Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2017.pdf

Media

Part of Grobowce świętych marabutów jako ośrodki kultu w Tunezji i Algierii / LUD 1996 t.80

extracted text

Luci, t. HO, 1996

\\\.\

1l.·\R-;Ki\

l ni\\el"O" ki Opul,ki

CiRO!iOWCL ŚWI[~TYCH MARABUTÓW JAKO OŚRODKI KULTU
W TUNEZJI I ALGERII

Tematem nlnlc.JSLcgo artykułu jest opis przestrzeni, w której wypełniane
praktyki r:-Iualne o prowcniencji ludowej i religijnej są związane z kultem osób
i miejsc uzna\vanych la nadnaturalne. Te specyficzne obszary kultu - grobowce
mara blltó\\ \\Till. z otoClen iem - wyróżn ia głębokie osadzen ie w tradycj i rodzimej i islamie. W przedstawionym tekście opisuję zjawisko słabo znane w Pol'CC. a mianowicie
praktykowany w społeczcllstwie maghrebillskim
kult świętych. tzw. marabutów I. Moje badania, opatie na wywiadach i obserwacjach,
(lgTaniClaj.\ siy przede wszystkim do przedstawienia pozycji marabuta i zakresu
jego cI/iala,·J. a szerzej zjawiska marabutyzmu. Ponadto odwołuję się do materiakm socjologiClno-dnologicznych,
dotykających tego zagadnienia.
Analizą lostaną objęte zachowania nadzwyczajne,
realizowane w obrębie
\)bszaru. określonego arabskim tenninem zawijja, co dosłownie oznacza kąt,
l)bid.r. \\ którym znajduje się rzeczywisty lub symboliczny grobowiec zmarleg.') marabuta. Miejsce to stanowi centrum życia religijnego, gdzie wydzielone
IMmieszClcnia Sil przeznaczone na recytację Koranu, izby dla pielgrzymów,
ucznilm i star((·)\\. a także przylega do nicj cmentarz. Zawijja ze względu na
S\\ ojil spec: liky
zcz\Va Ic~ na swobodną i n ieskrępowaną
man ifestację uczuć.
Praktykowane tam obrz<;dy o charakterze mistycznym i spontanicznym,
przy
di\\ iękach instrumentalnej muzyki, dowodzą odmienności w porównaniu z meczetem. gdzie obowiązujc swoisty rygoryzm i podporządkowanie
zasadom
k(lkkl\ \\ nym. respekt wobec boskości. Należy przypomnicć, iż w islamie nie
\\yswpuje ..muzyka religijna'" w dosłownym znaczeniu tego wyrażenia_ "Umuzycznieni.:" pojawia siy jedynie w sytuacjach szczególnych. Otóż melodyczny
ton cechuje \vczwanie wiernych na modlitwę, kierowane przez muezzina pięć
razy dziennic z wieży - minarelu, a także w zbiorowych recytacjach Koranu.
p.ólnllcnllał"rykilllskie zawijje jako ośrodki kultu występują w dwóch postaciach:

, \'1:Ig.hreh \\ iq~ku arahskim oznacza Zachód (Jfaghrih).
w jego w<lskilll znaczeniu
\lbejIllUll-: I"unoj<;. i\l!-,-eri.; i Maroko. krajc Icżącc IV Pólnocncj Afryce. Przedstawione zjawisko
:li~lraIHiI~z"lllll ohsLT\\O\\iilalll i hadal~\I11podC/as moich wieloletnich pobytów w Tunct;ji (1982I ')X~ , l .\ I-)!erii ( I ')X(,-I \)\) I). Illlll1"lllalorallli byl i Ill<;żczyżni i kobiety w wieku od 2J do (i:) Im. o
l\\/ll'

III \\, kVlaicelliu.

202

- sufistycznej, wiążącej się z islamem, a konkretnie, nawi'jZuj'jcej do sufizmu.
którego zwolennicy żyli w odosobnieniu, naśladując Proroka ~.
- animistycznej, wyrastającej z korzeni afrykaJlskich i praktykowanej
najczcściej przez ludność o ciemnej karnacj i 3.
Podjęcie życia ascetycznego i głęboko religijnego przyczynilo sit,?do UŚ\\ i9cenia jednostki, którą nazywano po arabsku mllrahil. Z czasem termincm tym
określano wszystkie kategorie świątobliwych
mt,?żów pólnocno-afryk,1I1skicgo
islamu. Świętym może być osoba zmarła lub żyjąca. Jednostka. której przypisuje się cechy marabuta, gromadzi wokól siebie zwolenników.
przekonanych
o jego mocy i sile oddziaływania. Grób zmarłego marabuta. czyli osoby () znamionach nadnaturalnych,
wraz z otoczeniem, w przekonaniu wspólnot posiada
właściwości miejsca świętego (po arab. haram). Rozsiane po calym Maghrebie
grobowce zachowały różne kształty (na planie kwadratu, "ośmiok,jta", w pOS!<Ici stożka, piramidy itp.) z bieloną kopułą (kuhl)(f) 4, która występuje również
w przypadku grobu symbolicznego 5. Niektóre z nich utrzymaly lokain} charakter, inne nabyły znamion swoistych sanktuariów gromadzących
pielgrzymem
z całej Afryki Północnej. Współcześnie grobowcami opiekują si\-, osoby spokrewnione ze zmarłym marabutem bądź posiadające szczególne wlaści\\ości.
np. moc oddziaływania (baraka). Szacunek potwierdza stosowane wobec nich
nazewnictwo:
szejk, szerif, talib. Umiejętności,
związek z religi,\ i tradycja
sprawia, iż mnich-asceta ma wielki prestiż spoleczny, a tym samym \\ )"()inych
sytuacjach posiada głos rozstrzygający.
Najstarszym i najbardziej znanym zakonem jest Kadrijja, którego zalożyciel
Abdel-Kader al Dżilani został pochowany w Bagdadzie. W poszczegc)lnych
krajach jego zwolennicy tworzyli wspólnoty z symbolicznym grobem. Zakon
ten uformował się dopiero w XIV w. Z niego wyodrębnilo si\-, m. in. bract\\(l
Tidżanijja, którego fundator Sidi Ahmed Tidżani urodzony w I\in Mahdi \\ 1\1gerii osiedlił się i działał w Maroku. Do najpopularniejszych
ośrodk(m kultu
należą miejsca poświęcone takim postaciom, jak: Idris Mulaj (Im. 79 I l. fundator Fezu (Maroko), Abu Midżan w Tlemsen (Algeria Zachodnia) i Sidi Moh2 Por.: A. Ilourani,

