowy fakt, jak geneza wytworu kultu
rowego, która'w dotychczasowych pracach metodologicznych albo
jest pomijana, albo krótko i niezadawalająco zbj wana, jak gdyby
nie można jej wyjaśniać, nie wychodząc poza hypotezy. Ta i inne
luki dotyczasowej metodologii etnologicznej jasno się uwydatnią,
a dzięki temu może szybciej staną się przedmiotem zainteresowań
metodologicznych, jeżeli dotychczasowe metody etnologiczne roz
patrzymy na tle systemu, wyczerpującego wszystkie zagadnienia
etnologiczne, opartego na uprzednim usystematyzowaniu wszyst
kich faktów etnologicznych. Dać z a r y s y s y s t e m u f a k t ó w
i s y s t e m u m e t o d e t n o l o g i c z n y c h jest właśnie zada
niem niniejszej pracy.
7
U w a g a w y d a w c y . Zarysy faktów, o m ó w i o n e przez Autora
s z c z e g ó ł o w o , p o d a l i ś m y л\- poprzednim numerze «Ludu». Podzielił on je
na cztery kategorie: obiekty, stosunki o b i e k t ó w do ich otoczenia ( ś r o d o
wisk), zmiany s t o s u n k ó w o b i e k t ó w do ich ś r o d o w i s k , i wreszcie zmiany
w samych obiektach. T u w a r t o d o d a ć jeszcze o b j a ś n i e n i e Autora co do
r o l i i funkcji. ((Kryterium o d r ó ż n i a j ą c y m r o l ę od funkcji jest c e l o w o ś ć :
funkcja jest przewidziana i celowa, rola jest nieprzewidziana i р о г а celowa».
Do tego p o d z i a ł u f a k t ó w o d n o s z ą się n a s t ę p u j ą c e
I.
Zarys
uwagi Autora.
7
systemu faktów
etnologicznych
(patrz poprzedni numer «Ludu»)
1. L'wagi
do podziału
faktom
Wydzielone przez socjologów kategorie faktów w następujący
sposób odpowiadają wyżej wydzielonym 4 kategoriom głównym
i ich poddziałom.
Podział na statykę i dynamikę społeczną:
statyka pokrywa się z kategoriami:
obiekty i stosunki obiektów do otoczenia;
dynamika pokrywa się z kategoriami:
zmiany stosunków do środowisk i zmiany w samych
obiektach.
40
Dynamika społeczna nazywana jest przez wielu procesami
społecznymi, przy czym niektórzy autorzy niewłaściwie rozsze
rzają termin procesy i na stosunki, na skutek nie oddzielania
dwóch zasadniczo odmiennych kategoryj: stosunki jako takie
i zmiany stosunków.
Procesy społeczne odróżniane są niekiedy od procesów kul
turowych. Jest to słuszne, bo opiera się na zasadniczym oddziela
niu' obiektów kulturowych od obiektów społecznych. O potrzebie
tego odróżniania mówi Stern B. J. «Concerning the distinction
between the social and the cultural» (Social Forces, 1929, 264—
271).
Znanieckiego podział faktów socjologicznych na czyny spo
łeczne, stosunki społeczne, osobniki społeczne i grupy społeczne
pokrywa się całkowicie z moim' podziałem, po odrzuceniu z niego
obiektów kulturowych oraz włączeniu ludów do grup społecznych.
Wiesego s} stem socjologiczny posiada natomiast węższy za
kres, bo jako «Beziehungslehre» obejmuje stosunki obiektów spo
łecznych do ich społecznego środowiska.
Czyny społeczne wysuwane przez Znanieckiego (Social Ac
tions, 1936), jako podstawowa kategoria faktów społecznych, są to
w moim ujęciu po prostu funkcje osobników i grup społecznych.
Jedynie na skutek bardzo pospolitego u socjologów i etnologów
zaliczania do funkcji także i ról, powstaje mniemanie, że funkcje
osobników i grup społecznych nie są równoważone z ich czynami.
Naturalnie osobniki popełniają też najrozmaitsze czyny, które,
choć warunkowane przez ich środowiska społeczne i kulturowe,
nie są jednak czynami społecznymi, lecz po prostu czynami orga
nizmów biologicznych, ale takie czyny stanowią przedmiot zain
teresowań biologicznych i psychologicznych, a nie socjologów i hu
manistów. Tych ostatnich interesują tylko skutki społeczne takich
p o z as po I e с z n у с h czynów.
-
2. Wydzielenie
faktów
etnologicznych
Wiąże się ono z ograniczeniem zakresu etnologii, które fak
tycznie zjawiło się przez rozebranie wielu obiektów kulturowych
41
ł społecznych przez nauki humanistyczne i społeczne, jakie wcze
śniej zaczęły się rozwijać, niż etnologia. Teoietycznie zaś wiąże się
to ograniczenie ze sposobem przekazywania obiektów kulturowych
z pokolenia na pokolenie, od czego w silnym stopniu zależy cha
rakter obiektów społecznych.
Dwa są podstawowe sposoby przekazywania kultury: star
szy, oparty wyłącznie na nauczaniu ustnym, a więc na tradycji,
i młodszy, oparty na wyższym piśmie, w ścisły sposób przekazu
jącym wszelkie wiadomości w najdalsze pokolenia. Stąd podział
kultur i ludów na niecywilizowane (bez pisma) i cywilizowane
(z pismem wyższym).
Ponieważ przekazywanie kultury przy pomocy pisma po
zwala na historyczne badanie zarówno jej wytworów, jak i ludu,
który je posiada, więc też wszystkie obiekty kulturowe i społeczne,
dla których są dokumenty pisane, muszą być inaczej badane niż
te, dla których takich dokumentów nie ma. Właśnie te drugie
obiekty są przedmiotem badań etnologicznych, podczas gdy pierw
szymi zajęły się starsze od etnologii nauki humanistyczne i spo
łeczne.
A więc: wyłączając takty historyczne, odnoszące się do l u
dów cywilizowanych i ich kultur, etnologia bada wszystkie inne
fakty, dotyczące ludów i kultur całego świata. Fakty te nazywam
etnologicznymi. Obejmują one nie tylko wszystko, co się wiąże
z ludami i kulturami niecywilizowanymi, ale również przedcywilizacyjne stadia rozwojowe ludów cywilizowanych oraz tradycyj
nie wśród tych ludów cywilizowanych przekazywane wytwory kul
turowe i zespoły kulturowe wraz z grupami społecznymi, będącymi
ich nosicielami. — Obszerniej o przedmiocie etnologii: Poniatów
ski, 1922(10).
