http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1055.pdf
Media
Part of Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii / LUD 1971 t. 55
- extracted text
-
Lud. t. 55, 1971
ANNA SZYFER
BADANIA NAD PROCESAMI INTEGRACJI
KULTUROWOSPOLECZNEJ
NA MAZURACH I WARMII
Problematyka
przemian kulturowych
jest obecnie jednym z głównych
nurtów badań etnograficznych
i socjologicznych.
Poczesne miejsce zajmują w niej problemy Ziem Zachodnich i Północnych. Od paru lat (od
roku 1965) tematykę tę podjął również Ośrodek Badań Naukowych im.
W. Kętrzyńskiego
w Olsztynie gromadząc i analizując materiały tak empiryczne (oparte na wieloaspektowych
badaniach terenowych), jak i archiwalne (dane demograficzne,
ekonomiczne itp.) dotyczące szeroko pojętej
problematyki
współczesnych
przemian
społeczno kulturowych
wsi mazurskich i warmińskich.
Region Mazur i Warmii, jeden z terenów odzyskanych po roku 1945,
przedstawia specyficzną sytuację ludnościową, a co za tym idzie - kulturową. Tu bowiem przed 25 laty przybyły grupy osadników (określam
tu ogólnie zarówno osadników jak i repatriantów)
z różnych regionów.
Przyniosły one ze sobą całe bogactwo własnych, sobie właściwych wzorów
zachowań kulturowych
i wytwory tych zachowań ze wszystkich dziedzin
kultury tradycyjnej
i życia społecznego wsi. Wymieszały się one w poszczególnych wioskach z elementami kultury znajdującej
się na tych terenach ludności autochtonicznej
- Mazurów i Warmiaków.
"Bagaż kulturowy" tych grup różnił się wielokrotnie
od siebie zarówno stopniem
tradycyjności form, jak i ich bogactwem i barwnością. Różnił je też poziom cywilizacyjny.
Zderzenie tych różnorodnych
wzorów prowadziło do
obserwacji i oceny ich przez poszczególne grupy, wreszcie - w długim
często procesie do odrzucenia
jednych, a akceptowania
i asymilacji
innych. Tworzył się w ten sposób wspólny dla wszystkich mieszkańców
wsi nowy model.
I właśnie całe bogactwo tej problematyki
zderzenia wzorów kulturowych wyróżnia lo proces przemian
kultury
tradycyjnej
wsi centralnej
Polski od terenów Ziem Zachodnich. Jak wykazały
badania, specjalnie
46
ANNA
SZYFER
interesującymi okazały się dodatkowo te tereny, na których w skład
"mieszanych" wsi weszła również, zamieszkała tam, ludność autochtoniczna. Bowiem ich wzory zachowań odbiły się naj silniej na pozostałych
grupach.
Ponieważ taka właśnie sytuacja charakteryzuje Mazury i Warmię,
stąd konieczne było podjęcie tej problematyki we wsiach olsztyńskich.
Równocześnie stanęliśmy przed faktem prawie zupełnego braku dokumentacji kultury tradycyjnej ludności autochtonicznej 1, w związku z czym
zaistniała konieczność podjęcia równoczesnych badań nad formami tradycyjnymi kultury Mazurów i Warmiaków tak, aby zrekonstruowany tradycyjny model mógł służyć jako punkt odniesienia zachodzących przemian. Prace nad kulturą tradycyjną stanowią drugi nurt prac etnograficznych OBN oraz Komisji Etnograficzno-Socjologicznej naszego towarzystwa naukowego. Końcowym efektem będzie tu zbiorowa monografia
kultury ludowej Mazurów i Warmiaków.
Trzeci nurt stanowią podjęte obecnie badania nad społeczno-kulturowymi przeobrażeniami małych miast (niepowiatowych) naszego regionu.
Jako przykładowe wytypowane zostały trzy miasteczka: Ryn pow. Mrągowo, Bisztynek pow. Biskupiec Reszelski i Lidzbark pow. Działdowo.
Każde z nich reprezentuje inny typ pod względem struktury społecznozawodowej ludności i ich pochodzenia. Łączy je natomiast wielkość (2-4
tysiące mieszkańców), dawność i ciągłość praw miejskich, oraz peryferyjny charakter w stosunku do dużych ośrodków. Skomplikowana problematyka tych badań zdecydowała, tak jak i przy temacie pierwszym
(omówię to później), o konieczności potraktowania go kompleksowo przez ekonomistów, demografów, socjologów i etnografów.
