http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/867.pdf
Media
Part of Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
- extracted text
-
Część
II
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
ADAM BARTOSZ
WSTĘP *
Zainteresowanie Cyganami Karpackimi w Polsce datuje się od dru
giej p o ł o w y wieku X I X . Z w r ó c o n o na nich u w a g ę przy okazji zapo
c z ą t k o w a n y c h w ó w c z a s b a d a ń nad całością kultury ludowej Karpat.
P r z y bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach tej kultury wyeksponowanie
egzotycznej, obcej tutaj etnicznie grupy s t a w a ł o s i ę oczywiste. T y m
w i ę k s z e w i ę c zdziwienie budzi fakt, iż do c z a s ó w niedawnych brak b y ł o
jakichkolwiek o p r a c o w a ń lub bodaj szerszych wzmianek etnograficz
nych czy historycznych na ich temat
Luźne wzmianki dotyczące C y
g a n ó w Karpackich, r e j e s t r u j ą c e n a ogół jedynie istnienie ich osad w j a
k i e j ś wsi, bez b l i ż s z y c h informacji, rozsiane są, aczkolwiek niezbyt gęsto,
w opracowaniach monograficznych tych t e r e n ó w oraz w zapiskach roz
maitych podróżników. Z notatek tych niekiedy udaje się w y ł o w i ć drob
ne informacje na temat liczebności C y g a n ó w , ich ubioru, m i e s z k a ń , za
j ę ć itp.
Natomiast stosunkowo obszernie przedstawia się dorobek j ę z y k o z n a w
czy, a n a jego marginesie folklorystyczny. Zasługa to trzech polskich
j ę z y k o z n a w c ó w , k t ó r y c h w y n i k i b a d a ń opublikowane z o s t a ł y g ł ó w n i e
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m .
Jako pierwszego n a l e ż y w y m i e n i ć Izydora Kopernickiego, antropologa
0 szerokich zainteresowaniach etnograficznych i lingwistycznych. Po
czątek jego zainteresowania Cyganami, g ł ó w n i e ich kraniologią, datuje
się od c z a s ó w pracy n a uniwersytecie w Bukareszcie w latach 1865-71.
W n a s t ę p n y c h latach zbierał informacje o Cyganach osiadłych na P o k u 2
* Opracowania oparte na wynikach badań prowadzonych przez Katedrę Etno
grafii Słowian U J publikujemy za zgodą kierownika Katedry, prof, dr Jadwigi
Klimaszewskiej oraz bezpośredniego kierownika badań dr Zbigniewa Białego.
Redakcja.
Wyjątkiem jest P. B a t a i l l a r d a , Les Zlotars dits aussi Dzvonkars,
Tsiganes fondeurs en bronze et en laiton, Paris 1878, oparta na materiale zebranym
przez I . Kopernickiego praca, dotycząca osiadłych na Pokuciu tzw. Złotarów
1 Dzwonkarów; autor przedstawia ich mieszkania, strój, zajęcia, ustrój rodzinny.
Niewielkie zbiory w y r a z ó w cygańskich z Podkarpacia zanotowane zostały
już wcześniej. Zob- X . S e r w a t o w s k i , O Cyganach w Galicji, „Przegląd Poz
nański", 1851; r ó w n i e ż opracowanie F . M i k ł o s i c h a , Über die Mundarten und
die Wanderungen
der Zigeuner Europa's, Wiedeń 1872-1880, zawiera dwa zbiory
słów C y g a n ó w Karpackich.
1
!
128
ADAM BARTOSZ
ciu i n a Podhalu. Wyniki tych badań b y ł y publikowane za jego życia
tylko w niewielkiej c z ę ś c i , natomiast obszerny m a t e r i a ł opublikowano
w wiele lat po śmierci Kopernickiego. S ą to m a t e r i a ł y j ę z y k o w e , zawie
rające jednak sporo informacji folklorystycznych dzięki temu, że autor
n o t o w a ł w całości teksty pieśni i bajek c y g a ń s k i c h .
K o l e j n y m wielkim opracowaniem j ę z y k o w y m jest książka Jana Roz
wadowskiego zawierająca s ł o w n i k j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich w opar
ciu o m a t e r i a ł z obszaru od Nowego Sącza po Cieszyn oraz z okolic
Brzeska. Praca zawiera s ł o w n i k c y g a ń s k o - n i e m i e c k i z zastosowaniem
transkrypcji fonetycznej oraz p r z y k ł a d y u ż y c i a prezentowanych s ł ó w
w zdaniu i próbki t e k s t ó w c y g a ń s k i c h .