Historia

Arabów.

Sufizm. w: M. U. Tworusehka./s/am.
w: Maly slo,jJnik ku/tUty świata

tlum . .J. Danceki.

Cidallsk I ,)')~. s. I:''): 1\1. 1\1. I l/ieka!1.

Malvslownik.
WarS/awa I')'):'. s. S.':.J. Iliel'I\\,k!. SII/CIII.
arahskiego.
Wars/awa
I 'nI. s cli,7-cli,'): .I K IUClkm\ ,ki

Grupy zakonne w wie/kich religiach ,~\I·iolll. Wars/all a I')S7. s. :'2--'
Sam sufizm. według niektórych autorów. kumuluje Ill%li.; neophltul1Sk'i ! duś\\ IlldClc'n"l hlllduskie,
J POI'.: E. Dermenghem.
Le cu/te des saint,l' dans / 'Is/11m mllg/7f"('/JllI. !'aris I '):',1. I I lc'hli.
phenomene
de transe corps possedes.
"IBLA" 1993. t. :'6. nr 172. s. 2(, 1-27~.
4 Por.: E. Diez. Kubba. w: Encyclopedic
de /'Is/alll. VOII\'e//c ('diiiolI. !'aris 1')Si,. t ."i. s 2SS296.
5 Grób symboliczny
może być wynikiem czci dla wielkiej indY\\ldualnośc!.
np \<Iklel
w świadomości
muzulmanów
reprezentowal
Abclel-Kader al Di.ilani. !locIHl\\<Inl II 1~<I!2"acl/le
w Afl'yce Północnej posiada wiele ::awIjji. Wyst.;puj'l równici. ::ml·ll/e. Ś\I i,ldCl'lce u II Ill. /e
w tym miejscu przebywał. przechodził lub odpoczywal świ.;t:
Od !JUste/ni do wspólnoty

203
ran w Tunisie. Powołana przez Sidi Muhammada
ibn Aissa (zmarł w Meknes
\\ Maroku okol o J 526 roku) Isawijja długo opierała się islamizacji i arabizacji,
kultywując rodzimc tradycje h. Każdy zakon kieruje się własnymi doświadczeniami. akcentując
uprzywilejowaną
pozycję mężczyzn.
Zróżnicowanie
uwidacznia si~ w rytualnym odmawianiu
litanii zikr 7. W określone dni tygodnia
\\ ::(l\I'ijji dancgo zakonu, uczestnicy wypełniają
ceremoniał
zbiorowo,
najcz~ściej stojąc. pmvtarzaj'l w narastającym
rytmie 99 atrybutów Allaha. Podczas tej uroczystości
czasami dopuszcza się akompaniament
muzyczny fletu
i taneczną gestykulacj~
ciałem x. W sytuacjach
szczególnych
ten wyłącznie
Ill~ski obrz'ldck zczwala na obccność kobiet 9. Rozgraniczenie
w zachowaniach
informatorzy wyjaśniali przymiotami
płci. Mężczyzn,
ich zdaniem, wyróżnia
posiadanic głębokiej wiedzy o Bogu, natomiast kobiety charakteryzuje
bardziej
\\Tażliwość na rytm niż na słowa 10. Zikr ma na celu również doprowadzić
do
nasycen ia mocą i si lą świętego, czyI i pośredn ika w osobie marabuta.
W Tunezj i każdy ośrodek charakteryzuje
odrębność obrzędowa II. W Tun isic znau'lcą
rol~ pclni ::awijja Sidi Abu Hassan z obrządkiem
Szadilijja.
Położona na szczycie wzgórza w południowej części miasta, w ciągu roku jest
ut\\arta dla \\iernych od popoludnia w czwartek do godzin południowych
w sobut~. Podczas tych trzech dni wokół zawijji sprzedawane
są różnego rodzaju
tov\ary. w tym slodycze, a dyskusje o cenach, o jakości towaru, śmiechy kobiet,
krzyki dzieci. stwarzają atmosferę swoistego jarmarku.
W każdą sobotę, od
ś\\ itu do południa,
mężczyźni wypcłniajązikr,
realizowany w dwóch fazach:
- śpiewy. obejmujące wszystkich,
- recytacja litanii (::ikr), ograniczona do zaproszonych
mężczyzn.
Vv pierwszej cz~ści na uwag~ zasługuje swoiste współgranie
wyrazen werbalnych z ruchem ciała. Odmawianie
modlitwy ma miejsce w nicco oddalonej
l1d ::u\t'ijji
grocie. Rytuał polega na przyspieszaniu
wypowiadanych
słów, co
\\ konsekv\encj i doprowadza
recytatorów
do stanu uduchowienia.
Po zakoI1clOnej cercmonii uczestnicy otrzymują okrągły chleb z zapieczoną
w środku
,11 i\\ ką i kuskus. przygotowany wcześniej przez kobiety, których życzen ia zostaly spełnione.

