http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3662.pdf
Media
Part of Sprawozdania, recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1
- extracted text
-
W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J
W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM
ZOFIA
Staraniem
dzie
Referatu
Narodowej
w
KulUiry
przy
Wysokiem
Powiatowej
Mazowieckiem
zorganizowana w początku października
kursowa
wystawa
sztuki i rękodzieła
mująca
eksponaty
z dwóch
zowieckie i Bielsk
Podlaski.
Ra
została
1952 r. p o k o n
ludowego,
powiatów:
złożyły
się
wyroby
wełniane
i lniane
na
w kratkę
lub, rzadziej, w w ą z i u t k i e
p r ą ż k i , ozdobiona u d o ł u
lub
koron
ka. P o k a z a n o r ó w n i e ż , j a k o u z u p e ł n i e n i e s t r o j u ,
czepki
któ
noszone
dawniej
głęboko
na
mężatki.
uszy, b y ł y
wykonane
pierw
bione b y ł y
szy p l a n m a t e r i a ł y d e k o r a c y j n e , p r z e t y k a n e , t y p u
tzw-
„radziuszek",
cał
dwukolorowe, wykonane
wełny,
bądź
z lnu
bawełnianego,
wąziutką
lub
z samodziałowego
geo
z a r ó w n o kro.,em j a k
k ą t ó w , z b u d o w a n e na
zasadzie s z a c h o w n i c y
prosto
lub
prze
ryżką
i zdobnictwem
b y ł y na
gorsie, p r z y r a m i o n a c h
ziomych
żeberek.
nym, czerwony z zielonym,
nym
narzutę
Lubę Onufnik
nież t k a n i n y
lub
Hafty
wlekane, o wzorach geometrycznych, były
zielo
sąd
bie
konkursowy
kolo
utrzymaną
Bielsk
ręczniki,
bielizna
rów
stołowa
i p o ś c i e l o w a , oraz m a t e r i a ł y u b r a n i o w e . W y k o n a n e
one
byly p r z e w a ż n i e splotem płótna lub r z ą d k o w y m .
Wśród
bielizny
przety
stołowej
kane. Bielizna
zdarzały
pościelowa
s i ę czasem t k a n i n y
tkana była
kę, p o w s t a ł ą z k r z y ż u j ą c y c h
s i ę na
w drobną
b i a ł y m tle
krat
czerwo
nych lub niebieskich nici osnowy i w ą t k u .
Z materiałów
tzw.
przewlekanym".
u b r a n i o w y c h pokazano jedynie
wy
maitość
kolorów,
Podobne
hafty
węższe boki
Oprócz
brzegów
haftów
się k i i k a
kompletów
strojów
na
kratkę
np.
lub czerwonym
wystawie
kobiecych
z d o ł a n o w y s z u k a ć w terenie), p r z e w a ż n i e
ze
wsi
Holodv
własność
(pow.
Michała
Bielsk
naprzodzie, kieszeniach
również
(męskich
nie
pochodzących
na
terenie obu
ręczników
powiatów
wykończania
i o b r u s ó w , oraz w y r o b y
siatkowe
i wyszy
wane w różne wzory
g r u b ą n i t k ą b a w e ł n i a n ą . Za
roby siatkowe w y r ó ż n i o n a
na
Choińska
z
została
Lizanowej
w
na
pow.
wy
konkursie
Jani
Wysokie
Mazo
wieckie.
Z innych
działów zdobnictwa ludowego pokazano
wykonane
przez L u c y n ę
z S i e m i a t y c z i K a z i m i e r z a N i e r o d ę ze
Bielsk
Podlaski.
Pochodzące
•rowości
pisanki
zostały
wskutek
czego n i e
na
na
Arcichowwsi
Rudka
z obydwu
miej-
wystawie
zmieszane,
umiano później
określić
dokładni:.'
ich a u t o r s t w a . P i s a n k i , w y k o n a n e
techniką
woskową,
dzieliły
o wzorze
opartym
s i ę na
one
stroju
ka,
kaftan
z długimi
ręka
i p r z e c i n k ó w , r o b i o n y c h p r z y p o m o c y g ł ó w k i od s z p i l k i .
sukienka
obszyty
w
wzdłuż
i m a n k i e t a c h , oraz nad
kolorze
rozcięcia
faidka-
W
kresce,
i
dwie grupy: jedną
komplet
z fabrycznego
czarnym,
zdobily
Na
wami,
czy
znalazło
Podlaski): stanowią
Kuderskiego.
się: k r ó t k i
wykonany
koszulach
na
geometrycznych
na
kobiecego s k ł a d a ł
buraczkowym
jak
występują
na
ludowych
roślinne.
