Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2012.pdf

Media

Part of Zachodnie wplywy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski / LUD 1996 t.80

extracted text

Lud, t. 80, 1996

ZY(;~\'lUNT KLOf)NICKI
Kal~dra Etnologii
lnil\~rsytet
Wroclawski

ZACHODNIE
WPŁYWY KULTUROWE
A ETNOGRAFICZNE
ZRóżNICOWANIE
OBSZARU

POLSKI

Wstęp
Terytorium Europy Środkowej, zamieszkałe przez kilka narodów, jest zróżnicowane pod względem kultury, przy czym zasięgi elementów
kulturowych
nie pokrywają się z granicami etnicznymi I. Jednocześnie,
obok różnic kulturowych. często drugorzędnych,
na obszarze
tym odnajdujemy
szereg podobiellstw 2.
Wielkie cywilizacje
Bliskiego Wschodu i znad Morza Śródziemnego
nie
mogły wywierać bezpośredniego
wpływu na środkową Europę, bowiem masy\\} Alp i Karpat, góry Półwyspu Bałkal1skiego, stepy czarnomorskie,
wreszcie
puszcze i bagna interesującego
nas obszaru, stanowiły przeszkodę
trudną do
przebycia. Cesarstwo Rzymskie, które drogą podbojów sięgnęło skraju Europy
Środkowej, zarysowało jej zachodnie i południowe granice kulturowe i wpłynę/o znacząco na kulturę plemion germal1skich, zwłaszcza tych, które nawiązaly kontakty z Imperium. Pośrednio, i w znacznie mniejszym stopniu, wpływy
rzymskie docierały do plemion zamieszkujących
dorzecza Odry i Wisły. Ta
część Europy dłużej zachowała
swoją starą kulturę, a nadto nasycana
była
elementami wschodnioeuropejskimi
i azjatyckimi.
Te ostatnie docierały głównie za pośrednictwem
ludów koczowniczych,
najpierw indoiral1skich,
potem
altajskich.
W dobie '"vędrówek ludów z puszczallskich
i bagnistych terenów dorzecza
Dniepru. a zwłaszcza Prypeci, ku zachodowi i południowemu
zachodowi parły
fale Prasłowian. W dorzeczu Laby, później także na terenach wschodnioalpejskicll. nastąpiło zderzenie Gennanów - spadkobierców
wysokiej kultury celtyckiej i sąsiadów Rzymu z Praslowianami
- dziedzicami
archaicznych
kultur
puszczallskich
i rozwiniętych
kultur pasterskich.
To "zderzenie"
trwało kilka
\\ id~ó\V, więc raczej należy mówić o przenikaniu
plemion i kultur. W tym
czasie Germanic byli zainteresowani
zarówno łupiestwem, jak i osiedlaniem
się
I

l"lIlii'szy

artykul

stanowi

polską

wcrsj<; referatu

wygloszonego

na

!tIIcmu{ioo{{! !·:lIrope{{1f L"lhlfocarlOgraphic Working Group (..European Cultural
Dil l'rsity··). które odo) lo sil; w dniach 26-28 marca 1996 roku w nest' (Republika

2 Sz~rzci na ten l~lllat pisal T. Wróblewski

(1964).

