http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/657.pdf
Media
Part of Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
- extracted text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
WIEŚ GRAMADA, PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N
Zgodnie z założeniami podjętych wspólnie badań polsko-bułgarskich
zostało ustalone, że będą to badania monograficzne wybranej społecz
ności lokalnej. Społeczność taka jest bowiem kontekstem, w k t ó r y m
przebiegają i konkretyzują się procesy o masowym zasięgu. Pogłębione
badania prowadzone w ramach jednej społeczności lokalnej pozwalają
uchwycić mechanizmy funkcjonowania instytucji społecznych właści
wych dla tejże społeczności, pozwalają poznać procesy zachodzących
przemian, wreszcie wykryć bodźce wewnętrzne i zewnętrzne kształ
tujące nową rzeczywistość i rzutujące na jej przeobrażenia w przy
szłości.
Wybór terenu badań uzależniony był od planów naukowych Insty
tutu Etnografii B A N . Plany te przewidywały badania wybranych wsi
w północno-zachodniej Bułgarii w okręgu wraczańskim (Wracza), m i
cha jłowgradzkim (Michajłowgrad) lub widyńskim (Widin). W czasie ba
dań penetracyjnych w 1966 r. przy współudziale badaczy polskich w y
brano do badań dwie wsie w okręgu widyńskim: wieś Dunawcy (Dunawci) i wieś Gramadę (Gramada). Ostatecznie w 1967 r. zdecydowano
prowadzenie dalszych badań we wsi Gramada.
Wychodząc z założenia, że wszelkie uogólnienia są bardziej owocne,
gdy bazują na wiedzy dotyczącej podstawowych jednostek produkcyj
nych, przedmiotem szczegółowej analizy uczyniono rodzinę, która była
podstawową jednostką produkcyjną w przeszłości, oraz społeczność l o
kalną, która w wyniku kolektywizacji stała się centrum kooperatywy
rolnej podstawowej jednostki produkcyjnej. Kooperatywa obejmuje swą
organizacją całą badaną wieś i w pewnym stopniu wszystkich jej miesz
kańców (z każdej rodziny przynajmniej jedna osoba pracuje w koope
ratywie).
Nowoczesna organizacja stosunków rynkowych oraz rolnictwa, uspo
łecznienie procesu produkcji, postępująca centralizacja decyzji gospo
darczych oraz zmiany powiązań ekonomicznych i kulturalnych powo
dują liczne zmiany w funkcjonowaniu tradycyjnej rodziny i całej spo
łeczności lokalnej. Stąd też w badaniach skoncentrowano uwagę na pod-
36
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
stawach gospodarczych, hierarchii społecznej i strukturze zawodowej
wsi, szeroko pojmowanych instytucjach ze szczególnym uwzględnieniem
instytucji wielkiej rodziny i rodu oraz pomocy wzajemnej. Ponadto na
roli autorytetów wiejskich, opinii publicznej, społecznym uwarunkowa
niu obrzędów oraz przemianach więzi społecznej. Zagadnienia te, w mia
rę możliwości, analizowano na tle przemian ogólnokrajowych.
Wieś Gramada położona jest niemal w centrum okręgu widyńskiego,
który wciska się pomiędzy granicę jugosłowiańską i rumuńską przebie
gającą tu Dunajem. Rzeźba terenu całego okręgu jest bardzo urozmaico
na, występują tu trzy wyraźne strefy geograficzne: na północy i na
północnym wschodzie pas żyznych nizin naddunajskich, w centrum ob
szar płaskowyżu do 450 m n.p.m., na południu zaś tereny górskie Starej
Płaniny przekraczające 2000 m wysokości. Środowisko geograficzne znaj
duje swoje odbicie zarówno w osadnictwie, jak i gospodarce regionu.
W północnej i środkowej części okręgu spotyka się wsie bardzo duże,
ludne i bogate, w zaawansowanym stadium procesu modernizacji. Mniej
sze, rozproszone wsie górskie noszą wyraźne piętno zapóźnienia gospo
darczego. Nizinę naddunajską cechuje wysoko rozwinięta uprawa roślin,
tereny płaskowyżu, mniej więcej zrównoważone proporcje między pro
dukcją roślinną i zwierzęcą, górskie zaś wyraźna przewaga gospodarki
hodowlanej.