— serwety i f i r a n k i , w i ą z a n e z l n i a n y c h nic
tkani
granatowym.
ubiorów
motywów
wzory
większa
k o r o n k i s z y d e ł k o w e , u ż y w a n e g ł ó w n i e do
w pow.
Spośród
występuje
ręczników.
ską
dwubarwną
i zielonym
płaskim
oprócz
spotyka się t a k ż e
w
tle
prze
roz
ściegiem
ważnie
kolorze p o m a r a ń c z o w y m
i
utrzymane
konanych
wystawie pisanki
tkane w
krzyżykowe
w kolorach czerwonym i czarnym. Wśród haftów
n y l n i a n e n a z a p a s k i i s p ó d n i c e k o b i e c e . B y l y to p r z e
materiały
krzyżykowym
Podlaski).
z n a l a z ł y się na w y s t a w i e
użytkowe, jak
był
by
przez
(pow.
haf
dekoracyjnych
w
z Hołodów
mankietach
biały wykonany
zaś płaskim,
i głębokiego brązu, zrobioną
Obok dekoracyjnych,
cm)
wy
ściegiem płaskim, kolorowy
niebieski z ciemnoczerwo
(100 x 170
które
po
itp. Bardzo często stosowano p o ł ą c z e n i e l n u
rach z ł o t a w o ż ó ł t y m
i męskich,
z
lonego z s z a r y m . W tej g r u p i e t k a n i n
wyróżnił
potrójnie.
nawiązywały
i na
bordiura
ły d o ś ć r ó ż n o r o d n e , n p . b i a ł y z n i e b i e s k i m l u b
ozdo
naszytą
r a ź n i e do u b i o r ó w r u s k i c h . N i e k t ó r e k o s z u l e o z d o b i o n e
zwykle
Zestawienia kolorystyczne tkanin
gufrowaną.
płótna, kobiecych
Haft
się
czerwo
twarzy
czasem n a w e t
tem b i a ł y m lub k o l o r o w y m .
układającym
zachodzące
z kupnego
a wokół
n i k a j ą c y c h się k r ę g ó w . W z d ł u ż b o k ó w dłuższych biegła
o motywie
Czepki,
Obok k o m p l e t ó w stroju w y s t a w i o n o też k i l k a koszul
i bawełny,
czy
białą
pojedynczo l u b p o d w ó j n i e ,
z l n u i w e ł n y . W s z y s t k i e te t k a n i n y m i a ł y w z o r y
metryczne, ułożone z drobnych k w a d r a t ó w
czarną krepinką
przez
s t r o j u l u d o w e g o . W ś r ó d t k a n i n w y s u w a ł y się na
z
za
Ma
nego m a t e r i a ł u
z lnu,
lniana, tka
paseczki;
paska t y b e t o w a g ł a d k a l u b l n i a n a w k o l o r o w e d r o b n e
części
kowicie
REINFUSSOWA
m : w pasie c z a r n y m a k s a m i t e m ; s p ó d n i c a
oraz
zazwyczaj
-
obej
Wysokie
G ł ó w n ą część w y s t a w y s t a n o w i ! d z i a ł t k a n i n , na
ry
CIEŚLA
powstałym
drugą
o
pisankach
wzorze
z grupy
przy
użyciu
złożonym
pierwszej,
lejkowatego
z
grubych
pisa
kropek
nawiązujących
do
pisanek zachodniopodlaskich, w y s t ę p o w a ł
południkowy
lub.
którym
częściej,
siatkowy
podział
bryły,
w
po-
59
Ryc.
1.