10. Sympotjulll
Area - Unity in
Czeska).

158
w obrębie byłych prowincji zachodniorzymskich,
co ułatwia/o Pras/(mianoll1
ekspansję·
Jest prawdopodobne,
że trwałe
sąsiedztwo
ukształtowala
siC; później.
u schyłku okresu wędrówek
ludów lub nawet wc wczesnym
średniowieczu.
Granica styku germaJlsko-słowiaJlskiego
biegła wówczas wzdłuż Laby, Sali.
zachodniego zbocza Sudetów i Lasu Czeskiego.
Od czasów Karola W iełkiego zaczyna się ekspansja m ił itarna i osad n icza
w kierunku odwrotnym
- ku wschodowi,
co później otrzyma nazwę ..Drang
nach Osten". Obok migracji z różnym natężeniem
zachodziły
dyfuzje kulturowe, co sprawiło, że po wiekach ludność polska mieszkająca w dorzeczu Odry
i Wisły przejęła szereg zachodnioeuropejskich
cech kulturowych.
Potężniejące
z czasem wpływy zachodnie
będą łatwiejszc
do odczytania.
gdy przypomnimy
najważniejsze
procesy i wydarzenia,
zw/aszcza dotyczące
zachodniej i północnej granicy Polski.
W drugiej połowie X wieku ukształtowało
się Królestwo Polskie, początkowo z zachodnią granicą na Odrze. W drugiej połowie średniowiecza
odpadly od
Polski ziemie zachodnie i północne stając się jednocześnie
terenami intensy\\nej kolonizacji
niemieckiej.
Z czasem Dolny Śląsk, zicmia lubuska, Ncma
Marchia, Pomorze Zachodnie i ziemia chełmillska slaty się ..dzielnicami najbardziej nasyconymi
ludnością niemiecką"
(Labuda,
1971, s. (3). Germanizacja
postępowała także na Pomorzu nadwiślaJlskim
i na terenie Prus. Granica ustabilizowała się w roku 1466. Przez następne
trzy wieki sąsiedztwo
polskoniemieckie było pokojowe. Dopiero w wyniku rozbiorów Polski w latach 17721795, i późniejszych
wydarzeJl, ukształtowała
się w roku 181:) nowa granica
dzieląca teraz Królestwo Pruskie (później Cesarstwo Niemieckie) od Królest\\a
Polskiego stanowiącego
część Cesarstwa Rosyjskiego.
Przetrwa ona do l wojn)
światowej. Nowa granica między Niemcami a wolną już Polską uksztaltO\vala
się ostatecznie w roku 1922. W następstwie
II wojny światowej przesunięto ją
na linię Odry i Nysy Łużyckiej.
Trwające przeszło tysiąc lat sąsiedztwo Polaków i N icmeów, proccsy osadnicze i dyfuzje kulturowe odbijały się w kulturze tych narodów. Czy i \V jaki
sposób procesy te można odczytać na mapach atlasów etnograficznych')
Prób9
odpowiedzi
na to pytanie podjęła Zofia Staszczak w pracy Po}!.ntnic<, 1)()/skIJniemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978) odnajdujć)c na mapach A l/oS
der deutschen Volkskunde "elementy kultury związane z tradycjami slowialiskimi". Autorka wysunęła także postulat "badania pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobne nasilcnie występowania
elcmcntó\\
kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej" (Staszczak,
1978, s. 146) 3

3 Autorka

nawaluje

przecież

do Polski

kultury

germaliskiej"

przy

tym

za pośrednictwem
(Staszczak.

do ostrożności
iemiee.

1978. s t46).

\\e

wnioskowaniu:

lub bez tego

..od /;lclwl!lI

pośrednicl\\'1.

przenlkah

nic Iyll-.l) clemcnt\

159

I. Środkowoeuropejskie
atlasy etnograficzne
zróżnicowaniH kultUl'owcgo Europy Środkowej

próby

uchwycenia

Wiejska kultura
interesującego
nas obszaru
została
przedstawiona
na
mapach Atlas deI' deulschen
Volkskunde, Atlas der pOl11l11erschen Volkskunde,
\\ artykule Giintera Wiegelmanna
Ersle Erp,ebnisse der ADV-UlI1ftagen
zllr
a!lell bduel'/ic!Jel! AI'/1ei/4, Allasie kulIwy ludowej w Polsce i w Polskim al/asie
l'/lIo,\!,I'ujiczl!ylll . .Jednakże. poza n iel icznym i przypadkami.
map wspomn ianych
atlasów nie da si<; ze sobą zestawić z powodu różnic tematycznych
5, niekiedy
też chronologicznych.
A więc samo uchwycenie
zróżnicowania
kulturowego
środkowej Europy napotyka na zasadnicze trudności.
Dotychczasowe
próby określania zróżnicowania
kulturowego
I Jego
interpretacja zamykaly sil; w obrębie poszczególnych
atlasów. Mamy więc książkę
Tadeusza Wróblewskiego
W'pólne elelllen/y w ludowych kullurach ,środkowej
Europy. w której autor ..oddzielnie" omówił dorobek kaltografii etnograficznej
niemieckiej
i polskiej. Na uwagę zasługują
artykuły Giintera Wiegelmanna
/1I1!()1ra/io/l.\zen/I'el! in der hindlichen Sachkullur Milleleuropas
(1970) i Petera
Assiona fYord-.)·iid-UI!/erschiede
in del' landliche Arbeils- lind Geriiteku//ur
( 19K:"). oparte
głównie
na materiałach
i mapach
AlIas der dell/schen
"o/kskul!de. Zróżnicowanie
kulturowe obszaru Polski interesowało
szczególnie
Kazimierza MoszYl1skicgo, którego artykuł Nieklóre przyczyny
zróżnicowania
kU//lIIT /if(/()\l'ej IV Polsce (ł 938) do dziś nie stracił na aktualności.
W oparciu
o mapy Po/skieg,o u/lusu e/llograjiczl!ego
(PAE) jego redaktor .Józef Gajek
przedstawi! artykuł Etnograficzne
zI'óżnicowanie
obszaru Po/ski (1976). a Zygl11unt Klodnicki - artykuł Tak Z\I'UlW rubież elnogeograjiczna,
a problem gene.::01' !J/'::esll'::t'l!lIep.o::nJ::llicowallia kullury ludowej w Polsce ( 1994).
2. ZróżnicowHnie
:VI0SZyllS kiego

etnogmficzne

Polski

w

świetle

prac

Kazimierza

Już \\ roku 1927 K. MoszYllski zauważył. że zasięgi niektórych
starych
11aI7~dzi chlopskich przebiegają w ten sposób, że dzielą Polskę na dwie strefy.
Część pólnocno-wschodnia.
do wieków XVIII-XIX porośnięta
lasami i puszczami. charakteryzowała
się archaicznymi
i nieznanymi
w reszcie
kraju