3. Fakty
socjologiczne
i zakres
socjologii
Ponieważ wszystkie obiekty kulturowe i wszystkie obiekty
społeczne stanowią przedmioty badań bądź etnologii, bądź innych
nauk humanistycznych i społecznych, więc jako dziedzina badań
socjologii pozostają: cechy ogólne wspólne dla wszystkich obiek-
12
lów kulturowych (teoria kultury s. s.), cechy ogólne wspólne dla
wszystkich obiektów społecznych (teoria grup społecznych s. s.),
a dalej tzw. procesy społeczne, do których rozmaici autorzy zali
czają zarówno zależności obiektów od środowisk, jak również role
tych obiektów dla środowisk, a dalej zmiany w stosunkach obiek
tów do środowisk i wreszcie zmiany w samych stosunkach. Po
wtarzalność cech wspólnych obiektów kulturowych i społecznych
oraz powtarzalność procesów z nimi związanych umożliwia so
cjologii poszukiwanie praw ogólnych czyli daje jej charakter nomologiezny w przeciwstawieniu do czysto idiograficziiego charak
teru etnologii oraz innych nauk humanistycznych i społecznych.
Obszerniej o przedmiocie i zadaniach socjologii: Poniatowski.
W przeciwstawieniu do faktów etnologicznych i faktów h i
storycznych, dotyczących konkretnych obiektów
kulturowych
i społecznych, nazywani faktami socjologicznymi w ścisłym zna
czeniu powtarzalne wspólności pomiędzy cechami tych obiektów
oraz procesami ich dotyczącymi. Do ustalania faktów socjologicz
nych potrzebna jest znajomość zarówno faktów etnologicznych jak
i historycznych; wszelkie zaś jednostronne opieranie się socjolo
gii czy to na samej etnologii czy, jak u niektórych starszych auto
rów, na samej historii, prowadzi do wysoce szkodliwego zaciera
nia granic pomiędzy tymi naukami. Przykładem z jednej strony
mogą być rozmaici historiozofowie, będący w gruncie rzeczy socjologizującymi historykami czy pseudohistorykami, a z drugiej
strony ci — nieraz nawet wartościowi etnologowie — którzy pe
wne działy etnologii uważają za socjologię czy część socjologii.
Z nowszych etnologów przykłady wybitnego nierozumienia różnic
pomiędzy etnologią a socjologią daje wielokrotnie w swych pra
cach B. Malinowski.
7
II. M e t o d y
ogólne
ustalania
g iсznусh
faktów
etnolo-
Wydzielone powyżej cztery kategorie faktów etnologicznych
bardzo niejednakowo są dostępne dla etnologa. Najłatwiej do
stępne są obiekty etnologiczne, zwłaszcza ich struktura. Trudniej
43
bywa ustalić funkcje obiektów, a jeszcze trudniej wnikać w ich
ideologie, bo są one nieraz zrozumiałe dopiero na tle dobrej zna
jomości całej kultury i całego odnośnego ludu. Jeszcze trudniej
sze bywa badanie zależności obiektów od środowisk i roli obiektów
dla środowisk. I tu bowiem potrzebna jest szeroka perspektywa
na cały lud i całą jego kulturę. Rzecz prosta, że jeden choćby i naj
lepszy badacz nie jest w stanie wyczerpująco poznać na miejscu
współczesną mu kulturę jakiegoś ludu i wszystkie w niej zacho
dzące procesy. Toteż osiągnięta na miejscu znajomość obiektów
i ich stosunków do otoczenia musi być następnie uzupełniania przy
wyjaśnianiu faktów. Również dopiero przy wyjaśnianiu faktów
dochodzi etnolog do poznania zmian stosunków obiektów do śro
dowisk oraz zmian w samych obiektach, gdy tymczasem historyk
widzi te zmiany na podstawie dokumentów historycznych. Wobec
ułomności materiałów, dotyczących faktów etnologicznych, oraz
trudności rozumienia, tym większą uwagę zwracać należy na mo
żliwie pełne i ścisłe gromadzenie oraz krytyczne roztrząsanie od
nośnych materiałów etnologicznych, zanim posłużą one za pod
stawę do wyjaśniania faktów etnologicznych. Zależnie od tego,
czy materiały te brane są wprost z terenu czy też z opisów, otrzy
mujemy następujący podział: — Opierając się na przejrzystym
potraktowaniu metod ustalania faktów przez Graebnera (2), za
którym poszedł W. Schmidt (4), rozszerzam i zmieniam ten układ
w następujący sposób:
Podział metod ustalania faktów etnologicznych:
I. Krytyka materiałów bezpośrednich:
A. gromadzenie w terenie:
1. kwalifikacje badacza-terenowca:
a) cechy potrzebnie do pracy w terenie
b) przygotowanie naukowe
c) krytycyzm;
AA
2. technika pracy terenowej:
a) poznawanie terenu,
b) teoretycznie opracowywanie wyników poznania i kon
trolowanie wniosków nowymi badaniami terenowymi;
*
B. udostępnienie materiałów zebranych:
1. przechowywanie:
a) archiwistyka,
b) muzealnictwo;
ł
J
j
2. publikowanie:
j
i'., wartość materiałów zebranych:
1. prawdziwość,
2. lokalizacja etnogeograficzna,
3. lokalizacja chronologiczna,
i. stopień indywiduailiności,
5. diostateczność poznania:
aj struktury,
b) funkcji,
c) ideologii,
d) zależności od środowisk,
e! roli dla środowiskI I . Krytyka materiałów pośrednich (opisów):
1. krytyka autora:
a) jego kwalifikacje: cechy osobiste, przygotowanie naukowe,
b) jego stosunek do terenu: intensywność badań i roz
ległości badań;
2. krytyka tekstu:
a) prawdziwość i niezależność od obcych wpływów,
b) poprawność opisu (niezależność od interpretacji).
Dodawanie do metod ustalania faktów osobnego działu,
zajmującego się metodami interpretacji faktów, jak to czyni
W. Schmidt (1937) za przykładem Graebnera, uważam za nie-
45
wskazane, ponieważ taka interpretacja wynika z wyjaśniania
faktów, a więc winna być uwzględniana w metodach szczegó
łowych, zajmujących się poszczególnymi kategoriami faktów
etnologicznych.
