http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/655.pdf
Media
Part of Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
- extracted text
-
INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XV
Zeszyt 1
WROCŁAW . WARSZAWA . KRAKÓW . G D A N S K
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO
POLSKIEJ AKADEMII
1971
NAUK
REDAKTOR:
SEKRETARZ
WITOLD DYNOWSKI
REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA
Adres redakcji:
Warszawa,
Hoża
74
Okładkę projektował
ZBIGNIEW K L I M C Z Y K
Teksty angielskie
PIOTR GRAFF
Redaktor
Zyta
Kwiecińska
Redaktor techniczny Jacek
Printed
Sikorski
In Poland
Z a k ł a d Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1971.
N a k ł a d : 500 + 120 egz. O b j ę t o ś ć : ark. w y d . 26,40, ark. druk. 21,88
+ 1 w k l e j k a , ark. A l 29. Papier d r u k . powiek. 80 g, 70 X 100. Oddano
do s k ł a d a n i a 23 X I 1970. Podpisano do d r u k u 31 V 1971. D r u k u k o ń c z o
no w czerwcu 1971. Z a m ó w i e n i e nr 1361/70. К —10. Cena zł 55,—
W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a Naukowa — Wrocław, u l . Lelewela 4
SPIS TREŚCI
Zofia
S z r o m b a - R y s o w a,
Danuta
T у 1к o w а
—
Irena
Nizińska
(4 I 1924 — 12 V I 1969)
11
ARTYKUŁY
Współczesne
przemiany
w
kulturze
ficznych
Witold
D y n o w s k i
—
Założenia
chłopskiej
Bułgarii
we
Gramada
wsi
metodologiczne
w
świetle
badań
etnogra
badań
15
Streszczenie w j . angielskim
Bronisława
i
32
K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a
organizacja
—
Wieś
Gramada,
problematyka
badań
35
Streszczenie w j . angielskim
Maria
wsi
B i e r n a c k a —
39
Rodzina
na
tle
społeczności
lokalnej
bułgarskiej
Gramada
41
Streszczenie w j . angielskim
Bronisława
88
K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a
rodziny wiejskiej w
—
Warunki
bytowe
i
budżet
Gramadzie
91
Streszczenie w j . angielskim
Wanda
P a p r o c k a
szczególnym
—
123
Struktura
uwzględnieniem
zawodowa
mieszkańców
Gramady
ze
rzemiosła
127
Streszczenie w j . angielskim
Marian
Pokropek
Streszczenie
Ganka
w
—
Układ
161
przestrzenny
i
budownictwo
wsi
Gramada
163
j . angielskim
M i c h a j ł o w a
ostatniego s t u l e c i a w
•—
193
Odbicie
odzieży
przemian
ekonomiczno-społecznych
i stroju m i e s z k a ń c ó w
Gramady
.
.
.
Streszczenie w j . angielskim
Tatiana
К olewa
mieszkańców
—
Rola
obrzędów
rodowo-rodzinnych
w
życiu
Gramady
225
Streszczenie w j . angielskim
247
STUDIA
Jan
F a b i a ń s k i
relacji
Jana
I
MATERIAŁY
— Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w
Potockiego
.
.
świetle
.
.
.
Streszczenie w j . angielskim
Andrzej
W o ź n i a k
ryczne
— Struktura
uwarunkowanie
195
221
249
282
etniczna w s p ó ł c z e s n e j
Gruzji i jej
histo
285
6
SPIS T R E Ś C I
KRONIKA
Norweskie
p a r k i e t n o g r a f i c z n e — Irena
Turnau
303
M u z e u m pod o t w a r t y m n i e b e m w T i b i l i s i — Edward
M u z e u m w S i e r a d z u — Elżbieta
Pietraszek
.
.
.
.
308
Delida
310
RECENZJE
Strukturalizm
Pensée"
a
marksizm.
pt.
Wybór
Strukturalisme
et
artykułów
ze
specjalnego
marxisme,
t.