-1 Selki map ,I!las ciel' de/l/ch(,1I I'olksk/lnde
i 10 map zamicS/czonych
l\' artykule Wicgcll11al1l1,1
ohejtllllią pólnocną i zachodnią polsk~ IV jej granicach po II wojnic światowej. co lIlalwia
,11l,t1iz~'elnogcograliczną
:' I): sponujemy tylko paroma mapami etnograficznymi
obcjmującymi obszar środkowcj EuroP:. illap~ tLTmin(.)\\' palenia ogni ohl'z<,:dow)'ch zamieszczono w ForsC!llll1ge17 ::11111 Elh17%gisch('n
,JI!(/S /'lIJ'OI)(/S 11m/ seillcr :\"achharliinda.
tom I: Die Tenlline del' Jahresj(!lter ill E/lropa. Gbllingen I no. rY!. TrojalHllli zalldzi<,:czam)' map~ form cepów w środk.owej Europie ( l. Trojan.
f)reschjlegcl ill 1·,·/ll'iIlm.. l/et/lOdisette /'roh/elJlf eiller Karle •.. Elhnologia Europaea" R. 13. 1983.
/, 2. " 22.1 l. Do pewnego stopnia porównywalne
są mapy kopic. wozów. szlei i chomąt.
niek[('lI;ch l(lIl11kopaczek i kolysck (1':/1,'. ADI' i Wiegelmann. 1%')).

160

elementami kulturowymi, jak radło rylcowe, socha, brona laskowa. cep gązewkowy, jarzmo kulowe, zaprzęg (jednokonny)
w hołoble i duhę, kijanka półwalcowata. Do tej listy, zestawionej
przez K. Moszyilskiego
(1927), mojna dodać
pojemniki do wysiewu zbóż uplecione ze słomianych
wałeczków,
dwukolne
wózki do wywożenia sochy w pole, rezginie, łapcie wyplatane 7. łyka i szereg
innych artefaktów (por. też: Gajek, 1976. s. 160 i n. oraz mapy 6. 8. 9). Wspomniane elementy kulturowe charakteryzowały
jeszcze na początku XX \vieku
nie tylko północno-wschodnie
połacie Polski, ale i sąsiadujące z nimi Białoruś.
Litwę i dalsze kraje północno-wschodniej
Europy 6.
Moszyński wyodrębnił także elementy kulturowe charakteryzujące
do niedawna Polskę południową,
środkową i zachodnią, a nieznane w jej pól nocnowschodniej części. Były to radła słupicowe (ramowate),
pługi drewniane i plużyce, brony słupkowe (beleczkowe),
cepy dwukapicowe.
jarzma podgarlicowc
(ramowate),
zaprzęg przy dyszlu oraz kijanki łopatkowate
i mieczykowate.
Zdaniem K. Moszyilskiego
narzędzia te szerzyły się w dawnych wiekach z zachodniej
Europy
w głąb Polski,
czemu sprzyjała
bliskość
geograficzna
Zachodu, duża gęstość zaludnienia
i częściowe wylesienie zachodniej. środkowej i południowej
części kraju. Fale kulturowe zatrzymywały
się dopiero na
skraju puszcz porastających
północno-wschodnią
Polskę, a więc nie przenikały
na obszar charakteryzujący
się słabym zaludnieniem
i tym samym - nikłymi
kontaktami między mieszkallcami.
Fakt, że dawne granice zasięgów przetrwa l)
do XX wieku, mimo że puszcze wytrzebiono
znacznic w XVIII wieku. a nieomal zupełnie w latach 1852-1880, tłumaczyłbym
tym, że w dobie nowożytnej
wspomniane
narzędzia nie były już innowacjami
i w związku z tym już się nic
rozprzestrzeniały.
Tak więc K. Moszyilski wyodrębnił dwie strefy kulturowe: archaiczną, obejmującą pól nocny wschód Polski i, nasyconą dawnymi wpływami z Zachodu.
pozostałą część kraju. Strefy te wyraźnie oddziela tzw. rubież ctnogeografiCLna
(Moszyilski,
1927 i 1938; Kłodnicki, 1994).