III. P o s z c z e g ó l n e k a t e g o r i e f a k t ó w
badania
7
i metody
ich
Rozmaite kategorie faktów etnologicznych wzbudzały bar
dzo niejednakowe zainteresowanie w dotychczasowych badaniach
etnologicznych, co odbijało się naturalnie i na rozwoju metod,
służących do wyjaśniania faktów. Tak np. zwolennicy psychologizmu idealistycznego spekulowali na temat rozwoju ludów; zwo
lennicy kierunku psychologiczno-ewolucjonistycznego intereso
wali się głównie poszczególnymi wytworami kulturowymi; kie
runek historyczny skierował swe zainteresowania na całe kultury:
zaś funkcjonaliści, idąc za poprzedzającym ich soejologizmem.
interesują sie głównie grupami społecznymi. Nic więc dziwnego,
że*kierunek historyczny interesował się przede wszystkim meto
dami analizy kultur, a kierunek funkcjonalny metodami analizy
instytucyj, na których opierają się grupy społeczne. Przecenianie
faktów przez siebie badanych i niedocenianie innych faktów etno
logicznych — oto główne źródło sporów i nieporozumień pomię
dzy rywalizującymi ze sobą kierunkami metodologicznymi.
Przecenianie jednych a niedocenianie innych faktów upa
dnie, jeżeli wziąć p*ód uwagę, że wszystkie kategorie faktów etno
logicznych pozostają między sobą w najściślejszym związku i nie
można gruntownie poznać jednej kategorii, nie znając innych.
Graficznie:
Wytwory
kulturowe
i
Jednostki s p o ł e c z n e
t
Zespoły
\
wytw.
kulturowych
!
Kultury
* Grupy
\
społeczne
1
'
S p o ł e c z e ń s t w a 'ludy)
46
Z powyższego wynika, że pełna metodologia etnologiczna
musi obejmować metody badania i wyjaśniania wszystkich 6 ka
tegoryj obiektów etnologicznych. A ponieważ wyjaśniać jakiś
fakt etnologiczny można tylko na podstawie dokładnej znajomo
ści faktów tego samego rodzaju, więc metody wyjaśniania po
wyższych 6 kategoryj obiektów należy poprzedzić ogólnymi wia
domościami czyli teorią każdej z tych 6 kategoryj faktów.
Każda z powyższych 6 kategoryj faktów może być klasyfi
kowana w najrozmaitszy sposób, tak np. wytwory można klasy
fikować:
1) na podstawie ich własności,
2) ze względu na udział ich w różnych typach zespołów ,
3) ze względu na należenie ich do różnych typów kultur,
4) ze względu na rozmaity stosunek do nich różnych typów
jednostek,
5) ze względu na stosunek do nich różnych grup społecz
nych,
6) ze względu na stosunek do nich różnych społeczeństw.
7
Trzeba poprzestać na klasyfikacjach na dziś najważniej
szych, pozostawiając wszelkie inne trosce przyszłych badaczy.
1. Wytwory
kulturowe
i metody
I . A. W у t w o r y
ich
badania.
kultur o we
1. D e f i n i c j a w y t w o r u : obiekt społecznego pochodze
nia t j . zawdzięczający swe pochodzenie jednostce, grupie
lub całej społeczności (ludowi) i społecznie oddziaływu
jący t j . oddziaływujący na jednostkę, grupę lub całe spo
łeczeństwo (lud).
Jest to możliwie najszersza definicja, bo obejmuje
ona nawet jednorazowe wytwory jednostki, jej tylko słu
żące np. przez siebie samego i tylko dla swojej przyjem
ności skomponowana i tylko raz jeden zaśpiewana pio
senka, nikomu z otoczenia nieznana.
47
2. Podział
wytworów:
można je rozmaicie dzielić, zależnie od stanowiska- Jeden
z ważniejsizych i szeroko stosowanych podziałów opiera się na
głównych grupach potrzeb ludzkich, do zaspakajania których
służą wytwory, a mianowicie podział na wytwory:
materialne, zaspakajające potrzeby fizycznie,
duchowe, zaspakajające potrzeby duchowe,
ustrojowe, zaspakajające potrzeby współżycia z innymi
ludźmi,
językowe, zaspakajające potrzeby porozumienia się z in
nymi.
Podział powyższy jest szczególnie przydatny dla celów me
todologicznych, ponieważ wytwory każdej z powyższych czte
rech kategorii inaczej się ustosunkowują do otoczenia np.
w rozmaity sposób mogą się rozchodzić, a przede wszystkim
istnieją bliższe wspólności cech pomiędzy wytworami, należą
cymi do tej samej kategorii.
3. Cechy
wytworów:
a) S t r u k t u r a:
ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy:
składniki (elementy) i ich układ,
modyfikacje strukturalne, przy czym w celu ustalenia
terminologii
przyjmuję:
odmiany, różniące się składnikami przy jednakowym
układzie,
typy, różniące się przede wszystkim układem, ale mo
gące się ponadto różnić i składnikami.
Ze względów metodologicznych jest konieczne zarzucić
dotychczasowe chaotyczne stosowanie terminów: modyfikacja,,
odmiana, typ i używać ich stele tylko jednoznacznie.
s zczegóło w o trak tu j ąc:
48
1. materialne wytwory:
elementy ich mają materiał, pochodzący ze środowiska
geograficznego, przy czyni
układ polega na powiązaniu tych elementów przez
obróbkę techniczną, rezultatem której jest forma
wytworu materialnego, a więc
modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie:
ilości elementów,
materiałowi elementów,
obróbce technicznej,
powiązaniu elementów (forma);
2. duchowe wytwory:
elementy ich mają za swój materiał przeżycie duchowe,
a więc opierają się na podłożu biologicznym (raso
wym) środowiska społecznego,
układ polega na uszeregowaniu tych przeżyć w czasie
lub w przestrzeni, które jest stylem wytworu du
chowego,
modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie:
ilości elementów (przeżyć),
jakości przeżyć,
stylowi.
L' w a g a . W stylu łączy się wykonanie z samym w y t w o r e m , pod
czas gdy forma w y t w o r u materialnego jest w y n i k i e m o b r ó b k i technicz
nej, ale nie jest z n i ą tak ściśle z w i ą z a n a .
