-
extracted text
-
П. 1. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y I n s a m - P r i n o t h . I I . 2. Okładka
z cennika W.
Samka
Roman Reinfuss
WPŁYW RZEMIEŚLNICZEJ PRODUKCJI DEWOCYJNEJ
ku,
Już
w
na
gruzach
pierwszych
tystycznego,
zaczęły
zbudowane
na
produkcją
dziesięcioleciach
podupadłego
powstawać
zasadach
duże
rzemiosła
r ę k u " , klęczące anioły i t d . C e n a
ar
ła
przedsiębiorstwa,
kapitalistycznych,
które
swą
od
wysokości
i
Dzieciątka" miały
jakości
wysokość
prywatnych.
Przykła
Dwujęzyczny
kościel
głównie do p o l s k i e g o
nej"
firmy
j a k i osób
I n s a m - P r i n o t h , posiadający
nie
po o b u s t r o n a c h A l p : w
w
Ortisei di Gardena
na terenie
I
wojną
światową,
szeroka.
wynika,
Można
w
wytwór
co
Tyrolu i
niem 1 rubel =
ilustro
kich), przy czym
Lombardii. Z
wanego cennika tej f i r m y , wydanego
ogromnie
swoje
Sankt Ulrich
bezpośrednio
że
działalność
t a m było
zamówić
przed
jej
co w c h o d z i w z a k r e s p o t r z e b kościoła — o d zespołu
r e k do b e t l e j e m s k i e j
ny
i chrzcielnice,
w
różnych
firma
rągwie,
wysyłała
lichtarze,
również
dzwony,
organy,
a
nawet
np.
„figury
podzielone
były
b e z Dzieciątka",
w
polsko-włoski
wskazują c e n y
odbiorcy
cennik
skalkulowane w
rublach z
2.60 k o r o n ( a u s t r . ) =
koszta
adresowany
był
z byłej Kongresówki, n a
opakowania,
przelicze
2.20 m a r e k
(prus
przesyłki
gra
do
n i c y r o s y j s k i e j o r a z cła ponosiła f i r m a , zaś t r a n s p o r t o d
koszt
zamawia
jącego. F i r m a I n s a m - P r i n o t h n i e z a n i e d b y w a ł a
granicy
rosyjskiej
reklamy.
„Wyroby
odbywał
nasze ( c z y t a m y
się już n a
w
c e n n i k u ) odznaczają
się a r
wykonaniem,
potwierdzonym
przez
liczne
stylach o d r o
świadectwa
wielebnego
duchowieństwa.
Zarówno
do
Usłuż
baldachimy,
szaty
cho
liturgiczne,
cenniku na k i l k a
„figury
o d 30 c m d o 2 m i m o g ł y
tystycznym
ś w i e c e o ł t a r z o w e i kadzidło.
Rzeźby
by
„bez
ambo
mańskiego p o b a r o k , r o k o k o i „ s t y l n o w o c z e s n y " .
na
figu
s t a j e n k i po g o t o w e ołtarze,
wykonane
była
wszystko,
Figury
i
d e m j e s t założony w r. 1820 „ Z a k ł a d d l a s z t u k i
kościoła
rzeźby uzależniona
wykończenia.
b y ć w y k o n a n e n a j e d e n z 6 m o ż l i w y c h sposobów .
zarów
potrzeby
masowym
wie
zaspokajały
no
o charakterze
ubiegłego
cechowego
NA LUDOWĄ RZEŹBĘ W KAMIENIU
grup,
z Dzieciątkiem
na
brze
wyszkoleni
miejscowe
robotnicy
np. tani
nywać
powierzone
cenach
bardzo
wyrobów
surowy
jedynie
m y za s u m i e n n e i d o b r e
też
dogodne
materiał,
n a m prace
przystępnych
używamy
jako
(...)
pozwalają
wysoce
prawdziwego
wyko
artystycznie
Do wszelkich
wykonanie".
warunki
złota
po
naszych
i ręczy
W
imieniu
pełnomocnicy.
firmy
Z
zbierali
w a ń w y n i k a , że „ Z a k ł a d
-Prinoth wykonywał
ra),
Egiptu
zamówienia
publikowanych
w
( n r 6037) p o k r y t a
ołówkowych
k r e s e k , c o świadczy, że zostało z n i e j
zamówienia d l a B r a z y l i i
(Aleksandria),
głównie
Montmartre"
podzięko
d l a s z t u k i kościelnej"
Samsum
Włochy,
Bawarię,
Insam-
(Presquie-
nad Morzem
n y m , zaopatrywał również w s w o j e w y r o b y
pejskie,
uprawnieni
cenniku
kraje
kraje
omawianego
t u cennika
świetle
odpowiedniej
Obok
mieniarze
z
rysunki
detali
sów
a
także
figur,
wygląda
Cenniki
n a d rzemieślniczą
„dobrym"
przykład
jak
poprawnej
masówki
go o d b i o r c y .
dostosowanej
klasyczny
do gustu
Widać t o wyraźnie z ilustracji,
M a t k i Boskiej
proporcjach,
ruchu
i
różnych
świętych,
i geście, o t w a r z a c h
pozbawionych
wyrazu,
odziane w szaty
modelowanych
fałdach
( i l . 1).
