-
extracted text
-
Lud, t. 88, 2004
RAFAŁ BESZTERDA
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Poznań
ZMIANY W TRADYCYJNYM SYSTEMIE ROLNICTWA WYWOŁANE
PRZEZ MISJONARZY MORAWSKICH NA TERENIE POGRANICZA
INDYJSKO- TYBETAŃSKIEGO (OD POŁOWY XIX WIEKU)
Misjonarze morawscy' rozpoczęli działania misyjne na omawianym terenie
w roku 1853. Po długotrwałym rekonesansie ustanowili pierwszą stację w Kyelongu2 na terenie Lahulu, która funkcjonowała od 1857 roku. Do przełomu wieków
powstało jeszcze pięć misji) na obszarze sąsiedniego Ladaku i Kinnauru. Cztery
z nich znajdowały się na obszarze współczesnego stanu Himaćal Pradeś. Jest to
jeden z mniejszych stanów Indii (55637 km2). Współcześnie składa się nań 12
dystryktów (Bilaspur, Chamba, Hamirpur, Kangra, Kinnaur, Kullu, Lahul & Spiti,
Mandi, Simla, Sirmaur, Solan, Una). Z kolei poszczególne dystrykty dzielą się na
jeszcze mniejsze jednostki administracyjne: tehsile i subtehsile (odpowiedniki gmin
i sołectw). I tak poszczególne stacje misyjne, omawiane w dalszej części tekstu,
były umiejscowione w stolicach dystryktów: Kyelong (dystrykt Lahul & Spiti),
Simla (dystrykt Simla i równocześnie stolica stanu) lub znajdowały się w miejscowościach o współcześnie mniejszym znaczeniu, jak Pooh (dystrykt Kinnaur, stolica tehsilu Pooh) i Chin i (dystrykt Kinnaur, tehsil Kalpa). Dwie pozostałe stacje
Leh iKalatse znajdowały się na obszarze dzisiejszego stanu Dżammu i Kaszmir,
I Zgromadzenie
protestanckie utworzone w 1722 r. w Hermhut, w saksońskich dobrach hrabiego
Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. W skład pierwotnej grupy weszli uchodźcy z terenu Moraw,
księstw niemieckich i Polski, prezentujący do pewnego stopnia odmienne poglądy religijne. Dopiero
na miejscu ustalono credo nowego wyznania i sformułowano zasady funkcjonowania kongregacji.
Odwołując się do tradycji husyckich, nazwali się braćmi morawskimi. Później używali także nazw:
Unitas Fratrum, Moravian Church, United Moravian Church, Moravian Brethren, Hermhuter Briidergemeinde. W toku dalszej narracji używam określeń morawianie i misjonarze morawscy. Omówienie
genezy Kościoła morawskiego i przekrój różnorodnych form aktywności misjonarzy należących do
tego ugrupowania zostało zasygnalizowane w innym opracowaniu mojego autorstwa (Beszterda,
2001).
2 W piśmiennictwie
historycznym i topograficznym także Kyelang, Kelong lub Keylong. Używana przeze mnie nazwa Kyelongjest najbliższa oryginalnej wymowie.
J Misja w Kyelongu (1857-1940);
misja w Pooh, Kinaur(l 865-1923); misja w Leh, Ladak (1885);
misja w Kalatse (Kalsi), Ladak (1899-1940); misja w Simli (1899-1905); misja w Chini, Kinaur (1900-1906).
238
Rafał Beszterda
na który składają się cztery podstawowe regiony: Kaszmir, Dżammu, Zanskar
i Ladak. Ladakjest administracyjnie podzielony na dwa dystrykty: Leh i Kargil.
Miasto Leh jest stolicą Ladaku, a położone nad Indusem Kalatse (Kalsi), które
niemal sąsiaduje ze słynnym klasztorem Lamayuru, należy do dystryktu Leh. Ladakjest największym dystryktem w Indiach, a jego powierzchnia wynosi około 100
tys. km2•
Wszystkie stacje braci morawskich na obszarze prowincji himalajskiej istniały
w miejscach, które miały ówcześnie duże znaczenie handlowe. Wyłączając z dalszych rozważań stacje w Simli i Chini, które podczas zaledwie kilkuletniej działalności nie odegrały na omawianym obszarze ważkiej roli, należy stwierdzić, że pozostałe zlokalizowane były w trzech, do pewnego stopnia odrębnych środowiskach
przyrodniczych, gospodarczych i kulturowych.
Leh (leżący na wysokości 3500 m n.p.m.) i Kalatse (3200 m n.p.m.) w Ladaku
podlegały władzy maharadży Kaszmiru poprzez j ego wasala rządzącego tym regionem. W ówczesnym Ladaku dominował, tak jak ma to miejsce współcześnie,
buddyzm (wraz z wieloma odmianami lokalnymi tej religii), ale w centralnym ośrodku
władzy, jakim był Leh, znaczne były wpływy islamu. Muzułmanie w większości
opuścili tę część Ladaku, która obecnie znajduje się w granicach Indii po 1947
roku. Historyczny Ladak jest bowiem podzielony pomiędzy Indie, Pakistan i Chiny.
Bracia, przybywając do Leh, znaleźli się równocześnie pod presją możnych właścicieli ziemskich wyznających buddyzm i decydentów z kół rządowych, którzy
najczęściej byli muzułmanami.
Ladak położony jest na najbardziej na zachód wysuniętej części Płaskowyżu
Tybetańskiego. Dlatego też mamy tu do czynienia z klimatem suchym, półpustynnym. Często określa się ten region jako "zirnnąpustynię" (cold desert). Najżyźniejszą częścią Ladaku jest dolina Indusu, w której skupia się osadnictwo. Leh jest
do dzisiaj najważniejszym miastem regionu, które stanowi centrum handlu i rzemiosła. Miejscowa gospodarka jest połączeniem rolnictwa i hodowli przy bardzo
istotnym udziale handlu. Współcześnie znaczne przychody związane sąz rozwojem turystyki indyjskiej i zagranicznej.