3. społeczne wytwory:
elementy ich mają jako swój materiał stosunki pomię
dzy jednostkami lub grupanii społecznymi, a więc
opierają się na środowisku społecznym,
układ polega na stałym lub czasowym ustosunkowaniu
do siebie tych elementów, ustosunkowanie to jest
normą społeczną,
49
modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie:
ilości elementów,
ich ustosunkowaniu czyli normie wytworu.
Z powyższego widać, że wytwory społecznie słabiej ulegają
modyfikacjom niż wytwory duchowe, a te znów słabiej niż wy
twory materialne.
b) F u n k c j a :
ogólnie biorąc, wyróżniać w niej należy:
wydajność i celowość,
modyfikacje funkcjonalne:
odmiany, różniące się wydajnością swych funkcyj,
typy, różniące się celowością swych funkcyj (to
znaczy: funkcje ich służą różnym potrzebom);
szczegółowo traktując:
w y t w w y materialne:
wydajność (sprawność): jeden z elementów względ
nie tylko pewna część każdego wytworu mate
rialnego pracuje czyli spełnia funkcję, podczas
gdy inne elementy względnie części odgrywają
rolę pomocniczą.
Np. w nożu: ostrze pracuje, trzonek jest
częścią pomocniczą. Powiązanie części pomoc
niczych z częścią pracującą może być bardzo
rozmaite, a funkcja wytworu ta sama. Np. dwa
donny mogą mieć rozkład wewnętrzny, będący
jeden lustrzanym odbiciem drugiego i oba jed
nakowo dobrze mogą spełniać swą funkcję:
Krótko mówiąc wydajność funkcji wytworu
materialnego nie zależy od jego formy.
celowość (zakres, szerokość): zależy od ilości ele
mentów pracujących, bo tym większa, im więcej
elementów wzgl. części wytworu będą użyte
jako części pracujące. Przykładem służyć może
Lud, T . X X X V I I
i
zużytkowanie ciachu omnibusu do przewozu na
nim bagażu;
modyfikacje: i co do wydajności i co do celowości.
Wytwory duchowe:
wydajność: zależy od intensywności wywoływanych
przez nie przeżyć duchowych, która zależy nie
tylko od składników wytworu, ale i od jego
stylu,
celowość: tym większa im różnorodniiejsze przeży
cie może wywoływać,
modyfikacje: wydajnościowe i celów ościowe po
krywają się ze sobą. Każda wydajnościowa jest
zarazem celow ościow ą i odwrotnie.
r
T
Wytwory społeczne:
wydajność i celowość pokrywają się w nich ze sobą;
modyfikacje: norma społeczna ich nie- zna. Są uchy
bienia od normy, ale to nic są jej modyfikacje.
Kiedy zaś uchybienia te zaczynają być tolero
wane obok niormy jako dopuszczalne, wówczas
właściwie stają się same normami i mamy do
czynienia już nie z modyfikacjami jednej nor
my, ale z kilku normaimi współwystępującymi
obok siebie.
Ideologia:
ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy:
uzasadnlieinie wytworu tj- rozumienie jego budowy
i funkcji,
wartościowanie wytworu t j . ocenia jego funkcji
wydajności i celowości),
modyfikacje ideologii:
odmiany, różnią się uzasadnieniem wytworu,
typy, różnią się wartościowaniem wytworu:
(jej
51
szczegółowo traktując:
wytwory materialne:
uzasadnienie polega na znajomości ich struktury
i funkcji i możności jej realizowania,
wartościowanie polega na ocenie wydajności i ce
lowości f unkc j i ;
modyfikacje ideologiczne:
odmian różnych, zależnie od różnicy uzasad
nienia struktury i funkcji,
typów różnych, zależnie od różnicy oceny funkI
cji;
wytwory duchowe:
uzasadnienie polega na znajomości psychologii da
nego środowiska, z którego pochodzi dane prze
życie duchowe,
wartościowanie polega na ocenie stopnia intensyw
ności i różnorodności przeżyć wywoływanych
przez dany wytwór duchowy,
modyfikacje ideologiczne:
odmian różnych zależnie od różnicy, uzasadnia
jącej jakieś przeżycie duchowe,
typów różnych, zależnie od różnicy oceny czyli
wartościowania przeżycia duchowego;
wytwory ustrojowe:
uzasadnienie polega na znajomości układu stosun
ków pomiędizy jednostkami lub grupami spo
łecznymi,
wartościowanie polega na wydajności i celowości
danego układu stosunków, czyli normy społecz
nej,
modyfikacje ideologiczne nie mają miejsca w nor
mach społecznych.
4'
52
4. Zależność
wytworów
i ich madyfikacyj
od
środowiska.
A. Od środowiska kulturowego:
1. od innych wytworów kulturowych:
które są potrzebne dla niego:
stanowią jego składniki strukturalnie, funkcjonalne,
ideologiczne (wytwory składowe),
służą do jego podtrzymania strukturalnego, funkcjo
nalnego, ideologicznego (wytwory podtrzymujące).
którym on jest potrzebny:
stanowiąc ich składnik strukturalny, funkcjonalny
lub ideologiczny (wytwory składane),
służąc do ich utrzymania strukturalnego, funkcjonal
nego lub ideologicznego (wytwory podtrzymane i ;
2. od zespołów kulturowych:
które go umożliwiają strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo
gicznie (zespoły umożliwiające),
które go potrzebują strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo
gicznie (zespoły potrzebujące);
3. od kultury:
jako ogół oddziaływujących na siebie wzgf. zależących od
siebie zespołów kulturowych,
kultury uzależniają od siebie wytwory, które wewnątrz
nich powstają (kultury wytwarzające),
oraz te wytwory, które przyswajają sobie do użytku od
innych kultur (kultury przyswajające).
U w a g a . Zmiany we wszystkich wyżej wymienianych katego
r i a c h : w y t w o r y , zespoły i k u l t u r y — przez - z a c h o d z ą c e w nich zmiany
p o w o d u j ą powstawanie zmian (modyfikacyj) w p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o
rach k u l t u r o w y c h z nimi z w i ą z a n y c h .
53
В. Od środowiska społecznego:
1. od jednostek społecznych, mających do czynienia z wy
tworami: składowymi, podtrzymującymi, składanymi
i podtrzymywanymi (jednostki zainteresowane wy
tworem),
aktywnych w stosunku do wytworu:
ebne)
pasywnych w stosunku db wytworu:
nosicieli,
}
,
*
,
! którym wytwo
użytkowników, j
2. od grup społecznych, mających do czynienia z zespołami
umożliwiającymi i potrzebującymi (grupy zaintereso
wane wytworem),
od grup aktywnych w stosunku do zespołów umożliwia
jących i potrzebujących,
od grup pasywnych w stosunku do zespołów powyższych;
3. ludów nosicieli kultur wytwarzających i przyswajających
dany wytwór (ludy zainteresowane wytworem).