Produkcja
„Zakładu
zbawione
jakiejkolwiek
zbiorów
bibliotecznych.
źródło
wzorów,
z
mieślnicze p r a c o w n i e
poprawne
w
„pięknych"
ale
postaci
dla s z t u k i kościelnej"
strzępów
których
stano
w
wytwórni,
wydanego
Dzisiaj
się
przez
tego
cennika
czy t o s n y c e r s k i e
czy
bocheńskim
kilka
rzeźbiarzu
wynika
z p a g i n a c j i , stanowiła
druku.
Cennik
wydrukowane
było
„wszelkie naśladownictwo
n i e ścigane", a l e w
nalna i n i k t
leziony
w
sława
Bodnickiego,
68
praktyce
t a była
że
sądow
niewyko
( i l . 3—5), p r z y
jej zbyt
po
rowała f i r m a
zna
lazło
w
jest
n i e brał
zakładzie k a m i e n i a r s k i m
tego
najlepszym
przedstawiającej
Stani
przykładem.
„Serce
Jezusa
z
jednak
Samka
czym
w
w
wyżej
jest
kamieniarzach.
Stanisława
wyrwanych
Samka
Bod
z
cen
posiadającego
pozostałych
Hajdeckim.
złożyć
W
po
sumie
całości, która, j a k
broszurę liczącą 48 s t r o n
również
proponowane
bogato
ilustrowany
t a m wzory
wskazują
na duże p o d o b i e ń s t w o d o t y c h , j a k i e w t y m czasie o f e
t u cennik firmy Insam-Prinoth,
Krakowie,
figury
ostrzeżenie,
r y c i n będzie
groźba
z zainteresowanych
ważnie. O m a w i a n y
Reprodukcja
groźne
naszych
nich
do
znajdujemy
papierach
nie
stronie
się z
po
one
kartek
Antonim
cenni
na
trafiały
( i l . 2). D a l s z e p a r ę k a r t z
się w
każdej
Wprawdzie
drewnie
rzadkość.
ich resztki
Wojciecha
k a m i e n i a r s k i e . W z o r o w a n o się n a i l u s t r o w a n y c h
reklamowych.
d o badań
w
jedynie
kart
kach
i drukach
udało
znalazło
nie
po d a w n y c h
B o c h n i z a k ł a d rzeźbiarski
rze
gzym
świętych.
dziś w i e l k ą
wartości,
wspomnianego
zachowało
liczne
korzystały
artystyczne
nika
postaci
w a ż n e źródło
pojedynczych
W warsztacie
Insam-
zawierały
u b i e g ł y m s t u l e c i u , u w a ż a n e za d r u k i
szpargałach p o z o s t a w i o n y c h
o starannie w y
które
rzeźbą z a r ó w n o
k a m i e n i u , przedstawiają
nickiego
-Prinoth, t a k j a k i innych podobnych
wiła
i w
i ludową
Wydawane w
Chry
zro
na jej
np. kolumn,
oraz
i w z o r n i k i , stanowiące
których
c e n n i k u n i e poskąpiono. Są t o p r z e w a ż n i e s t a t u y
stusa,
nagrobków
przeciętne
w
wzorników,
architektonicznych,
gatunku
stanowiła
celu w y k o n a n i a
rzeźby.
drukowanych
Insam-Prinoth
„wybornym"
kratką d e l i k a t n y c h ,
cenników różnych f i r m k o r z y s t a l i również k a
na w c a l e niemałą w y t w ó r n i ę . J e j p r o d u k c j a w
i
firma
euro
powiększenie, zapewne w
podstawie
Czar
austriackie, a
wśród n i c h oczywiście także dawną „Galicję". W
bione
jest
Insam-Prinoth
( i l . 1). U H a j d e c k i e g o
się jeszcze p a r ę luźnych
kart z innych
zna
cenników
i w z o r n i k ó w , d l a k t ó r y c h p r z e w a ż n i e n i e udało się u s t a
lić m i e j s c a
n i e , że b y ł y
firmy
a n i miejsca
to w y d a w n i c t w a
wydania.
Wiadomo
w
niemieckim.
języku
jedy
„Mayera
w
Monachium
(,,Mayer'sche
Kgl. Hof-Kunst-
anstalt, M u n c h e n " ) .
Znalezione
ków
w
papierach Hajdeckiego
i wzorników
pochodzą
resztki cenni
prawdopodobnie
z
Wojciecha
S a m k a . Z zakładem t y m w a r t o jest
się n i e c o
bliżej, ponieważ
ważną
rolę
biorców
w
odegrał
kształtowaniu
zakładu
zapoznać
on niewątpliwie
się g u s t ó w
j a k r ó w n i e ż k a m i e n i a r z y , którzy
po
wiejskich od
dla nich
pra
cowali.
Wojciech
Samek
był
r. 1861 w B o c h n i . S p o r o
jemy
synem
z cennika, który wydał
będąc
właścicielem
stycznego.
górnika,
urodził
szczegółów z j e g o życia
przed
dużego
„Otrzymawszy
od
I wojną
się
światową,
przedsiębiorstwa
Boga
talent
w
pozna
do
arty
tego
za
w o d u i o d d z i e c k a z a m i ł o w a n i e d o r z e ź b i a r s t w a " kształ
cił się w
swym
stach, w
pierwszych
za
granicą".
ka
był
tora
w
przyszłym
zawodzie
zakładach
Pierwszym
kraju
jakoteż
mistrzem i nauczycielem
K r a k o w i e Franciszek
„Wesela".