Okręg widyński do niedawna był słabo uprzemysłowiony. Dopiero
niedawno zaczęły tu powstawać niewielkie zakłady przemysłowe (fa
b r y k i przetworów spożywczych, przemysł lekki odzieżowy i elektrycz
ny), w 1967 r. przystąpiono do budowy kombinatu chemicznego na po
łudniowych przedmieściach Widina, t y m samym miasto przybliżyło się
do odległej o 8 k m wsi Dunawcy.
Praez tereny widyńskie przebiega tylko jedna linia kolejowa Sofia —
Widin, rozwinięta jest natomiast komunikacja autobusowa łącząca mia
sto okręgowe ze wszystkimi większymi miejscowościami okręgu i mia
stami: Kułą na płaskowyżu i Beogradczykiem na przedpolu Starej Pła
niny. Kuła i Beogradczyk były niegdyś siedzibami okolii, odpowiednika
naszych powiatów, które zostały zniesione po ostatniej wojnie w nowym
podziale administracyjnym. Wieś Gramada leży na płaskowyżu sięga
jącym w tej okolicy 300 m n.p.m. Od Widina odległa jest o 32 km, od
Kuły 17 km, od Beogradczyka ok. 50 k m . Bezpośrednią komunikację
autobusową ma z Widinem i Kułą.
Wieś jest siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej (Selsko Obsztinski
Naroden Sawet: SONS), Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (Trudowo
Kooperatiwno Zemědělské Stopanstwo: TKZS), Rzemieślniczej Spół
dzielni Pracy (Trudowo Proizwiditelna Kooperacija: TPK) oraz Spół
dzielni Spożywców (Selska Kooperacja: Selpoop). Zarówno admini-
PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA BADAŃ
37
stracyjnie, jak gospodarczo z Gramada połączone są trzy wsie sateli
tarne: od północy Bojanowo, od wschodu Wodna a od południa Toszewcy (Toszewei). Z ważniejszych instytucji działających na terenie
wsi należy wymienić dwie szkoły podstawowe, technikum rolnicze,
przedszkole i żłobek oraz dom kultury (czytaliszte) mieszczący biblio
tekę, kino, sale klubowe i wykładowe, jak również siedzibę radiowęzła.
Wieś posiada własny ośrodek zdrowia z izbą porodową, aptekę, gro
madzką łaźnię, urząd pocztowy, kilka sklepów różnobranżowych, go
spodę, piwnicę, czyli bufet z wyszynkiem, sklep cukierniczy itp.
Gramada, która w najbliższych latach ma uzyskać prawa miejskie,
liczy obecnie ok. 4200 mieszkańców (łącznie z wsiami satelitarnymi ok.
6500 mieszkańców). Zamieszkuje ją ludność bułgarska, w większości
miejscowego pochodzenia, oraz pewna ilość Cyganów.
Dominującym zajęciem ludności jest w dalszym ciągu rolnictwo, po
nadto w okresie poprzedzającym kolektywizację rozwinięty był we wsi
chów zwierząt domowych z charakterystycznymi dla północno-zachod
niej Bułgarii formami wypasu letniego.
Zgodnie z przedstawionymi wyżej wytycznymi badań, tematyka
szczegółowa objęła trzy grupy zagadnień: strukturę i funkcję społeczną
rodziny na tle życia społeczności lokalnej oraz proces przemian świato
poglądowych.
Badania nad strukturą zawodową mieszkańców ze szczególnym
uwzględnieniem rzemiosł prowadziła W. Paprocka. Badania nad rolnic
twem i hodowlą przez trzy lata prowadziła I . Nizińska, a po jej przed
wczesnej śmierci kontynuowała D. Markowska. Badania z zakresu wa
runków bytowych i kultury dnia codziennego prowadzili: B. Jaworska,
G. Michajłowa i M . Pokropek. Zagadnienia rodziny badała M . Biernacka.
Proces przemian w zakresie wierzeń, obrzędów i zwyczajów — Т. K o lewa, zasięg zaś oddziaływania współczesnej kultury socjalistycznej -—
B. Tumangełow.
Biorąc pod uwagę dużą liczebność badanej wsi celem zgromadzenia
danych do ustalenia cech społecznych badanej zbiorowości oraz danych
środowiskowych w 1967 r. zorganizowano badania ankietowe próbki re
prezentacyjnej. Badaniami objęto 285 rodzin w Gramadzie (na 1115),
czyli 25°/o, 42 rodziny w Toszewcach (na 397), czyli 12%, oraz 44 rodziny
w Wodnej (na 137), czyli 32%. Próbkę wybrano z listy rodzin w ukła
dzie rejonowym, dzielnicami wsi. Listy te są sporządzone dla celów ad
ministracji gromadzkiej, przy czym.rejony mają zbliżoną liczbę miesz
kańców, natomiast różną liczbę rodzin.
