Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2013.pdf

Media

Part of Stanisława Witkiewicza myśl i realizacje przetworzenia kultury ludowej / LUD 1996 t.80

extracted text

Lud, t. 80, 1996

\\OJCIECII LYSIAK
fllSlytul Etnologii i Antropologii Kulturowej
l 'nill ersytel im. Adama Mickiewicza
Poznali

STANISLAWA WITKIEWICZA MYŚL I REALIZACJE
PRZETWORZENIA
KULTURY LUDOWEJ
Poglądy o możliwości i konieczności sięgania po sztukę ludową w celu
przystosowania jej do nowych, doskonalszych
form, a wynikające z obaw
o kształt estetycznej formuły regionu powstałych w wyniku zalewu Podhala
tandetną tyrolszczyzną i zanik tradycyjnej zakopiatlszczyzny,
wyraził Stanislaw
Witkiewicz po raz pierwszy w 1891 roku w artykule Sly! zakopi0/1Ski
drukowanym na lamach "Kuriera Warszawskiego"
I. Pełen zaś wyraz koncepcj i
przetworzenia elementów kultury ludowej dał w dwu zeszytach "Stylu zakopiallsk iego" 2, uzupe!n iając je wywodami w innych pub Iikacjach .\.
Podstawy koncepcj i Witkiewicza jakże bliskie były współczesnym,
teoretycznym rozważaniom dotyczącym reanimacji dawnej kultury ludowej, aczkolwiek stopiell jej zaawansowania był tak dalece niezwykły, że zasługuje z pewnością na uwagę etnologa. Nawoływał przecież Witkiewicz, że "należy zwrócić
się do ludu i jego zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć
pierwiastki tych form i przcn ieść je do życia całego społeczCl'lstwa, przystoso\\ując je do bardziej złożonych i wykwintnych potrzeb" 4. Myśl ta, różnorako
precyzowana, często pojawiała się w pracach Witkiewicza. Po latach wspomina!, iż jego koncepcja sięgnięcia po wartości sztuki ludowej nie powstała jako
indywidualny poryw twórczości, nie była samodzielnym
wytworem umysłu
jednostki, była jedynie "rozwinięciem,
wprowadzeniem
do życia na wyższym
poziomic ludzkich potrzeb" 5. Dlatego też rozwijając teoretyczne podstawy
l)\VCj koncepcji, pisal między innymi: "tu trzeba było formy, w swojej istocie
mającej najdoskonalsze cechy artyzmu, lecz znajdujące się w stanie pierwotI S. WilkiewiC/. Slyl ::akopi{{/Iski. "Kurier Warszawski"
1891, nr 241, 242, 255, 256. 276.
277. :ln. 279 I\rtykuly te. zehrane i poszerzone. wydane zostały w pracy tegoż S::llIka / krylyka
II I/OS. LllÓw I X99. s. (,] 9 - 699.
2 S. Witkiewicz.
Slyl ::okopiański Pokój jadalny, Lwów 1904; Tenże, Slyl ::akop/ański
(·/es/elslll'o. l.wÓw I')II .
.\ S Witkiewicz. ;VA wyslawę pwyską, w: Tegoż, S::tllka / krytyka ..., op.cit., s. 451 - 467:
lenże. :VApr::elęcy. Lwów J 'J06 (wyd, 2), s, 42 - 4'J. i 85 - 93 .
.j S Witkiewicz.
SIl'I ::okopi{{/Iski. w: S::lllka / k/ytyka .... op eit., s. 629 - 630.
:; S. Witkiewicz, Styl ::akopi{{/Iski. Ciesielstwo. op.cit .. s. 2.