U w a g a. Zmiany z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r e m ze strony jednostek,
grup i l u d ó w p o w o d u j ą zmiany (modyfikacje) w o d n o ś n y c h w y t w o r a c h
kulturowych.
C. Od środowiska rasowego, stanowiącego podłoże środowiska
społecznego, a więc oddziaływującego przez jednostki spo
łeczne :
struktury wytworów uwarunkowane są przeważnie przerz
cechy morfologiczne i słabiej już przez cechy fizjolo
giczne i psychiczne podłoża rasowego,
funkcje wytworów zaspakajają potrzeby fizjologiczne
i psychiczne rasowe, a więc od nich są głównie za
leżne,
ideologie wytworów uwarunkowane są przez stronę psy
chiczną podłoża rasowego1
7
54
Wytwór у ma t erda 1 n e:
uwarunkowanie są głównie przez stronę fizyczną podłoża
rasowego;
Wytwory' duchowe:
uwarunkowane są zarówno przez stronę fizyczną jak
i psychiczną podłoża.
Wytwory ustrojowe:
uwarunkowane są głównie przez stronę duchową podłoża
rasowego.
U w a g a. Cechy rasowe, w a r u n k u j ą c e j a k i ś w y t w ó r k u l t u r o w y ,
o d r ó ż n i a ć trzeba od cech rasowych o b o j ę t n y c h dla w y t w o r u . Tak np.
w y s o k o ś ć ciała w a r u n k u j e w y s o k o ś ć mieszkania, ale ta ostatnia nie za
leży od b a r w y skóry.
Modyfikacje cech rasowych warunkujących u jednostek,
aktywnie, czy pasywnie zainteresowanych wytworem,
muszą powodować powstawanie modyfikacyj w samym
wytworze.
D. Od środowiska geograficznego, które oddziaływa na jednie
wytwiory bezpośredniiiOi przez materiały, jakich dostarcza, jak
również poprzez innie wytwoiry, które są składowymi, pod
trzymującymi, składanymi lub podtrzymywanymi dla da
nych wytworów (zależność pośrednia).
Wytwoiry materialne zależą bezpośrednio i pośrednio od śro
dowiska geografie znego.
Wytwory duchowe zależą bądź bezpośrednio bądź pośrednio.
Wytwory ustrojowe zależą głównie pośrednio.
Modyfikacje środowiska, a właściwie jego momentów po
średnio lub bezpośrednio warunkujących, muszą powo
dować powstawanie modyfikacyj w wytworach.
5. Rola wytworów
dla środowiska
(potrzeba terminów: Obiekty
«rolujące» i «rolowane», zakres «rolowania»):
A. dla środowiska kulturowego:
1. innych wytworów kulturowych:
rola pozytywna: jeden w y t w ó r pociąga za sobą potrzebę
lub możność posiadania innego wytworu np. stały dom
55
w osiadłym trybie życia umożliwia i pociąga za sobą
umeblowanie.
Zdaje się jednak, że rola pozytywna zachodzi
wówczas, jeżeli wytwór pozytywnie skorelowany jest
składanym lub podtrzymywanym przez oddziaływu
jący nań drugi lub gdy oba pozytywnie skorelowane
są podtrzymywane przez jeden i ten sam trzeci wy
twór.
robi negatywna: jeden wytwór wypiera drugi lub go za
stępujeNp. żyletka wypiera brzytwę. Zachodzi tu lepsze
spełnianie funkcji przez nowy wytwór lub wygodniej
szy (tańszy itp.) a raczej w tym wypadku mowy jest
tylko pozornie nowy, a w gruncie rzeczy udoskonalo
nym starym (nóż do golenia inaczej opracowany itd.).
2. dla zespołów kulturowych:
rola pozytywna: gdy wytwór podtrzymuje zespół jako
składnik jego,
rola negatywna: gdy wytwór podrywa któryś ze składni
ków zespołu;
3. dla kultury:
rola pozytywna: gdy wzmacnia związki pomiędzy jej
składowymi wytworami i zespołami,
rola negatywna: gdy osłabia lub niszczy związki pomiędzy
składowymi wytworami i zespołami;
B. dla środowiska społecznego:
1. dla osobników społecznych:
rola pozytywna: gdy zwiększa jego możliwości życiowe,
rola negatywna: gdy je obniża;
2. dla grup społecznych:
rola pozytywna: gdy zwiększa spójność wewnętrzną grupy
i jej funkcje,
rola negatywna: w przeciwnym razie;
56
3. dla społeczeństwa:
rola pozytywna: gdy wzmacnia łączność pomiędzy gra
pami społecznymi,
rola negatywna: gdy tę łączność osłabia.
U w a g a . Jeden d ten sam w y t w ó r m o ż e j e d n o c z e ś n i e o d g r y w a ć
r o l ę p o z y t y w n ą dla jednych w y t w o r ó w , zespołów, o s o b n i k ó w , g r u p ,
i r o l ę n e g a t y w n ą dla innych. Ocena jego r o l i dla całej k u l t u r y wzgl.
całego s p o ł e c z e ń s t w a m o ż e w ó w c z a s n a s t r ę c z a ć d u ż e t r u d n o ś c i .
C. dla środowiska rasowego:
1. diia jednostek:
wpływ wytworu na ich zdrowie, rozwój i wydajność
pracy i płodność:
rola pozytywna,
rola negatywna;
2- dla podłoża rasowego grup społecznych i całego społe
czeństwa przez procesy selekcyjne, powodujące zmiany
w składzie rasowym populacji;
1). dla środowiska geograficznego:
zmiany wywoływane w środowisku przez wytwór np. orogra
ficzne przez tarasowanie zboczy górskich, hydrograficzne
przez wycinanie lasów, fliorystyezne przez wprowadzanie no
wych roślin uprawnych, faunistyczne przez wytępiania pew
nych gatunków itp.
U w a g a. M ó w i ą c o r o l i w y t w o r u trzeba m i e ć zawsze na uwadze
i zakres o d d z i a ł y w a n i a w y t w o r u , k t ó r y m ó w i nam o w s p ó ł w y s t ę p o w a niu w y t w o r u z i n n y m i w y t w o r a m i , zespołami, osobnikami i grupami.