„po w i e l k i c h m i a
tak w
Jakiś czas
uczył
Wyspiański,
ojciec
się
w
również
i
Sam
au
szkole
p r z e m y s ł o w e j w K r a k o w i e , a następnie udał się n a z a
chód d o W i e d n i a , g d z i e p r a c o w a ł
s k i m „Eckhard
n i e z tyrolską f i r m ą
swe
pracownie
do k r a j u
w
w
rodzinnej
nej",
w zakładzie
i K o n e c k i " . Zapoznał
w
r . 1885, w
(Groden).
rzeźbiar
prawdopodob
I n s a m - P r i n o t h mającą,
Sankt Ulrich
jak wiemy,
Po
powrocie
w i e k u 24 l a t , założył W .
B o c h n i własny
zorganizowany
się
n a wzór
„Zakład
tych,
Samek
rzeźby
artystycz
z którymi
spotykał
się w W i e d n i u i T y r o l u .
Sytuacja
8
li.
Szczególnie
formacie
bym
interesujące
14,5X20
papierze
są
wśród
cm, drukowane
nich
4 karty
obustronnie na
b i b u l a s t y m , stanowiące
resztki
o
gru
cennika,
liczącego p o n a d 60 s t r o n i z a w i e r a j ą c e g o o k o ł o 900 m a
łych r y s u n k ó w
wę
przedstawiających
Chrystusa w
którego
firmy
figury
k o l e puttów, a także
tektoniczne, k o l u m n y , gzymsy,
n i e udało się
świętych,
elementy
gło
archi
k a p i t e l e etc. C e n n i k t e n ,
ustalić, sądząc
z
wyglądu
mógł być w y d a n y n a w e t w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w i e
ku
( i l . 6), co w y j a ś n i a ł o b y
nień, z w i ą z a n y c h
wiele
interesujących
z l u d o w ą rzeźbą kamienną,
cą z I p o ł o w y X I X w . P o d o b n y
zagad
pochodzą
c h a r a k t e r posiada
jedy
n a k a r t a , stanowiąca X X X V I I I tablicę z jakiegoś
wzor
n i k a , przedstawiająca
ta
detale
a r c h i t e k t o n i c z n e oraz
kar
(27X18 cm) z w z o r a m i tablic n a g r o b n y c h . Przy
nym
z dłuższych b o k ó w
konany
drobnym,
środkowym
karty
ręcznym
B i l d h . (B'ildhauer =
rysunku
znajduje
pismem
„F.
przedstawiającym
K r y n i c y " . Widocznie
siadacz
tej karty
Nowszego pochodzenia
których
techniką
są
fotografie
rzeźb
(il.
7), u t r z y m a n e w
S a m k a czy f i r m y
Hajdecki
wykonywał
na
Santermeister
tablicę
nagrob
( i l . 8), stanowiąca
przez
ledwo
ołówkiem
lub poprzedni
według
niej
siatkowego
przedstawiających
t y m samym
stylu
reprodukowane
figury
świętych
co
cenniku
w
I n s a m - P r i n o t h . W szpargałach p o
157 i 158 (!)
„Królewski
po
zamówienie.
są d w i e k a r t y (24,5X15,5 c m ) ,
druku
d e c k i m znalazła się też j e d n a b a r d z o
nego
wy
rzeźbiarz, R R ) S t u t t g a r t 1894". P r z y
czytelna u w a g a w języku p o l s k i m z a n o t o w a n a
„dla
jed
się p o d p i s
ną noszącą ręcznie d o p i s a n y „ N o 6 " z n a j d u j e się
70
Samka,
łatwa. Organizując
zniszczona
stronicę c e n n i k a
Nadworny
Artystyczny
Haj
kartka
wyda
Zakład
9
szczególnie n a początku, n i e była
poważne przedsiębiorstwo
nie posia
8. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y M a y e r w M o n a c h i u m .
I I . 9. I l u s t r a c j a z c e n n i k a W . S a m k a
dał w y k w a l i f i k o w a n y c h o d p o w i e d n i o
siał
i
zaś w a l c z y ć
zarówno
wprowadzanych
z
pracowników, m u
konkurencją
na rynek
krajową
galicyjski
firm
jak
obcych,
wśród których n a p i e r w s z e m i e j s c e
wysuwała
Insam-Prinoth.
konkurentom kon
centruje
się
Samek
granicznych.
uczuć
Występując
roby
Szwajcarii
religijnych i
jest
tak
moim
giej
firma
licznie
Samek
we
innowiercze
wy
napływające
z Tyrolu,
i Monachium. Brak takiej pracowni w
d o t k l i w i e się odczuć
d a j e , czego
nieudolności, s k u t k i e m
strony
braku
ufności
braku
we
kraju
dowodem
się t o
tyle
skutkiem
reklamy, a z
własne
za
patriotycznych
(pisze
wyrugować
rzeźb s p r o w a d z a n y c h o d o b c y c h . D z i e j e
naszej
się
wszystkim na firmach
do
„Zadaniem
do c e n n i k a )
zagraniczne
naszym
przede
Apeluje
odbiorców:
wstępie
przeciw
siły
natrętnych
(...)
