http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3284.pdf
Media
Part of Parlamenter - barometr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2
- extracted text
-
Adam Bartosz
PAŁAM ENTER -
Od
zamierzchłych c z a s ó w
obserwowano
BAROMETR LUDOWY
Jest
t o roślina
dość
pospolita, natomiast
jej
właś
świat
przy
r o d y , szukając w n i m i n f o r m a c j i o nadchodzących
zmia
ciwości r e a g o w a n i a
roślin
znane w i n n y c h r e g i o n a c h . W p r z e k o n a n i u mieszkańców
nach pogody. Między i n n y m i
na
zmiany
wilgotności
odnotowano
powietrza
reakcję
sygnalizującą
bliskie
1
W
okolicy
się z ż y w y m
nia
pogody
zwanej
są
Ciężkowic
na podstawie
poza
zachowania
regionem
byście,
Jackowi
ctwem
osobliwości
ozdobnie
między
dzięki
Wilczyńskiemu,
regionalnych)
spotkałem
przepowiada
nasionka
rośliny
ciężkowickie
znane
kolekcjonerowi-hobktóry
(poza
trudni
się
zbiera
wykonywa
rośnie
wyłącznie
w
tych
próby
racjonalnego
inter
p r e t o w a n i a tego f a k t u , wiążąc go z p r z e m a r s z e m
wojsk
się w
to
z
należy
go
regionu
jedna
tarnowskiego.
sam
nos
roślina
z ro
dziny bodziszkowatych .
2
П. 1. Palamenter
wkręcać
i
bocianie
s i e n i e ( i l . 3).
przemieszczać
do
to iglica pospolita, inaczej
nazywa
mo
o
pamiątek
Palamenter
leżące n a z i e m i
się
W
zarówno
o k o l i c y Ciężkowic
samą
roślinę,
jak i
palamen
jej n a
zakopie
się w
bardzo
a znalazłszy
w
Wierzy
otwartym
się n a
się,
zienia
—
prze
nie
naczyniu,
bo
ziemi,
natychmiast
glebie.
obszerną
palamentra
trawka"
także
że
W Z b o r o w i e a c h , w s i położonej n i e opodal
zanotowano
się, s a
odległości, a
rozbudowane
palamentra.
zostawiać
atmosferycz
p o t r a f i , skręcając
się n a n i e w i e l k i e
ziemię. Stąd
nigdy
wyskoczy,
reakcji na zmiany
nasionko
ruchliwości
za
.
Dzięki d y n a m i c z n e j
ne
konanie
jest
miały n a s i o n a palamentra
wędrować na Pogórze.
je
obecnie
okolicy
napoleońskich, z k t ó r y m i
Sprzedaje
( E r o d i u m c i e n t a r i u m ) , n i s k a , owłosiona
trem
iglica
się n a w e t
palamentrów.
Cepelii
i
Spotyka
oprawionych
innymi
ciekawszych
ki
(woj. tarnowskie)
d o dziś l u d o w y m s p o s o b e m
t u p a l a m e n t r e m . Palamentry
obecnie
niem
Ciężkowic
stronach.
opady .
n a z m i a n y wilgotności n i e są c h y b a
relację
z l a t sześćdziesiątych, wy*k. J . W i l c z y ń s k i . I I . 2. Palamenter
Ciężkowic,
sposobu
znale
pośród i n n y c h t r a w . Otóż t a
„mądra
i n f o r m a t o r ( u r . 1899) —
niczym
j a k mówił
na temat
współczesny,
wyk.
J.
Wilczyński
Ul
na
skacze p o d w i a t r
bita
na
do deski
pogodę
trawki
w
w
Nie
czasie koszenia,
jest
ją
zgubić. T r a w k a
odgina
ale widział
ją
pewne,
(prawdopodobnie
tius) . Nazwa
w
tym wy
Bruśniku, w s i o d l e g ł e j
Rajgras
t y m samym
używa
celu
— A r h e n a t h e r u m ela-
n i e jest t u stosowana
palamenter
3
owej
u innych na
czy c h o d z i
o iglicę, g d y ż w
o 10 k m , spotkałem się z u ż y c i e m w
owsika
dół,
n i e spotkał
pogodę.
całkowicie
również
przy
się n a d e s z c z w
górę. I n f o r m a t o r n i g d y
o k n i e , wskazującą
padku
i łatwo
gwoździem
jej
się w
na jego
oznaczenie,
natomiast
odniesieniu
l u d z i : „taki
c h u l i g a n , 'co m u się robić n i e c h c e " ;
m ó w i się „ n i e bądź t a k i p a l a m e n t e r " g d y ktoś j e s t
przemądrzały. W t y m i p o d o b n y m
niem
można
palamenter
wsiach,
zarówno
znaczeniu
spotkać
się
t a m , g d z i e oznacza
wościach b a r o m e t r y c z n y c h ,
j a k też
do
także
zbyt
z określe
w
okolicznych
roślinę
o
właści
t a m , gdzie
zastoso
w a n i e j e j i n a z w a n i e są z n a n e
W
innych wsiach
(Kipszna)
za w s k a z ó w k ę z m i a n p o g o d y
nasiona
nazywają
iglicy
służące
„wróż" l u b „pro
rok".