Kyelong (leżący na wysokości 3300 m n.p.m.) w Lahulu stanowi doskonały
przykład osady rozkwitającej wyłącznie w czasie kilku miesięcy letnich, podczas
których odbywał się wzmożony ruch karawanowy do chwili zamknięcia granic
z Tybetem na początku lat 60. Miejscową ludność stanowili i stanowią w zasadzie
wyłącznie buddyści, trudniący się handlem i w bardzo ograniczonym stopniu uprawąroli. W opisywanych czasach działalności morawian na tym terenie znajdował
się on pod wyłączną kontrolą Brytyjczyków. Współcześnie Kyelong stracił na znaczeniu. Jego rola ogranicza się do obsługi tranzytowego transportu samochodowego z południa (Delhi, Dolina KuBu) na północ (Leh, Śrinagar). Udział własny miasta ijego okolic w handlu jest znikomy.
Pooh w Kinnaurze (położone na wysokości około 2200 m n.p.m.) znajdowało
się na obszarze księstwa Busher, zarządzanego przez radżę rezydującego w Ram-
Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy
239
purze. Dominującą religią na tym terenie są wierzenia lokalne stanowiące synkretyczną formę hinduizmu i buddyzmu wraz z elementami przedbuddY.iskimi (głównie
bon). Historyczne Pooh stanowiło zwarte skupisko około 70 domostw, co ułatwiało
ich ewentualną obronę. Była to ostatnia duża miejscowość przed granicą z Tybetem, którą w tym miejscu stanowiła przełęcz Shipki. W omawianym czasie najważniejszą gałęzią lokalnej gospodarki był handel, zarówno z niżej położonymi częściami Indii, jak i z Tybetem. W całym dystrykcie Kinnaur osady całoroczne położone są na wysokości od 1500 do prawie 4000 m n.p.m. Panujące tu klimaty obejmują
całą gamę od subtropikalnego przez umiarkowany do arktycznego. Dlatego też
gospodarka, w poszczególnych mikroregionach położonych najniżej, obejmowała
rolnictwo z elementami pasterstwa. Wyżej możliwa była wyłącznie transhumancyjna gospodarka pasterska z malejącym, wraz ze wzrostem wysokości, udziałem
upraw rolnych. Z powyższych powodów działania w Lahulu, Kinnaurze i Ladaku
omawiam osobno, w zgodzie z chronologią powstawania misji.
Uprawy rolne były bardzo ważną częścią działalności morawian na obszarze
misji himalajskiej. Rozpoczęte na terenie Kyelongu4, stały się bazą utrzymania misjonarzy, wsparciem dla lokalnych gmin chrześcijańskich, pokazową i bodajże najbardziej wpływową gałęzią edukacj i prowadzonej wśród lokalnych mieszkańców.
Przede wszystkim nieznana była tam w chwili osadzenia stacji w Lahulu (1857 r.)
uprawa żyta i ziemniaków5. Nasiona żyta morawianie najprawdopodobniej
otrzy6
mali od misjonarzy z Kotgurh • Charakterystyka tamtejszego klimatu pozwalała na
jego uprawę, a w przeciwieństwie do nasion innych roślin o życie nie ma wzmianki
w korespondencji z centralą misyjną w Herrnhut.
Ziemniaki zostały przesłane morawianom z Europy7. Było ich tak mało, że nie
jest prawdopodobne, by tylko te sadzeniaki stanowiły zaczątek morawskiej uprawy.
Możliwe, że morawianie
uprawiali je także przy stacji CMS8 w Kotgurh
i przewieźli do K yelongu. Już zbiory w 1857 roku musiały być znaczne, skoro misjonarze zjedli nawet część sadzeniaków, które okazały się zbędne w maju 1858 roku9•
4 Misja została założona pośród grupy wiosek: Billing, Kardang, Kyelong Yok (Dolny) i Kyelong
Gong (Górny). Stacja znajdowała się w Kyelong Yok, a pola uprawne w Kyelong Gong ("Periodical
Accounts ...", vol. II, No.20, Dec. 1894, s. 420-422).
s Heyde G., 1921, s. 61.
6 Misjonarze tamtejsi należeli do Church Mission Society. Na terenie tej stacji morawianie zamieszkiwali czasowo, zanim nie zbudowali stacji w Kyelongu, pomiędzy 1853-56. Kotgurh leży na
północny wschód od SimIi.
7 Pozostaje niewyjaśnioną
kwestią, kiedy miało to miejsce. Jest to ważne o tyle, że już jesienią
1856 r. zbiory zarówno żyta, jak i ziemniaków były tak duże, iż pozwalały na ich swobodne spożywanie. Na życzenie A. W. Heydego wysłano z Hermhut zaledwie 8 ziemniaków w zalutowanej puszce
(Heyde G., 1921, s. 61). O ziemniakach w codziennym jadłospisie morawian wspomina A.H. Jaeschke
w swoim dzienniku, zapiski z października-listopada 1857 imaja 1858 (Jaeschke H.A., Diary, m.in.
s.219,220,221,222,231,242).
8 Church Mission Society, grupa ewangelicka z siedzibą główną w Londynie.
9 Jaeschke H.A., Diary, m.in. s. 242.
240
Rafał Beszterda
W tym początkowym okresie morawianie zajmowali się także wędzeniem mięsa i wytwarzaniem kiełbas na własny użytek. Jednak obie te formy przetwórstwa
nie znalazły naśladowców, a po powrocie H.A. Jaeschkego do Niemiec w 1866
roku, sami morawianie ich nie kontynuowali 10. Wtedy także misjonarze wykonywali z drewna przybory kuchenne, w postaci łyżek, chochli i mątwi do mieszania
zupyii. Te elementy kultury materialnej także nie zostały przejęte.