dru
Aż
żal
fuszerów
bohomazami
Zakład
rych
Samka
trzeba
było
specjalizować".
projekty,
mierz
narzucających
mu
ze
zatrudniał 30—40 p r a c o w n i k ó w ,
któ
wy
„w
wśród
rzeźbiarze
figur
z Tuchowa,
tyści" (Tadeusz
Wójcik
różnych
oddziałach
nich rysownicy
(Franciszek
wykonujący
Adamek,
A n t o n i Hajdecki),
z Wieliczki, Iwanicki
śla, S t ę p n i o w s k i ) , pozłotnicy
tzw. „bocianów",
(Narcyz
to znaczy
z
Przemy
i wielu
czasowo z a t r u d n i o
n y c h k a m i e n i a r z y z o k o l i c z n y c h w i o s e k , którzy o d w i o s
ny
do
jesieni
róbką
zajmowali
się w
k a m i e n n y c h bloków.
z Pogwizdowa
zakładzie
wstępną
P r z y c h o d z i l i o n i do
i Sobolowa
(gdzie S a m e k
żawiony kamieniołom), Łapczycy
miał
b r o w i c y (Stokłosa i t r z e c h b r a c i S k o w r o n k ó w ,
Jędrzej
odpowiadające
uczuciu religijnemu,
n i e dość n a t y m , w z b u d z a j ą c e
pośmiech u
i
ludzi
l d b e r t y n i z m e m przesiąkłych
Walcząc
z
konkurencją
obcą
przy
okazji z krajową:
ność
nie dowierza
krajowym
nych
szarlatanów,
którzy
innowierców
wykształconych".
rozprawia
„ N i e dziwić
się
się, że P P
zakładom
Samek
Publicz
z powodu
nieumiejętnością
i
szkodzą t y l k o t e m u
dowi,
n a ogół".
Samek,
nia
i
wyrabiają
że
opinię
z t r u d e m „trzeba
niedowierzania,
sprowadzał
„w
złą
a
z zagranicy."
było
nawet
Z
Nie
zawo
ukrywa
przełamać
posądzenia,
czasem
jednak,
Moltn
Boska
Niepolialana.
drew
żłobki b e t l e j e m s k i e , b o ż e g r o b y , n a g r o b k i i t p . B y ł y
w y r a b i a n e , j a k pisze
desłanych
projektów",
stwierdził d a w n y
Adamek
Samek
„w
w
„według własnych
rzeczywistości
jednak,
uczeń i p r a c o w n i k S a m k a ,
oparciu o wzorniki wydawane
one
lub na
jak
Franciszek
w
Lipsku,
jekty
do
przez w p r o w a d z e n i e
pisze,
czącej
zdobyć
pracowni
jego
z
rzeźby
tuę
do
s t a t u y świętych
różnych s t y l a c h , f e r e t r o n y ,
uprzedze
k m i o t e k fundując
się
zakładzie w y k o n y w a n o
l u b k a m i e n i a , ołtarze w
że
l u d z k i e z a u f a n i e " t a k , że „ n a w e t
udaje
Wojciech,
i m i e n i a już n i e p a m i ę t a j ą ) .
(Sankt U l r i c h ) w T y r o l u " . Pro
jak
też
wydzier
M o n a c h i u m czy G r o d e n
o g r o m n e j części udało się przekonać l u d z i i
świętą"
róż
brakiem
sumienności w postępowaniu
W
na
i t r z e c i , którego
ob
Samka
(Siatka i Gałat), z Dą
b i e r z e , że n i e r a z się w i d z i f i g u r y p r z y d r o g a c h za d r o
nie
Kazi
„ornamen-
Kłosiński)
gie
pieniądze,
swym:
dopiero
Byli
Cieśla
innych
się
i anachronizmami".
sta
„odtrąciwszy
dostosowane
zamówienia
konkurencji,
pracownia
f u n d a t o r a , >np.
jego patronów, zmianę s t a t u y wień
figurę l u b wypełniającej
Pomimo
niczne,
były
Samka
wnękę
cokołu.
jaką stanowiły
wykonywała
m ó w i e ń . O ł t a r z e i f i g u r y rozchodziły
I I . 10. W y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( s t a r s z y ) , Ł u ż n a , w o j . nowosądeckie,
W y k . J a n F e l i x , G r a j e w o , w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1900 r .
zakłady
dużą
się s z e r o k o ,
1914
zagra
ilość
г.;
za
głów-
i l . 11.
i n a w y s t a w a c h . W r. 1899 r z e ź b y z zakładu S a m k a
wy
różnione
zastały
we
Lwowie,
a w
brązowym
r. 1905 o t r z y m a ł y
w i e . Dzięki umiejętnej
rzemieślniczemu
uznanie
kleru,
figury
nad
mieniarzy.