Pisanki
wykonane
wierzchnia jajka
ilość t r ó j k ą t ó w
przy
d z i e l i ł a s i ę na
pomocy
pisaka
większą
lub
lejkowatego.
mniejszą
sferycznych. Pola uzyskane z p o d z i a ł u
Powiat
nej,
jak
nie
Podlaski)'.
n y m p i s a n k i te p r z e d s t a w i a ł y
względem
kolorystycz
się dość bogato. O p r ó c z
Jerzego
Całość
( b i a ł y w z ó r na
b a r w n y m tle), na
wy
nizowanego
stawie znalazły
się r ó w n i e ż okazy o wzorze t r ó j -
lub
znania
czterokolorowym.
w
Druga grupa pisanek, z a r ó w n o w ogólnej
kompozycji
ny
stowskie. P o d s t a w o w y m i
wzorami
sprawiała
i wysondowania
kującej
dwa
15
itp., w y k o n a n e
Krzywa,
pow.
Bielsk
pokazu
zorga
dokładniejszego
rozpo
wrażenie
bez
artystyczny
powiaty, w
w
rzeczywistości
miejscowościach,
i
zdobniczym: w
tej
dość
po
o r z e c z y w i s t y m stanie sztuki l u d o w e j na
ł o w y rozet, w a c h l a r z e l u b w i e ń c e . W k o m p o z y c j i
mentu
na
obydwa
pas,
bryle
podkreślone
były
bieguny.
Przestrzeń
między
obiegający
wypukłości,
lub
medalionowym.
przede
orna
poprzecznie w z d ł u ż
największej
im. in. w
Brańsku,
motywy
w
wił w a ż n y
ośrodek).
układzie
wy
wzór
bardziej
na
tle
czarnym). D w i e z nich na
wykonany
Poza d u ż ą
czerwonym
białej skorupie jajka
woskiem
rzący rodzaj w y p u k ł e g o
brązowym,
barwionym
brązowo,
kilku ubiorami i
s t u p i s a n k a m i , z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e d w a
w
drzewie niedźwiedzie,
miały
two
reliefu.
ilością tkanin,
mimo
wyrabianych
dwa
Wzory
dostatecznego
że
tym
najobszerniejszy,
kilkuna
rzeźbione
w y k o n a n e przez J ó z e f a
Jan
Ekspozycja
który
tam
pod
dość
tym
względem
wystawy, uwarunkowana
ciasnotą
za
opatrzono w
Na
objaśnienia
ani
napisy
metrykach
zaś
umieszczonych
określono,
czy
podane
t w ó r c ó w czy
do
przy
nazwiska
orientacyjne.
eksponatach
odnoszą
się
metryk,
uży
ły t r u d n o ś c i a m i k o m u n i k a c y j n y m i ,
przez o d d z i a ł
CPLiA w
w
miejscowości
Mystki-Rzym
Siemiatyczach,
w
pow.
wykonane
Wysokie
Ma
nie
wy
P e w n e u s t e r k i w y s t a w y nie w y n i k n ę ł y j e d n a k z w i
zowieckie), k i l k a glinianych
ne
do
właścicieli.
n y o r g a n i z a t o r ó w . C z ę ś c i o w o s p o w o d o w a n e one
nadesła
loka
dzonych m a t e r i a ł ó w . Stłoczonych p r z e d m i o t ó w nie
Ma
t y c h do d e k o r a c j i , ' w y r o b y p l e c i o n e z w i k l i n y ,
stano
l u , n i e u ł a t w i a ł a z w i e d z a j ą c y m k o r z y s t a n i a ze z g r o m a
Wysokie
bez
dwu-
powszechnie
kowskiego (wieś Dąbrowa-Dzięciel, pow.
naczyń
pojęcia
terenie.
osnowowych,
jajko
ośrodkowe
zebra
sposób
w
wypełniał
nimi
dwu-
wzór
tkactwa,
został
to
m i a ł w ekspozycji d u ż e l u k i , jak np. b r a k t k a n i n
skomplikowane
(biały
dział
dający
miał
zamiesz
wszystkim
s t ę p u j ą t u r z a d k o . P i s a n k i tej g r u p y b y ł y na ogól
kolorowe
Również
nie
który
ludności
grupie b y ł y rozety złożone z p r z e c i n k ó w i kropek,
przypadkowy,
Burchard.