3. Zachodnie wplywy kulturowe w ostatnich wiekach
Powstanie
Polskiego atlasu etnograficznego (część zeszytów z przcszło
trzystoma mapami dotyczącymi
różnych przejawów
tzw. kultury materialnej)
umożliwiło podjęcie próby znalezienia jeszcze innych elementów kultury. które
napłynęły również z Zachodu. Te spośród nich, które charakteryzują
zachodnią
i północną Polskę i na ogół nie sięgają w głąb kraju (poza byłą granicę zaboru
pruskiego),
a ponadto charakteryzują
niemiecki
obszar etniczny,
uznallO za
6 Niektóre ze wspomnianych
elementów
kultury. jak np. jarzma kulolle czy I·ezglnic.
wystc;puią w tzw. przerwanym
zasięgu adriatycko-baltyckim
eharaklcryzui'1cYIll
II/.gh;dnie slarszc. archaiczne elementy kultury europejskiej
(por. MOSZY(lSki. I <)2iJ. s 23 i in.: co do fClgll1ii.
p. Z. Kłodnicki. I?ezginia in Europa, ..Ethnologia I-:uropaca" R. S. I')7). I. 2. s. 10 I-II O i lalllieSZCZDna tam dyskusjal.

161

nowsze elementy kulturowe zachodniego
pochodzen ia 7. Zal iczono do n ich
kopaczki o ostrzu prostym (III, 135) x, bezjarzemne brony poprzecznosłupkowe
(I. :"), sierpy pólkoliste gładkie (zesz. próbny, 8; I, 10; II, 68), kosy łączone
z drzewcem za pomocą śruby (L 28), kopice dwurzędowe
(II, 78), cepy
cI\\ ukapicowe
ze sztywnym palączkiem
obracającym
się na dzierżaku (zesz.
próbny. 9; 11,70), ule słomiane (VI, 317), budynki o ryglowej konstrukcji ścian
(I V. 195). chalupy asymetryczne
jednoizbowe
z paleniskiem
poza izbą (IV,
] 9:"). chalupy z paleniskiem do gotowania we wnętrzu szerokiego komina (II,
127). chalupy z oddzielnymi,
przeważnie kaflowymi piecami ogrzewalnymi
(II,
128). c!utlupy o dachach krytych przeważnie dachówkami
(III, 21 I), piwnice
umieszczone
przeważnie
pod domami (zesz. próbny,
16; III, 174), piece
piekarskie poza chalupą (II, 14 i 15), stodoły murowane (II, 102), wózki ręczne
czterokolne (V. 284), jarzma przyrożne (IV, 231), ciężkie włóki sankowate bez
strall1lm (V I. 341 ), wozy robocze o rozstawie kół powyżej 120 cm i wysokości
kój tylnych powyżej 100 cm (V, 288 i 289) 9.
W polowie przypadków
są to elementy
kulturowe
doskonalsze
od ich
odpowiedników
znanych w środkowej,
wschodniej
i południowej
Polsce.
Z\\Ióćm)
przy tym uwag~ na to, że zasięgi tych artefaktów
przebiegają
podobnie jak granica byłego zaboru pruskiego w łatach 1815-1922 (mapa I).
Te zbieżność wcześn iej zauważyl J. Gajek (1976, s. 146).
S'ldzl(. że wspomniane
elementy
kulturowe
są późnego
pochodzenia;
zapewne najpierw pojawiły się na terenach od stuleci należących
do pallstw
niemeckich, natomiast na ziemiach polskich, wcielonych
w obręb Królestwa
Pruskiego (później Cesarstwa Niemieckiego),
upowszechniały
się zapewne