Przez kilka lat uprawy warzyw nie udawały się'2. Wysiłki morawian były doceniane przez władze brytyjskie, które nie prowadziły podobnych eksperymentów na
terenach tak daleko wysuniętych na północ13. Lokalny odbiór nowych upraw był
uzależniony od ich przydatności do spożycia w ramach tradycyjnych składników
pożywienia. ,,zielonych warzyw wcale nie uprawiano, pomimo że wiele dziko rosnących ziół i roślin było spożywanych jako warzywa"14. Po kilkunastu latach prób
wprowadzone przez morawian uprawy ziemniaków, rzepy, sałaty i szpinaku przyjęły
się i zaczęły być coraz bardziej popularne w okolicach stacji, a nawet w całym Lahulul5. Wydaje się, że poważnym ograniczeniem w popularyzacji upraw warzyw zielonych był permanentny niedostatek wody do nawadniania pól. Morawianie uporali się
z tym problemem, gdy A.W. Heyde wybudował kanał'6 doprowadzający wodę
z pobliskiego lodowca1? do pól należących do misji i tych, które uprawiali miejscowi
chrześcijanie18• Na sfinansowanie takiego przedsięwzięcia mogli sobie pozwolić jedynie nieliczni mieszkańcy Kyelongu. Morawianie, by w pełni móc skorzystać z okresowego dostatku wody, zbudowali na zboczu powyżej Kyelongu zbiornik wodny,
w którym magazynowano ją na okres SUSzyI9.Dało to podstawy do zwiększenia
areału ziemi uprawnej, za użytkowanie której misjonarze płacili spore podatki20•
10 Jaeschke H.A., Diary, s. 255 (not. z dn. 26. 05. 1858). Wędzenie nie przyjęło się w Lahulu ze
względu na powszechność użycia glinianych palenisk otwartych.
11 Jaeschke H.A., Diary, s. 220 (not. z dn. 12. 10.1857).
12 "Missionsblatt...",
1858, s. 71-72.
1) "W 1857 r. misjonarze
morawscy w Kyelongu (oryg. Kielung), wprowadzili prawie wszystkie
gatunki europejskich warzyw, które wspaniale się przyjęły. Ale Lahulczycy byli zbyt leniwi, by
skorzystać z tego przykładu i do dzisiaj zadowalają się takimi uprawami, które znali od zawsze"
(Harcourt, 1874, s. 55). Cytat ten zawiera dwie nieścisłości. Morawianom nie udawała się początkowo uprawa warzyw, poza ziemniakami, a po wtóre Lahulczycy stosunkowo szybko przejęli uprawy tych warzyw, które najbardziej im odpowiadały: ziemniaków i rzepy. Sałata i szpinak były zbyt
różne od składników tradycyjnego pożywienia, by przyjąć je szybko.
14 "Gazetteer
of the Kangra District", 1994 (1885), s. 96; "Gazetteer of the Kangra District",
1994 (J 899), s. 12.
15 ReichIer Th., 1874, s. 228.
16 Sfinansowany
w większej części przez władze brytyjskie.
J' Lodowiec Kelas Buk, leżący na północ od Kyelongu (4800 m n.p.m.), około 1500 m wyżej niż
wieś.
IR "The Missionary Reporter ...". New Series, vol.VIlI, 1877, s. 58; "Periodical Accounts ...", vol.
I, No.12, Dec. 1892, s. 630, "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 24, Dec. 1895, s. 608.
19 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 76.
20 W 1891 r. płacili 40 rupii rocznie, a po obniżce 32 rupie ("Periodical Accounts ...", vol. T, no. lO,
June 1892, s. 529).
Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy
241
W tym wczesnym okresie działań w Lahulu państwo Heyde zajmowali się także uszlachetnianiem miejscowych odmian jabłoni i moreli21.Jednakże nie udało mi
się ustalić, jakie gatunki wtedy kojarzono i czy tamte prace miały cokolwiek wspólnego z dzisiejszymi odmianami tych drzew owocowych, uprawianymi lokalnie.
Podobnie trudno w tej chwili ocenić, czy nowości rolnicze z Kyelongu ekspandowały na dalekie obszary Pendżabu i Azji Centralnej. W czasie pobytu morawian
rola Kyelongujako centrum handlowego, leżącego na tranzytowej trasie przez
Lahul do Azji Centralnej, znacznie wzrosła. Z tego powodu osiedliła się w nim
nawet grupa kupców hinduskich. Morawskie propozycje nowych upraw znalazły
swe odzwierciedlenie w czasie spisu powszechnego z 1891 roku22. Ziemniaki
uwzględniono jako najbardziej dochodową kulturę, która przynosiła średnio 75 rupii
z hektara, podczas gdy tytoń bądź warzywa tylko 12,50 rupii. Zajmowanie się tymi
pracami, poza podniesionymi wyżej aspektami utrzymywania lokalnych chrześcijan,
było wyrazem dostosowania się morawian do miejscowego rytmu życia. Z konieczności, kiedy wiosną i latem prowadzono w szkole lekcje dla garstki uczniów, bądź
zajęcia w niej ustawały, zajmowano się rolą23.W sezonie zimowym rozpoczynano
działalność szkoły i wznawiano kursy rzemieślnicze.