Wracając do pierwszego, najbardziej zaawansowanego nurtu prac
(ukończone zostały już badania terenowe obejmujące 10 wsi na Warmii
i 15 na Mazurach, łącznie ok. 1000 respondentów), tj. badań nad procesem przemian i integracji kulturowo-społecznej należy jeszcze raz podkreślić ich specyficzność związaną z terenem. Chciałabym tu pokrótce
pokazać główne problemy tej tematyki.
Przyjmując kulturę, a więc i kulturę tradycyjną, jako funkcjonalną
i strukturalną całość, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane
i współzależne, badania prowadzone były poprzez analizę i obserwację
historycznie i społecznie ukształtowanych zachowań kulturowych i ich
wytworów. Pierwszym pytaniem stawianym wobec uzyskanych w ten
sposób materiałów empirycznych było pytanie o k i e r u n e k zachodząZob.: Anna Szyfer, Badania nad tradycyjną kulturą oraz gwarą Mazur i Warw: Stan i potrzeby nauk spolecznych na Warmii i Mazurach, Olsztyn 1966,
s. 58-69.
l
mii,
Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
47
cych przemian w procesie ścierania się ze sobą wzorów zachowań zarówno
tradycyjnych poszczególnych grup, jak i niesionych przez źródła masowego przekazu nowych wzorów kultury masowej. Można wyróżnić było
tu trzy kierunki:
1. ujednolicanie się wzorów wszystkich grup pod wpływem kultury
masowej i wszystkich wiążących się z tym czynników przy równoczesnym
zaniku form tradycyjnych;
2. ujednolicanie się w niektórych dziedzinach (przejściowo) wzoru
tradycyjnego, którejś z grup, akceptowanego przez grupy pozostałe (dotyczy to np. technik związanych z gospodarstwem domowym, przetwórstwa, zwyczajów, elementów folkloru itp.);
3. pozostawanie grup, szczególnie w pierwszym okresie po osiedleniu,
przy własnych, tradycyjnych wzorach zachowań.
Należy tu przy tym podkreślić, że formy tradycyjne odegrały w specyficznej sytuacji ludnościowej rolę wyraźnie pozytywną. Przez stwierdzenie bowiem przy wzajemnej obserwacji podobieństw i zbieżności
własnej kultury, pozwalały na większe zaufanie grup do siebie, a w konsekwencji na szybsze zżycie się grup na wsi, na większą intensywność
procesu integracji społecznej.
Te trzy, różne wartościowo, równolegle przebiegające procesy każą
zastanowić się nad c z y n n i k a m i determinującymi je. Analiza wskazuje, że są one dwojakie. Pierwsze określić możemy jako czynniki zewnętrzne - e g z o g e n i c z n e, wypływające tak z konsekwencji zmian
ustrojowych Polski po r. 1945, jak i z postępujących procesów urbanizacji i industrializacji. Czynniki te oddziaływują na podstawowe elementy struktury kultury wsi - można by powiedzieć szkielet - takie jak
struktura społeczno-zawodowa, struktura gospodarstw i rodziny, instytucje formalne (szkoła, organizacje społeczno-polityczne, kółko rolnicze,
parafia), źródła masowego przekazu. Dopiero poprzez nie, jak gdyby
wtórnie, działają te czynniki na poszczególne zachowania kulturowe i ich
wytwory składające się na wzory codziennego życia. Można mówić np.
o takim przykładowym ciągu zmian: wzrost industrializacji - zmiany
w strukturze zawodowej wsi i rodziny - dojazdy do pracy - inny podział pracy w rodzinie - inne wzory spędzania czasu, inny stosunek do
obrzędów, autorytetów itp.
Ale na zmiany w poszczególnych zachowaniach oddziaływuje w sposób ważki jeszcze inny typ czynników, które można by nazwać wewnętrznymi - e n d o g e n i c z n y m i. Działanie ich zależne jest od składu
ludnościowego poszczególnych wsi, a co za tym idzie - zmiennej dominacji poszczególnych grup.
Czynnikami, nazywanymi przez nas jako wewnętrzne, są historycznie
i społecznie ukształtowane wzory tradycyjnych zachowań kulturowych
48
ANNA
SZYFER
tych grup ludnościowych. Można by je podzielić wg stosunku do nich grup
na: z a s t a n e - charakterystyczne dla wszystkich grup osadniczych,
wyłączając autochtoniczną; w ł a s n e - charakterystyczne dla poszczególnych grup; o b c e - wzór jednej grupy dla grup pozostałych.