"W p o w i ą z a n i u z p o w y ż s z y m i obiektami znajduje się też rozmieszcze
nie w y t w o r u i jego modyfikacji w czasie i w przestrzeni.
6. Zmiany
w samych
wytworach:
a) geneza:
przyczyna
zamierzona: geneza celowa,
niezamierzona: geneza okazyjna.
57
przebieg:
kombinacja:
'wewnątrzkulturowa,
mi ędzykultutro wa,
dery wac ja:
we wn ątr zkult u r owa,
międzykulturowe;
b) rozwój i upadek:
struktury:
rozwój: wzrastanie ilości składników, przystosowywa
nia się składników, indywidualizacja układu,
upadek: wypadanie składników, rozluźnianie się
układu;
funkcji:
rozwój: zwiększenie wydajności i celowości przez zja
wienie się funkcji dodatkowych;
upadek: obniżenie znaczenia funkcji głównej, przesu
nięcie nacisku na dodatkowe;
ideologii:
rozwój: racjonalizacja ideologii i jej utrwalanie nau
czaniem,
upadek: irracjonalizacja i indywidualizacja;
c) zanik jako wynik zmian w środowisku:
pozorny (częściowy): przejście wytworu na derywaty,
istotny.
7. Rozmieszczenie
wytworu
i jego
modyfikacyj:
w czasie i w przestrzeni jako wynik współdziałania:
zmian w zależności wwtworu od jego środowisk,
zmian w roli wytworu dla jego środowisk i
zmian w samym wytworze.
Przemieszczenia: kontaktowe i migracyjne;
Rozmieszczenie: ciągłe i nieciągłe (pozorne [derywaty] i isto
tne) .
;58
I
В. M e t o d y
badania
wу t wо гów kulturo wу e h
1. Uwagi wstępne:
Cel badania: ustalić i wyjaśnić całą statykę i dynamikę
wytworu od jego genezy do ostatnich stadiów roz
woju.
Podstawa badania: to zwykle tylko ostatnie stadia roz
wojowe, przy nieznajomości procesów, które do nich
doprowadziły.
Dane bezpośrednie, na których opiera się badianie, stają
się całkowicie zrozumiałe dopiero pod koniec bada
nia, na tle całości rozwoju albo, mówiąc słowami
Graebnera, interpretacja danych jest możliwa do
piero w ich kombinacji.
Dane pośrednie czerpać trzeba ze związków, zachodzą
cych pomiędzy badanym wytworem a jego środowi
skami i to zarówno z zależności wytworu od tych
środowisk jak i z roli wytworu dla tych środowisk.
2. Gromadzenie i krytyka materiałów, dotyczących za
równo statyki jak i dynamiki wytworu (patrz Metody
ustalania faktów etnologicznych).
•3. Opracowanie materiałów:
a) charakterystyka cech i modyfikacyj wytworu (ana
liza typologiczna):
pod względem struktury,
pod względem funkcji,
pod względem ideologii;
b) analiza zależności wytworu od środowisk na podsta
wie występowania rozmaitych modyfikacji wytwo
ru w odmiennych środowiskach (analiza uwarunko
wania wytworu):
kulturowych — ustalenie zespołu wytwarzają
cego,
społecznych — ustalenie grupy nosicieli,
rasowych — ustalenie nosicieli rasowych,
59
geograficznych — ustalenie zależności geogra
ficznej ;
c) analiza roli (wpływów) wytworu i jego modyfikacyj
dla środowiska:
kulturowego,
społecznego,
rasowego,
geograficznego;
d) analiza rozmieszczenia wytworu i jego modyfikacyj
w przestrzeni i w czasie na podstawie a) analizy ty
pologicznej, b) analizy zależności, i c) analizy roli,
jako droga do wyjaśnienia rozwoju (wzgl. upadku)
wytworu, а więc ustalenie łańcucha rozwojowego
modyfikacyj.
Dotychczasowe badania ełnologiczne opero
wały głównie analiza, typologiczną, która nie jest
wystarczająca i musi być uzupełniona równie jak
ona ważnymi: analizą uwarunkowania wytworu
i analizą roli wytworu.
e) wyjaśnienie genezy wytworu przez
ustalenie warunków środowiskowych potrzebnych
do zaistnienia najstarszego typu wytworu, pod
względem środowiska
krdłurawego,
społecznego,
rasowego,
sprawdzenie słuszności tego wyjaśnienia przez fakty
i wnioski, dotyczące innych wytworów, związanych
z hypotetycznym środowiskiem pierwotnym bada
nego wytworu.
I I . Z с s p о I у к u 11 u r o w e i m e t o d y
ich
badania
I I . A. Zespoły kulturowe:
1. Definicja zespołu: zależności, występujące pomiędzy po
szczególnymi wytworami kulturowymi, sprawiają, że
60
wytwory te nie mogą występować niezależnie jedne od
drugich, ale przeciwnie występują zawsze w pewnych
kompleksach czyli zespołach kulturowych. I m bogatsza
kultura, tym więcej w niej zespołów kulturowych i tym
bardziej skomplikowane te zespoły, jak to widać np.
z porównania uprzemysłowionego folwarku z zagrodą kopieniacką albo tej ostatniej z szałasem zbieracza.
2. Podział zespołów: dookoła każdego wytworu istnieją
pewne zespoły innych wytworów, niezbędne bądź dla po
wstawania i wytwarzania tego wytworu, bądź dla współ
działania z tym wytworem bądź wreszcie dla jego uza
sadniania i wartościowania. Stosownie do tego rozróż
niam:
a) zespoły wytwarzające: zespołem wytwarzającym dla
jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, nie
zbędnych do jego wytwarzania. Tak np. rozmaite na
rzędzia, rzemiosła i umiejętności tworzą zespół wy
twarzający łódź. (S-truktura wytworu opiera się na
S-trukturze innych tworów);
b) zespoły współdziałające: zespołem współdziałającym
dla jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, któ
rych funkcje uzupełniają funkcję tego wytworu. Tak
np. dla pióra zespół współdziałający stanowią: papier,
atrament, kałamarz itd. (F-unkcja wytworu opiera
się na FFF-unkcjach innych wytworów-);
c) zespoły podtrzymujące: zespołem podtrzymującym ja
kiś wytwór nazywam ogół wytworów, na których
ideologiach opiera się ideologia tego wytworu. Tak
np. ideologia świątyni opiera się na ideologiach: re
ligijnych, artystycznych, społecznych i architektonicz
nych. (I-deologia wytworu opiera się na III-deologiach innych wytworów).