h 1'01

J. KloC/kO\\ski.
0/)
cil. s. (,2.
I'm .I SI,:pil·lSki. lJ/uIir. \\: Mah' s/OIl'I1ili Iiu/lury ,{wiola arabskiego.
Warszawa
1971.
, 1.'11. /.rArlcsl s/C/cgl',lll\lll ckmcntem mcdytacyjnym
w muzulmal1skiej pob07.ności. wyra7anej
II 'I'ominanlcm
I\oga i ["()/myślaniu o Nim w czasie wypowiadania
100 naj piękniejszych
all\ blll(lI\ 130ga. np. Prawd/iwy. Żyjący. Wielki. To nieustanne wymawianie imicnia Boga ma na
cclll \\\/\\oknic
\\ C/IO\\ickll okrcślonych energii.
//'II/CIII.'.

I'tll.

1(,0

S. I:ClChioll .. "'un'!\'lIuces
IIIvsliques
fllil/.IICU ... I Itlll1111
c" I ')72. ni 12. s. 5(,.
1111'01 i!Jlllelll. s. S(,.
II Por. V. prlqllcs. r ',Ir/n'es cosnUi/UC dans
cllI i)ol'd-ollcs!
lI/ri('oin.
1',II'is I l)(>4. s. 291 - 43(,.
'!

el cu/le

de possession

/0 pCłI.\'(;C populaire

dans

ct dans

la

mara!Joulismc

/0 vie quolidienne

204

Zgodnie z obowiązującą zasadą zikr wypelniaj'l m<;żC/y/.ni. alc \\ "yj,!tkowych sytuacjach "nawiedzone"
kobiety mogą przebywać \\ pum ieszC/en i LI
przylegającym
do groty. Jak pisze S. Ferchiou ... tc «chore» nic uczestnicz,!
w rytuale, nie śpie'vvają z mężczyznami, nic odmawiają modlitwy. alc jedyniL'
skandują formuły, będące atrybutami Boga. Gdy rytm staje si<; bardZ() szyb"i.
zaczynają tailczyć, wprowadzając
się w stan szczcgólnego transu. ( ... ) Sean~
kOllcZy się, gdy mężczyźni milkną, a kobiety padają zemdh)llc" I~. W ś"ietk
tego opisu kobiety przeżywają ceremonial odmicnnie \\ porównaniu z 1111,';1czyznami, co można wyjaśnić przyjętym rozumienicm spolcC/nej funkcji pici
w społeczeilstwie maghrebiilskim.
Isawijja wyróżnia się pozyskiwaniem zwolenników wśn\d \\arst\\ ubogich.
Nie ogran icza się ona do m istycyzmu, a Ie wprowadza prakty" i u cechach
militarnych.
Ekstazę pojmuje się jako pokonanie bezsilnego cia la. PodC/a~
wypelniania obrządku uczestnicy, stojąc boso \V lnianych ubraniach, poch~ lają
się na boki, do przodu i do tyłu, a następnie chwytaj'l si<; za biodra i rallli\)n<.l.
tworzą kółko, zamykając w ten sposób siedz'lcego
\\' środku lllar;lblll;1.
odmawiającego
litanię na cześć Proroka i świ<,:tych isl,lIl111(::.ikr). PO\\Oli imie
Allaha ulega transformacji, a w kOl1cowej fazie pozostaje .jui tylko slyszalnc
"h". Jest to wprowadzenie w stan upojenia mistycznego. sz.C/ególnego POI;\CNnia z Bogiem. Inaczej mówiąc upojenie ogarnia uezestni"ów etapami l;
Formę swoistej pielgrzymki - jednego z filaró\\ islamusYlllboiizuja
sedmiodn iowe spotkan ia organizowane latem (m i<,:dzyC/eIWCCIll i \vrześn ienl l.
zakollczone złożeniem ofiary. Każdy muzulmanin
zobo\Vi<jZany je"t \)db\ć
pielgrzymkę do jednego z miejsc świętych (Mckh
Medyny. a \v PólnOl:nej
Afryce do Kajrawanu). Wysokie koszty finansowe nic zezwalaj'l na \\~pdnienie tego nakazu, dlatego niektóre groby świętych tra"towane s'! jako obszary, gdzie można wywiązać się w pewnym sensie 7 polecenia religijnego
Wielu zwolenn ików posiada konfratern ia Tidżan ijja. Z\\ laszcz.a \\ ś,,'lll k\)bict, które poprzez gestykulacje ciałem, wydawanie ohzyków. naceChm\all) ch
melodycznie,
westchnieIl, doprowadzają
się do stanu upojenia mistyCl.negll
i równocześnie
nawiązują kontakt z owym świt;tym, otrzymując dar lI/c1rclwiania 14 Swoisty spektakl ma miejsce z okazji uroczystości rod/.innych. [a"ich
jak obrzezanie, wieczór panieilski, wizyta mloclcj malionki trz.ecicgo dnia po
weselu I.)."
Regularne spotkania odbywają się w sobott;. Zgromadzone kobiel) \\ \ p<:lniają rytuał na stojąco, z rozpuszczonymi wlosami poruszają gloW<l od !e\\(.:j "li
prawej stronie i odwrotnie, a pozostała część ciala pozostaje nierucl)()llla.
12 S. Ferchiou. op. cit, s. 56.
13 Por.: M. Chelbi. Musique et societe ell TlIllisie. Tunis I 9R:'i. s. (,2 - (13
14 Por.: ibid. s. 69.
15 V. paques. op. cit. s. 297 - 392. Por. też: Z. Dhaoudi. /-"1'1111111'.1'
tiellls /1'.1'~(/()/li(/s lu/iN
e.xc/lls. "Peuples Mćditerraneens" 1986. nr 34. s. 153 - I()2.