terenu. Materiał,
dorobek
zaledwie
P.
grzebień
(wieś
pośpiechu,
reprezentować
jak i w doborze m o t y w ó w , p r z y p o m i n a ł a p i s a n k i a u g u
na
Juszczuka
wystawy
dwukolorowych
Rys.
ze s ł o m y p r a s o w a n e j i b a r w i o
kasetki, futerały
przez
r o ś l i n n y m i . Pod
Podlaski.
zowieckie, oraz w y r o b y
w y p e ł n i o n e b y ł y najczęściej zaznaczonymi schematycz
motywami
Bielsk
zosta
częściowo zaś
tym.
ż e l u d n o ś ć o b u p o w i a t ó w , s p o t y k a j ą c s i ę z tego r o d z a
ju a k c j ą
po
raz
p i e r w s z y , nie
nierskich w y s i ł k ó w
poparła
organizatorów.
należycie
pi®-
W Y S T A W A „ T K A C T W O ŚWIĘTOKRZYSKIE" W K I E L C A C H
MARIA
Wystawa
Kultury
salach
Muzeum
Komisja
sko
kielecka,
Świętokrzyskiego
eliminacyjna
60 e k s p o n a t ó w
23 z a p a s k i ,
strojów
zorganizowana
przez
Wydział
i Sztuki Prezydium W R N , otwarta została
wypożyczonych
kobiecych
w trzech
wystawę
ny
Materiał
salach. U w e j ś ć
sali okazy t k a c t w a
pocho
bli
dzące z ośrodka mirzeckiego (w którego zasięg
Wystawione w sąsiedniej
wcho
tym
dzą
Nie-
m i r ó w ) b y ł y bardziej r ó ż n o r o d n e . Z n a l a z ł y się t u
jed
ekspozycyjny
nak
również
tkaniny z ośrodka
jak
do sal
np.
zapaski
z
w
oraz
części
znaj
wsie: Mirzec, Zbijów,
Dymin.
d o w a ł y s i ę n a p i s y w y j a ś n i a j ą c e , ż e p i e r w s z a sala o b e j
ośrodka
mirzeckiego
muje
zapaska
w
z całym
strojem
tkactwo
rzeckiego,
ośrodka
trzecia —
Eksponaty
opoczyńskiego,
j e d y n i e do w y r o b ó w
opoczyńskiego
nianka"
gdyż
dostarczonych
metryczki
,,CPLiA
nie w y j a ś n i a ł y
w
miejsce
wypadku
przez
lub
produkcji
tkaniny
cechą
Masłowa
i
Krajna.
Zapaski
jedynie
czarna
reprezentowała
prążki
poprzeczne,
pokazana
kobiecym. Prawdopodobnie
też zaliczyć
drugą
zapaskę,
szczyn.
P o n a d t o p o k a z a n o szereg w ą s k i c h
wraz
do
ze
tego
Świer-
krajek
(1.5
— 2,5 cm) w p o d ł u ż n e , p r z e w a ż n i e d r o b n e p a s k i w k o
lorach:
nym,
zielonym,
różowym,
pomarańczowym,
fioletowym,
żółtym,
czerwo
niebieskim,
brązowym
i czarnym — pochodzących z Jasieńca i w
podobnych
k o l o r a c h , ale z p r z e w a g ą c i e m n y c h , ze Z b i j o w a
, dywanów"
wra
k u miejsca
z n a l a z ł o się w sali t k a c t w a
ośrod
go. B y ł y
to „ d y w a n y "
pasiaste p o c h o d z ą c e
z
bar
pujących
miejscowości:
Mirzec Poduchowny,
Trembo-
niesłuszne
zastosowanie
z ośrodka
Duże
go. S i e d e m
eksponatów
t k a n i n tego
przede w s z y s t k i m szerokie
świętokrzyskiego,
można
tkanin,
pokrywa
białe
Trębowiec,
terenu
Opoczy
chałupniczej
niekoniecznie
Spółdzielni. Ponadto dobór
żenie, że c h a r a k t e r y s t y c z n ą
się
Spółdzielnię
Spółdzielnia
był tu niezbyt szczęśliwy, w y w o ł u j ą c
ka jest
mi-
„Opoczynianka".
n a l e ż y c i e pochodzenia
skupu
pochodzenia
się z s i e d z i b ą
—
ograniczały
Przemysłu Ludowego i Artystycznego
Lakoniczne
druga
świętokrzyskiego.
ośrodka
magazy
CPLiA.