170
nym, zastosowane
do życia prostaczego,
skromnego,
trzeba bylo wzn ieść na
wyższy szczebel, udoskonalić,
rozwinąć, zbogacić, przystosować
do budowli
i sprzętów wyższego przeznaczenia
i użytku" ń.
Koncepcja
Witkiewicza
Opatia była na urojonym przeświadczeniu
jakoby
zastane na Podhalu cechy kultury ludowej w przeszłości
występowaly
na
terenie całej Polski. Przyjęte, aprioryczne dowody na polskość stylu stan()\\ ily
o tym, że koncepcja ta pozostała dalece spekulatywną
Wagę odkryć .,stylu
zakopiallskiego",
napływających
z różnych stron Polski. zwolennicy Witkie\\ icza wyolbrzym ial i do rangi n iezbitych argumentów
7 Materia Incl wykladn ią
myśli Stanisława Witkiewicza
były jej realizacje. Śledz'lc ewolucję tcj myśli
znajdziemy
potwierdzen ie w rozmaitych
kreacjach,
którą ogarn ial coraz to
nowsze dziedziny sztuki, w zamyśle zorientowanej
na odbiór masowy. Idea
rozwinięcia
podhalal1skiej plastyki ludowej i podniesienia
jej do rangi sztuki
narodowej
w pracach Witkiewicza
znalazła podstawy teoretyczne.
Twiercll.il
bowiem, iż do tej pory zjawisko takie obce bylo kulturze Polaków ... Sztuka
i przemysł artystyczny - pisał - są pierwszorzędnego
znaczenia pierwiastkami
w życiu ludzkości, tak koniecznymi;
tak powszechnymi
i niec!ostępnymi jcj
towarzyszami,
iż niepodobna
prawie przypuścić
istnienia spolecze(lst\\a
.iahl)
tako ucywilizowanego,
które by swojej sztuki i swoich upodoba,'l artystyunych
w życiu codziennym nie miało. A jednak spoleczet'lstwo
takie istnieje i jest tl)
nasze społeczellstwo"
8. Ubolewał
przy tYIll. iż "nic mamy nic takiego co b~
jednocześnie
mogło być zbogaceniem
ogólnego dobra ludzhości
Nic' Ani
łyżki, ani miski!" 9 Potrzeba pokazania
spo/cczellstwu
polskiemu
wartości
narodowych sprawiła, iż wkrótce po zapozananiu
się z kullllrą ludową Podhal~\
zrodziła się myśl jej udoskonalenia
i komercyjnego
wprowadzenia
w życic.
Oczywiście,
formy, które spotkał Witkiewicz
w góralskiej chacie stan()\\il~
materiał rozproszony,
lecz nie przeszkadzało
mu to stworzyć syntct)unej.
artystycznej
całości,
dowodzącej
niezwykkj
inwencji
twórucj
autora
koncepcji.
Trudno nie wspomnieć tu o stosunku Stanisława Witkiewicza
do twórc()\\
jego altystycznego
przetworzenia.
Oto na marginesie swoich rOlważallzastanawiał się nad możliwością
sięgnięcia po "tradycję"
tzw. klas wyższyell, a nic
znajdując tam wartości nadających się do tego celu pisal, ii na sl.cz<;ścic .,pOZi!
tymi klasami jest jeszcze lud, który wielorakim przyczynom pozostalna
lIbOClll
nie tknięty prawie przez wpływy, które pokryły kosmopolitycznym
POhostCI11
upodobania i normy życia klas »wyższycll«. Lud ten ma \\0 sprawie, o hlórej tli
mówię, tę wyższość nad nimi, że zachował swoje szczególne.
nie podrobione
ÓS. Witkiewicz.
Sly! ::akopiw1ski. Pokójjada!ny, 0l/.cil. s. 11.
7 S. Eliasz-Radzikowski.
Sly! ::akopiw1ski. Lwów 1900. s. IX - I'):

1\:. ,~1()kl()\\ski.

S::III/i"

!udowo lV I'ol.~ce. l.wów }903: S. SzyicI'. rra(~vcje !mt!(I)1'I/iclIII/ !udlJll'ego II' arcliildlllC£'
po!skiej. Warszawa 1917: K. Kosiliski. Slallis!all' Wilkiewic:: i SIV!::al,opiclliski. I.lld; 1927.
R S. Witkiewicz.
Sly! ::akopiw1Ski, w: S::luka i krvlyka .... 0li.cil. S. ()2(l.
') TOI1l~e,s. 627.