d,".

205

jedynie stopy s;\ lekko przesuwane. Gdy rytm ulega zbyt szybkiemu przyspieszeniu. d\\ ie lub trzy mlode dziewczyny, wywodzące się z rodziny świętego,
pl)siaclające s/.Cl.ególną władzę z racji urodzenia, podtrzymują tai1czące, chwytając je pod boki i \V ten sposób przekazują im błogosławiei1stwo
świętego
(!>umku) \('. Seans kOllCZy sit; upadkiem t3łlcząeyeh na podłogę. Taniec nawied/en ia mo/na pot raktować jako swoistą metodę leczen ia, Przyczyn ia się bo\\ iem ci() \\ yda kn ia zlych d/inów, działa terapeutyczn ie, oddala n iebezpieczel1st \\ a,
\\' środo\\ iskach miejskich, zwłaszcza Tunisu, ceremonie
'vV' ::awijjach
\\ypelniane s;l l. podzialem na płeć. Zachowania
mężczyzn w dużej mierze
odp()wiadają regulom religii nlllzulrnal1skiej. a zatem oscylują wokół sfery
\U('/'IIIII.
Praktyki czyni()ne przez kohiety, wyraźnie nacechowane
elementami
kultury ludowej. u()sobiają jJro/ónwJJ,
ZawiJia Sidi Ahmeda świadczy o dom inacj i !Jm/clIllIlIl.
al howiem ceremon ię charakteryzuje wymieszan ie zachował1
religijnych. wyra/anych
m()dlitwą, i zwyczajnych,
manifestowanych
rozmo\\ami o codzienn()ści. śmiechem, dziecięcymi krzykami, swoistym jazgotem
i przemieszaniem
się tIumu. Specyfik~ tego miejsca potwierdza wypowiedź 40letniej '·atim). gospodyni domowej, z wykształceniem
podstawowym,
matki
trojga dzieci, /ony wlaściciela sklepu: "Zawijja jest miejscem chętnie odwiedzanym prze/ kobicty. Klimat jaki tam panuje sprzyja odzyskiwaniu
dobrego
sa mo poc zu C I a ...
Cick;l\\ym knomenem
są wspólnoty zakładane przez czarnych rnieszkallCli\\ Maghrebu.
byl)' onc znanc już w czasach antycznych. Ich rozwój i znaczeIlie pu.ypada na okres panowania Almorawidów,
którzy w XI wieku pokonali
\\ beków (jilall)' i zislamizowali klasy panujące. Związki między Czarną Afryką
a \laghrebem z<lcieśl1ily się dzięki wymianie handlowej. W XVI w. istotną rolę
odegraly armie utworzone z czarnych niewolników przez Moulaja [smaila 17.
Wspólczcśnic notujc się ograniczoną liczbę wspólnot czarnych społeczności.
5;1 to grupy skupionc w domach Sidi Blal. Z postacią Sidi Blala, niewolnika
\\~ 1\\ olonegl)
pr/.eI Mahometa, lIIuezzina,
uknuto wiele legend, potwierdzajc\cych l\\i;\Zek Al'rYKanÓw z islamem.
Jedna z nich glosi. iż pewncgo dnia córka Proroka Fatima zachorowała i nikt
z pr/y\\olanych
lekarzy nie mógł jej pomóc, Zrozpaczony ojciec wspomniał
tym Blalowi. który. po obejrzeniu cierpiącej,
z nazbieranych
ślimaków
\\ykol1al SZllur korali i trzymajclc go przed jęczącą z bólu kobietą t3l1czył i śpie\\ al. gdy nagle ukazal się czarny mężczyzna przekazując Blalowi grzechotkę
i c/Il'c!li<: IX. W chwilę później chora podniosła się i zaczęła naśladować w gesl)