Wybrana próbka w zasadzie była proporcjonalna względem cech ca
łej populacji z nieznaczną przewagą ludności w wieku produkcyjnym.
Badania ankietowe przeprowadziło miejscowe nauczycielstwo przy po-
38
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
mocy starszej młodzieży. Wyniki, ankiety nie we wszystkich dziedzinach
były jednakowo zadowalające. Pewne braki (niepełne dane) notuje się
odnośnie do tych zagadnień, które wymagają głębszych indagacji. Przy
opracowywaniu wyników kilka p y t a ń trzeba było pominąć, gdyż na
skutek błędnego tłumaczenia pytań uzyskano niejednoznaczne odpo
wiedzi.
Po ustaleniu podstawowych cech środowiska, poszczególni badacze
przystąpili do pogłębionych badań nad wybranymi przez siebie zagad
nieniami, przy czym informatorzy rekrutowali się w dużym stopniu
spośród rodzin ankietowanych, dobierani zaś b y l i zgodnie z tematyką
badań (dobór ekspertów do poszczególnych zagadnień). Badania 1967
roku koncentrowały się wokół poznania współczesnej kultury badanej
wsi, badania zaś 1968 roku zmierzały do zbudowania modelu tradycyj
nej kultury wsi Gramady. Stąd też dużo miejsca zajęła w nich rekon
strukcja starszych form kulturowych. Badania 1969 roku miały charak
ter kontrolny.
Obok badań terenowych przeprowadzono również poszukiwania b i
blioteczne, muzealne oraz archiwalne. Do opracowania wykorzystano
materiały rękopiśmienne znajdujące się w Państwowym Archiwum
Okręgowym w Widynie (Okrażen Darżawen Archiw-Widin: ODA-Widin)
dotyczące Gramady akta władz gromadzkich (protokoły obrad, kores
pondencje, rachunki), miejscowej kooperatywy „Sztastie" (księgi rewi
zyjne, budżety, protokoły obrad, sprawozdania okresowe), zrzeszenia rol
ników czy dokumenty cerkiewne, szkoły i domu ludowego. Ponadto do
kumenty dotyczące działalności związku rzemieślników z siedzibą w Kule,
który zakresem swego działania obejmował również Gramadę. Podob
nie w Russe (Okrażen Darżawen Archiw-Russe: ODA-Russe) poszuki
wano informacji do działalności Izby Przemysłowo-Handlowej obejmu
jącej swym działaniem całą północno-zachodnią Bułgarię.
Wykorzystano również miejscowe zasoby archiwów Gromadzkiej Ra
dy Narodowej oraz spółdzielni produkcyjnej. Specjalną uwagę zwrócono
na księgi narodzin, zgonów i ślubów oraz księgi meldunkowe, z których
zaczerpnięto dane do ruchu ludności i stosunków rodzinnych. Z insty
tucji powyższych uzyskano również podstawowe dane liczbowe doty
czące badanych problemów. Pozostałe dane zaczerpnięto z publikacji
statystycznych okręgowych i ogólnokrajowych.
W badaniach korzystano również z zasobów bibliotecznych, przy czym
ze źródeł niepublikowanych wykorzystano dokumenty dotyczące roz
woju rzemiosła w Widinie w X V I I I i na początku X I X w. z Biblioteki
Narodowej w Sofii (Narodna Biblioteka Kirił i Metodi) oraz maszyno
pisy prac dr. B. Bonczewa o wsi Gramadzie (zbiory Czytaliszta w Gramadzie) i W. Nakowa o wsi Wodna (zbiory Muzeum w Widinie).
39
PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N
Oprócz wyżej wymienionych źródeł w opracowaniu wykorzystano
własną dokumentację fotograficzną i rysunkową oraz plany katastralne
i mapy wsi ze zbiorów gromadzkich i spółdzielni produkcyjnej.
Bronisława
THE
Kopczyńska-Jaworska
VILLAGE
GRAMADA.
RESEARCH
PROBLEMS
AND
ORGANIZATION
S u m m a r y
According
to
searches, it
has
community.