171

pierwiastki artyzmu, powstałe w czasach pierwotnego
ustalania się cech narodmvych. pod wpływem przyczyn, które dawniej znacznie silniej oddziaływały
na wyodrębnienie si<;jednostki plemiennej niż dzisiaj" 10.
Cechą plastyki ludowej, która zwróciła uwagę Witkiewicza
tuż po jego
picl"\\sl.ym przyjeździe do Zakopanego Cw 1886 roku) była surowa, oszczędnie
stosovvana i nie pokrywająca na ogół całych płaszczyzn przedmiotów,
ornamentyka. Ornamentyka zakopiallska, jego zdaniem, była przeważnie geometryczna,
\\zbogacona
użyciem n iezl iczonych motywów rośl innych, styl izowanych,
"to
LnaCl) spotworniałych
pod wpływem albo pierwotnego
niedołęstwa
ręki, albo
pod wplyw\:m przystosowania
naturalnego kształtu rośliny do formy zdobienia
geollletryC7nego"
I J.
Przykładem
adaptacji
zakopial1skiej
ornamentyki
i jej
\\ Ibogacen ia może być przyozdobienie
wi IIi "Kol iba" według projektu Witkie\\ icza. ooPoręcze od schodów, balkonów, przepasanie Coo.)piętra ozdobną smugą,
\\ szystko to są m iejsca, na których rozsypują się motywy z przezroczy łyżn ikó\v. przeróżne gwiazdy, parzenice, krzyżyki, leluje, gadziki, krokiewki, mirwy
lub zwijające się duże plastyczne gałęzie stylizowanych
lelui. Tę ornamentykę
ludową wzbogaciliśmy
kilku motywami
tatrzal1skich
roślin, jak złotogłów,
kalina. paproć i kilku innych kwiatów, których bogactwo w Tatrach może
dostarczyć niejednego jeszcze pierwiastku formy. To, że budując, z początku.
pod Tatram i. użyl iśmy rośl in tatrzallskich, nie przesądza bynajmn iej możl iwości dalszego rozwijania tej ornamentyki
przez wprowadzenie
roślin właściwych
nizinom" 12.
Ornamentyka podhalallska znalazła zastosowanie
przede wszystkim w sztuce stosowanej. Udoskonalona
ręką twórcy "stylu zakopial1skiego",
wykorzystana do zdohienia niektórych przedmiotów,
dała niezwykle interesujące
wyniki.
Spm,;tami izby góralskiej, które zostały bezpośrednio
wykorzystane
w rozwini~te.i witkiewiczowskiej
koncepcji, były: stół, zydel, listwa, sąsiek i półka. Nie
została zaś wykorzystana tu pierwotna forma góralskiego łóżka. Proces udoskonalania formy pierwotnej odbywał się w rozmaity sposób. Najczęściej
była to
kompilacja. Trzeba jednak zauważyć, iż szereg mebli nie było znanyell chacie
góralskiej, a to: biurko, kredens, kanapa, fotel, rozwinięta
forma krzesła.
Jednakże doszukał
się Witkiewicz
w pierwotnej
podhalal1szczyźnie
form
pO/walających na mniej czy bardziej udaną kompilację.
I tak, chcąc stworzyć
fotel. a nie mając po temu bezpośredniego
wzorca, sięgnął po zydel i góralskie
sanie. Niekiedy kształt pierwotny okazywał się idealnym, a więc trudno było go
ulepszać. Spm;tem takim była półka na miski. A jednak i ona posłużyła Witkie\\ iczowi jako wzór górnej części kredensu. Wykorzystywał
ją też w swych
projektach zgodnie z jej pierwotnym,
naturalnym
przeznaczeniem,
tj. jako
element autonomiczny
i wtedy proponował
zawieszać
ją nad stołem lub
II)

!(III1::~. s. (,29

II S. \Vilkic\\·iCl.
12 S WilkiclViCl

Sllo/ :akofJiOJiski. !'okójjada!ny. oveil., s. 7.
... )'Ivl :ako{Jilll1.\'ki.Ciesielslwo. uveil .. s. 9.

172
biurkiem. Należy ponadto podkreślić, iż podczas projektowania
mebli stosował
Witkiewicz "płytko nacinane ornamenty wzięte z łyżnikQ\'v i stoików zakopiallskich. Cały sprzęt miał naturalny kolor drewna, a desenie i kwiaty byly napuszczane bardzo bladymi spłowiałymi tonami barwy zielonej i czerwonej, które są
jedynie używane przez Górali" 13.
Należy tu jednak odnotować,
iż zanim Stanislaw
Witkiewicz
zajął się
projektowaniem
mebli w "stylu zakopial1skim".
ich produkcji
podjęla się
w zbliżonej konwencji Szkoła Przemysłu Drzewnego
w Zakopanem.
według
pomysłu p. Andrzejkowiczówny.
Pierwszy garnitur wykonany zostal \V 1886
roku dla Karola Potkal1skiego, drugi zaś w rok później dla hl'. Róży Raczyliskiej 14.
Cała koncepcja przetworzenia
elementów sztuki ludowej zsynchronizowana
była z witkiewiczowskim
przesłaniem,
iż styl ma slużyć życiu. Widać tu nadto.
jak owe proste sprzęty, aczkolwiek niezwykłe w swej fórmie, gencn)\valy fórmy nowe, o większym komforcie i funkcjonalności.
Stanisław
Witkiewicz
zaprojektował
wzory mehli dla Gnatowskich
do
"Koliby"
i dla Baranowskich
do willi zakopial1skiej.
Dla Pawlikowskich
do
willi "Pod Jedlami" prócz mebli zaprojektował
wszystkie nicmai przedmiot:
potrzebne
do jej urządzenia,
począwszy
od klamek do drzwi, kinkietó\\.
kafelków, kominka i pieca. Sporządził projekty kompletnego
umehlowania dla
Henryka Sienkiewicza
w jego rezydencji w Oblęgorku oraz hl'. Anny Potockiej
w Rymanowie.
Meblami utrzymanymi
w konwencji
"stylu zakopiaJlskicgo".
a projektowanymi
przez Stanisława
Witkiewicza,
wyposażony
zostal d\\ór
w Kluczkowicach
koło Opola Lubelskiego.
Również wielka sala teatralna
hotelu p. Dzikiewicza pod "Morskim Okiem" urządzona została w ..stylu zakopiallskim" według pomysłu twórcy tego stylu.
Do zaprojektowanej
przez siebie kaplicy Gnatowskich
w zakopiallskilll
kościele sporządził Witkiewicz wzór fisharmonii.
W roku 1902, według jego
projektu,
w warszawskiej
Fabryce Fortepianów
i Pianin Józefa Kertopfa
wyprodukowano
pierwsze
pianino w stylu zakopi<\I1skilll. Prasa ówczcsna
donosiła, iż pianino to ,Jest przykładem stylu zakopiallskiego
w ;astosowaniu
do wykwintu.
( ... ) Lichtarze mosiężne są wzorowane
na motywach spinek
góralskich nader trafnie i szczęśliwie
użyte" \:'. W Zakopanem
produko\\ałl\.l
nawet zegary w tym stylu cieszące się dużym popytem.
Witkiewicz
słusznie rozumował,
iż sprzymierzcłlccm
jego poczynałl na
niwie nadania podhalallszczyźnie
waloru sztuki narodowej może być rzemiosło 16. Jego kontakty z miejscowymi rękodzielnikami
datują się już od roku 1886
i odtąd miały znaczny wpływ na artystyczną jakość ich wyrobów. Nic ukladala
1:1 S. Witkiewicz.