I r; S. h:rchiOlL

ofl. cli. s. 59 - ()O.

f1isloir" d" !',/ji'iqlle dll Nord. l. 2. Paris ł 961. s. 229 - 2:11.
Il/.naCla Clapk~' bu daS/:ka o kształcie okrągłym. najcz.;ściej z czenlonego
'lIkll;1. IlIlV()n;1 pr/.N l\r'lhólI.
I'or.: S. h:n:hiOll. techniqlles e( sociell:s exemp!e de !ajóbricaliot!
dl's ,fl(;,'/'iils ,,1/ {lIl/isic. Paris I 'n ł, s. ~ I X - 220.
17 PilI'.. ('h. 1\. Julil'n.
I s ('I/CC!llll

206
tach swojego uzdrowiciela. Prorok dziękując za uleczenie córki przepO\\iedzial
Blalowi sławę w islamie.
Inna legenda opowiada o tym jak pewnego dnia Fatima pokłócila si(,.'z Alim.
swoim mężem i zamknęła w namiocie. Wówczas Rial poruszajclc kastanietami
tallczył i śpiewał. co zainteresowało
Fatimę, która uśmiechając si(,.'wyszln z Il(lmiotu i przeprosiła się z małżonkiem.
W Tunisie znane są dwa domy Sidi Blal: Dar Kul~1 polożony obok Bab t'l
Fella i Dar Bornu w pobliżu Bab Sidi Abdeslem. ZabudO\vani;1 tworz'lcc D;lI'
Kufa zamieszkują
rodziny pielęgnujące
stare tradycje af'ryk,ulskic
(jrób
świętego znajduje się w środku dziedzillca. Interesujący obrz(,.'d praktykujc si~
w sanktuarium: na rozsypany w kącie piasek sklada si(,.'psuj,\CC si(,.'jajka i liemię. Pokry"vająca grób świętego f~ranka ma ulatwić świytemu oglqdanie prL)niesionych darów. Elementem znaczącym jest także ułożone zielone podium. na
którym uill ieszcza się trzy talerze wypełn ionc malym i czer\\onym i papr)"am i
(kolor świadczący a związku z ogniem i pożyw'icniu bohaterćm l.
Na obrzeżach miasta działają również dwaj marabuci. wokól których ogniskuje się kult czarnych społeczności, a są to: Sid i Sil id w Seba Ila (na n'J\\ n inie
Mornag, na południe od stolicy) - i Sidi Fredż. przy drodzc do Karlagin)
(w kierunku północnym od miasta) I'J. Obrzędy wypelnianc przez picl"\\S/cgo
z wym ien ionych marabutóv·; skupiają się na kulcie ogn ia. drugiego natolll iast
WiąŻą się z ziemią.
Sidi Fredż, uważany za naj starszy ośrodek kultu, sklada si<; z. trzech pomieszczell:
sanktuarium
z katafalkiem
marabuta.
lIckkorowan)'11l ilagami
czerwono-zielonymi
i dwóch izb, w których oddziclnie gromadzą siy kobiet)
i mężczyźni. Na zewnątrz znajduje się studnia ozdobio)w opuncji' (liga
indyjską), miejsce składania ofiary z kozia,
W Tunezj i wspólnoty czarnych praktykują rytllal s/(/III!J(//i . .lest to Inagiezn)
obrządek wypełn iony rytualnym tallcem przy dźwiękach bębna, kastan ie!' :1 11iekicdy małych gitar. Ma on na celu wyleczcnie osoby cierpi,\cej l1a dolcgli\\ośei
mentalne, stany lękowc, a także ochronę przed złym okicm i z.az(\rości,\, Pieśni
towarzyszące stambali, pomimo widocznej rcligijności, S'\ sprz,eC/ne I n,lkazami Koranu, Akceptację kultywowanej magii tlumaczy siy Obl'lll1,\ czk)\\icka
przed nicbezpieczellstwem
jakie mu zagraża 20
W Algerii, podobnie jak w Tune7ji, sanktuaria marabutów rozsiane po całym kraju i systematycznie
odwiedzane przcz micszkalkćl\v danego regil'llll.
świadczą a akceptacj i społecznej 21. Ich odmienność od oloczen ia naj czyściej
sygnalizują następujące formy kopuł: półkuliste, ośmiok'llnc
stoiko\\e. ostrołukowe, w kształcie gruszki, piramidowe; w rejonach górskich moi.na spotkać
też chatki bez kopuł, odpowiadające
lokalnemu budownictwu. WYI'l')żnia je biel
I'J Sidi Said i Sidi freuż - są lo marabuci.
20 Por 1-:. Dckhli, op. cil. s. 264.
21 Por: M. KhdliL La Kabylic oll/'Andlre

sacrijie. 11;IrI11allan.

!'aris

I ()X·t. s

n -2."\.