W 1898 roku, kiedy długoletni rezydent i kierownik misji A.W. Heyde opuścił
Kyelong, aktywność rolnicza morawian straciła na impecie, a uprawy nawet zaczęły
powoli podupadać. Jeszcze listopadowe zbiory ziemniaków były obfite, ale było to
zasługą Heydego, a nie jego następców24. Morawianie zaczęli w swych raportach
zaznaczać, że farmy zlokalizowane przy stacjach w Kyelongu i w Poo nie przynoszą
już dochodów. Aczkolwiek uważano, że warto kontynuować ich działalność, po raz
kolejny okazało się, iżjedynie wyttwała i długoletniapraca poszczególnych misjonarzy
przynosi wyniki ekonomiczne i może służyć celom społecznym. Dalsza uprawa pól
należących do misji była konieczna, w związku z całkowitą zależnością miejscowych
gmin chrześcijańskich od dochodów, które przynosiły. Morawianie ujrzeli to szczególnie wyraźnie, gdy w początkach XX wieku szybko drożała żywność, powodując
dodatkowe ubożenie ludności, w tym członków kongregacji25. Zdarzały się także
sezony, w których nie chciano chrześcijanom sprzedawać ziarna zbóż i kukurydzy.
Następnym niebagatelnym problemem, który wpłynął znacząco na koleje morawskich farm, było ich dzierżawienie miejscowym chrześcijanom. Wstępny podział ziemi uprawnej nastąpił w czasie trwania I wojny światowej. Uspokoiło to na
pewien czas waśnie między rodzinami lokalnych chrześcijan26. Ustalono warunki
"The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 56-57.
Podaję za: "Gazetteer ofthe Kangra District", 1994 (1899), s. 43, 46-47.
23 Tamże, vol. III, no. 33, March 1898, s. 454.
24 Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 211.
25 Tamże, vol. VII, no. 74, June 1908, s. 147.
26 Po przejściu na emeryturę A.w. Heydego chrześcijanie
kłócili się o rozdział wody, podział
pracy na polach misji, ich wykorzystanie i podział zbiorów. Jego następcy nie mieli dostatecznego
autorytetu i przez wiele lat nie potrafili sobie z tą sytuacją poradzić. Niesnaski przybierały nawet
formy bijatyk i opuszczania gminy chrześcijańskiej.
21
22
242
Rafaf Beszterda
dzierżawy i rodziny należące do kongregacji uzyskały dostęp do wysoko wydajnych pól nawadnianych i suchych27• Sporadycznie chrześcijanie wykorzystywali
wiedzę i pomoc morawian do poprawy stanu swego posiadania. Zodpa2R, na przykład, na własny koszt wykonał kanał nawadniający o długości około 2 km i w ten
sposób uzyskał możliwość nawadniania dodatkowych pÓF9,które do tej pory miały
o wiele mniejszą wartość użytkową. Inni chrześcijanie od czasu do czasu powracali do kłótni o dostęp do wody. Rozwiązano tę kwestię dopiero poprzez wprowadzenie ścisłego harmonogramu, który precyzyjnie określał godziny korzystania
z wody napływającej z lodowca30. Morawianie wciąż mieli nadzieję na szybkie
usamodzielnienie się miejscowych chrześcijan, szczególnie że od 1909 roku planowali zamknięcie misji w Kyelongu, ale nie było to możliwe, gdyż w podstawowych
sprawach życiowych w dalszym ciągu zależeli oni od misji31 • Dopiero w 1935 roku
założono samorząd użytkowników pól misyjnych (Farm Committee), który nadzorował użytkowanie ziemi należącej do misji. Morawianie formalnie dzierżawili swą
ziemię, a użytkownicy płacili rocznie symboliczną 1 rupię32. Rdzenni chrześcijanie
byli praktycznie właścicielami ziemi, którą uprawiali, ale poprzez dzierżawę misjonarze pozostawiali sobie możliwość kontroli nad gminą33.
Misjonarze morawscy odnieśli także znaczny sukces w propagowaniu abstynencji od napojów alkoholowych. Nie był to ich oryginalny pomysł, ponieważ takie
inicjatywy powstały w Sirn1ijuż w czasie I wojny światowej, a w dystrykcie Kangra na początku lat 20. W Kyelongu Ruch Trzeźwości (Temperance Reform
Movement) zapoczątkowano w 1928 roku. Deklaracje o powstrzymywaniu się od
spożywania i produkcji alkoholu podpisało w ciągu kilku lat około 200 osób, w tym
lokalni możni. Akcja ta miała przede wszystkim przeciwdziałać stałemu ubożeniu
społeczności lokalnej i okresowym brakom pożywienia. Obliczano ówcześnie, że
około 1/3 produkowanego zboża i wielka część owoców przeznaczanajest na
"Periodical Accounts ...", vol. X, no.114, June 1918, s. 206.
Zodpa był pomocnikiem misjonarzy, a na dodatek kierownikiem lokalnej szkoły rządowej
i pisarzem. Był zatem postacią nietuzinkową, a przez lata pracy dla morawian zaoszczędził tyle
środków, że mógł sobie pozwolić na kosztowne inwestycje.
29 Tamże, no. 137, June 1929, s. 264.
30 Tamże.
31 Ci spośród chrześcijan, którzy najlepiej sobie radzili, obejmowali posady rządowe, nie związane z rolnictwem, a przynalcżące do nich pola dzierżawili. W tcn sposób pozostający w Kyelongu
rolnicy nie stanowili grupy postępowej i skłonnej do przeprowadzania zmian w zarządzaniu dobramimisji.
32 Tamże, no. 144, June 1936, s. 9.
3l Postępowanie
morawian pozornie wydaje się sprzeczne. Z jednej bowiem strony zależało im
najak naj szybszym usamodzielnieniu się gminy, a z drugiej zatrzymywali formalną kontrolę nad
ziemią misji uprawianą od lat przez miejscowych chrześcijan. Powodem takiego postępowania była
wielka wartość ziemi. Dla większości lokalnych chrześcijan była ona cenniejsza niż nowa wiara.