Oddziaływują one na poszczególne zachowania. Np. w trakcie ujednolicenia się wzorca kultury dla danej społeczności lokalnej następuje wybór któregoś z nich, a odrzucenie pozostałych.
Analiza tego procesu, w czasie którego następuje naruszenie stabilności jakiegoś wzoru, rozchwianie zachowań jednolitych pod względem
jakościowym (część osób zachowuje się według starego wzoru, a część
nowego), narastanie zachowań stosownie do nowego wzoru, wreszcie
przejście całkowite do wzoru nowego, pozwala na obserwację powstawania nowych form w trakcie ich stawania się.
W odniesieniu do poszczególnych wzorów zachowań kulturowych
można przy tym mówić o zmianie miejsca w całości, o zmianie funkcji
danego zachowania w stosunku do pozostałych, wreszcie o zaniku niektórych elementów treści. Dobrym przykładem mogą tu być zachowania
związane z obrzędowością - cyklem zwyczajów i obrzędów związanych
z zakończeniem prac żniwnych. Znane i utrzymywane przez większość
grup, straciły jednak one swoją magiczno-obrzędową funkcję, zubożyły
się w treści i wreszcie z miejsca istotnie ważnych w życiu społeczności
cbrzędów przesunęły się do roli imprezy rozrywkowej, często organizowanej przez instytucje formalne wsi.
Bardzo rzadko można obserwować sytuację, kiedy kierunek oddziaływań jest odwrotny. Czynniki nazywane przez nas wewnętrznymi - wzory zachowań - oddziaływują na podstawowe elementy struktury kulturowej wsi. Można to obserwować szczególnie w dziedzinie zachowań tradycyjnych związanych z życiem społecznym. I tak np. silne tradycje
"śpiewackie" którejś z grup zmuszają jak gdyby instytucje formalne wsi
do organizowania zespołów czy chórów (przykład wsi Butryny, gdzie tradycja rodzin warmińskich i osadników z Pomorza zdecydowała o istnieniu bardzo dobrze działającego zespołu teatralno-chórowego).
Innym z pytań problemowych, które można postawić po ustaleniu
k i e r u n k ó w zachodzących przemian i c z y n n i k ó w je determinujących, jest sprawa c z a s u ich trwania. Zebrany materiał pozwala na
wydzielenie trzech okresów: 1 - tuż po osiedleniu (1945--1947), 2 wokoło dziesięć lat później, oraz 3 - lata bieżące - dla procesów jeszcze nie zakończonych.
Spróbuję scharakteryzować te okresy uwzględniające równocześnie
jakościową wartość tych zmian rozumianych jako kierunek. W okresie
pierwszym zachodzące przemiany są wyraźnie jednolite kierunkowo. Prowadzą do przyjęcia przez wszystkie grupy niektórych wzorów zachowań
Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
49
i szczególnie wytworów zachowań zastanych związanych z domem mieszkalnym, obejściem, technikami
rolniczymi, hodowlanymi
itp. Były to
elementy kultury ludności autochtonicznej,
Mazurów i Warmiaków. Wiązało się to z koniecznością przystosowania
się i adaptacji do miejscowych
warunków i "bazy materialnej".
Można tu więc mówić o zastanych domach i częściowo ich urządzeniu,
o narzędziach
rolniczych czy koniecznych ze względów klimatyczno-glebowych
typach upraw czy hodowli.
Znamiennym
jest, że wszystkie prawie zapożyczenia
z tego okresu odnoszą sit~ do dziedziny kultury materialnej.
Okres drugi (również wg oceny samych respondentów)
miał miejsce
wokoło
10 lat po osiedleniu (1955-57).
Charakteryzują
go już procesy
różnokierunkowe
i o różnej wartości. Będzie miało tu więc miejsce zarówno ujednolicenie
się wzoru z tradycyjnych
form różnorodnych,
różnych grup, przez wybór jednej z nich, jak i zarzucenie poszczególnych
form tradycyjnych
przez grupy na korzyść formy wspólnej, ale już charakterystycznej
dla kultury masowej. Oba te procesy wymagały
czasu
do obserwacji, oceny i akceptacji wzorów zachowań i dlatego rozpocząć
się mogły dopiero po pewnym okresie od osiedlenia.
A oto przykłady:
1. Stawianie snopków na polu miało w różnych regionach rozną formę. Na omawianym
terenie poszczególne
grupy początkowo
stosowały
tradycyjną
dla siebie formę. Po dłuższej obserwacji
zaczęto stosować
ogólnie dwie formy: mazurską - stygi (10 par snopków opartych o siebie) oraz wileńskie stawianie "w koło". Sprecyzowało
się przy tym stosowanie tych form i pierwsza, uważana za dobrą do szybkiego wysychania zboża, stosowana była w pogodę suchą, druga zaś nadawała się lepiej
\V czasie deszczu,
gdyż chroniła zboże przed zamoknięciem.