207
~cian. malO\\anych wapnem. Polożone często na pagórkach, wtopione w zielcJl,
illlć lub szarość pcjzażu przyciągają
oko podróżnika.
W Oranie i jego okolicach występują najczęściej
kopuły ośmiokątnc
lub konstrukcje
bez kopul,
będące równoczcśnic
domem zamieszkania
marabuta.
Odwiedzający
znoszą
talll różnc dary oliarnc. najczęściej są to zielone kapy pokrywające
grobowiec,
\\ ata \\ postaci paciorków,
bransolet
ze szkła, pęczków
ludzkich włosów.
o\\oce itp.
W początkach
lat sześćdziesiątych
w Oranie mistyczny
kult świętych
og.raniczal się do tr/.cch ośrodków pod wezwaniem:
Sidi el Hasni (w Salancsse). Szejk Bclahwel (w Mcduni) i "Moqadma"
Zohra (w el Hemri). Po
odzysKaniu przez Algcrię niepodległości
(w 1962 roku), powracający
z Maroka
cmigranci założyli nowe ośrodki kultu. w nich praktyki rytualne nieco różniły
sit; od rodzimych. Odmienność
przejawiała się m. in. w sposobie odmawiania
litanii :;ikl". Odwiedziny w :;awiiii można podzielić na zwyczajne. mające miejsec raz w tyg.odniu i okazjonalne.
przypadające
w święta religijne. zwłaszcza
l:rudziny Proroka (Millie/) i Noc Przeznaczenia
(arab. Lajlal al Kadar, 26/27
dzieli r<Hnadanu): obejmują
one dwie fazy: religijną
i świecką.
Istotnymi
elemcntami aspektu rcligijncgo są: modlitwa, palenie świec i kadzidła z żywicą.
Ś\\icckość
przejawia
się w wymianie
poglądów,
swobodnych
rozmowach,
biesiadowaniu.
zakupach. 7. okazji wielkich uroczystości
w algierskiej zawijji
handluje się towarami, często przywożonymi
z Maroka lub Europy. W okresie
ramadanu podczas Nocy Przeznaczenia
(arab. Lajlat al Kadar) bosi i odziani w
lniane szaty meżct.yźni recytują uroczyście
formuły imienia Boga (Allah. .. ).
Rytual rozpoczyna powolne poruszanie ciałem i spokojne wypowiadanie
słóvi,
potem przechodzą one w rytm przyspieszonych
gestów, szybciej wypowiadanych fraz i coraz mocniejszego
uderzania stóp o podłogę, co wprowadza uczestników \V stan upojenia mistycznego.
Urodziny Proroka (Mulid) są również
oka7ją wypełnienia obrzędów w sposób spektakularny.
Nadzwyczajność
obja\\ ja się zlożeniem
ofiary z barana, biesiadą,
białym strojem, nakładaniem
henny. a także dźwiękami
muzyki zachęcającej
do tallca. Zwierzę ofiarne
zostaje czyścio\Vl) wykorzystane
do potrawy rytualnej, jaką jest kuskus, a po10\\ ą. \\" form ie jałmużny
(zakut), obdziela się biednych. Uczestn iczące w ceremoniale kobiety występują \V bialym stroju, symbolu czystości, z okrytą głową
i bosymi stopami. Pomieszczenie,
\v którym dokonuje się obrzęd, zostaje wysprzątane. okadzonc i uperfumowane.
Około północy, gdy zbliża się godzina
symbol icznyeh urodzin, przy dźwiękach
muzyki granej na instrumentach,
kobiety podnoszą się trzymając \V rękach zapalone świece, recytują tekst modlit\\y. uderzając mocno stopami o podłogę. Mistrzyni ceremonii przygotowuje
henny i nakladil jel zebranym. Obrzęd trwa do wschodu słoJlca.
Innym przejawem aktyviności w zml"ijji są cykliczne spotkania kolektywne
o charakterze
pielgrzymki.
Gromadzą
one mieszkaI1ców danego regionu na
okres 7 clni i nocy. Uczcstnicy przynoszą zc sobą talerze kuskusu, ciasta, chleb,