7 '\ Ickicd) clemcnty te na ohszal"7c polskojęzycznym
noszą nazwy niemieckie. l tak np. duże
,illnlCO\latc koszc z uchami. charakteryzujące
wielkie obszary zachodniej, pólnocnej i środkowej
/'01,;1.;1 przckraczaj'lc
na calej długości Wisłę (PAE. z. 5. mapa 281). w Wiełkopolsce
i w zicmi
lhclmin,;kicj ,;,t nazYI\anc "kipami", a więc tak samo jak w Niemczech. gdzie kosze te w wielu
'.lkolicach lwh po,;polite. Intercsujące jest to, że ckspandując ku wschodowi (w środkowej Polsce
I dalej) ko,;zc te traq nazwę "kipa" na rzecz ogólnopołskiej.
a nawet ogólnoslowiaóskiej
nazwy
,.ku,;'· Inn\[11 c[ek<iwy[ll przykładem jest pospolita nazwa gwarowa "mur pruski" na określenie
'Clan o kun,;trukcj i rYi2lowej wypclnionej ceglami. Tu nazwa wprost odzwierciedla
pochodzenie
lCllnlHl\\;\Cli
. S W nillliasach
podalę numCl' zcszytu Po/skiego atlasu etnograficnego.
a po nim numer
1l1dP)
(j I.lst<; lę można
wydłużyć uwzgl<;dniając dawne zasięgi kos jako narzędzi żniwnych (II. 69).
kOI'IC rz<;dow\ch (II. ?X). I.anikania młócenia zbóż cepami (I, 3 I) wskutek upowszechniania
się
rnloeilrni z kie['alem (I. 33). a następnie mlocarni z napędem motorowym (I. 34). zanikania komór
(I ł. 82). sporadYCl.nego wyst<;powania stodół zrębowych
(II. 104), nasilonego
występowania
huch nk(m murowanych
(III. 1')4). konstrukcj i dachu na pojedynczy
stolec i na stolec. który
tlI orz'! dwa rz<;dy słupów (Ill. 2(7), zdecydowanej
przewagi dachów krytych dachówkami.
CI tylko rl.adko.
luh wyjątkowo. słomą (III. 211). Wyodrębniając
strefę północno-zachodnią.l.
Galek pr/.ed,;tillvił wykaz e!cl11cntów kulturowych
niewiele różniący się od naszego i uzupełni! go
KllkOl11il/.il,;i<;gami zjawisk kulturowych z zakresu tzw. kultury duchowej (z nic opublikowanych
le,;/.(/.c IC';/.y((\w /'o/skiego ot/OS/l etllograficznego).

l! Lud 1. LXXIV

162

Mapa l. Nasilenie występowania
Polski i wschodnich
Niemiec

A.

W

badanej

wsi

cech kulturowych
charaktcrystycznych
dla p(')lnocno-zachodniel
(wedlug danych Po/skiego al/oslI elnograjicnego
opracowal
Z. Klodnickil.

odnotowano

występowanie

charakterystycznych
dla północnej
niemieckich:
l - odjedenastu
do osiemnastu*,
2 - od sześciu do dziesięciu,
3 - od trzech do pięciu,

i

następującej

zachodnicj

Polski

(późnicj

Cesarstwem

liczby
cech
kulturow; ch
oraz
przylcglych
obszarem

4 - do dwóch.
B.

*

Inne oznaczenia:
:) - granica między

Królestwem

Pruskim

Polskim

do Cesarstwa

Rosyjskiego

(należącym

Niemieckim)

a KI"ólestllell1

l.

Szeryfy przy znakach oznacząją
punkty badawcze
rych nie udało się zebrać kompletnych
informacji
nieznacznie
zawyżąjąc wartość znaków.

Po/skiego ol/oslI elllograjic::llego.
i w związku

z tym dokonano

II któinterpolacji

163

glównie w XIX i w początkach
XX wieku. Niektóre z nich,jak wymiar rozstawu kół. konstrukcja ryglowa ścian czy piece piekarskie poza chałupą, były
\\prowadzane
zarządzeniami
administracyjnymi.
Na wielu mapach Po/skiego atlasu etnograficznego widać, że analizowane
tu wpływy kulturowe wyraźniej odzwierciedliły
się na zachodzie
i północy
ziem zaboru pruskiego. N ie wszystkie zasięgi pokrywają
się z byłą granicą
między zaborcami; jedne przebiegają przez środkową Wielkopolskę
i Pomorze
Gd'1I1skie. inne natomiast przekroczyły granice zaborów i biegną między Wartą
i Drwęcą z jednej a Pilicą i ujściem Bzury, z drugiej strony. Te, głównie
poludn ikO\ve, zasięgi zestawił J. Gajek (1976, s. 158-163 i mapa 7): "Ta trzecia
niejako rubież jest naj młodsza i przypuszczalnie
wiąże się z późnym już
okresem
1870-1918
L, była
więc rezultatem
gospodarczej,
politycznej
i
kulturalnej działalności Prus" (s. 163).
W następstwie
I wojny
światowej
granica
polsko-niemiecka
została
przesunięta ku zachodowi
i północy, a po II wojnie światowej
ustalono jej
przebieg wzdluż Odry i Nysy Łużyckiej. Zdawać by się zatem mogło, że już nic
nie stoi na przeszkodzie,
aby wspomniane
elementy kulturowe upowszechniły
się w reszcie Polski. Tymczasem
upłynęły dziesiątki lat, a wiązka zasięgów
kulturowych.
ukształtowana
w zaborze
pruskim, jeszcze
w czasie badaó
terenowych w latach J 953-1968 przypominała granice zaboru 10.
Zapewne można tu mówić o splocie czynników, takich jak istnienie granicy
politycznej
utrudniającej
kontakty oraz tradycjonalizm,
pewne zapóźnienie
cywilizacyjne
obszarów
byłego zaboru rosyjskiego,
co zapewne
utrudniało
przyjęcie ryglowej konstrukcji ścian, zwyczaju stosowania pieców piekarskich
poza domostwem,
kosy ze śrubą czy ręcznych
wózków
czterokołowych.
Niektóre clemcnty kulturowe. za pam ięci informatorów,
rozprzestrzen iały się
jednak ku wschodowi,
np. piece ogrzewalne,
dachy dwuspadowe,
krycie
dachówkami czy zastosowanie
kos do koszenia zbóż. Liczyć się także należy ze
spadkiem atrakcyjności
niektórych
innowacji: cepy ze sztywnym pałączkiem
obracającym się na dzierżaku nie rozprzestrzeniały
się już w XX wieku, gdyż
\\Iaśnie wówczas upowszechniły
się młocarnie (1,31,33,34).