Slyl ~akofJiański.

14 S. Eliasz-Radzikowski,

w: S~luka i kl},lyka .... o/Icil.

s ó../2.

Slyl ~akufJiań.lki. ojJcil. s. 9.
15 W. Jabloński, O .llvlu ~akopiGliskim ... Architekt" R. III. 1902. nr 1li. s. In.
16 SugestiI,: taką wysuwa .I. Maida. Slyl ~akupiGllski. Krak()\1' IlJ7'). s. 19 - :20

173

się zaś współpraca z zakopiallską Szkołą Przemysłu Drzewnego, której wyroby
poddawał czystej krytyce.
Niezwykla wręcz operatywność
Witkiewicza
sprawiła, że jego koncepcja
zyskiwała coraz liczniejszych
zwolenników.
Nie sposób oczywiście wymienić
\\szystkich
dyscyplin sztuk plastycznych,
których by nie objęła, nie o to tu
\\szakże chodzi, aczkolwiek
wspomnieć
należy o kilku jeszcze realizacjach
owej koncepcj i w praktyce. Oto według jego projektu firma M. Szukiewicza
\\ Zakopanem produkowała rozmaite przedmioty w srebrze, a to: szpilki do kra\\atów. broszki, spinki, breloki. ZakopiaJ'1ska, góralska spinka z mosiężnej blachy. po wiciu modyfikacjach,
posłużyła za wzór do produkcji broszek i sprzączek. zaś nóż zbójnicki w ustaleniu kształtu szpilek do krawatów.
Biżuteria
wykonywana w stylu zakopiaJ'1skim musiała stać się wówczas szlagierem, skoro
jej produkcji podjęły siy także pracownie jubilerskie w Krakowie i Lwowie.
Obok biżuterii produkowano
całe nakrycia stołowe: łyżki, wazy, talerze,
filiżanki, a także świeczniki i kielichy. Godnym uwagi jest i to, że produkcji
filiżanek
według
projektu
Witkiewicza,
podjęła
się francuska
fabryka
porcelany w Sevres. Stanisław
Eliasz-Radzikowski,
gorący zwolennik
owej
koncepcji, donosił, iż "niezwykle oryginalne i piękne czerpaki górali posłużyły
Witkiewic7.0wi na wzór do pomysłu naczYll srebrnych.
Podług kompozycji
Witkiewicza wykonał zlotnik krakowski p. Wojciechowski
nadzwyczaj piękne
filiżanki srebrne na czarną kawę, zewnątrz oksydowane,
wewnątrz złocone,
l)prÓCZtego cukierniczkę zjasnego srebra ... " 17.
Projektował też Witkiewicz różnego rodzaju tkaniny dekoracyjne,
np. wyszywane na suknie góralskim zasłony, obrusy, firanki itp. Produkcji sukien
damskich szytych według projektu Witkiewicza podjęła się p. Staszlowa z Zakopanego. Znaleźć w nich można kompilację różnych gwiazd, otoków, lelui,
kwiatków i parzen ic . .J ak dalece styl zakopiaJ'1ski wpłynął na krój damskiego
'>toju dowodzi między innymi fakt, iż ozdobne damskie staniki wykonane
\\ tym stylu zwano tu "sabałówkami".
Praktyczna
realizacja
"stylu zakopiaJ'1skiego"
sięgnęła także kościołów,
chociaż, jak pisał Witkiewicz w 1906 roku, idei tej nie udało się konsekwentnie
przeprowadzić
I s. Po raz pierwszy styl ów wkroczył do kościoła w Zakopanem,
gdzie wedlug projektu Witkiewicza sporządzono witraże oraz wzniesiono ołtarz
\1atki Boskiej Różal1cowej wykonany przez górali w ł 897 roku. Pisano a nim:
..w7llosi si<; tam śmiało pomyślany ołtarz, którego zakończenie górne przedsta\\ia szczyt dachu domku góralskiego z niszami i strzeszką; pod niemi sosręb
z ornamentem
»otokiem«
i lelujami. U spodu, część środkowa
ma rzeźbę
wykonaną przez górala Kasprusia - a paproć i inne rośliny przedstawiające

17 s. I lias/ - R~ld/ikowski. Sty! ::.akopiański, wyd. 3, Kraków
IX S. WilkicwiC/ .. No IJr::.elęcy. op.Clt., s. 71.