T r a d y c y j n y palamenter
turowego
krążka,
Z(miana),
D(eszez),
spotkałem
jedynie
dalonych
od
B(urza);
w
kilku
centrum
one p r z y b i t e między
Dawniej
to n a s i o n k o p r z y b i t e do t e k
na którym
widniały
litery
obecnie
barometry
położonych
w
przysiółkach
Ciężkowic.
Wiszą
posługiwano
barometryczne
z
wychodzącą
(stąd n a z w a
od
oknami.
często
się
nazywają
sposób określa się u ż y w a n e
budki
takie
domach
„na
Po
palamentrem.
t w i e r d z a t o f a k t , iż s t a r s i l u d z i e w s z e l k i e g o
dzenia
P(ogoda),
typu
W
palamentrem.
dawniej
pogodę"
(a n i e k i e d y
postacią
ten
i dziś)
pustelnika
dla t y c h budek).
Ro
b i o n o j e w o k r e s i e I w o j n y i później, a za e l e m e n t
rea
gujący
w
„pustelnik" używana
urzą
na zmiany
roztworze
wilgotności
służył
s o l i . I n n y palamenter
trowa,
napełniona
kniętą
w
do
Rurka
była z a n u r z o n a
szczelnie
połowy
sznurek
deszczową
zalakowany
moczony
— t o b u t e l k a półli
korek
wodą, z
rurką
d o l n y m końcem w
wet
szklaną.
wodzie.
„Jak
było s u c h o , t o w o d a w r u r c e opadała, a j a k szła b u r z a ,
to aż k i p i a ł o z r u r k i "
Barometry
które
można
specjalnie
(Ostrusza).
wykonywane
zakupić
w
opracowanych
już
roki"
—
w
latach
okrągłej
desce.
zwłaszcza
poza
dziej
nazywa,
Spostrzegłszy
własnym
interesującą
formę
są
drewnianych
zainteresowany
pięćdziesiątych
j a k je czasem
Wilczyńskiego,
zamontowane
plastycznie
s t a w k a c h { i l . 1). W i l c z y ń s k i
ślinką
przez Jacka
Cepelii,
robił
mocując
popyt
na
ciekawą r o
proste
te
i
wyrobu
И.
3.
Iglica
pospolita.
И. 4. Palamenter
1975
na
jest
obecnie
jedynym
i nastawił
kontynuatorem
na
wyroby,
bar
się n a
produkcję l u d o w y c h barometrów. Iglicę h o d u j e w
dzie
„pro-
nasionko
środowiskiem, opracował
palamentra,
na
pod
ogro
tradycji
palamentrów.
S a m zyskał t y m s p o s o b e m
przy
domek Palamenter,
p o d którym jest powszechnie
znany.
kartonie,
P R Z Y P I S Y
n i e różni się od i n n y c h t r a w n a łące. N i k t n i e w i e , j a k
wygląda.
zdarzy
Należy
się,
pierścień),
że
zatem
nagle
trzeba
uważać w
kosa
wziąć
się
czasie k o s z e n i a ;
gdy
rozpadnie
(zleci
klin
trawy
tego
miejsca
garść
i rzucić n a płynącą w o d ę . T r a w a
z
i
z w y k ł a spłynie z w o
dą, a t a j e d n a — s z u k a n a — prędko p o p ł y n i e p o d p r ą d .
Należy
ją s z y b k o
złapać i m o c n o
trzymać, bo
Fot.:
112
W.
upuszczo
Dudziak,
K . M o s z y ń s k i , Kultura
ludowa
Słowian,
t . 2, cz. I ,
W a r s z a w a 1968, s. 57—58.
* Wielka
Encyklopedia
Powszechna,
t . 4, W a r s z a w a
1964.
Nasiona owsika w t y k a n o w o t w o r k i po d r e w n o j a d a c h w r a m a c h o k i e n n y c h , między s z y b a m i . D l a p e w
ności, n a j e d n y m o k n i e u m i e s z c z a n o p o k i l k a n a s i o n .
P o r . J a n K a r ł o w i c z , Słownik
gwar polskich,
t . 4,
K r a k ó w 1906,
1
s
4
i l , 1—3; r y s . A. B a r t o s z , i l . 4