I () Warlo dodar. ;i.c podczas badall tcrenowych
przeprowadzonych
w lalach 1988-1991 IV 60
ll1icjscO\\ościach
pol%nych
po obu stronach byłej granicy między byłą Prowincją
Poznań
\\ la bor/c Pruskim a (,ubcrnią
Kaliską w zaborze rosyjskim stwierdzono
istnicnie dystansu
poznawclO-cmocjonalncgo
miydzy społccznościami
pogranicza. Dystans ten ukształtował si~ po
lIt\\orlcniu granicy zaborów i granicy celnej w 1815 roku, a zaczął zanikać po jcj zniesieniu po [
\\ojnic ś\\·iatowcj (.I. Schmidt, Po::nQllskie i Kongresówka. Dawne podzialy polityczne regionu
u· .\-uici/e \1'.l"IJhnÓ'li ::hiorowych wspńlc::esnych Wielkopolan, .,Lud" l. 77. 1994, s. 97-1 J 6).

IM
1/,'

'5'

l"

lO'

11"

II'

so'

f·::~::::'.;.]1

122]3
<9'

~5
IS'

'6'

11'

li'

Mapa 2. Strefy kulturowe

,,'

lO'

Polski (opraclllval

li'

/. Klodnicki)

I. Strefa północno-wschodnia
(por. Klodnicki_ 1994_ mapa 2)
l-obszar nacechowany występowanicm
4-G cech ku Iturowych charaktćrysl\Tznych
d la ic.i sircl\.
2-obszar nacechowany występowaniem
2-:1 cceh kulturowych charakiLT)'st)un)'ch
dla lcj slIel\
II. Strefa środkowo-południowo-wschodnia
(por. Klodnicki. 1')94. mapa :2)
:I-obszar nacechowany występowaniem
4-7 cech kulturowych charakter)'si)'un\ch
did lej .slrcl\.
4-obszar nacechowany występowaniem
2-:1 ccch kulturowych charakter)sl) UJ1) ch dhl te.i strel\"
III. Strefa północno-zachodnia
(por. mapa I):
5-obszar nacechowany
występowaniem
I 1-18 cech kulturOlv·)och charaklcrV"S1)TZII)"Ch d 1,1 Ie-.j
strefy,
G-obszar nacechowany występowaniem
G-lO cech kulturowych charakter)'st\ un)'ch d la lej slrL·I~.
*Rzadsza szrafura w zachodniej
i w części pólnocncj
Polski jcsl spoll·odoll·'lnd
dlloma
czynnikami:
a) stare elementy kulturowe szybciej zanikaly na tym obszarzc (por. Klodnickl.
1988); b) informacje tam zebrane są niekompletne
z uwagi na lo. jl' IlIdn('ś0 ,Illlochlllniuna
zosta1a wysiedlona po II wojnic światowej bądź wycmigrowala
przed prz.cprowaw.cniem
had,lIi
terenowych.

165

Podsumowanil'