Morawianie obawiali się, że gdyby na tym etapie oddali ziemię lokalnym wyznawcom, szybko
odrzuciliby oni chrześcijaństwo i dochodziłoby do stałych waśni pomiędzy rodzinami.
27
28
Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy
243
wytwarzanie napojów alkoholowych34. Misjonarze popierali także prace legislacyjne zmierzające do restrykcyjnego licencjonowania tej produkcji35.
Niska produkcja artykułów rolnych na polach misyjnych w połowie lat 30. ograniczała wśród członków gminy nawet liczbę zawieranych małżeństw36. Morawianie zakładali, że przy wysiłku ze strony lokalnych wyznawców areał rolny można
podwoić i nawet potroić zbiory3? W ten sposób dodatkowe dochody mogłyby zapewnić byt nowym rodzinom38. Dwa lata później Rada Kongregacji (Congregation Council) zaniechała myśli o jakichkolwiek inwestycjach na terenie Kyelongu.
Upadły plany budowy nowego kościoła i dodatkowych kanałów nawadniających39,
co w tym drugim przypadku dałoby możliwość osiedlenia się przynajmniej kilku
następnym rodzinom chrześcijańskim i użytkowania przez nie dobrej ziemi uprawnej40.Ostatnie kilkanaście miesięcy przed ostatecznym zamknięciem stacji w Kyelongu, które miało miejsce w 1940 roku, obfitowało w istotne wydarzenia mające
wpływ nawet na dzisiejszą sytuację w regionie. Ze względu na wzrost popularności upraw roślin oleistych kosztem zbożowych pod koniec lat 30. w Lahulu zaczął
występować niedostatek zielonej paszy dla zwierząt pociągowych (wołów i dz041).
Były one niezastąpione w tradycyjnej orce, a ich pogłowie szybko się zmniejszało.
Morawianie, próbując temu zaradzić, skonstruowali na swój użytek uprząż i chomąto dla konia, a także pług koleśny. Na początku mieszkańcy byli bardzo sceptyczni wobec tego sposobu przeprowadzania orki. Kiedy jednak urządzono pokazowe prace na polach należących do misji, na których ziemia była zbyt twarda dla
urządzeń ornych stosowanych tradycyjnie, zauważyli, że może to stanowić rozwiązanie lokalnych problemów z orką. Wyniki tej pracy zostały przez świadków
uważnie sprawdzone i kilku z nich stwierdziło, że potrafią skopiować urządzenia42.
"Periodical Accounts ...", no. 139, June 1931, s. 10-11.
Oprócz wymiaru ekonomicznego, nadmierne spożywanie alkoholu było poważnym problemem w lokalnych środowiskach. Na tym polu jednak misjonarze mieli bardzo ograniczone możliwości działania. Skuteczniejsze wydawało się postępowanie odgórne, limitujące wytwarzanie.
l6 W tym czasie w gminie 17 młodych mężczyzn było w wieku, w którym tradycyjnie zawierano
małżeństwa.
l7 "Periodical Accounts ...", no. 145, June 1937, s. 9-10.
l' Rynek produktów rolnych był bardzo niestabilny
i nie dawał podstaw do tak optymistycznych założeń. Także plany podwojenia areału rolnego stacji pozostawały bardziej w sferze życzeniowej niż realnej. Poza tym, co w tym przypadku ważniejsze, misjonarze od dawna nie pochwalali
małżeństw międzywyznaniowych, co przyczyniało gminie wielu kłopotów. Były one koniecznościąze względu na małą liczebność gmin morawskich. Młodzi członkowie kongregacji nie byli jednak
na ogół tak utwierdzeni w wierze chrześcijańskiej, by nacisk żony czy też jej rodziców z czasem nie
powodował odejścia od chrześcijaństwa.
19 "Periodical Accounts ...", no. 147, June 1939, s. II.
oW Dlatego w 1938 r. w Kyelongu bojkotowano misjonarzy i rdzennych chrześcijan. Tradycjonalistom zależało, by wahający sil( członkowie ich społeczności nie przyjęli chrześcijaństwa w nadziei
otrzymania dobrych pól.
41 Krzyżówka jaka i krowy.
42 "Periodical Accounts ...", no. 148, June 1940, s. 8.
l4
l5
244
Rafał Beszterda
Misjonarze skonstruowali także prosty kołowrotek, który w zamyśle miał być łatwy do własnoręcznego wykonania z pomocą standardowych narzędzi43.
Druga ze stacji morawskich znajdowała się w Poo, Kinnaur. Misjonarze, obecni
tam od 1865 roku, zauważali, że miejscowa ludność jest stosunkowo zamożna i ma
do dyspozycji żyznąziemię44. Wieś liczyła 70 domostw i populację około 600 osób.
Głównym zajęciem mieszkańców było rolnictwo, z uprawą prosa, gryki45 i roślin
strączkowych. Wokół Poo były sady morelowe (5000 drzew), brzoskwiniowe
i hodowano winorośl46. Wzorem Kyelongu morawianie w swoim ogrodzie rozpoczęli uprawę warzyw nieznanych w okolicy: sałaty, rzepy, szpinaku. Próbowali
także wprowadzać szlachetne gatunki winorośli. Jednakże na tym etapie, poza
uprawą warzyw, misjonarze ograniczali się do właściwego wykorzystania istniejących typów upraw. Rozwinęli natomiast własną hodowlę owiec, jako produkcję
uzupełniającą w stosunku do rolnictwa i w tym celu wydzierżawili dodatkową ziemię z przeznaczeniem na pastwiska. Bezpośrednią przyczyną takiej decyzji były
bardzo obfite opady śniegu zimą 1893/94 i w konsekwencji liczne lawiny, które
zniszczyły 1/4 pól i sadów owocowych47. Obróbka wełny dawała odtąd zimązajęcie nie tylko miejscowym chrześcijanom, ale i części pozostałych mieszkańców.