2. Przygotowanie
pokarmów i przechowywania
żywności również ujednoliciło się. Większość potraw charakterystycznych
dla poszczególnych
grup przyjęły
do swojego jadłospisu
grupy pozostałe. Tylko potrawy
wyraźnie obrzędowe, jak np. wileńska kutia, czy warmińska breja spotkały się z dezaprobatą
pozostałych
grup i przygotowywane
są wyłącznie
wewnątrz danej grupy i to przez pokolenie starsze. Ujednolicił się też,
na wzór warmiński, sposób przechowywania
żywności - weszło w "modę" wekowanie.
3. Również różnorodne typy wozów (często przywiezionych
przez osadników) ujednolicono przyjmując
wzór warmiński.
Zdecydował tu wzgląd
praktyczny. Swietnie scharakteryzował
to jeden z respondentów
pochodzący z Wołynia: " ... miejscowe warmińskie
wozy są lepsze, bo szersze
i krótsze, nasze były za długie i wąskie, to się wywracały
na tych drogach ..." 2 (Ramsowo).
2
4 -
Wieś Ramsowo pow. olsztyński.
Lud,
t. 55, 1971
50
ANNA
SZYFER
4. Również z dziedziny kultury społecznej, z zachowań związanych
z obrzędowością doroczną, można podać ciekawe przykłady. Np. początkowo zespoły chodzących w okresie Nowego Roku maszkar zwierzęcych
rekrutowały się z jednej grupy i według jej wzorów "kolędowały". Zwyczaj chodzenia po rogalach zachował się wśród ludności warmińskiej bardzo dobrze i w formie bardzo archaicznej. W ciągu paru lat po osiedleniu
do grupy warmińskiej dołączyli się przedstawiciele innych grup kultywując ich formy, ale wzbogacając je o niektóre elementy swojej formy
zwyczaju, np. piosenki czy postacie. (Zwyczaj ten zresztą do dzisiaj zachował żywotność we wsiach o dużym odsetku ludności warmińskiej).
Podobnie wyglądała sytuacja ze zwyczajem wielkanocnym - chodzeniem
po smaganiu, przy czym przedstawiciele grup osadniczych wchodząc
w skład zespołów wzbogacali ten zwyczaj a "oblewanie" wodą.
Okres trzeci - to lata bieżące. Obejmuje on procesy jeszcze nie zakończone, trwające. Są one w zasadzie jednokierunkowe - prowadzą do
zaniku takich tradycyjnych wytworów, jak niektóre wierzenia i część
folkloru. Można tu jednak, choć sporadycznie, obserwować przyswajanie
niektórych wierzeń i literatury przez poszczególne grupy. Odnosi się to
np. do poznawania i opowiadania wierzeń i legend związanych z charakterystycznymi miejscami w okolicy, jak jeziora, głazy, zamki, przejmowanymi przez grupy osadnicze od ludności autochtonicznej (np. na 600
respondentów przeprowadzonej z osadnikami ankiety 65~/o podało, że zna
i opowiada miejscowe legendy).
Oczywiście wszystkie te procesy są niejednorodne dla całego omawianego terenu i dla każdej nieomal wsi mają trochę inną wartość. Zależy to, jak mówiłam już wyżej, od substratu ludnościowego danej społeczności lokalnej. Niemniej można przyjąć tu jakieś prawidłowości. Najsilniej oddziaływują tradycyjne wzory zachowań grupy autochtonicznej,
dlatego dominacja tej grupy wywiera silny nacisk na obraz wzorow zachowań kulturowych wsi, w których występują.
Warto tu przypomnieć, że w tak zwanych polskich, to znaczy historycznie zasiedlonych ludnością polską powiatach Warmii (olsztyński, biskupiecki), marny we wsiach powyżej 50'°/~ludności miejscowej, a w powiecie olsztyńskim odsetek ten osiąga w wielu wsiach powyżej 80%. We
wsiach mazurskich procent ten jest mniejszy i sięga przeważnie 20~/0:.
Dynamika procesu przemian i ich jakościowego wyniku w zależności
od sytuacji ludnościowej jest jednym z pytań stawianych przez nas w pracach nad przemianami wsi i małych miast. W tym celu wsie dobierane
były do badań między innymi według struktury pochodzenia ich ludności, a wszystkie badane wsie podzielone zostały na kategorie stosownie
do odsetka ludności autochtonicznej.