Na mapic 2. vvidoczne są trzy wyraźnie wyodrębniające
się strefy. Pierwszą
z nich. obejmującą
północno-wschodnią
Polskę, jeszcze
w pierwszych
dziesi~cioleciach
XX wieku charakteryzowały
archaiczne cechy kulturowe,
podobne do tych, które znamy z Białorusi, Litwy i dalszych krajów północno\\schodnicj Europy.
Te clementy kulturowc,
które są mniej prymitywne,
a których kres
\Vyst~powania
wyznaczały
dawne
granice
puszcz,
wywodzą
się ze
średniowiecznej
kultury
chłopskiej
Zachodu.
Jeszcze
w
okresie
ll1it;dzywojcnnym występowały one w strefie środkowo- i południowo-polskiej.
Natomiast na zachodzie i północy Polski były wówczas już rzadsze, ustępując
formom nowszym (Kłodnicki,
1988). które upowszechniały
się zapewne
głównie dopiero w XIX stuleciu. Trzecia strefa wytworzyła się w okresie. gdy
te obszary należ.ały do Prus (później Niemiec).
W przedstawionym
artykule wykorzystano
wyniki wcześniejszych
badaIl
nad rubieżą etnogeograficzną
(K. Moszyóski, 1927 i 1938; Z. Kłodnicki, 1994)
i uzupełniono je rozważaniami nad genezą strefy północno-zachodniej.
Historia
kS7tahowania
się polskicj
kultury ludowej,
z uwzględnieniem
dyfuzji
kulturO\vych i osadnictwa z Zachodu, wciąż czeka na odrębne opracowanic.
'\iczbt;dnc
są ohszerne
studia porównawcze,
z zastosowaniem
metody
etnogeograliczncj.
obejmujące
tradycyjną
kulturę
narodów
sąsiednich,
z\\ laszcza Niemców. Na obecnym etapie pożyteczne będzie odwołanie się do
pracy G. Wicgelmanna.
Porównanic wniosków, do których doszedł Glinter Wiegelmann analizując
zróżnicowanie
kultury wiejskiej, z naszymi, dla ohszaru Polski, wykazuje
istotne różnice. Obszar niemiecki najpierw różnicował się pod wpływem
prc)\\ incjonalnej
kuhury
póź.norzymskiej
i postrzymskiej.
Od późnego
średn iowiecza coraz większą rolę w rozwoj u kultury wsi na połudn iu Niem iec
odgrywały miasta; w tym samym czasie na północy następowała intensyfikacja
i modernizacja
rolnictwa.
Kultura wsi polskiej
natomiast,
pozbawiona
ożywczego wpływu, bezpośrednio z obszarów byłego imperium rzymskiego, a
później także wpływu miast, które na obszarze Polski, zwłaszcza centralnej,
wschodniej i poludniowej rozwinęły się słabo, chłonęła wpływy zachodnie.
Przenikały one drogą dyfuzji luh wraz z kolonistami, głównie z północnych i
środkowych Niemiec. To sprawiło, że w kulturze obu narodów znajdujemy
szereg elementów wspólnych.
BIBLIOGRAFIA
..
\";lllll

1'.

I <.IX:'

Xortl-Siic!-I !nlerschietle in der landlichen Arbei/s- lind Gera/eklll/llr. w: Nord-Siid(/nlersc!licc!e in tier sladlischen lind landlichen KU/lIII' !v/il/e/europas. pod red.
(i.
Wil:gcilllanna.
rvlun~ter (Bei/rage zur Vo/ksku/llIr ill Nordwesldelllsch/antl.
/.. clO). ~ 25 I - 2(13.