wiali
inne,
medal
w
r e k l a m i e j a k również
który
zyskał
wyraźnie
nawet
do
figur,
których
solidnemu
wówczas
Samek
bocheńskie
wiejskich
że
księża
wykonanie
nie
odpo
ar
t y s t y c z n y m . Rzeźby w t y m s t y l u , j a k i prezentowały
sta
z pracowni Samka
przyjętym
ka
odma
kanonom
tuy
powszechnie
przez
tego,
Tarno
sobie
przekładał
wykonywane
Doszło
na wystawie
złoty
wykonawstwu,
poświęcenia
wiadało
medalem
czy t y r o l s k i e j f i r m y I n s a m - P r i
n o t h , stały się w i ę c z konieczności w z o r a m i , które m u
siały n a ś l a d o w a ć
tu
pomniejsze,
a w
t y m i wiejskie
k a m i e n i a r s k i e ( i l . 10, 11). W a ż n ą r o l ę
cownie
c e n n i k i i l u s t r o w a n e czy t o z a g r a n i c z n e
niany poprzednio
mi
pra
spełniały
czy
wspom
c e n n i k W . S a m k a . P o s ł u g i w a l i się n i
kamieniarze
po
siadający s w e p r a c o w n i e w m i a s t a c h , j a k W o j c i e c h
nie tylko prowincjonalni, cechowi
Ser-
woński w
G o r l i c a c h , ale również niektórzy
kamlieniarze
wiejscy.
„Książkę
z nagrobkami"
posiadali
i
Gubałowie
z Borzęt
Myślenic,
Piotr
Baran
z
koło
Dziekanowic
(wieś
Wieliczki)
„miał
kartki
figurami",
k t ó r e służyły
takie
położona
z
na
różnymi
m u j a k o wzór
w a n i a n a g r o b k a czy f i g u r y
później
w
granicach
rymi
w czasie p r a k t y k i
swoich
wsiach
swych
możliwości
s p o t k a l i się w
Władysław
południe
od
pomnikami i
w
czasie o d k u -
przydrożnej.
N i e k t ó r z y z pracujących u S a m k a
uczeni nieco
bracia Jan
„bocianów",
warsztatowej,
samodzielnie,
pod
pracowali
starając
się
wzory,
z któ
b o c h e ń s k i m zakładzie. N i e
wszyscy
naśladować
w
j e d n a k osiągali dostateczną sprawność, ażeby m o g l i w y
kuć
statuę
wiejskich
odpowiadającą
fundatorów,
co
wymogom
raczej
nie tyle
księży
może
poświęcających
figurę. O g r a n i c z a l i się w i ę c d o w y k o n a n i a cokołu
ze z d o b i ą c y m i
go
płaskorzeźbami,
natomiast
wraz
robotę
s t a t u y p o w i e r z a l i specjaliście „ r z e ź b i a r z o w i " , k t ó r y m b y
w a ł c z a s e m któryś z d a w n y c h u c z n i ó w .zakładu
W
40 l a t i s t n i e n i a f i r m y
ciągu b l i s k o
tam
sporo
uczniów,
ale przeważnie
t r u d n o już
b y i c h odszukać. J e d n i z n i c h , j a k n p . N o w a k ,
Korpal
II.
12. S e r c e Jezusa, rzeźba n a g r o b k o w a , w y k . A . H a j d e c k i , Jodłówka T u c h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e
czy
Rusiński
z
dawnej
zawierają
wykaz
Samka
latach
strefa
w
ważniejszych
1896—1906.
penetracji
pracowni
ponująco. O b e j m o w a ł a
Galicję,
sięgając
wschodniej
Galicji. Ostatnie
świetle
danych
przedstawia
się i m
ona b o w i e m
wyjątkowo
prawie
nawet
Brzeska,
Dąbrowy
zacji wymienić
statuą w
w
Osieku
w
Tarnowskiej.
Jaćmierzu
(woj. Krosno),
pracowni
Z
(woj. Krosno),
statuę
lub kamie
się
Samka
głównie
okolicy
Bochni,
odleglejszych
reali
z
figurę
Matki
alegoryczną
św.
z Lourdes w
przed
w
Prze
Rozwa
również
pomnik
n a pamiątkę
tragicz
n e j b i t w y z r . 1848, w k t ó r e j p o w s t a ń c y z o s t a l i
wymor
cmentarny w Gdowie,
dowani
wyszedł
Floriana
Boskiej
posąg M a t k i B o s k i e j
w o r s k u oraz figurę M a t k i B o s k i e j
Z
w
pomnik granitowy
kościołem w W a d o w i c a c h ,
dowie.
drewnie
cmentarzach
należy
Do
H u s i a t y n i in.) wysyłane
ołtarze i s t a t u y w y k o n a n e
na
dawną
Karpaty.
n a t o m i a s t f i g u r y k a m i e n n e gromadziły
i
całą
za
były
drogach
przez
tych
niu,
przy
cennika
robót w y k o n a n y c h
W
Samka
G a l i c j i (Kołomyja,
karty
wystawiony
przez a u s t r i a c k i e w o j s k o
Rzemieślniczo
poprawne
i chłopów
rzeźby
z
zakładu
Samka
odbiorców,
którzy
spotykały
się
z
uznaniem
zarówno
stwierdzali
to
w
pismach
kierowanych
72
( i l . 9).
do
firmy, jak
osiadł
w
Przybysławic
pracowali
Przemyślu,
koło
Brzeska,
później
inni
w
Napadło,
Krakowie,
jak Andrzej
wracali
do
się
było
Kuna
swoich
wsi.