Problematyka ta jest bardzo interesująca. Chciałam tu tylko zwrócić
Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
51
uwagę na fakt niezmiernie prężnego wzoru grupy autochtonicznej. Można
bowiem jego oddziaływanie obserwować już wszędzie tam, gdzie odsetek
tej ludności sięga zaledwie 20'O/~. Przejmowar:ie wzorów tej grupy można
obserwować w większości dziedzin; np. we wsiach o przewadze warmińskiej obserwujemy przejmowanie wzorów zachowań nawet w odniesieniu
do niektórych wierzeń (kłobuk, mara, czary, wierzenia i legendy związane
z charakterystycznymi miejscami).
Wszystkie te aspekty badań nad przemianami wsi i małych miast naszego województwa - pytania o kierunek przemian, czas trwania i czynniki determinujące je - stwarzają konieczność oświetlenia tej problematyki wszechstronnie. Zdecydowało to o prowadzeniu zarówno badań jak
i analizy kompleksowo, a więc przez takie dyscypliny nauk społecznych,
jak ekonomika wsi, demografia, socjologia i etnografia. Postulat łączenia
wysiłków kilku dyscyplin naukowych wysunięty został przez wielu etnografów już dawniej 3. Spróbowaliśmy w warunkach olsztyńskich postulat
ten zrealizować praktycznie. I tak analizę struktury ludności pod względem wieku, płci i pochodzenia przeprowadzają z nami demografowie,
badanie struktury gospodarczej wsi robią ekonomiści rolnictwa, analizę
instytucji wiejskich - socjolodzy (jeden z socjologów badał również problem starzenia się ludności wsi). Badania prowadzone były po wspólnym
uzgodnieniu tematyki w tych samych wsiach i często u tych samych informatorów.
Poza pracami terenowymi, w ramach Komisji Etnograficzno-Socjologicznej i Komisji Nauk Ekonomicznych naszego Ośrodka problemy wynikające z badań dyskutujemy wspólnie. Organizujemy również coroczne
spotkania naukowe poświęcone tematyce współczesnych przemian wsi
i małych miasteczek województwa olsztyńskiego, w których każda z wymienionych dyscyplin bierze czynny udział (takie seminaria odbyły się
w latach 1969, 197'0i 1971 w Waszecie k. Olsztynka). Wydaje się, że ten
kompleksowy sposób badań i prac spełnia w praktyce postulowaną integrację nauk społecznych, a nam pozwala w sposób wszechstronny i pełny
oświetlić badaną problematykę.
SIedzenie procesów przemian współczesnych zachodzących na wsi olsztyńskiej we wszystkich ich aspektach, przygotowywanie analizy i opracowania ma znaczenie dwojakie: teoretyczne - jako wkład do badań nad
kulturą i jej przemianami; i praktyczne, gdyż wykrycie i zrozumienie
wszystkich bodźców determinujących procesy zmian powinno pomóc
praktykom w ukierunkowaniu i intensyfikacji tych procesów.
3
nych.
Np. prof. prof.: J. Bursztę,
K. Dobrowolskiego,
A. Kutrzebę-Pojnarową
in-
52
ANNA
SZYFER
ANNA SZYFER
RESEARCH
INTO PROCESSES OF SOCIO-CULTURAL
IN MASUP..IA AND VAHMIA
INTEGRATION
(Su m mary)
The problem of cultural changes taking place in rural areas is one of the
major preoccupations of ethnography. 'This is especially interesting in the Western
and Northern regions of Poland, which possess a highly specific population structure. It was here that various ethnic groups came to settle from different parts
of the country, bringing with them their own characteristic pattems of social and
cultural behaviour. The complex processes of Cc1l1tactsbetween the various patterns
and the formation
of a common model from the original mosaic, the general
mechanisms and dynamics of these phenomena, provide a fascinating field of study.
These processes are additionally
complicated in those regions, whel'e besides
the newcomers there is an autochthonic population. In such cases it often occurs,
that the culture of the autochthonic group is accepted as the common model.
For a number of years the W. KętrzyJisJ<i Research Centre has conducted
investigations
into the economic, population, social and cultural aspects of the
Varmia region, which is typical of the problems mentioned above. By taking into
account the results and empirical materials supplied by such spheres as economics,
demography and sociology, it is possible to elucidate by ethnographical analysis the
cultural changes taking place there, :md also to establish the factors which determine them.