It
in
which
is
mass
actual region
the
agreed
in
such
scale
to
of
-Western
Bulgary.
the
centre
the
project
of
perform
an intensive
communities,
processes
of i n v e s t i g a t i o n
Institute
of
general
been
are
Bulgarian Academy
Vidin
which
focused
depended
Eventually,
district,
Polish-Bulgarian
on
of
are
study
open
and
Sciences.
Gramada
about
900
above
ft
was
the
village
of
a cooperative
and
of
consumers'
technical
with
a
has
farm;
provision.
school,
library,
a
besides,
There
Any
kindergarten,
a
cinema,
generalizations
when
they
etc.
cooperative,
two
an
infants'
The
village
a few
on
h a v e been
sea
its
of
to
the
in
and
a
of
by
the
administration
of
a
the
marked
district.
territorial
health
the
North-
out,
level,
schools,
nursery,
has
shops
d a t a about
pointed
picked
are: a cooperative
elementary
observation,
choice
to crop e c o n o m y
of
local
the E t h n o g r a p h i c a l
h i g h l a n d p a r t of
a centre
craftsmen,
secondary
house
centre
of
and
agro-
culture
open
to
all,
of v a r i o u s l i n e s , a n d a r e s t a u r a n t .
concerning processes
are based
thus detailed analyses
past, a n d the
the
there
are
a drugstore, b a t h s , a m a i l office,
ful,
in
4200 i n h a b i t a n t s ; i t is
re
selected
direct
Those plans
village
a
The
r e s e a r c h p l a n s of
the
and husbandry predominant
The
do
reflected.
a b a l a n c e of p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n , i n opposition
lowland,
ethnographic
of
of
change
elementary
seem
to
be m o r e
decision-making
fruit
units,
and
devoted to the f a m i l y as the b a s i c u n i t i n
the
l o c a l c o m m u n i t y , w h i c h has b e c o m e t h e c e n t r e of the a g r i c u l t u r a l
w h i c h is
the
basic
unit
now,
i n effect
of
collectivization.
The
co
o p e r a t i v e is an o r g a n i z a t i o n i n w h i c h t h e w h o l e v i l l a g e is i n v o l v e d , a n d i n some
d e g r e e a l l of its i n h a b i t a n t s , for at l e a s t one p e r s o n i n e a c h f a m i l y is
in t h e
The
and
research problems
social
political
social
employed
cooperative.
function
and
of
ideological
hierarchy and
procka),
the
have
the
been
family
transition.
occupational
s t a n d a r d of
living
focused
living
in
a r o u n d the
a
Particular
structure
a n d budgets
of
local
changes
of
structure
community
in
economic,
attention
the
has
village
been
devoted
(papers
to
by
W.
Pa
(B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) ,
and
the
i n s t i t u t i o n of the great f a m i l y or l o c a l c o m m u n i t y ( M . B i e r n a c k a ) . O t h e r p a p e r s d i s
cuss the role of r u r a l a u t h o r i t i e s , p u b l i c opinion, social b a c k g r o u n d of r i t u a l s , a n d
c h a n g e s i n the s o c i a l l i n k s ( H . B i e r n a c k a , Т. K o l e w a ) . A l l the p r o b l e m s h a v e
analyzed,
if
possible,
Considering
a
the
random sample
on
the
more
large
number
(25 p e r
cent)
general
of
inhabitants
was
investigated
i n o r d e r to e s t a b l i s h the s o c i a l f e a t u r e s
After
such
initial
collecting
of
background
data,
of
the
by
of
nation-wide
studied
means
of
village,
a
in
1967
questionnaire
a n d b a c k g r o u n d d a t a of the
individual researchers
been
changes.
started
community.
with
their
40
BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA
assigned
parts
of
the
work.
Expert
informers
were
selected
r e s e a r c h p r o b l e m s . T h e 1967 i n v e s t i g a t i o n s
w e r e focused
of
of
the
village;
Gramada
was
Besides
and
field
archives
school,
have
the
been m a d e
1968
studies,
(files
house
also b e e n
Besides
An
attempted.
all
of
of
construction
searches
local
a
model
control researches
have
authorities,
c u l t u r e , the
been
of
traditional
were
of
the
going
on
in
the
orthodox
association).
culture
of
made.
cooperatives,
craftsmen
each
libraries,
Current
museums
church,
the
statistical
data
drawings
have
used.
these
sources
by m e m b e r s
local institutions
a
I n 19(69
for
on c o n t e m p o r a r y c u l t u r e
of
information,
photographs
and
of the r e s e a r c h t e a m , a n d p l a n s a n d m a p s
h a v e been
used.
supplied
by