W B o c h n i p o z o s t a l i F r a n c i s z e k A d a m e k , k t ó r y w r . 1916
założył
nie na terenie
Buzdygan
Samka.
wykształciło
własną
pracownię
kamieniarską
(pracowali
niego- T y n k a , C y g a n i K u c h n o z D ą b r o w i c y ,
z Muchówki)
w
i Antoni Hajdecki.
r . 1885, s y n k o w a l a
stał
oddany
Samka,
przez
Ten
z Makowa
rodziców
gdzie wyuczył
„do
ostatni
urodzony
Podhalańskiego,
terminu"
się rzemiosła
u
Wójcikowie
w
zo
pracowni
rzeźbiarskiego.
Po
śmierci S a m k a w r . 1921 i l i k w i d a c j i j e g o zakładu, H a j
decki
zaczął p r a c o w a ć
mieślnik, znający
samodzielnie.
Był
t o biegły
doskonale swój fach. Rzeźbił w
rze
drew
nie i k a m i e n i u zarówno s t a t u y , j a k i d r o b n e detale
koracyjne
wał
do mebli i
najpierw
gliny,
z
przechodził w
Majątku
w
w
statuy
de
wykony
postaci
małego
modelu
lepionego
następnie
przy
pomocy
punktowania
z
większej podziałce na właściwy
materiał.
z rodziną
Latem
mieszkaniu. Pracowni
pracował
w
ogródku
m i e s z k a n i u . Jeżeli t r a f i ł o
mówienie wynajmował
W
Projekt
n i e d o r o b i ł się n i g d y . M i e s z k a ł w r a z
wynajętym
dał.
w
którego
ołtarzy.
własnej
przed
nie posia
domem
a
m u się jakieś w i ę k s z e
zimą
za
n a p r a c o w n i ę stodołę u sąsiada.
m a r t w y m sezonie, k t ó r y p r z y p a d a ł
w miesiącach z i
m o w y c h , z a j m o w a ł się H a j d e c k i drobną snycerką. R z e ź
bił o z d o b n e r a m k i ,
ozdobne wieszaki
na
rynku
w
„ l w i e ł a p y " c z y l i nóżki d o
n a ręczniki, k t ó r e
d n i targowe.
Robił
żona
również
trumien,
sprzedawała
dla
miejsco-
II.
13. R y s u n e k
z cennika
W. Samka.
I I . 14. F i g u r a p r z y d r o ż n a , 1882, G o r z k ó w , w o j . k r a k o w s k i e .
nagrobka, w y k . A. Hajdecki, Bochnia
15
wych
Żydów
żłobione
mydła. Z e s z k i c ó w
formy
drewniane
rzeźbami
Po
cie
go
bogato
które
Samka
kuł
znajdują
jak wiemy
się n a
cmentarzach
w
a t a k ż e i po w s i a c h
Gawłów
i
in.). Czy
na
samodzielną
w s i moda
działalność
na
fundacje
krzewiło
się uświetnianie
kami.
ważniejszych
Z
wymienić
koło
pomnik
B o c h n i , figurę
pomnik
Bochni,
Krakowie,
dwa
pomniki
w
Bochni,
jest
poległym
żołnierzom
Podhalańskim,
Krzyżano
wykonywał
rów
W
kiedy
czasach,
minęła
już
natomiast
kamiennymi
nagrob
rzeźbiarza
Stojałowskiego
w
wśród
Hajdeckie-
bujnie
tego
św. F l o r i a n a
Oświęcimiaków
W drewnie
grobów
osiągnięć
księdza
się
artystyczną,
pobożne;
sporo
oczywiś
dłuta
(Jadownikd,
Hajdecki
nież f i g u r y p r z y d r o ż n e , n i e w i a d o m o .
zaczął
się
znalazły
Brzesku, Łapanowie, M a k o w i e
Zakliczynie,
wiadomo,
przystrojo
Hajdecki
( i l . 12), posługując
po n i m r u p i e c i . N a g r o b k i
Tarnowie,
wice,
zakładu
nagrobków
wzornikami,
pozostałych
odlewania
karawan.
likwidacji
kamiennych
do
pozostałych p o H a j d e c k i m
że z a p r o j e k t o w a ł , a m o ż e i w y k o n a ł
ny
I I . 15. P r o j e k t
w
w
należy
Dziewinie
Słotwinie
Brzesku,
Szarowie
(koło
Wieliczki)
których
jeden
poświęcony
z
polskim
wykonał Hajdecki
a
drugi
m . i n . rzeźby
i
radzieckim.
figuralne
do
73
chitektoniczne
zdobnicze.
cokołów
jak
Klasycznym
wspomnianych wzorów
jące
na
się później
w
cmentarzach
również
drobne
przykładem
motywy
oddziaływania
są f i g u r y p r z y d r o ż n e ,
nagrobkach
powtarza
kamiennych
( i l . 11—14). Składają
stawianych
się o n e
zazwyczaj
ze smukłego cokołu o a r c h i t e k t u r z e e k l e k t y c z n e j
lub
s t y l o w e j , przeważnie
tyckiej, rzadziej
neoklasycystycznej
neorenesansowej
którym
osadzony
jest
statua,
najczęściej
Matki
n y c h n a cokole
krzyż
ujęciu
ków
Boskiej.