Jagodne.
z terenu,
szereg k r a j e k
i męskich.
nieczne b y ł o b y w t y m w y p a d k u w y j ś c i e poza
11.XII.1952.
w y t y p o w a ł a na
19 „ d y w a n ó w " ,
rozmieszczono
dnia
w
PRZEŻDZIECKA
bra
świętokrzyskie
wiec (gm. Mirzec)
n y " te, z s z y w a n e z d w ó c h p ł a t ó w , t k a n e s ą p r z e w a ż n i e
nej,
utrzymanej
i dominuje
jako
w
kolorach
kraciakach.
.,łowicki",
czyńskich
pod
w
wpływem
wiśniowym
Kolor
rozpowszechnił
dopiero
w
(z w y j ą t k i e m
okresie
i
jed
czarnym)
żółto-pomarańczowy.
tkaninach
opo
międzywojennym,
kiedy
na
lnianej
osnowie.
Po
1) P r o s t e p a s i a k i d w u . i t r z y k o l o r o w e , o p a s a c h
rów
nej
szerokości
5—8
cm
w
kolorach
czerwonym
i czarnym lub czerwonym, zielonym i granatowym,
p o c h o d z ą c e z W o l i S o l e c k i e j ( L a s o t a , u r . w 1893 г.),
pasów rozszerzają
XIX/XX
Mirca
Poduchownego
(Anna
Kossowska)
pasiaki o p o c z y ń s k i e b y ł y m n i e j b a r w n e , tło m i a ł y prze
bowca
(Józef
ur. w
1930 г.).
„pąsowe"
się w
wełną
dzielić je m o ż n a na 3 g r u p y :
Opo-
kami
pojawiają
rządkowym
„Dywa
c z y ń s k i e m b a r w y jaśniejsze, bardziej jaskrawe, a pola
ważnie
mody łowickiej
się w
splotem
( g m . Solec).
nastę
w y ż ó ł t o - p o m a r a ń c z o w e j , k t ó r a w y s t ę p u j e jako tło we
zapaskach
Solecka
z
wszystkich
pokazanych
i Wola
mirzeckiego
się. N a p r z e ł o m i e w i e k ó w
(cynober),
lub bogatszymi
rów, które jednak
pokryte
pasami
drobnymi
o większej
b y ł y ciemniejsze
prąż
ilości
kolo
od obecnych,
bar
2) P a s i a k i
nej
ciemnych. W ś r ó d pokazanych
z kolorów
tkanin przeważają
wzbogacone
lub żółto-pomarańczowej
scowości:
s t ę p o w a ł y t u również pasiaki dwukolorowe, pochodzą
części p o w i a t u , zestawione
czerwono-czarne,
Mirzec
i Trembowiec (Łucja
Dzik, ur. w
1920 г . ) .
pro
— czarno-biały
przepasaną
plecionym
pomarańczowym
w
pasem
podłużne
kraciaki.
sukmanę
wełnianym
pasy
męską,
w
kolorze
zielono-fioletowe,
oraz d w a stroje kobiece. N i e u w z g l ę d n i o n o na
wie
materiałów
ubraniowych,
tkanych
w
nej
szerokości,
oraz
szeregu
splotem
rządkowym
konany
przez W i k t o r i ę
natowej
wełny
Granatowe
wysta
z b i a ł e g o l n u i czar
z 1913 r „ w y
S o b o ń z b i a ł e g o l n u i gra
splotem
rządkowym
odwracanym.