11 :1967.
numeru
Tłum.
z
„La
franc.
A. Brodzka i A . Weinsberg-Wajda. W s t ę p : T. M. Jaroszewski, Warszawa
1969 — Gerhard
A.
Konrad
Kloska
315
F . E w i n g , Industry in Africa,
Leszek
Kofi
Kegan
Oxford
University
democracy,
London
1967,
Press
—
321
P a u l — Leszek
Olderogge,
Museums
Marek
Ladislav
1968,
Dzięgiel
A . Busia, A f r i c a in search
Dmitrij
London
of
and
Afrika-Sammlungen
des
Dzięgiel
325
Afrikanische
Kunst.
Aus
den
ftir Anthnopolog'ie u n d E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a 1969
Arpad
Holy,
turno-bitowi
—
Kowalski
329
Afrikanische
afrikanischen
W a s i l Todorow,
Stámme,
Plastik.
Das Kunstschaffen
P r a h a 1967 — Marek
Migracionnite
probierni n a c e ł o t o , S o f i j a
1967 — Gerhard
Arpad
der
ost-
und
Kowalski
.
pročeši i njakoi socialno-ikonomiezeski
1968 — Wanda
K u s t a a V i l k u n a , Z u r G e s c h i c h t e des f i n n i s c h e n
Helsinki
Routlege
Konrad
süd.
.
333
i kul-
Paprocka
.
.
339
P i e r d e s . S t u d i a F e n n i c a , t. 13,
Kloska
343
P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e z u r E r f o r s o h u n g der G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t. 14,
Tubingia
„Ziemia
i
1966
—
Gerhard
Pieśń"
—
autonomiczny
dodatek
kwartalny
„Kamena"
(Lublin —
Białystok
łeczno-kulturalnego
Konrad
s z ó w ) , s i e r p i e ń 1969 —• Violetta
Książki
n a d e s ł a n e —• Marek
Arpad
Kloska
Krawczyk
Kowalski
345
:
dwutygodnika
spo-
—
Rze
Kielce
—
346
348
СОДЕРЖАНИЕ
С о ф и я Ш р о м б а - Р ы с о в а , Д а н у т а Т ы л ь к о в а — И р е н а Низиньска (411924-12 V I 1 9 6 9 )
11
СТАТЬИ
Современные
преобразования
в крестьянской
в свете
этнографических
исследований
культуре
в деревне
Болгарии
Грамада
В и т о л ь д Д ы н о в с к и — Методологические о с н о в ы исследований
15
Р е з ю м е на английском языке
32
Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а •— Деревня Г р а м а д а — п р о б л е м а т и к а и органи
зация исследований
35
Р е з ю м е н а английском языке
М а р и я Б е р н а ц к а — С е м я н а ф о н е коллектива б о л г а р с к о й деревни Г р а м а д а
39
. . . .
Р е з ю м е н а английском языке
41
88
Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Бытовые условия и б ю д ж е т сельской семьи
в Грамаде
91
Р е з ю м е н а английском языке
123
Ванда П а п р о ц к а
—• П р о ф е с с и о н а л ь н а я структура жителей Г р а м а д ы с о с о б е н н ы м
учётом ремесла
127
Р е з ю м е н а английском языке
Мариан П о к р о п е к
— Пространственное р а з м е щ е н и е и зодчество деревни Г р а м а д а
Р е з ю м е н а английском языке
Ганка М и х а й л о в а
161
163
193
— Отражение экономических и социальных п р е о б р а з о в а н и й п о
с л е д н е г о столетия на о д е ж д е и к о с т ю м е жителей Г р а м а д ы
Р е з ю м е н а английском языке
Татьяна К о л е в а — Р о л ь р о д о в ы х и семейных о б р я д о в в ж и з н и жителей Г р а м а д ы
Р е з ю м е н а английском языке
195
221
225
247
ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ
Ян Фабианьски
•— Северный Кавказ п е р е л о м а X V I I I и X I X вв. в свете с о о б щ е н и я
Яна Потоцкого
249
Р е з ю м е н а английском языке
282
Анджей В о з ь н я к
— Этническая структура с о в р е м е н н о й Г р у з и и и её историческая
обусловленность
285
8
SPIS T R E Ś C I
ХРОНИКА
Норвежские этнографические заповедники
М у з е й п о д открытым н е б о м в Тбилиси
М у з е й в С е р а д з е — Эльжбета
— Ирена
Турнау
303
— Эдвард Петрашек
308
Делида
310
РЕЦЕНЗИИ
С т р у к т у р а л и з м и м а р к с и з м . Статьи, избранные из специального н о м е р а „ L a P e n s é e "
п. з. Strukturalisme et marxisme, t. U : 1967. П е р е в о д с французского А . Б р о д з к о й
и А . Вейсенберг-Вайды. Введение Т. М . Ярошевски.