powtarzającym
i wzorników
wi
zmiana
k l e r u , który
masowej
adresem
anio
z cenni
wzorów
wpływo
pełni a k c e p t o w a ł
to
z
pełnych
wychodzących
zaspokoić
smak
artystyczne
Gdowa,
s t a t u a płaczącej
zakładu
rzeź
słów
pod
Samka,
które
najwybredniejszego
(pisze k s . J a n S u l i s z z
Krzy
ks. Jana
Smółki,
Racheli
wieńcząca
postawiony
cmentarzu p o m n i k dla p o m o r d o w a n y c h
powstańców
„świetnie
znawców
Według
z
walory
zakładów
zachwytu
nawet
sztuki i k r y t y k a "
1506).
jest
zrobioną
podziw
i
budzącą
sposób p a t r z e n i a
ce z w a r s z t a t ó w
rzeźbiarskich
więcej.
świadczą
Niektóre
o dużym
z
pism
zachwycie,
proboszcza
nawet
arcydzieła". P o d o b n y c h
jących ówczesny
nie
11. 17. R z e ź b a n a g r o b n a , w y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( m ł o d
szy), Łużna, w o j . nowosądeckie. I I . 18. Z n i s z c z o n y n a
grobek. Andrychów, w o j . bielskie
przykłady
wspomnianych
w
się
żanowic,
na
typowe
nagrob
postać
g u s t u o d b i o r c ó w ulegających
Widać
rzeźb
„muszą
17
figurach
produkcji wyspecjalizowanych
biarskich.
znawcy
W
na
względnie
( i l . 17).
Rozpowszechnianiu
sprzyjała
l u b neobarokowej,
lub krucyfiks
b y w a również umieszczana
ła w
( i l . 16)
l u b neogo
u
można
wielkich
opinii
n a dzieła
ilustru
wychodzą
zacytować
kierowanych
z jakim
do
rzeźby
wykona
przez
fundato
jego p r a c o w n i p r z y j m o w a n e
były
rów.
Gdy
(woj. Krosno)
w
r . 1905 do B r z o z o w a
Eoskiej
dechem
liście
(zwierza
oczekiwaliśmy
się w
przy
swym
znacz
Samka
ne w
szedł f e r e t r o n ze statuą M a t k i
z
nad
„z z a p a r t y m o d
ks. M a r i a n
Biały)
kościele l i c z n i z e b r a n i n a odsłonię-
18
b o c z n e g o ołtarza
na K a z i m i e r z u .
Hajdecki
w
był
współpracowali
kościele
Bożego
Ciała
w
jednym
z tych
rzeźbiarzy,
z wiejskimi kamieniarzami
Krakowie
którzy
wykonujący
m i n a g r o b k i i f i g u r y przydrożne. Z jego p o m o c y
korzy
s t a l i n p . k a m i e n i a r z e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j -, d l a k t ó
rych
robił
skich
kolegów
ponieważ
jak
statuy
( i l . 12). W
środowisku
cieszył
się
Hajdecki
imponowała
im
jego
również
i t o , że p o t r a f i ł
swych
wiej
dużym
uznaniem,
sprawność
techniczna
„dobrze
utrafić
twarz f i
g u r y " . Z d a r z a ł o się, że g d y i n n y rzeźbiarz odkuł statuę,
niezadowolony
prośbą
o
fundator
zwracał
przerobienie
twarzy
co
potrafił
świętości",
Hajdecki
się
„bo
do
Hajdeckiego
było
w
wykonać
niej
ku
z
mało
pełnemu
usatysfakcjonowaniu
klienta. Przykład
Hajdeckiego
nie
był
podobny
współpracował
z
odosobniony,
kamieniarzami
kamieniarski
też, że
w
sposób
z Jodłówki T u c h o w s k i e j
z
zamiast
Jasła
Józef
cechowego
cechowy
Sroczyński .
3
mistrza
mistrz
Zdarzało
funkcję
tę
się
spełniał
b a r d z i e j u z d o l n i o n y s a m o u k czy półsamouk w i e j s k i , k t ó
ry
za o d p o w i e d n i m
mocą
mniej
wynagrodzeniem
biegłemu
Lansowane
rozchodzące
przez
się
realizowanych
w
duże
często
zarówno
warsztaty
wie
zakłady
wzory,
z a m ó w i e ń czy drogą pośrednią w
postaci
i wzorników, p r z e j m o w a n e
miejskie
pracownie
w i e j s k i c h kamieniarzy. Tą
uib. w i e k u r o z p o w s z e c h n i ł y
nograficzne
rzeźbiarskie
bezpośrednią
z po
koledze.
postaci
przez
drogą
przychodził
rzeźbiarskiej
w
i l u s t r o w a n y c h cenników
ły
sztuce
poszczególnych
drogą
się t y p o w e
świętych
by
cechowe j a k
w
i
I I poło
ujęcia
iko
postaci, f o r m y
ar
75
cie
dzieła
artystycznego
i
nie
zawiodła
nas
nadzieja
Mimo
g d y ś m y g o z p o w i c i a w y s w o b o d z i l i . Co za radość, co za
nie
uszczęśliwienie
miennej
wystąpiło
na twarze
ciekawych.