3. Cechy zespołów:
a) każdy zespół posiada swą strukturę, funkcję i ideolo
gię, a mianowicie:
61
strukturę zespołu stanowią wytwory weń wchodzące
r (tutaj można mówić o centrum i periferiach ze
społu),
funkcją zespołu jest jego niezbędność dla czegoś, a więc
bądź dla struktury, bądź dla funkcji, bądź dla ide
ologii jakiegoś innego wytworu (cel iziespołu),
ideologię zespołu stanowi rozumienie jego celowości
i wartości przez użytkowników tego wytworu
(ocena zespołu);
7
b) z powyższych trzech cech najprostsza jest i najłat
wiejsza do poznania struktura, bo badanie jej ograni
cza się do wyliczenia wytwwów, wchodzących w skład
badanego zespołu, a zmienność wytworu polega bądź
na wypadaniu (tj. braku) pewnych wytworów, bądź
na zastępowaniu jednych wytworów przez drugie.
Ideologia zespołów nie wzbudzała dotąd większego
zainteresowania badaczy, a to dlatego, że wśród sze
rokich mas brak jest przeważnie ideologii wyraźnej
zespołów, którymi te masy się posługują i tylko wy
bitniejsze jednostki posiadają takie ideologie. — Ina
czej rzecz się ma z funkcjami zespołów; one bowiem
stanowią najbardziej wyróżniającą cechę każdego ze
społu. Nic wiec dziwnego, że łatwo mogła nastąpić
przesada w przecenianiu funkcji zespołów, pociągagająca za sobą niedocenianie innych zagadnień etno
logicznych, co widzimy właśnie u przedstawicieli funkcjonalizmu etnologicznego.
Zależność zespołów od środowisk i jej zmienność:
a) od środowiska kulturowego:
1. poszczególnych wytworów, wchodzących
w skład zespołu,
2. innych zespołów kulturowych,
3. kultur, jako całości,
własnej kultury,
obcych kultur, przejmujących dany zespół;
b) od środowiska społecznego:
1. osobników
twórców i przetwórców (producentów),
nosicieli i użytkowników;
2. grup
grupy nosicielki centrum danego zespołu,
innych grup nosicielek peryferyj zespołu;
3- ludów
własnego ludu,
innych ludów, przejmujących badany zespół;
c) od środowiska rasowego; — 1) osobników, 2) grup
3) ludów — patrz pod b);
d) od środowiska geograficznego:
miejsca powstania zespołu,
miejsca migracji zespołu;
7
Rola zespołów i jej zmiany w stosunku do:
a) środowiska kulturowego:
1. wytworów
wewnątrz danego zespołu,
poza zespołem;
2. zespołów
sąsiednich (tj. takich, dla których elementy z
społu są centrami zespołowymi),
dalszych;
3. kultur:
własnej,
obcych;
7
b) środowiska społecznego:
1. osobników :
aktywnych:
twórców,
wytwórców;
pasywnych:
nosicieli,
użytkowników ;
7
7
63
j 2. grup (według podziału grup — patrz 4. b), 2);
3. ludów
własnego ludu, noszącego zespół,
obcych, przejmujących zespół;
c) środowiska rasowego: (według podziału I . A. 5. c) —
przy poszczególnych wytworach);
d) środowiska geograficznego: (Ib. d)6. Zmiany w samych zespołach:
a) geneza,
]
b) rozwój i upadek \ podobnie jak I . A. 6.
c) zanik.
J
7. Rozmieszczenie zespołu i.jego mtodyfikacyj w czasie
i przestrzeni, jako wynik współdziałania potrójnego:
(patrz I . A. 7.).
I I . B. Metody badania zespołów kulturowych — (patrz I . В.).
III. K u l t u r y i m e t o d y i c h
badania
U w a g a w y d a w с у. T ę część niestety Autor jedynie naszkico
w a ł ; szerzej r o z p r o w a d z o n ą znajdujemy tylko- k w e s t i ę zależności k u l
t u r y od ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o ; r o z w i ą z a n i e jej r z u c a ł A u t o r w sta
d i u m tworzenia na r ó ż n e u r y w k i papieru; te u ł a m k i jednak jego- syntezy
są bardzo w a r t o ś c i o w e , o m a w i a j ą c zagadnienie w tej części n a j w a ż n i e j
sze; podajemy je bez w ł a s n e j glossy.
I I I . A. Kultury.
1. Definicja kultury:
ogół zespołów kulturowych potrzebnych do samodziel
nego życia większego zbiorowiska ludzkiego i przeka
zywanych w jego obrębie z pokolenia na pokolenie
•nazywam kulturą tego zbiorowiska.
2. Podział kultur:
kultury ludów,
kultury epok,
kultury obszarów:
geograficznych,
językowych,
gosipodairczyc h,
wyznani owy с h,
politycznych itd.
Cechy kultury:
struktura — (analogicznie do struktury zespołu) sta
nowią ją zespoły kulturowe, obejmujące, i odpo
wiadające różnym kategoriom potrzeb samodziel
nego' pewnego większego zbiorowiska ludzkiego;
funkcją kultury jest niezbędność jej wszystkich ze
społów kulturowych dla zaspokojenia całokształtu
potrzeb życia samodzielnego pewnego większego
zbiorowiska ludzkiego;
ideologią kuttury jest ocena danego ogółu zespołów
kulturowych przez jej użytkowników (tu można
mówić O' pewnej predominancie w danej kulturze);
ideologia jednostki to te uzasadnienia i wartości, któ
rymi się ona kieruje w swym postępowaniu. Oczy
wiście ta ideologia może się zmieniać z rozwojem
jednostki od wypadku do wypadku;
ideologia grupy społecznej — to te uzasadnienia i war
tości, jakimi się oma kieruje w swym postępowa
niu, z tym, że poszczególni członkowie grupy roz
maicie ją mogą ujmować. Miarodajna ideologia jest
przekazywana młodzieży, choć i tu może być
różnica między oficjalną ideologią teoretyczną
a praktyczną ideologią starszego pokolenia w gru
pie ;
ideologia społeczeństwa (ludu, narodu, wzgl. jednostki
terytorialnej), to te uzasadnienia i wartości, któ
rymi się kieruje dane społeczeństwo.