Варшава
1969 —
Герхард
Конрад Клёска
A.
F . Ewing,
315
Industry
in A f r i c a ,
London
in
search
of
— Лешек
Дзенгель
1968,
Oxford University
Press
—
Лешек Дзенгелъ
Koifi
A. Biisia,
Kegan
Dmitri]
321
Africa
Paul
Olderogge,
Afrikanische
democracy, London
1967,
Routlege
and
Afrika-Sammlungen
des
325
Kunst.
Aus
den
M u s e u m s f ü r A n t h r o p o l o g i c und E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a
Марек
Ladislav
Holy,
Plastik.
Das
und
süd-
Vilkuna,
Zur
Geschichte
1967
—
t. 13, H e l s i n k i
Kunstschaffen
i njakod s o e i a l n o - i k o n o m i c z e s k i i
kul-
1967 — Марек
Todorov, Migracionnite p r o č e š i
t u r n o - b i t o v i probierni n a celoto, S o f i j a
Kustaa
—
329
Afrikanische
afrikanischen Stámrne, Praha
Vasil
1969
Apnad Ковальски
des
ost-
Apnad Ковальски
333
1968 — Ванда Папроцка
finnischen
Герхард Конрад Клёска
P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e zur E r f o r s c h u n g der
T u b i n g e n 1968 —
der
Pierdes.
Studia
339
Fennica,
. . . .
G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t.
343
14,
Герхард Конрад Клёска
345
„ З е м л я и П е с н я " — автономическое квартальное приложение общественно-культурно
г о двухнедельника „ К а м е н а " ( Л ю б л и н — Б е л ы с т о к — К е л ь ц е - Ж е ш у в ) , август 1969 —
Виолетта
Кравчик
Н о в ы е книги — Марек Арпад Ковальски
346
348
TABLE OF CONTENTS
Zofia
S z r o m b a - R y s o w a ,
Danuta
T y l k o w s k a
Irena
Nizińska
(Ja
n u a r y 4, 1924-June 12, 1969)
11
PAPERS
Contemporary
Changes
in
the
Bulgarian
Gramada
Witold D y n o w s k i
Village
Peasant
Culture
Ethnographic
Survey
— Methodological
Assumptions
of
as
Reflected
in
the
Survey .
.
.
15
T h e Village
Gramada.
Rese
English summary
Bronisława
arch
32
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
problems
and
—
organization
35
English summary
Maria
39
B i e r n a c k a
Bulgarian
—
Village
The
Family
and
the
Local
Community
of
the
Gramada
41
English summary
Bronisława
budget
88
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
of
a
G r a m a d a peasant
—
The
standard
of
living
and
family
91
English summary
Wanda
P a p r o c k a
emphasis
123
—
Occupational
structure
of
Gramada
with
special
on h a n d i c r a f t
127
English summary
Marian
P o k r o p e k
161
—
Spatial pattern
and
architecture
in
Gramada .
.