Każdy
atmosfery
zdołała
ona
rzeźby
sprzyjającej
przydrożnych
i nagrobków
stawę,
schematyczne
w
bogate
złocenia,
stawioną t w a r z , d a l s z y
cze
inny
kulę
Najświętszej
tak
w
księżyc
Panny, wreszcie
pełnie o d p o w i a d a
widać
rzeźby S a m k a
prześlicznie
jeszcze
płaskorzeźbie t w ó r c y
o r z e k l i , że posąg
ły
jakiś
i w
których
jakoteż
na
jakim
wymagający
dawnych
wych. Widocznym
i
i coraz
przyjmowali
s t a w a l i się
niechętniej
współczesnych
szła w ś r ó d ludności w i e j s k i e j
n a przełomie X I X i
XX
w.
prymitywnej
wykonania
która z
i bardzo
gustów
ludo
za
ludowej
zmiany
patrzyli
twórców
jaka
są l o s y
przykładem
r z e ź b y C h r y s t u s a upadającego
honorowego
nie (woj. N o w y
la, ponieważ
miejsca
przed
swego
k i e j przypominającą
ustąpić p r z e d
czas
w
ścianach
wiejskie
wychodziły
i
nie
wytrzymuje
rzemieślniczej.
skich
tystycznym
ludowe
rzeźb
już
nie
rzemieślniczych,
to
kamie
konkurencji produkcji
jest
szczególnie
na
wiej
g d z i e doskonałe
pod względem
nagrobki
połowy
z
II
nekropolii z
p o d krzyżem,
grobowcami
( i l . 19), w
budowie
których
ar
ub. wieku
( i l . 18), a b y s t w o
dla nowoczesnych
Wydaje
z
zatracające,
rzeźba l u d o w a w
dziś
niszczeją, często c e l o w o p r z e w r a c a n e
zamożne r o d z i n y
w
kamieniarskie,
rzyć miejsce
Sidzi
się
Prosperowa
sposobie
kościołem w
się
c h a r a k t e r u ( i l . 11).
Widoczne
cmentarzach,
wyżywali
ludowi.
statuy
naśladownictwa
szczerze l u d o w e g o
figur
s t a t u y , a l e pozostały
warsztaty
również
wsi ka
n a cokołach
których
Wspomniana t u zabytkowa
niu
Sącz) została p r z e n i e s i o n a d a l e k o w p o
musiała
też
na
m i m o wyraźnego
księża
udzielał się r ó w n i e ż p a r a f i a n o m . A u t o r y
bardziej
wytwory
całości z u
4
z
poprawności
prymitywnej
cokoły,
[rzemieślniczej
krajobrazu
częściej p o j a w i a ł y
a jesz
pod
życzeniom" .
entuzjazm
swej
coraz
stopami
smoka
wszyscy
częściach
naszym
i
t e t k l e r u s p o w o d o w a ł , że f u n d a t o r z y w i e j s c y
coraz
przed
złocistą k o r o n ę z g w i a z d
ziemską,
pojedynczych
Jak
inny
z
ludowej. Wprawdzie
c h w a l i ł posąg z e s w e g o s t a n o w i s k a , t e n c h w a l i ł całą p o
drugi
rzeźbie
wyeliminować
okazałymi
snobizują
się
chłopskie.
się, że nadszedł czas, a b y o b o k
mnożących
statuą
Matki
Bos
się j a k g r z y b y p o deszczu
muzeów skansenowskich, p o
powiększoną znacznie
figurkę
por
wstało
stanowiące
celanową .
wreszcie
cenniejszych
5
muzeum
zabytków
ludowej
lapidarium
naj
rzeźby w k a m i e n i u .
P R Z Y P I S Y
N p . w rzeźbie z d r e w n a p r z e w i d z i a n y c h jest 6
rodzajów w y k o n a n i a rzeźby:
1. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w d o b r y m
wykonaniu
2. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w j a k n a j
lepszym w y k o n a n i u
3. b o g a t o d a m a s k o w a n a w d o b r y m w y k o n a n i u
4. b o g a t o d a m a s k o w a n a w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u
5. z n a t u r a l n e j d ę b i n y w d o b r y m w y k o n a n i u
6. z n a t u r a l n e j dębiny w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u .
1
II.
19. Współczesny
nagrobek
Rzeźby
wykonywane
b y ł y w k i l k u w y s o k o ś c i a c h co
o c z y w i ś c i e w p ł y w a ł o n a k s z t a ł t o w a n i e się c e n y .
R. R e i n f u s s , Ludowa
rzeźba kamienna
na
zachod
nim Pogórzu,
„ P o l . Szt. L u d . " R. 30, 1976, s. 180 ( p r z y
p i s 11).
j . w . , s. 171, 180, p r z y p i s 9.
C h o d z i p r a w d o p o d o b n i e o statuę w y k o n a n ą w e
d l e w z o r u p r z e d s t a w i o n e g o n a il. 15.
R. R e i n f u s s , Malarstwo
ludowe,
K r a k ó w 1962, s.
9, i l . 1.
2
3
1
5
na w i e j s k i m cmentarzu, Bulowice, w o j .
bielskie
Fot.:
1
76
J . Swiderski