166
Alias der deulschen Volkskunde ..
1936-1939 Alias der deulschen Volkskunde. z. 1 - 6. pod n:d. II ienrieha Ilarmjanla
i Ericha
R6hra. Leipzig.
1958-1979 Nowa seria, z. 1 - 7. pod red. Matthiasa Zendera i in. Marburg.
Benlzien U.
1980
Bauernarbeil im Feudalismus. Lam{wirlschajiiche .lrheilsgeriile l//U{ -verjahrell III
Deutschland
von der ."vlil/e des erslen Johrwuscnds
II.
/
his lilII (,W)/).
"Verorfenlliehungen
zur Volkskunde und Kullurgcschichtc"
t. (,7. Ikrlin.
Gajek .I.
1976
Etnograficzne ::różnicowanie obs::aru Polski. w: Llnogmjia f'o{ski. l'r::emwJ/1
kuliWY ludowej. pod red. Marii Biernaekiej i in .. t. I. Wrodaw. s 14.1 - 177.
Kaiser K.
1936
AlIas der Pommerschen
Volkskllnde, rex/hand, I'oll/II/emjorschllng
II {(eilIC.
Veroffenllichungen des Volkskundlichen Archil's jiir POlI/lI1cm. l. 4: f.:arlelll/wppe.
verojfenllichungen Archil'S fiir Pommern. I. 5. Greifswald.
Klodnicki Z.
Die Dynamik des WandeIs der traditionellen Saehkll!lur in 1'0/1'11. w: Wandel deI"
1988
Volkskultur in Europa. Feslsehrifl pir Chinler Wieg eIII/aII II ::1111/ MI. (jehllrlslag. pod
red. Nils-Arvida
Bringeusa
i in., Mlinster. l. I (Heilmge ::lIr l'olkskllllllr il/
Nordwestdelllschland. z. 60). s. 325 - 347.
1994
Tak :cwana rubież
elnogeograficna,
a problell/
gene::v IJr:eslr:ennego
::różnicowania kultury ludowej w Polsce ... Lud" t. 77. s. 47 - !JX.
Labuda G.
197 ł
Polska granica ::achodnia. Tysiąc lal {bejów polilyc::nvch. I'o/lwli.
Moszyliski K.
1927
Lud polski w dorzec::u Wisly. "Ziemia" R. 12. s. 163 - I m.
1938
Niektóre pr:cyc::yny ::różnicowania kllltwy lud01l'ej \1' I'olsee ... Lud s!mvia;lski" l 4.
s.65-117.
Moszyński K .. Klimaszewska.l.
1934-1936 Alias kuliury ludowej w Polsce. z. I - 3. Kraków.
Po/ski alIas etnograjiczny..
1958-1981 Polski atlas etnograjiczny. .. pod red . .Ió/da (jajka. /cS/Y! próbny. l. I - h.
Warszawa.
Stasze/ak Z.
Pogranicze polsko-niemieckie
jako pogranice
elnogmjie::ne.
lJni\\'crsytel
1111.
1978
Adama Mickiewicza. Seria Etnografia nr S. Poznail.
Wiegelmann G.
1969
Ersil' Ergebnisse der ADV-Umji'agen ::111' a//e/1 biillerlic/ien .,/r/)eil... Rheinische
VierteljahrsbHitter"' t. 33, s. 208 - 262.
fnnowationszenlren in der liindlichen Sachkllllllr iIIillelell["()lm.1"w: "olkskulllll' IIW{
1970
Geschichte. Festgabe Josef Diinninger. Berlin. s. 1:20 - 136.
1977
Die Sachkul/ur Milleleuropas. w: Volkskllnde
Cine 1~·injllllJ"l/llg.pod rcd. Ci.
Wiegelmanna i in., Berlin. s. 97 - 131.
Nord-Siid-Unterschiede
in den kll/lllrriilllllliehen
G/iel!erungen seil IFi/he/m
1985
Ileinrich Riehl, w: Nord-Siid-Unlerschiede in der sliidtischen l/lld liindliehcn A'-lIltllr
ivfille/europas, pod red. G. Wiegelmanna.
MUnster (8eilmge :111' J 'o/ksldiltlll' ill
Nordwes/deu/schlond, z. 40), S. 389 - 404.
Wróblewski T.
1964
Wspólne elementy w ludowych kulIlIrach .\:rodkO\l"ej Fllmp\'. Uni\Yl.:rs}lel im.
Adama Mickiewicza
w Poznaniu.
Prace Wyd/ialu
Filozoliu.no-llistorYClncgo
Seria Etnografia nr 3, Poznań.

167

I.lgmunt

Klodnicki

WI-:STmN CULTURAL INFLlJENCES AND ETHNOGRAPIIICAL DIFI"ERENCES
OF TilE TERRITORY OF POLAND
(Summary)
In mosl cascs. Weskrn
cultural
inlluenee
have been reaching
Poland
by diffusion
and
migralion via Cjennany. Oldcr swdies by Kazimierz MoszYllski (1927, 1938). Józef Gajek (J 976).
and I.ygmunl Klodnieki
(198lt 19(4). as well as an analysis of the maps included in the Polish
ethnographic
atlas. which is pn;sented
in this article, allowed the author to specify the relative
chrolHllogl· and intensity orthcse
intluenCl:s, and consequently,
to distinguish
the cultural regions
"I' !'"Iand (iIlap :2).
The lirst region. or lhe North-East
those kllO\\n rrum Iklarus.
Lithuania,
decades of the tllentieth
centlII)'.

demonstrated
the archaic cultural
and other countries ofnol1h-eastern

characteristics
similar to
Europe, still in the first

The less primitive clements of culture. whose range was demarcated
by the old boundaries
of
gre;lt Il)rests. derived rrom the iIledieval peasant eulture of the West. They could be observed
in
the ccntraL southern. and south-eastern
regions or the country until the period between the world
I'<IIS. The same elemellls were at that time mueh more rare in the west and north of Poland. giving
Ila) lO newer 1<>rIllS(Klodnicki,
1(88), which had been spreading in the nineteenth cenlury. This
lhin.! zone came into being only aner the northern and western territories
of Poland had been
incorporated
in Prussia (and later in Germany).
The author rekrs lo the studies or Gunter Wiegelmann
(1970) and Uh·ich Bentzien (1980) in
order lo demonstrate
Ihal the Western intluences
were reaching Poland through diffusion with the
colonists coming mainly lI·om norlhern and central Gennany. This is why nowadays the eullure of
l1\\th nations contains a number of common clements.