English summary
Ganka
as
in
—
Socio-economic
garments
and
dresses
changes
of
the
of
the
recent
inhabitants
of
century
Gramada
English summary
Tatiana
of
the
Gramada
225
English summary
247
MATERIALS AND
Jan
F a b i a ń s k i
centuries
as
STUDIES
— N o r t h e r n C a u c a s u s at the b r e a k of the
described
by
Jan
18th a n d
19th
Potocki
249
English summary
Andrzej W o ź n i a k
historical
195
221
К о 1 e w a — T h e role of t r i b a l a n d f a m i l l y rites i n the life of
inhabitants
163
193
M i c h a jł owa
reflected
the
282
— Ethnical
background
s t r u c t u r e of
contemporary
Georgia and
its
285
10
SPIS T R E Ś C I
CHRONICLE
Ethnographic
parks
of
Norway
—
Irena
Титпаи
303
A
museum
u n d e r the open s k y i n T b i l i s i — E d w a r d Pietraszek
A
museum
at S i e r a d z — Elżbieta
.
.
.
.
308
Delida
310
REVIEWS
Structuralism
Selected
papers
from
the
special
by
A . Brodzka nad A . Weinsberg-Wajda. Introduction
F,
issue
S t r u c t u r a l i s m e et m a r x i s m e , X I , 1967, T r a n s í , f r o m
Warsaw
Ewing,
Leszek
Kofi
Marxism.
Pensee",
szewski.
A.
and
„La
1969,
Industry
186
in
pp.
—
Africa,
Gerhard
London
Konrad
1968,
by
T. M.
Kloska
Oxford
.
Univ.
Jaro
.
.
315
—
Dzięgiel
Kegan
321
Paul
—• Leszek
Olderogge,
Arpad
325
Aus
den
Afrika-Sammlungen
des
u n d E t h n o g r a p h i c , L e n i n g r a d , P r a h a 1969 —
Kowalski
329
Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen
afrikanischen
and
Dzięgiel
Afrikanische Kunst.
Museums fiir Anthropologic
Marek
Ladislav
.
Press
A . B u s i a , A f r i c a i n S e a r c h of D e m o c r a c y , L o n d o n 1967, R o u t l e d g e
Dmitrij
of
French
Stamme.
Praha
1Я67, 64 pp.,
der
152 t a b l e s
—
ost-
und s ü d -
Marek:
Arpad
i njakoi soeialno-ikonomiczeski
i kul-
Kowalski
333
V a s i l Todorov, Migracionnite
turno-bitovi
Kustaa
probierni n a c e l ó t e , S o f i j a 1968 — W a n d a Paprocka
Viilkuna,
Vol.
Populus
Vol.
„Ziemia
XIII,
Zur
Geschichte
Helsinki
1967 —
Revisus.
Beitrage
14, T ü b i n g i a
i Pieśń"
Incoming
1969
—
books —
z¡ur
des
finnischen
Gerhard
Konrad
Erforschung
1966 — Gerhard
(„Soil
- c u l t u r a fortnightly
August
procesí
and
Song"),
Konrad
Pierdes.
Studia
.
.
Kloska
der
343
Gegenwart.
Volksleben,
Kloska
a quarterly
supplement
339
Fennica,
345
to t h e
social-
reviw K a m e n a (Lublin- - B i a ł y s t o k — K i e l c e — R z e s z ó w ) ,
Violetta
Marck
Krawczyk
Arpad
Kowalski
346
348
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
IRENA
NIZIÑSKA
4 I 1924 — 12 V I
1969
Prawie dwa lata minęły od śmierci Ireny Nizińskiej, ale wciąż trudno
pogodzić się z Jej odejściem. Mimo nieuleczalnej choroby do ostatnich
chwil życia snuła plany kontynuowania podjętych prac, a równocześnie
najpoważniejszym Jej zmartwieniem była świadomość, iż nie zdoła w y
konać ich w przewidzianym terminie i cały trud spocznie na najbliż
szych koleżankach i współpracownikach. Ci, którzy J ą znali, pamiętają
Jej szczery entuzjazm i ogromne zaangażowanie we wszystkich pracach.