65
4. Zależność kultury od środowisk i jej zmiany:
af od środowiska kulturowego t j . innych kultur;
b) od środowiska społecznego:
1. osobników: Badanie osobników społecznych jest
wzgl. winno być zupełnie analogiczne do bada
nia wytworów kulturowych. Żeby ustalić typy
i odmiany np. pługów jakiegoś terenu, trzeba
zbadać szereg poszczególnych pługów na tym
terenie. Podobnie trzeba poznać szereg poszcze
gólnych osobników społecznych jakiegoś ludu,
aby ustalić ich główne typy i odmiany. Klasy
fikacja osobników społecznych nie może się
opierać na ich cechach psychicznych, bo nie
chodzi nam o typy charakterologiczne, ale musi
się opierać wyłącznie na ich stronie społecznej,
podobnie jak klasyfikacja wytworów kulturo
wych na ich stronie kulturowej. A ponieważ
osobnik jest społecznym dzięki posiadaniu kul
tury, więc każdemu osobnemu wytworowi kul
turowemu odpowiadają równolegle typy jedno
stek społecznych. A więc np. różnym typom kos
odpowiadać będą różne typy kosiarzy, różnym
typom rodzin — różne typy ojców, matek
i dzieci itd. Mylnym jest szukać typu osobnika
odpowiadającego zespołowi kulturowemu lub
kulturze, bo typowi zespołów kulturowych od
powiadają typy grup społecznych, a typowi kul
tur odpowiadają typy społeczeństw. Osobnik
może być połączeniem kilku typów społecznych
i jeżeli jeden dominuje, to w rezultacie typ ten
podporządkowuje sobie inne. A więc typy: wy
raźne, z predominancją jednego:
a) działacze, kierownicy — wyraźne charak
tery (np. typ agitatora, uczonego, utracjusza, włóczęgi, złodzieja);
Lud, T. X X X V I I
5
b) bierni receptoorrzy, naśladowcy — masa.
Jednostki społeczne są wytwórcami, nosicie
lami i spożywcami wszelkich wytworów kultu
rowych, a więc całej kultury.
2. Grupy społeczne są organizacjami jednostek, (zapew
niającymi) umożliwiającymi bądź swym członkom,
bądź nieczłonkom, wytwarzanie, podtrzymywanie
i spożywanie wytworów.
Przykład grupy wytwarzającej: rodzina, szkoła (klub)
itp. bierze się najważniejsze składniki.
Przykład grupy współdziałającej: rodzina, organiza
cja zawodowa.
Przykład grupy podtrzymującej: kierunek naukowy,
literacki, moda.
3. Społeczeństwa są organizacjami grup społecznych,
umożliwiającymi pracę tych grup.
Stąd wynika, że należy:
jednostki badać i klasyfikować ze stanowiska ich
celu t j . ich przydatności jako wytwórców, no
sicieli i spożywców kultury;
grupy badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu
tj. przydatności ich organizacji jednostek spo
łecznych, w jakim stopniu umożliwiają jednost
kom wszystkim (swoim, nieswoim) spełnianie
ich zadań;
społeczeństwa badać i klasyfikować ze stanowiska
ich celu, t j . przydatności ich jako organizacji
grup społecznych, w jakim stopniu grupom
umożliwiają spełnianie ich zadań.
A więc nonisensem jest nazywać grupę społeczną
_ lub społeczeństwo twórcą względnie spożywcą kul
tury! Błąd totalizmu- Tworzą i spożywają tylko jed
nostki.
L
6/
t
Jednostki operują całą kulturą; każda osobno
pewnym zespołem wytworów kulturowych; i m ten ze
spół większy, tym wszechstronniejszy typ jednostki.
Grupa operuje jednostkami.
Społeczeństwa operują grupami.
A więc i m lepsza organizacja jednostek w gru
pie, tym sprawniej ona działa; im lepsza organizacja
grup, tym sprawniej działa społeczeństwo,
c) od środowiska rasowego;
b) od środowiska geograficznego.
I I I . B. Metoda badania kultur.
U w a g a w y d a w с у. Odnośnie do tej części pozostawił Autor
tylko trzy.uwagi. Postępując według schematu, jaki nakreślił dla bada
nia wytworów i zespołów, uwagi te dotyczyłyby charakterystyki cech
jednostki społecznej pod względem struktury, funkcji i ideologii.
Zaczyna od funkcji i powiada:
«Funkcja wolna, bo kierowana u c z u c i e m
co do celowości — zmienna
co do wydajności — zależna od poczucia o b owiązku.
Ideologia — zmienna, zależna od r o z u m u,
moralne lub niemoralne, p r a w o zachowane lub
niezachowane.
Struktura — zmienna, zależnie od w o l i , kierującej
jednostką według «s u m i e n i a».
W у t w o r u za ś: struktura jest stała, zmienia się
przez zużycie,
funkcja zmienna przez zużycie i sposób stosowa
nia przez człowieka,
ideologia zmienna przez zużycie, sposób stosowaw ania i zależnie od zmiany ideologii czło
wieka.
T
(58
PRZYPISY
1. T y l o r «On a Method of Investigating the Development of Institutions:
applied to Laws of Marriage)). Journ. A n t h r o p . Inst. X V I I I , 1889.
2. Graebner Fr. «Methode der Ethnologies, Heidelberg 1911.
3. Van Bulek G. S. J. «Beitrage zur Methodik der Vólkerku.nde», W i e n
1931.
4. Schmidt W . SVD. « I l a n d b u c h der Methode der kulturhistorichen
E t h n o l o g i e » , Munster 1937.
5. M i i h l m a n n W . «Methodik der V ó l k e r k u n d e » , Stuttgart 1938.
f>. Pinard de la Boullaye I I . , S. J. «L'etude comparee des religions)),
Paris 1924.
7. Radin «The Method and T h e o r y of Ethnology)), N . York and L o n
don 1933.
8. L o w i c R. I I . «The History of Ethnological Theory)), London 1937.
9. Bornemann
SVD. «Die U r k u l t u r i n der kulturhistorischen Ethno
logic)), Modling bei W i e n 1938.
10. Poniatowski St. « Z a d a n i e i przedmiot etnologii)), W a r s z a w a — L w ó w
1922 ( A r c h i w u m Nauk Antrop. I I . 2).