1901, s. 30 - 31.

174

dwie główki aniołków o śmiałym układzie skrzydeł. bez maniery barokowej
wykonał p. Nalborczyk" 19.
Kolejnym obiektem przedsięwzięć
Stanisława Witkiewicza
utrzymanych
w konwencji "stylu zakopiaJ1skiego" stała się architektura. Punktem wyjścia
jego teoretycznych rozważall, a później praktycznych realizacji, była góralska
chata. Wyjątkowość
budownictwa
podhalallskiego
byla dlall tak oczywista.
iż posłużył się terminem "styl" dla określenia jej odrębności. Mówi!, iż ó\\
pierwotny, zastany "styl zakopiaJ1ski, w budownictwie, jak zresztą każdy styl
polega na pewnych stosunkach wymiarów i kształtów, pewnych warunkach
wiązania i szczególnych pierwiastków w zdobieniu. Wszystko to znajdo\\'alo
się w starodawnej chacie góralskiej, ujęte w całość opartą na stalych. niezmiennych zasadach" 20.
Zastana, pierwotna chata góralska, w rozumieniu Witkiewicza winna ulec
daleko idącym przekształceniom,
w imię podniesienia owych pierwocin na
wyżyny potrzeb kulturalnych, czy też, jak charakteryzował
ów problem Jan
Gwalbe11 Pawlikowski, by pan i chłop mieszkali odtąd w takim samym c!OIlHl"pan, odpowiednio do swoich wyższych potrzeb i możliwości. we większym
i lepiej wyposażonym, chłop - w mniejszym i prostszym, ale obaj w dOlllll
powstałym z tego samego ducha, z tych samych pierwiastków rdzennych" 2i.
Zdaniem Stanisława Witkiewicza
formy stanowiące o charakterystyczllych
cechach budownictwa zakopiałlskiego
winno się wykorzystać we wszystkich
przyszłych realizacjach,
inne zaś, "będące w stanie SZczcltkowym roz\\'inąć
odpowiednio do wyższych wymagaJ1 życia, rozwinąć, nie nisze/clc istotnego
charakteru" 22. Nie zapomina przy tym autor "stylu zakopiallskiego"
o wymaganiach i konwencjach obowiązujących
w architekturzc, a była to dla niego
sprawa najważniejsza, stanowiąca między innymi a idei calego zagadnienia 2,.
Do obiektu utrzymanego w konwencji witkiewiczowskiej
koncepcji budowniczy nie musiał wprowadzać nowych elementów, bowiem ..od l'undamentó\\
do szczytu, na wszystko, czego potrzebował dom, znalazło się materiał w chałupie" 24. Jednakże dom taki z racji swego przeznaczenia musiał zostać rozbudowany, przy zasadniczej zmianie jego funkcjonalności,
bowiem słusznie zapytywał Witkiewicz: "któż z ludzi żyjących w warunkach nowoczesnego budownictwa w wygodzie i zbytku, zgodziłby się dla idei przekroczyć z trudem próg
wysoki, zginać się w pół lub uderzać głową w oeap, przcchodząc przez drzwi.
potykać się na klepisku lub skrzyżlach w ciemnej i zimnej sieni, kto by się
zgodził przesiadywać na twardych, umocowanych do ścian ławkach, tuląc się
19 W. Jabłoński. ap.eit., s. 126.
20 S. Witkiewicz, Na wystawę paryską, w: Tegoż. Pisma lalr~{//I.\kie. l. ~. Kral·JlII 1')(1.'.
s. .106
21 .I. G. Pawlikowski, O stylu ~akapiańskim. w: Tegoż. () lice ~iemi. Wars;:alla I (nX_,.'~~
22 S. Witkiewicz. Styl ;;akopimlski. Ciesielstwo. op,ei/., s. J.
23 Tamże. s. J.
24 Tamże. s. J.