Z t y m właśnie entuzjazmem i pasją badawczą oddawała się bez reszty
pracy nad każdym problemem, jaki w danym momencie pochłaniał Jej
uwagę.
W pracy zespołowej i kontaktach koleżeńskich była nieocenionym
towarzyszem dzięki pełnej uroku osobowości i wyjątkowej zdolności
stwarzania serdecznej i pełnej humoru atmosfery. Jej wielka skromność
i niedocenianie własnych możliwości przy jednoczesnym uwrażliwieniu
na potrzeby zespołu, w którym pracowała, sprawiały, iż sprawy jej
własnej kariery naukowej usuwały się na plan dalszy.
Irena Nizińska urodziła się w Bielsku w 1924 r. Do szkoły podsta
wowej i gimnazjum uczęszczała w Chorzowie, gdzie przebywała do
1940 r. Następnie przedostała się do Krakowa i t u w latach 1943-1945
kontynuowała naukę na tajnych kompletach w zakresie szkoły średniej.
W lutym 1945 r. zdała m a t u r ę i po uzyskaniu świadectwa dojrzałości
rozpoczęła studia na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagielloń
skiego. Po kilkuletniej przerwie spowodowanej względami rodzinnymi
w 1949 r. ponowiła studia slawistyczne, studiując równocześnie etno
grafię. W październiku 1953 r. uzyskała dyplom magisterski w zakresie
filologii słowiańskiej (Nazwy ważniejszych
narządzi rybackich u Sło
wian — pod kierunkiem prof. dr. T. Lehra-Spławińskiego), w styczniu
zaś 1954 r. uzyskała magisterium z etnografii i etnologii na podstawie
pracy pt. Rolnictwo i hodowla w Cichem, pow. Nowy Targ, w porówna
niu z niektórymi
wsiami podkrakowskimi
(pod kierunkiem prof. dr.
K. Moszyńskiego).
W styczniu 1954 r. została zatrudniona w tworzącym się wówczas
Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN
12
IRENA NIZIÑSKA
w Krakowie, gdzie pracowała do chwili śmierci pod kierunkiem prof,
dr. Mieczysława Gładysza.
Jej żywa inteligencja, szerokie zainteresowania humanistyczne i do
świadczenie badawcze, pozwalały na podejmowanie wielu różnorodnych
prac naukowo-badawczych. Były to prace przede wszystkim z zakresu
kultury materialnej (rolnictwo, hodowla ze szczególnym uwzględnieniem
pasterstwa, budownictwo i rzemiosło) i społecznej prowadzone w Kar
patach i na Górnym Śląsku. Irena Nizińska należała do wytrwałych ba-
Irena
Nizińska
daczy terenowych i bystrych obserwatorów. Cechowały J ą ponadto
ujmująca powierzchowność, życzliwość i ufność do ludzi, co stwarzało
szczególną łatwość nawiązywania kontaktów i zyskiwało Jej ogromną
sympatię i zaufanie informatorów.
Przygotowanie lingwistyczne umożliwiało jej również podejmowanie
tematów z pogranicza językoznawstwa i etnografii. Do takich m. in.
należało monograficzne opracowanie jednego z zagadnień Polskiego
13
IRENA NIZIÑSKA
Atlasu Etnograficznego, a mianowicie „zawołania i odpędzania zwierząt",
które dało cenne wskazówki do hodowli bydła dawnej Słowiańszczyzny.
W ramach prac monograficznych na Śląsku Irena Nizińska opraco
wała rzemiosło wiejskie i obrzędy weselne w Starych i Nowych Siołkowicach (pow. Opole) oraz przeprowadziła badania nad zajęciami pozarolniczymi mieszkańców wsi Chocianowice (pow. Olesno). W 1958 r.
rozpoczęła samodzielne badania monograficzne we wsi Olza, pow. Wo
dzisław. Na podstawie szczegółowych poszukiwań terenowych i archi
walnych podjęła pracę pt. .Rola grupy górniczej w kształtowaniu
się
kultury ludowej we wsi Olza, pow.
Wodzisław.