208
nocne okrycie oraz przyprowadzają
zwierzę, które zosIanie zl%llc \\ ofierze.
podobnie jak czynią to pielgrzymi w Mekce.
Moi rozmówcy w Oranie naj bardziej cen iIi dwie ~{/\riu('. pod \\'l'Z\\Cln iem
Sidi el Hasni (Salanesse) i Sidi el Huari (znajdujące sit,: \y pobliżu Kasbyl. gd~ ż
ich fundatorzy są uznawani za patronów miasta 22. Ośrodki Ie ka:i.dego tygodnia
gromadzą rzesze kobiet, których wizyty mają różnorodny charakter. Interesująca okazała się wypowiedź jednego z micszka"JCów dzielnicy (hanu. 1\ której
mieszkałam (Dar el Beida), 60-letniego Mustafy, wlaściciela sklepu. Bardziej
cenił on zavvijje niż wybudowane meczety \y niepodleglym p,uistwie, t\lierd/ąc.
iż "zawijje posiadają nabyte w ciągu wieków błogoslavvielistwa
(!Jamko)
świętych założycieli, w przeciwieIistwie do nowych budowli sakralnych".
W przekonaniu
społeczeIistwa algierskiego marabut. pe1ni'lcy mi\,' pośrednika między fundatorem ulwijji a jego wyznawcami, posiada dar uzdr<l\\iania.
Najczęściej niesie on pomoc w przypadku niemocy seksualnej. nieplodności.
choroby psych icznej. Zwracają się do niego równ ie/ mlode d/ie\\cz(,.'ta pragnące wstąpić w związek małżellski. Uzdrawiacz d/iala \V atmoskrze
s\\oistej
egzaltacji, podniecenia, dzięki czemu wplywa na cierpi,\cego. LeC/enie polega
na oddziaływaniu na cialo za pośrednictwem
takich metod jak: :iygadlo. baliki.
dotyk, lewatywa i podawanie mikstur ziołowych oraz odm<l\\ianie modlit\\:
i wypełnianie zabiegów magicznych.
Kaidy I uzdrawiaczy
skupia \\ sobie
wiele funkcji i technik równocześnie: zaklinacza. udzieiaj;leego blogos!m\ iClistwa, wykonującego praktyki magiczne, które mają przynieść ulg(,.'cierpi,\cemu.
Znaczącą rolę w Oranie, jak i w całej !\Igerii, przypisuje si\,' n'mnie/ animistycznej formie marabutyzmu.
Najbardziej znana w Oranie jest konfraternia
Sidi 81al, której fundatorzy wywodzili siC; z Sudanu. Znajduje si(,.'ona \\ (ifielnicy Ville Nouvelle, w pobliżu współczesncgo
wielkiego eentrulll IwnJII)\\ego
(arab. mediny), a ongiś miejsca sprzedajy nicwolników. Praktyki. jak t\\ierdzil
jeden z rozmówców, są swoistą mieszaniną inwokacji religijnych i lllistyClnych. Członkowie tej wspólnoty corocznie praktykuj,j rywal wodzeni,l byka ~;
Przystrojone
w kolorowe wstążki zwierzę jest prowadzone
w towarzyst\\ ie
kilkunastu mężczyzn w różnym wieku, przy dźwiękach m L1zyki wygrywanej
przez jednego z uczestników na wielkim tamburynie, a czasami też IW kastanietach. Niektórzy mieszkalicy przekazywali im dary, naiCl.~'ścici byly tn jakieś
skromne datki. Moi sąsicdzi podkreślali murzYl1skic korzenie rytualu. wskazując równocześnie
na uczcstn ików, ich wyraźn ie ciemn'l "arllacj<,:. Opn\\\ adzone po ulicach i osiedlach zwierzę ski ada no w ofierze. RytLlai nliar)
najczęściej dokonywał się na plaży w atmosferze 1,1I1e(')\\ i glośncj Illu/yki
Ceremonial
ten nazywano świętem byka. I.etknęlalll się n'\\\niej I Innyllll

22 Marabut Sidi Mohammed
1::1Huari pochodl.i1 / rvLlIok,1. /m<trl
Jego grób zoslal ufundowany w 179.' roku za panowania bcp OlhlllaJl'1.
2'1" Ów obrl..yd oglądalam IV lalacb 1987-1 l)') I.

II ()r;lllic

II

l·!.,') ](,ku

209
nazwami: .,Świyto bobu" i "Powitanie wiosny" 24. Genezę tego obrzędu podaje
E Dcrmenghem.
Otóż w przeszłości bób był ulubioną potrawą mieszkal1ców
Czarnej Afryki. Za worki tej strączkowej
rośliny kupowano
niewolników.
Pcwien sultan mial czarną konkubinę,
która urodziła mu ukochanego
syna,
nazwanego imicniem Blal. Algierczycy, chcąc pozyskać łaski sułtana i sprawić
mu przyjemność,
zrzckli się tego handlu. Czarni uznali więc Blala za zbawiciela. Po jego śmicrci wznieśli mu grób (kubba) na plaży Hamma i postanowili
nie jeść bobu. zanim nie odprawią dorocznych ceremonii i nie zabiją byka 25.
Dzisiejsze znaczenie tego rytuału potwierdzały wypowiedzi moich rozmówców
- ..spożywanie bobu wiosną musi być poprzedzone
złożeniem ofiary z byka".
Z rclacji wiadomo. iż w bractwie Sidi Blal w Oranie kobieta w sytuacji szczególnej może pelnić rolę organizatora obrzędu. Zwłaszcza w zachodniej Algierii
\\odzcnie byka praktykowane jest również z okazji wydarzel1 rodzinnych i religijnych. a takżc jesienią. W regionie Morza Śródziemnego
byk jest zwierzęciem cenionym szczególnie
i jego kult przetrwał do czasów współczesnych.
Znamicnnc. iż obecnie wodzenie byka i złożenie go na ofiarę praktykują głównie Algierczycy o czarnej karnacji.
Rytuały wypełniane w ludowych ośrodkach kultu można ująć w aspekcie
socn/lll
i IJm/cllllllI/.
Grób świętego i realizowanie
wokół niego zachowania
posiadają wyraźne znamiona sakralnosei,
podczas gdy zachowania
w obrębie
:;u\I'ijji reprezentują
cechy zwyczajne, czyli odpowiadające
profanum. Nadzwyczajność. naznaczona świętością, dochodzi do głosu podczas ważnych uroczystości religijnych, gdy przy grobie świętego pod przewodnictwem
szejka zgromadzeni mężczyźni oddają się medytacji zbiorowej (zżkr). Nawiązanie kontaktu
z istotą nadprzyrodzoną
dokonuje się za pośrednictwem
rytualnie powtarzanych
99 przymiotów Allaha. Recytacja tych formuł przebiega w narastającym
rytmie,
co w konsekwencj i ma doprowadzić
do swoistego
uduchowienia
i stanu
ckstazy. ZachO\vania te ukazują wymieszanie sacrum i profanum.
Odwiedzanie
świętych
grobów
świadczy
o religijności
społeczel1stwa
maghrebillskiego.
Powszechna
aprobata marabutyzmu
dowodzi potrzeby gromadzen ia się wokól konkretnych
osób, postrzeganych
jako spadkobiercy
rodzimcj tradycji, a równocześnie
utożsamianych
z religią Mahometa.
Postawy myżczyzn mieszczą się w zasadach i regułach religii muzułmal1skiej. praktyki
wypełniane
przez kobiety
dowodzą
kontynuacji
tradycji
ludowej. W przeszłości, w okresie utraty niepodległości,
zawijje cementowały
spoleczellstwo.
stwarzając warunki do pielęgnacji rodzimej kultury. Jak pisze
\1. Chclbi,
"Chorągiew
konfraterni i ( ... ) stanowiła
prawie
ekwiwalent
narodowcgo sztandaru" 26