175

du malych okienek dla złapania światła? [i odpowiada] Nikt - i z zupełną
~llIsznością" 2'\.
Zrozumiałym jest zatem, iż nie chodziło mu a wzniesienie jeszcze jednej
tradycyjnej chaty, a .,szło a co innego; a zbudowanie domu, w którym by były
rozstrzygni~te wszelkie wątpliwości co do możliwości pogodzenia ludowego
budownictwa z wymaganiami
bardziej złożonych i wyrafinowanych
potrzeb
II) gody i piykna, domu, który by dowiódJ, że można m ieć dom i m ieszkan ie
II stylu zakopićlllskim, będąc pewnym, że się dom nie zawali, być w nim zabezpieczonym od słót, wichrów i chłodów, mieć wszelkie wygody, a jednocześnie
b) Ć otoczonym atmosferą piltkna nie gorszą od innych i w dodatku polską" 26.
lnlllllnialym jesl, że rozwijając góralski prawzór, do domu witkiewiczowskiej koncepcji musiano wprowadzić zmiany, i to niejednokrotnie
istotne, choć
nie zacieraj'lce cech formy wyjściowej. Śledząc ów proces przejścia i rozwiniycia przytoczy tu garść przykładów, posługując się jako ilustracją myślą
autora stylu. Jednym z elementów chałupy, który uległ przeobrażeniu,
był jej
szczyt. wskutek nowego przeznaczenia jakie otrzymało poddasze, aczkolwiek
jego proporcje zostały niezmienione.
Pisze o tym Witkiewicz, iż "skromna
\Iyżka, II której wisiała słonina i sadło, zmieniała się na duże pokoje o wielkich
uh.nach i drzwiach wychodzących na balkony umieszczone ponad ścianą szczyLO\\<I.
Strzcszka nad okienkami wyżki stała się strzechą metrowej szerokości,
ochraniaj'lul balkony od deszczu" n.
Wydać by siy moglo, iż ingerencja w pierwowzór jest tu zasadnicza, ale gdy
zestawi siy obok siebie chatę zakopiallską z kOIlca XIX wieku i np. "Kolibę",
obie Sly. że detale, o których tu mowa, w obu obiektach niewiele się róż.nią.
\I(mil kŻ o tym Witkiewicz: "zmiany te nie naruszyły w niczym istotnego,
ściśle zgodnego ze szczytem chałupy, zasadniczego kształtu"2H. Duże natomiast
zmiany 7as71y \V dachu obiektu rozwiniętego "stylu zakopiallskiego".
Tu obok
..dymników" wprowadzi! Witkiewicz "wyglądy", którym za wzór posłuży/a,
dai<\ca siy podnieść na drągu część szopy, przez którą wrzucano słomę. O tym
żrl\dlc inspiracji pisał Witkiewicz między innymi, iż "tym kierowany, jeden
gazda przy ulicy Kościeliskiej, chcąc w dużym poddaszu umieścić pokój mieszh.alny. odchylil część dachu do góry i wpuścił światło, a zatem utworzył rodzaj
loży_ halkonu, os/onilttego od s/011ca, deszczu i wiatru. Wzięliśmy ten motyw
I po nadaniu
JllU
bardziej wyrobionego kształtu, wprowadziliśmy
do nowych
domów ... ·· cli.
lunkcje praktyczne takich zabiegów eksponują się tu na pierwszym miejscu,
h()\licm zdan iem W itk iewicza "wygląd, jako udogodnien ie m ieszkan ia, jest
2_~ fUIJI::£!.

ch /(fllI~('.

s .~.

s.. 1.
~7 l{tllJ~('.
s. 7 - X.
2x liflll::(,. s. ~.
2() l~lIl1::e. s. X,

176
nabytkiem
nadzwyczajnym.
Powiększa
on je przez to. że w dnie pogodne
i ciepłe staje się jeszcze jednym pokojem pełnym powietrza ... ·' 30
Obok względów praktycznych ważne były też plastyczne, które wyrażały się
w każdym prawie miejscu witkiewiczowskiej
koncepcji. Trzeba przy tym nadmienić, iż zmiany w domu zachodziły przez analogię (np. okna. drzwi) i przez
przeniesienie
(np. przypał). Jednym z elementów projektowanym
przez analogię jest komin. I mimo. iż nie jest to naj istotniejszy element domu. to "ma on
jednak wielkie znaczenie pod względem wyrażenia charakteru. stylowej hal"l11onii i piękna. Budowa o wyszukanych.
charakterystycznych
kształtach nic znosi
na dachu pospolitej rury, dymiącej, a nie mającej w sobie pierwiastków
piękna
i charakteru
całości. ( ... ) Wskazówką
tu były kominy chat góralskich.
zakOłlczone ostrymi kawałkami
skały, sterczącymi
na skrzyżal i pokrywającej
komin" 31.
Dom nie okazywał się ostatnim elementem wypracowanej
przez Stanisława
Witkiewicza i właściwej mu koncepcji. Tworzy bowiem nowy typ bramy zgodny z charakterem architektury samego domu, powstałej na gruncie powszechnej
w całej Polsce bramy ze strzeszką. Tworzy też nowy typ studni na czterech
słupach i mającej cztery szczyty w krzyżujących się płaszczyznach
dachu.
Koncepcja
Stanisława
Witkiewicza
materializowała
się w tempie jakiego
pozazdrościć
by dzisiaj. Już w 1892 roku "stanął dom nadzwyczaj orygina lny.
zastosowany
z całą drobiazgowością
do stylu starych chat góralskich. a mimo
to wygodny, wykwintny,
pałac" - pisał o "Kolibie"
Stanisław Eliasz-Radzikowski n. Dość niezwykła była metoda projektowania
tego domu. Witkiewicz
wspominał, iż "Koliba" komponowana
była "nie od wewnątrz. ale od zewnątrz.
bez względu na rozkład wewnętrzny,
który był następnie już przystosowany
i stopiony z kształtem architektonicznym,
przystosowany
tak zresztą. że dom
był zupełnie wygodny i odpowiadał wszelkim wymaganiom właściciela" 33
Najwięcej
realizacji dokonanych
według planów Witkiewicza
przyniosły
lata dziewięćdziesiąte
XIX wieku. On sam zaś uważał, że najdoskonalszą
budowlą wzniesioną w stylu zakopiai1skim jest willa "Pod Jedlami". Trudno tu nie
wspomnieć o pięknej kaplicy przydrożnej na Bystrem ufundowanej
w 1907 roku przez Korniłowiczów
i kaplicy w Jaszczurówce
ufundowanej
w 1908 przez
Uznai1skich. O wszystkich obiektach wzniesionych
według koncepcji Witkiewicza, Stanisław Eliasz-Radzikowski
pisał, iż wieje z nich "duch swojski, nie
ma w nich nic wymuszonego,
zapożyczonego.
dosyć spojrzeć, aby dostrzec.
że domów takich nie ma nigdzie, że są to utwory najzupelniej
oryginalne i samoistne" 34.