p a s y szersze p o d z i e l o n e s ą t u
wiązkami
z ł o ż o n y m i z w ą s k i c h (1/2 c m ) p a s k ó w b i a ł y c h i g r a
delikatną
k r a t k ę o d w u k o l o r o w e j osnowie u ł o ż o n e j w pasy
,
z 1902 г., t k a n y p r z e z R o z a l i ę K u
nej w e ł n y . D r u g i — , , m o d r o " - b i a ł y
opoczyńską
miej
Kossowska)
3) S t a r e „ d y w a n y " — p a s i a k i z W o l i S o l e c k i e j . J e d e n
ny" przetykane
wystawiono
kompozycyj
(Anna
charską
Ponadto
Trem-
i piaskowej, z
Poduchowny
ste p a s i a k i . Z i n n y c h z n a l a z ł y s i ę t u j e d y n i e 2 „ d y w a
,,w k o z i o ł k i " i 2 n a r z u t y —
i
nie i k o l o r y s t y c z n i e w ą s k i m i p a s m a m i b a r w y zielo
dziej s t o n o w a n e i u ł o ż o n e raczej w d r o b n e p r ą ż k i . W y
ce ze w s c h o d n i e j
Kreczar.
n a t o w y c h p r ą ż k ó w na
rów
Tkactwo
ośrodka
1 lub 2 nitki.
świętokrzyskiego
reprezentowane
innych
tkanin.
Byłoby
b y ł o p r z e z 11 zapasek z m i e j s c o w o ś c i : M a s ł ó w , B i e l i n y ,
n i e w ą t p l i w i e bardziej celowe, zamiast
siedmiu
prawie
Krajno.
Dyminy
żółto-pomarańczowym.
dzielni
Przemysłu
identycznych
zapasek
na
tle
dać przegląd
o k a z ó w bardziej
różnorodny pod
wzglę
nym
czyńskiego
w
rozwoju
historycznym;
oczywiście
ko
oraz przez 4 t k a n i n y
Ludowego
i Artystycznego
Spół
w
Bo
dzentynie — wszystkie w drobne p r ą ż k i czarne o r ó ż
d e m t e c h n i c z n y m i i l u s t r u j ą c y c h d o r o b e k t k a c t w a opo
w
i Łączna
rytmie,
szerokie
na
czerwonym
kra.jki
(3—4,5
tle. Zapaski
wszyte
cm). Szereg t a k i c h
były
krajek
61
w
drobne
podłużne
prążki
bieskie, żółte, czerwone,
łe i szare), p o c h o d z ą c y c h
w
oddzielnej
Wystawa
barwne
(granatowe,
ze w s i B i e l i n y ,
materiału
Kubsuwską z Mirca
ską
Soleckiej.
z Woli
Ekspozycja
na c e l u d o k o n a n i e
prze
oraz w y t y p o w a
w a r t o ś c i o w y c h , ze w z g l ę d u
częściowo
tylko
spełniła
swoje
ś c i a n a c h , zapaski
na
co w
stojakach),
nego
za
..dywany"
rezultacie
przemieszania
wobec
nach sali o b e j m u j ą c e j
f
Sąd
konkursow y
przyzna!
Anieli Karyś i Katarzynie
następujące
nagrody:
Woś (Dyminy), Anieli M c h -
la ( M a s ł ó w ) , Ł u c j i D z i k ( T r e m b o w i e c ) . Ponadto
sterstwo
Kultury
i Sztuki zakupiło tkaniny
Mini.
wykonane
eksponatów
i stroje w z d ł u ż
doprowadziło
wystawionych
mirzeckie,
Kuchar
plastycznej,
przez j e d n a k o w y u k ł a d
( . . d y w a n y " na
na
danie.
oraz l i o z a l i ę
w y s t a w y p r o s t a , bez o p r a w y
trochę monotonna
kielecka, m a j ą c a
nie o k a z ó w najbardziej
przez A n n ę
umeszczono
gablotce.
g l ą d u t k a c t w a l u d o w e g o tego terenu
dobór
nie
zielone, b r ą z o w e , czarne, bia
tkanin.
braku
ścian
do
I
miejsca
pew
tak
np.
na
ścia
tkactwo mirzeckie. znalazły
się
w sali n a s t ę p n e j , w s k u t e k z a ś m a ł e j ilości zapasek m i rzeckich
umieszczono
w ś r ó d nich
zapaski
świętokrzy
skie. N i e o d p o w i e d n i e w y d a j e
się też użycie juko
mentu
stylowych.
dekoracyjnego
krzeseł
ele
VII P O W O J E N N Y KONKURS SZOPKI K R A K O W S K I E J
W d n i u 23 g r u d n i a 1952 r. o d b y ł s i ę s i ó d m y p o
nie k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z ą
ganizowany,
jak
w
latach
szopkę krakowską,
ubiegłych,
woj
między
zor
krakowskich
przez
Muzeum
D o k o n k u r s u z g ł o s z o n o 29 szopek ( w r o k u
ubiegłym
Historyczne Miasta K r a k o w a .