R ó w n i e ż trzeci z j ę z y k o z n a w c ó w - c y g a n o l o g ó w , E d w a r d K l i c h , znajo
m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o oparł g ł ó w n i e na badaniach j ę z y k a C y g a n ó w
Karpackich, a rezultaty badań z a w a r ł w jednej ze swych cyganologicznych rozpraw dotyczącej języka C y g a n ó w z Rabki e.
Do lat pięćdziesiątych b y ł to c a ł y ( n i e m a ł y zresztą) w k ł a d pol
skiej cyganologii w poznanie C y g a n ó w Karpackich. N a s t ę p n y m etapem
w poznaniu ich kultury b y ł y badania Jerzego Ficowskiego opublikowane
w kolejnych d w ó c h wydaniach jego książki. Cyganom Karpackim autor
p o ś w i ę c a j e d n a k ż e w swych pracach stosunkowo najmniej miejsca, z w y
j ą t k i e m dość obszernego s ł o w n i k a u z u p e ł n i a j ą c e g o książkę, z a w i e r a j ą c e
go p r z y k ł a d y czterech d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h z obszaru P o l s k i .
3
4
5
7
s
l
Reprezentowane w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej" a r t y k u ł y
d o t y c z ą c e C y g a n ó w Karpackich p r z e d s t a w i a j ą wybrane zagadnienia
z problematyki, która b y ł a przedmiotem b a d a ń prowadzonych w latach
1968-76 przez s t u d e n t ó w , a później a b s o l w e n t ó w Uniwersytetu Jagiel
lońskiego w Krakowie. Do b a d a ń z a p o c z ą t k o w a n y c h przez K a t e d r ę Etnografii S ł o w i a n w ł ą c z y ł y s i ę pojedyncze osoby z innych k i e r u n k ó w stu
diów, m i ę d z y innymi muzykologii i socjologii. Badania te są kontynuo
wane, a do zespołu zajmującego s i ę Cyganami p r z y s t ę p u j ą kolejne zain
teresowane osoby .
8
» B a t a i l l a r d , op. cit, także dwa krótkie artykuły w: „Journal of the G y
psy Lore Society", ogłoszone w t. 11:1889 i t. IV:1891.
I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes coxites et poesies, K r a k ó w 1926 (t. I)
i 1930 (t. I I ) oraz słownik języka cygańskiego w: „Journal of the Gypsy Lore So
ciety", t. XVI:1937.
J . R o z w a d o w s k i , Worterbuch des Zigeunerdialekts
von Zakopane, K r a
kow 1936.
E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny
rabczyńskiej,
„Symbolae grammaticae in
honorem Ioannis Rozwadowski", K r a k ó w 1927.
* J . F i c o w s k i , Cyganie polscy, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich
drogach, K r a k ó w 1965.
Bliżej o badaniach prowadzonych przez Katedrę Etnografii Słowian U J oraz
o wynikach badań zob. A. B a r t o s z , Badania nad kulturą ludności cygańskiej
na
Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1:1976; t e n ż e , Problematyka
cygańska
w badaniach etnograficznych
na polskim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1976, s. 216-221.
4
s
6
8
i
WSTĘP
129
Poza jednym a r t y k u ł e m (Niektóre
elementy tradycyjnej
gospodarki
Cyganów)
opracowanym w oparciu o materiał zebrany na w i ę k s z y m ob
szarze, pozostałe prace dotyczą C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h na polskiej c z ę
ści Spiszą. P r z y tym g ł ó w n y zrąb materiału pozyskany został w dwu
s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, w k t ó r y c h znajdują się skupiska c y g a ń
skie. Z tego osiedle w Czarnej Górze liczy około 25 rodzin (ok. 140
osób), a w Jurgowie mieszkają 4 rodziny c y g a ń s k i e (ok. 30 osób). Osiedle
C y g a n ó w czarnogórskich jest jednym z n a j w i ę k s z y c h n a Podtatrzu
(i w ogóle w Karpatach Polskich); inne w i ę k s z e osady c y g a ń s k i e z n a j
dują się w Szaflarach (ok. 200 osób), Czarnym Dunajcu (90), Jabłonce
(70), Ostrowsku (50), Maszkowicach (50).
9
• Etnografia Polska t. X X I I