30 Tam:::e.s. 8.
31 Tamże. s. 13.
32 S. Eliasz-Radzikowski,
Styl ::akopiański, op.cil.. wyd. l. s. 12.
33 S. Witkiewicz,
Styl ::akopiański. Ciesielstwo. op.cit., s. 3.
34 S. Eliasz-Radzikowski.
Styl ::akopiański, op. cit .. s. II. s. 12.

177

Ruch /ainteresowall
kulturą ludową w sztukach plastycznych, jaki w XIX
\\ ieku przetoczył się falą przez Europę, a wyrosły w romantyzmie, w Polsce
zrod/.il się przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu.
Taka też ideologia przyświecała ekspansj i witkiewiczowskiej
koncepcj i poza
Podhale. Lącznie sporządził Witkiewicz około 200 projektów domów willi oraz
rezydencj i, a calą tę pracę wykonał bezinteresownie.
Praktyczna realizacja witkiewiczowskiej
koncepcji znalazła również wyraz
\\ budynkach murowanych. I tu święciła triumfy, mimo iż spotykała się z żarliw'l krytyką. Wedlug projektu Stanisława Witkiewicza w Połędze na Żmudzi
IX)\\ stal
murowany kllrhal/s,
w Przyborowie
koło Tarnowa Mikołaj Rey
\\ Lniós! murowany dwór, a nad jeziorem Gmunden przebudował w tym stylu
\\ illę. W Sygludyszkach
na Litwie kowiei1skiej wzniesiono stację kolejową,
ClellHl inicjatywę dało tutejsze "okoliczne obywatelstwo,
ale dla wykonania
Cl.ę~ci drewnianych jeździli na miejsce budarze zakopiai1scy. Dla historii stylu
lakllpi,\I1skiego jest to obiekt bardzo interesujący. Wiemy bowiem z opowiachu·1. że inicjatorllm chodzi lo przy zastosowaniu tego stylu o nadanie budynkowi
charakteru polskiego" 35. Tak też się stało, bowiem ludzie, "którzy pod uciskiem moskiewskim taić musieli w sobie swe narodowe uczucia, przychodzili z
daleka oglądać len skromny budynek, jakby jakieś arcydzieło i - ku zdziwieniu
\.h~skali
plakali na jego widok, tak jak pakali niegdyś nad przemycanymi
z zagranicy i ukry\\,anymi starannie »Dziadami« Mickiewicza" 36. Najcenniejszą jednak lIlurowaną realizacją jest dwór Jana Steckiego w Lai1cuchowie koło
I.ublina \\/niesiony
w latach 1903-1904. Witkiewiczowska
kreacja w Lallcuchowie do zludzenia przypomina architekturę drewnianą, urzeka precyzją i charakterem /astosowanych
kamiennych motywów dekoracyjnych 37.
ROIwoj myśli witkiewiczowskiej
zataczał szerokie kręgi, niemniej jednak
jej praktyczna realizacja nic powiodła się. Zdawał sobie z tego sprawę sam
Witkiewicz. klóry pisał, iż "nie wszystko, co zamierzali pierwsi tej idei krzewiciek spclnilo się'·'~. Najlepsze przecież nieraz chęci wielu twórców nie przebiją barier ekonomicznych. Tak było i w tym przypadku. Nie zmienia to jednak
hlktu. że konccpcja ta, przechodząc wzloty i upadki, przetrwała do dnia dzi:i1t'.J slego.
Koncepcja Stanisława Witkiewicza przetworzenia
wybranych elementów
:i/luki podhalallskicj w nowe wartości mieści się w kategoriach pojęciowych
fnlklol'yzm\l, czyli tego obszaru nauki, który obejmuje aparatem naukowym
\\s/.elkie pnlCesy adaptacji, wskrzeszania i transformacji kultury ludowej w in-