Ponadto brała czynny udział w międzynarodowej akcji badania k u l
tury ludowej w Karpatach, prowadząc poszukiwania nad rolnictwem
i hodowlą, początkowo w Beskidzie Niskim, a w 1966 r. włączyła się
do badań monograficznych w Beskidzie Śląskim, kierując przy t y m wa
kacyjnymi praktykami studentów etnografii UJ.
Duża swoboda w posługiwaniu się kilkoma językami obcymi (m. in.
węgierskim) uczyniła ją niezastąpionym współorganizatorem Międzyna
rodowej Konferencji Karpackiej w 1964 r.
Od 1966 r. Irena Nizińska brała także udział w zespołowych bada
niach w bułgarskiej wsi Gramada, organizowanych w ramach współ
pracy P A N i B A N pod kierunkiem prof. dr. W. Dynowskiego, opraco
wując tam zagadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. I tam rów
nież zdobyła sobie wyjątkową sympatię i uznanie zarówno wśród ko
legów bułgarskich, jak i miejscowej ludności.
Jej rozpoczęta na krótko przed śmiercią praca doktorska miała obej
mować studium porównawcze gospodarki rolno-hodowlanej w Karpatach
i krajach bałkańskich.
Niestety, nie było Jej danym dokończyć ani tej pracy, ani tak pasjo
nujących J ą badań w Bułgarii.
Zofia Szromba-Rysowa,
BIBLIOGRAFIA
Krakowscy
etnografowie
n r 31 (470i)
Badania
nad
is. 500-511
ludową
wyruszają
kulturą
Profesor
Feliks
Przyjemski,
Z badań
nad rzemiosłem
s. 162-187
Bibliografia
s . 115
historii
PUBLIKACJI
kultury
w
w
teren,
Podhala
w
IRENY
Powszechny",
1951-1956,
„ L u d " , t. 44:1957, s. 495-498
Siołkowicach
Starych,
„Etnografia
ludowej
Karpat,
cz.
Tylkowa
NIZIÑSKIEJ
„Tygodnik
latach
Danuta
„Lud",
R
10:1954
t.
44:1957,
P o l s k a " , t.
1 (współudział),
1:1958,
Warszawa
1961,
14
IRENA NIZIŃSKA
Rzemiosło,
z
[w:] Stare
A.
Kongres
i Nowe
Siołkowice,
Węgierskich
Etnografów
s k a " , t. 9:1965, s.
477-482
Zagadnienia
wiejskiej
skich
s.
cz.
1, W r o c ł a w
1963, s. 177-348
(wspólnie
Zambrzycką-Kunachowicz)
w
Budapeszcie
wytwórczości
etnograficznej
154-183
w
domowej,
literaturze
{16-20
X
rzemiosła
powojennej,
1263),
„Etnografia
i przemysłu
„Etnografia
Pol
Karpat
Polska",
t.
Pol
9:1965,
(współudział)
Budownictwo
wiejskie
we
wsi
Ciche,
pow.
Nowy
Targ,
Wrocław
1966,
s.
46,
r y c . 54, tab. I I
Badania
skolektywizowanej
t. 10:1968, s.
Drgubica
(Próba
u
Słowian),
s.
227-232
Regularites
in
and
North-West
Ponadto
26
tłumaczenia
(6 poz.).
bułgarskiej,
„Łódzkie
Studia
odtworzenia
zasięgu
występowania
Z
Studiów
Slawistycznych, Warszawa
polskich
Parallels
in Cultural
Bulgaria,
Anthropological
oraz
wsi
Etnograficzne",
99-106
and
recenzji
—
[w:]
Processes
Poland
Ethnological
Sciences,
wydawnictw
publikowane
at
na
jednego
Study
the
of the
International
Wrocław
1968, s.
polskich
„Etnografii
rybackich
1968,
Village
8th
etnograficznych
łamach
z narzędzi
of
seria I I I
Gramada
Congress
of
156-170
i zagranicznych
Polskiej"
i
„Demosu"