Część wydzierżawionych w tym czasie terenów, które nie nadawały się pod uprawę, przekształcono w pola tarasowe. W tym celu zatrudniono około 40 osób,
w większości spoza gminy chrześcijańskiej. Na tak przygotowanych polach morawianie od wiosny 1894 roku zaczęli uprawiać kukurydzę48. Ta nie była całkiem
nieznana w Poo, ale ziarno przeważnie importowano z terenów leżących niżej.
Klimat Poo okazał sięjednak sprzyjający i wzorem misjonarzy wielu mieszkańców
zaczęło siać kukurydzę zamiast prosa. Stacja w Poo była także pomocna dla mieszkańców w trudnych chwilach. Częste wiosenne nawroty zimy sprawiały, że zwyczajowe korzystanie z pastwisk letnich było opóźnione i wtedy zwracano się do
misjonarzy z prośbami o pasZę49.Zazwyczaj jej zapasy pozwalały na zaspokojenie
tygodniowych potrzeb wsi. Po 30 latach obecności morawian, wciąż jednak zapobiegliwość i racjonalna gospodarka rolna ustępowały tradycyjnym zachowaniom.
Na przykład, gdy wiosną 1897 roku wystąpiły obfite opady deszczu, miejscowi
rolnicy wraz z miejscowymi chrześcijanami i tak nawadniali swe pola, bo tę czyn43 Wpływu tych urządzeń na zmiany w miejscowych
sposobach upraw nie udało się stwierdzić.
Podczas własnych badań terenowych zarejestrowano użytkowanie pługów koleśnych, które do niedawna były importowane z Chin. Czy zaufanie do tego typu urządzeń miało swój początek w kontaktach z morawianami, nie wiem.
44 "The Missionary
Reporter ...", New Series, vol.V!, 1875, s. 162-163. W przywołanym artykule błędnie pod"ano, że morawianie wprowadzili na ten teren uprawę winorośli. Była ona tam uprawiana na długo przed przybyciem misjonarzy.
45 Najprawdopodobniej
odmiany lokalne gryki azjatyckiej (Fagopyrum escu/entum).
46 "Missionsblatt...",
1868, s. 369; Bray, J., 1992, s. 44.
47 "Periodical
Accounts ...", vol. II, no. 22, June 1895, s. 512.
48 Tamże, vol. 11,no. 24, Dec. 1895, s. 608.
49 Tamże, vol. 1II, no. 35, Sept. 1898, s. 530.
Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy
245
ność zwyczajowo wtedy wykonywano. Nie miało dla nich znaczenia, że przeważnie o tej porze roku nie było opadów i wtedy nawadnianie było uzasadnione.
Morawianie pod koniec XIX wieku powiększali stan swego posiadania na terenie wszystkich stacji. W Poo kupiono dodatkowe pole i przeznaczono je, jak pisałem wyżej, pod uprawę kukurydzy50. W ówczesnych warunkach koszty dzierżawy
były na tyle wysokie, że uprawa takich pól nie była zyskowna. Misjonarzom, co
prawda, nie tyle zależało na zysku, ile na możliwości zaoferowania pracy tamtejszym chrześcijanom. Próby wprowadzenia jakichkolwiek zmian w rolnictwie zostały przerwane, ponieważ pod koniec XIX wieku przez kilka lat z rzędu występowały tam nieurodzaje. Poo było jedyną stacją misyjną, która nie miała systemu
sztucznego nawadniania pól uprawnych51. Misjonarze, podobnie jak miejscowi rolnicy, uzależnieni byli od opadów naturalnych. Sytuacja wkrótce stała się krytyczna
i morawianie utrzymywali chrześcijan i niektórych mieszkańców spoza gminy za
pomocą pożyczek pieniężnych. Problem stanowiło nie tylko ziarno siewne, lecz
także brak żywności. Wielu rolników decydowało się na sprzedaż swych pól, ale
misja nie dysponowała wystarczającymi środkami, ani też nie chciała stać się właścicielem rozległych pól w okolicy.
W tym samym dystrykcie Kinnaur funkcjonowała druga stacja morawskaChini. Jej wpływ na zmiany w rolnictwie był minimalny, głównie ze względu na
krótkotrwałość przedsięwzięcia (1900-1906). Po rozpoczęciu działalności uruchomiono tam szkółkę drzew i krzewów owocowych. Zbudowano zbiornik, gromadzący wodę z pobliskiego źródła i dzięki temu na polach należących do misji
z powodzeniem zajmowano się uprawą ziemniaków52.
Doświadczenia z upraw rolnych w wysokogórskich warunkach Kyelongu stanowiły podstawę działań rolniczych w Ladaku. Stacja w Leh skorzystała z nasion
i roślin wyhodowanych w Lahulu. Warunki miejscowe wymagały nawadniania53.
Tam, gdzie tylko było to możliwe, sadzono drzewa owocowe, uprawiano warzywa
i kukurydzę54. Farma w Leh nie miała istotnej wartości użytkowej dla miejscowej
kongregacji. Morawianie posiadali zbyt mało ziemi, by z plonów utrzymywać lokalnych chrześcijan. Jej najważniejszą funkcją była edukacja rolnicza i produkcja
wspomagająca misjonarzy. Członkowie miejscowej kongregacji przez pierwszych
kilka lat korzystali szczególnie z doradztwa doktora Karla Marxa, który oprócz
medycyny zajmował się botaniką55. Po jego śmierci56 ogród misyjny dalej pełnił
swą rolę edukacyjną. Morawianie zapoczątkowali w Ladaku uprawę ziemniaków57,
"Periodical Accounts ...", vol. III, no. 35, Sept. 1898, s. 53\.
Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 213-214.
52 Tamże, vol. IV, no. 49, March 1902, s. 48-49.
5) "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII,
1877, s. 148.
54 "Periodical
Accounts ...", vol. I, no. 7, Sept. 1891, s. 34\.
55 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 26.
56 Zmarł w 1891 r.
57 Bray 1.,1981,
s. 87.
50
51
Rafał Beszterda
246
kukurydzy i niektórych warzyw, jak sałata i rzepa. Zainicjowali, popularny obecnie,
zwyczaj kopcowania warzyw korzeniowych na zimę w dołach ziemnych58• Druga
stacja misyjna w Ladaku, Kalatse, również rozwijała ten rodzaj działalności.
W połowie lat 30. dokonano tam pomiarów i ustalono warunki przeprowadzenia
kanału nawadniającego, mając na uwadze pomoc w uzyskaniu dodatkowej ziemi
ornej dla niektórych z lokalnych chrześcijan, których pozarolnicze źródła utrzymania były bardzo nikłe59• Jednak pomysł ten został zrealizowany w minimalnej skali.
Został wykorzystany dopiero po 1947 roku, w niepodległych już Indiach, przez
niechrześcijańskich mieszkańców Kalatse. Podobne projekty inżynieryjne morawianie sporządzili dla okolic Leh60 i Spituk'il. W obu przypadkach chodziło o rozległe obszary równoległe do Indusu, które bez dostępu do sztucznego nawadniania
nie były wydajne rolniczo62•
* * *
Morawianie wprowadzili na terenie swych gospodarstw misyjnych żyto i ziemniaki. Prowadzona przez nich dodatkowo popularyzacja tego typu upraw spowodowała największe zmiany w strukturze rolnej na terenie ich działalności. Oprócz
tych dwóch podstawowych zmian, rozpowszechnili hodowlę warzyw zielonych,
sałaty i szpinaku, a także korzeniowych, marchwi i rzepy. Te zmiany miały zasadnicze znaczenie dla rozwoju miejscowego rolnictwa. Dzięki uprawie ziemniaków
w znaczący sposób wzrosła dochodowość lokalnego rolnictwa, a konsekwencje
hodowli warzyw są dla omawianego terenu istotne do dzisiaj. Współcześnie bowiem rolnictwo na obszarach górskich jest poważnym dostarczycielem pozasezonowych płodów rolnych na wewnętrzne rynki zbytu.
Misjonarze zapoczątkowali także prace inżynieryjne, mające na celu powiększenie areału objętego sztucznym nawadnianiem. Prace te były kontynuowane po
odejściu morawian, a przyczyniły się do rozwoju prywatnego rolnictwa.
Innym kierunkiem zainicjowanym przez morawian było przeciwdziałanie domowej produkcji napojów alkoholowych poprzez propagowanie ruchu trzeźwości
58 Najprawdopodobniej
pomysł ten pochodził od A.w. Heydego. To on był ekspertem w sprawach rolnych po 30 latach doświadczeń rolniczych w Kyelongu. Za jego namową rozpoczęto np.
uprawę kukurydzy w Ladaku. Kopcowanie warzyw było ogólnie znaną metodą w Europie, którą
Heyde wprowadził w Lahulu i Ladaku.
59 "Periodical Accounts ...", no. 143, June 1935, s. 8.
60 Tamże, no. 155, June 1947, s. 16-17.
61 Bray J., 1985, s. 209.
62 Projekty owe powstały w niefortunnym czasie. Z jednej strony niepokoje w Ladaku tuż przed
ipo odzyskaniu przez Indie niepodległości, z drugiej - EA. Peter Junior, ich autor, wystąpił z misji
morawskiej i rozpoczął służbę w misj i kanadyjskiej (Canadian Mission), dla której pracował w czasie II wojny światowej. Europejscy morawianie stopniowo ograniczali swą pomoc dla lokalnych
gmin, a członkowie miejscowych kongregacji nie mogli sfinansować tak dużego przedsięwzięcia. Pomysł
i projekt morawski został jednak w dużej części zrealizowany w latach 60. i 70. przez władze stanu
Dżammu i Kaszmir.
Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy
247
i popieranie projektów legislacyjnych, mających na celu licencjonowanie wytwarzania. Problem ten jest aktualny do dziś, a choroba alkoholowa dotyczy znacznego odsetka populacji tzw. obszarów plemiennych Indii (tribal areas). Misjonarze
rozpoczęli uświadamianie społeczności lokalnych w zakresie strat produktów rolnych przeznaczanych do produkcji alkoholu. Takie inicjatywy wyznaczały istotne
kierunki rozwoju społecznego populacji wiejskich.
W ramach kultury materialnej morawianie zapoczątkowali na omawianym obszarze użycie pługa koleśnego i kołowrotka. Pług takiego typu jest powszechnie
stosowany współcześnie. Natomiast zastąpienie ręcznego przędzenia wełny pracą
za pomocą kołowrotka stało się popularne, wydaje się, nie za sprawą morawian,
a rozwoju idei khadi w Indiach.
Warto zwrócić też uwagę na niebagatelną rolę działań misjonarzy morawskich
w upowszechnianiu sadownictwa drzew owocowych. Jest to współcześnie bodajże najważniejszy element kultury rolnej, a dochody z tego sektora równoważą,
bądź przewyższają łączne zyski z pozostałych typów upraw63•
BIBLIOGRAFIA
Archiwalia:
Jaeschke Heinrich August, Diary (rękopis), za lata 1857-1858, Archiv der Bruder-Unitat,
Herrnhut, NachlaJ3von Paul Heyde, nr sygn. NH 1 (kopia mikrofilmowa w posiadaniu autora).