';:;.1 (i I';t\dikm\ ski.. \lum\l'alice
li' sly/u :::akopiatiskim ... Wierchy" R. 10. 1932.s II I.
'11 .I. (i. l'a\\·likllll'ski. () sIl'! :::akopi(lIlski \V budownictwie
Zakopanego
i I'odha/a, .. Wierchy"
R. '.l. I'r, I.' 71'.
.q I'lll /.ish o sll-/rl :::akolJimiskilll 1892 - 1912. pod red. M . .Iagielly, Kraków 1979. s. 3)5'.'l.li'l\ nr 1.'1- 1·11.
,;S
Witkiclliu .. ,\'a I)(':::e/,c:::l'. op.cil., s. 71.

<

:: Lud l. l.XX!\'

178

ne przejawy kultury 39. Z przekonaniem
zupełnie innej trcści wystąpiła ongiś
Barbara Tondos, uznając, iż omówione tu zjawisko kulturowe nic mieści się
w tych kategoriach 40. Zdumiewające
to stanowisko, w przekonaniu autorki, ma
prawdopodobn ie pozostać w logicznym związku z oświeccn iem. że "I worząc
styl zakopiaI1ski, autor nie przenosił mechanicznie
form plastycznych.
Świadom
swych obowiązków
patriotycznych
i własnych możliwości
i oddzialywania
na
życie narodu Witkiewicz, stwarzając szeroko zakrojoną koncepcję artystyczni!
zaopatrzoną w aktualną ideologię, użył atrakcyjnego
tworzywa" 41.
W innym zaś miejscu autorka upierając
się. że koncepcja
Witkiewicza
daleka jest od folkloryzmu, wnosi zaskakującą tezę. że ..środowisko, 'v którym
powstawał
styl zakopiaI1ski nie zwracało
się do tradycji.
ponieważ
sztuka
ludowa nie mieściła się w ich wyobrażeniach
tradycji. Była co najwyżej tworzywem, które traktować można było i należało w sposób atrakcyjny" 4~. I trudno się dziwić takienul stanowisku
Barbary Tondos skoro folkloryzm jest dla
niej celowym zacieraniem granicy między sztuką ludową a oficjalm) 4'.
Folkloryzacyjną
koncepcję Stanisława Witkiewicza
uznać wypada za Jeden
z najciekawszych
przykładów adaptacji kultury ludowej do nowych warunkó\\.
Powstało niezwykłe zjawisko kulturowe. którego reminiscencje
pobrzmie\vają
do dnia dzisiejszego.
Znalazło grono licznych zwolenników
i naślado"c()\\.
których realizacje zasługują na osobne omówienie.

Wojciech

Lysiak

TilE IDEA OF TRANSfORMATION
ACCORDING

Of' FOLK elll.TURI·: ANI) ITS liVII'I ,I. '11:'\li\TI()'\
TO STANISLAW WITKII:V.iICI

(Sulllmary)
The idea of transforming the values of folk culture ila, been v,ith u, allno,t all tile lime. One
of thc significant attempts in this respect was thc conccplion of Slani,la\\
\Vltkie\\ iu and it>
implementation
at the turn ofthe 20th century. WitkiewicI. developed hi, approacil Oil tile h,l,i, or
the applied arts of the moulltain region of Podhale. tl")'ing to ,Idjusl the Illlk "liue'i to tile
cOllditiolls of all aftluent society. In arl history, the '"/.akopane style'" \o\o'a.'ollly a hricl' episPcie.
leaving behind a few examples. to mention the wooden '"Willa pod Jedlami" or the llIansion or
.Ian Stecki at Latlcuchów. In fact. the '"Zakopane slyle" is a m<lniICstatipn of'"łlllklorlSllI". lhal is.
a deliberate artistic transformation
of peasant culture. and it is this speeilic aspect pI" cullure
which is the topic of the present article.

39 Por . .I. Burszta, Folkloryzm, w: Slownlk elnologlclIY
{el"lllllll' og()llIe. ppd red. I. Sl,h/czak. Warszawa - Poznatl 1987, s. 131 - 132.
40 B. rondos, Związki slylll zakoplG/lskiego ze sZl/lką g()r(llską ... Biulelyn Ilislorii Sl.tuki·· It
43,1981,nr2,s.237-239.
41 {(I/1I'::e. s. 238.
42 Tamie. s. 238.
43 Tamie, s. 239.