—
34).
lub
Przeważały
dwupiętrowe;
szopki
średniej
większość
wielkości,
stanowiły
kilka było pięciowieżowych. a wśród
małych — kilka
d w u w i e ż o w y c h . W i e ż e b o c z n e szopek m a j ą
zakończenia
barokowe
gotyckie, ś r o d k o w e
zaś —
( k o p u ł y ) . W m a ł y c h szopkach
są d a s z k a m i
ostrosłupowymi
P o z i o m szopek
lub
przeważnie
gotyckie
wieże
lub
nakryte
stożkowatymi.
był. podobnie
jak w
roku
poprzed
się ani
jedna
szopka,
nim,
wyrównany.
Nie znalazła
która
odbiegałaby
formą
kowskiej.
jedno
trzy wieżowe,
od
tradycyjnej
Całość
sprawiała
wrażenie
pierwsze
nagrody
na
szopki
pewnej
kra
mono
Dudzika,
wypełniona
(tutaj
który
w
BARBARA
jest
motywem
Morys poszedł
również
między
wieżami
Wnękę
dolną
Floriańskiej
z
wypełnił
połączonych
i Barbakanu,
porcje i logikę
GŁOWA
z
Sukiennie
przykładem
z konkursu
tywem).
skomponowaną
za
szopce
przestrzeń
1951
t y m samym
Morys
Z.
wypełnił
mo
konstrukcją
motywów
Bramy
co. ze w z g l ę d u n a i c h p r o
konstrukcji całości, stanowi
niewątpli
w i e b ł ą d . Z tego r o d z a j u b ł ę d a m i s p o t y k a m y s i ę u M o rysa n i e po raz p i e r w s z y . W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć
w
roku
1949. w
której
na
jego
szopkę
z konkursu
stradzie
pierwszego p i ę t r a umieścił j a k o d e k o r a c j ę
w e t k ę zamku i katedry w a w e l s k i e j . W ostatniej
Morysa
zbyt
balustradami
sprawia
tonii.
silnie zaznaczony
został
balu
syl
szopce
wysrebrzonymi
p o z i o m y p o d z i a ł b u d y n k u , w s k u t e k czego
ona w r a ż e n i e
płaskiej.
D r u g ą z d w ó c h pierwszych nagród otrzymał, jak już
Dwie
Aleksander
roku
nimi
ZOFIA
Kudłek
i zdobywca
poprzednim, W a c ł a w
Szopka
konkursie
pierwszej
otrzymali
nagrody
w
Morys.
W a c ł a w a M o r y s a ( r y c . 1), ś r e d n i e j
wspomniałam,
Aleksander
Kudłek.
Szopka
jego
i r y c . 4), k t ó r ą
zaliczyć m o ż n a
raczej
do ś r e d n i c h ,
ma
trzy w i e ż e z z a k o ń c z e n i a m i g o t y c k i m i , z t y m , że d w i e
wielkości,
d w u p i ę t r o w a , ma trzy w i e ż e barokowe, p r z e s t r z e ń
zaś
w i e ż e boczne p o k r y t e s ą s t o ż k o w a t y m i daszkami,
ża
środkowa
zaś wzorowana
jest
na
gotyckiej
wie
wieży
Kościoła
Mariackiego w Krakowie.