Publikacje:
Beszterda Rafał
2001
Działalność braci morawskich w pólnocnychIndiach, "Lud", t. 85, s.119-141.
Bird (Bishop) Isabella, L.
1996(1904)
Among the Tibetans, Ess Pub!., New Delhi.
Bray John
1981
The Moravian Church in Ladakh: The First Forty Years 1885-1925, Recent Research on Ladakh, Weltforum Verlag, Mi.inchen-Koln-London,
ss. 81-91.
1985
Christianity in Ladakh: The Moravian Church/rom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research No.2, Universite de Pau, Pau,
ss.207-220.
1992
Christian Missionaries on the TIbetan Border: The Moravian Church in
Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5th Se-
63 Jest to zjawisko wielowątkowe,
którego omówienie przekracza ramy tego artykułu. Sytuacja
dzisiejsza jest bowiem wypadkową zmian szlaków i środków transportu, ułatwionym dostępem do
rynków zbytu. Morawianie z pewnością nie są odpowiedzialni za współczesny wzrost popularności sadownictwa, jednak to za ich przykładem zwrócono uwagę na istotność takich upraw iwysoką
wydajność drzew owocowych w warunkach wysokogórskich.
248
Rafał Beszterda
minar ofthe International Association ofTibetan Studies, Narita 1989, Narita, s. 369-375.
Church ...
Church Missionary Society Archive (www.mundus.ac.uk/cats/441l215.htm)
2003
"Gazetteer ..."
"Gazetteer ofthe Kangra District", vol. II. Kulu, Lahaul and Spiti.
1994
Compiled and Published under the Authority ofthe Punjab Government,
1883-1885
Indus Publishing Company, New Delhi.
"Gazetter ..."
1994(1899) "Gazetteer ofthe Kangra District", parts II to IV, Kulu, Lahul and Spiti.
Compiled and Published under the Authority of the Punjab Government,
1897
Indus Publishing Company, New Delhi.
Harcourt A.F.P.
1874
The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti, Shimla.
Heyde Gerhard
1921
50 Jahre unter Tibetern, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut.
Keen Rosemary
General Guide and Introduction to the (Church Missionary Society), Archive, s. 41-42. (www.adam-matthew-publications.co.uk/GUIDES/G003.htm)
and Introduction to (CMS) Archive (www. adam-matthew-publications.co.uk/
collect/).
"The Missionary ..."
1875; 1877
"The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions ofthe United Brethren or Moravians", London.
"Missionsblatt. .."
1858; 1868
"Missionsblatt aus der Briidergemeine", Herrnhut.
"Periodical... "
1874
"Periodical Accounts Relating to the Missions ofthe Church ofthe
United Brethren, Established Among the Heathen", Brethren's Society for
the Foreign Missions among the Heathen, London.
Periodical...
1891-1892
"Periodical Accounts Relating to the Foreign Missions ofthe Church of 1894-1895 the United Brethren". Brethren 's Society for the Foreign Missions.
1898-1899
among the Heathen, London.
1902; 1908; 1918
"Periodical... "
1929; 1931
"Periodical Accounts Relating to Moravian Missions", Brethren's Society for
1935-1937
the Furtherance ofthe Gospel among the Heathen, London.
1939-1940; 1947
Polskie nazwy ...
1996
Polskie nazwy geograficzne świata, cz. II: Europa Wschodnia i Azja, Państwowa Służba Geodezyjna i Kartograficzna, Główny Geodeta Kraju, Warszawa.
Rechler Theodor
1874
The Moravian Mission in Tibet (tłum. z "Allgemeine Missions Zeitschrift"),
za: "Periodical Accounts ...", Dec. 1874, ss. 227-243.
SharmaB.R.
1997
Himachal Pradesh, Publication Division, New Delhi.
Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy
249
Rafał Beszterda
CHANGES [N THE TRADITIONAL SYSTEM OF AGRICULTURE TRIGGERED BY
MORAVIAN MISSIONARIES IN THE BORDERLAND BETWEEN INDIA AND
TIBET (FROM THE MLD 19T1! CENTURY)
(Summary)
Moravian Brethren inhabited the borderland between India and Tibet since 1853. Over
a century oftheir presence in this area, the European missionaries triggered cultural changes of different duration. This article describes changes in broadly understood agriculture
and cultivation.
As part oftheir activity in the area affected by missionary stations in Kye10ng, Lahoul,
Poo and Kinnaur, Leh and Ladakh, the Moravians started to grow rye and potatoes, which
resulted in significant changes in the traditional structure ofthe local agriculture. They also
popularized growing of green vegetables (lettuce and spinach) and root vegetables (carrots and turnips). These changes were of significant importance for the development of the
local agriculture. Potatoes greatly increased the profitability of local agriculture and
the consequences of growing vegetables have been significant until today. Today agriculture in the mountainous regions supplies agricultural produce to the internal sale markets.
Moravian missionaries also started engineering work, attempting to introduce artificial
irrigation. This work was continued after the missionaries had left the area, and contributed
to the development ofprivate farming.
Moravians opposed home production of alcoholic beverages - they promoted sobriety and supported legislative work, which introduced licences for alcohol production. Missionaries started to make the local communities aware ofhow much agricultural produce is
wasted when it is used to make alcohol.
Moravian missionaries introduced a gallows plough and a spinning wheel. A gallows
plough is still used today. The popularity of the spinning wheel, which replaced manual
wool spinning, should be credited not so much to the missionaries but to the development
of the khadi idea in India.
Attention should also be drawn to the role ofthe Moravian missionaries in popularization offruit tree farming. Today it is probably the most important element ofthe agricultural
culture and proceeds from this sector balance or exceed total proceeds generated by other
types of farming.