24 POl" : ;\

Ikl"ll1c:ngilC:ll1.

2" //)((ICIII.

s. 2(,8-270.

2h \1. Cilclhi.

t-l- Lud [. LXXIV

0/)

op. cil. s. 268 - 270.

cil. s. 71.

210

Zawijja z czasem stała się nie tylko miejscem spcktakulam)'ch
\\yclarzdL
ale ośrodkiem prawnym, medycznym, artystycznym i hotclowym rcgiollu. f5(lgactwo zachowall, w tym m. in. utrzymanie poclzialu ze wzgl<;du na piel' oral
wielorak ie funkcje tych ośrodków,
obrazują
stosunek
SpOIcUCllst \\a lk'
przeszłości,
Dzisiaj wypełniane tam zachowania
świadczą o t\\orlcniu
si<; Ilo\\ych
więzów w poszczególnych
społecznościach.
Ookonuj'lce si<; przekszlalccllia
tradycyjnego
systemu obyczajowego,
w tym zwlaszcza trudności \\ c1(l~t()sowaniu się do odmiennej rzeczywistości,
powoduj'l, iż :;({llijie pc/nią fUllkcje
tzw, wentyla bezpieczel1stwa 27, a zatem mediatora mi<;dz)' przeszlością a terainiejszością. Współcześnie zawijja funkcjonuje jako:
- pustelnia, gromadząca grupy zwolenników jej założyciela
wyllbrai.ollcg(l
i rzeczywistego (zmarłego lub żywego),
- obiekt przeznaczony do nauczan ia,
- ośrodek kulturalny.
Jej znaczenie potwierdza rola integrująca poszczególne \\SpóhHlty. Ll11acn ialy się tam równ ież normy odpowiadające
systemowi wartości. \\ ś\\iet Ie
którego rozgraniczano obowiązki na myskic i 7.cllskic, przy czym m~'iClyźllic
przypisywano działania jakościowo wyższe. W tym kontekście /..rn/umial) swje
się podział aktywności według płci. Inaczej mówiąc, m<;żcz~;lli skupiaią ~i~
wokół grobu świętego, a kobiety w obrębie z(l11'ijji.
Zarówno ascetyczną, związaną z islamem, jak i animistycznil, \\yrastal'JGI
z korzeni afrykal1skich, wersję marabuty/mu nalei)' uZllać za jedcll /. wai.nych
przejawów
współczesności,
świadczący
o wspól istn ien iu rói.nych tr:ldyci i
w Maghrebie,
Anna Barska
THE TOMBS OF HOLY MARABOlIIS

I\S TIlL

C11\TRIS

(li

W(ll{SIIII'

IN TtJNISL\ AND I\LCiLRli\
(Summary)
The article róeuses on maraboutism.
a cult or persons and placl's conslderl'd as '"pellJalur;ti.
which is a phcnomenon
deriving li'om popular religious helicIs ehar;teleri~lie
ol' \LIghrel'
communitics. The author describes various tórms orunusual
heha\ior praclisl'd sql<lrall'" 1)\ Illen
and womcn wilhin the confincs or Ihe area called \\ ilh Ihe I\rahic ll'lln ~llI·lIY{/.
ill II hich the'
actual or symbolic tomb of the dead marahOlII is 10calL'd. Special ;ltiL'lllillll 11;1.' heell p;lic! 1<'
ceremonial
differences,
in paltiClilar lo 1\\0 dirkrcnl
limns or m<lrahllllll'IlL SlIlil·. rl'l;l!ed t"
Islam. and animistic, rooted in AIi'ican culture.

27 G. Balandicr,

Sens et jJuissallce.

Paris 1971. s. 109.