Przestrzeń
między
wieżami
wypełnia
gotyckim
dachem
wnęka
nakryta
ze s t e r c z y n a m i .
od w e w n ą t r z
trzy
wycięcia.
półkoliste
balustradą,
wybiega
lej w n ę k i K u d l e k
letniego: p o s t a ć
półkoliście
czerwone
robotnika
na
cinankami, tło
oświetlone
tyłu.
w stosunku
z
bardzo
szopka
wystawił
który
sąd
on
na
Mariackiego,
ciekawy
model
odrzucił,
od
—
wieżami
wartości
Trzy drugie nagrody otrzymali:
Szopka
kolo
postęp
1950
Ryc.
4. Szopka
krakowska.
Wyk.
Aleksander
Ryc.
5. Szopka
krakowska.
Wyk.
Władysław
scenograficzny,
tradycyjnej
k o w s k i e j i nie p r z e d s t a w i a j ą c ą
Doniec i Feliks
efek'.
wielki
następnie
skopiowanymi
odbiegającą
rurek
rurki,
z lat ubiegłych. W
konkurs
konkursowy
naturalistycznic
wy
płynami;
stanowi
do p r a c K u d ł e k a
roku
przedstawione
pionowych
barwnymi
dają
,.6"
promieniście
B o k i te.) w n ę k :
zaś — ścianka
rystyczny. Nagrodzona
z
dolnej
Sześcio
cyfra
starannie w y k o n a n y m i wy
napełnionych
od
Wewnątrz
tło s t a n o w i ą ułożone
pełnia draperia, ozdobiona
szklannych.
lico.
postumencie,
postacie r o b o t n i k ó w .
ma
otoczona
przed
sztandary. We w n ę c e
również
jej
wnęki,
przedstawił apoteozę Planu
na c o k o l e o d f r o n t u ;
są
zaś obramienie
Podstawa
szopki
kra
Gotfryd,
Jan
Parter i piętro s p r a w i a j ą
jest
dwupiętrowa,
pięcio-
kimi
kurs
nie
również
zdobywcy
barokowa),
konkursach-
Szopka
w kolorze, p o k r y t a
srebrnym
I
z wystawio
ezenkierowskiej,
ziomie.
ją
książce
J.
Krup
skiego.
trzech
Szopka
Feliksa
wa, o p i ę c i u
kończeniu
Szopka
M o l e n d y jest
wieżach
gotyckim,
sprawia
względem
wysokości
piąta,
środkowa
wrażenie
Jana
Dońca
z dwiema gotyckimi
barokowym.
piętrowo
coraz m n i e j s z e
rami. Na ogół
dobra
pod
jak
(ryc.
wieżami
kończeniu
—
o za
barokowa).
tak
zamiast
stanowi
parter,
wnęki, podparte dwoma
fila
o
boczne
gotyckie,
środkowa
•—
z bogato
ozdobioną
częścią
gór
prosty,
ozdobiony
Rozwój
mdłym
kolorze
liliowym.
przez
Kudłeka.
specjal
szopki
rozwiązań.
jak
gdyby
krakowska
przeobrazi
kiełkowy,
przeznaczony
do
wrażenie lekkiej
i jest
kolorystycznym. Zarówno
kon
kursie nie b y ł o ani jednego
pa
nawet
staniolu,
razie
po p e w n y c h
zawodzą.
p r ó b w t y m k i e r u n k u , lecz
tkwią
Zygmunta Ludwika.
I I I n a g r o d a ( r y c . 3). m a ł a .
jedno
mie,
punktu
piętrowa,
wieżyczkach
dasz
daje j u ż w i ę k s z y c h
kami
o
na
pięciu
wyróżnienie
ostrosłupowymi.
mieszczona
jest
Między
galeryjka,
wieżami
a z niej
bocznymi
u-
poprowadzone
są
jest
podpartym
traciło
po b o k a c h
wie
znajdują
trójkątnej,
kowatymi
szczytem,
się dwie p r z y b u d ó w k i
wysunięte
daszkami.
Całość
Władysława
o podsta
ku przodowi, nakryte
rach ciemnych, z p r z e w a g ą
Szopka
kolumnami;
utrzymana
jest
stoż
w
Turskiego
( r y c . 5).
że
szopkarstwo
jest
obecnie
Odrodzenie
i dalszy
w
for
szczytowego,
nie
rozwoju.
k t ó r e od p a r u
szopkarzy
krakowskie
obrzędową
jest
jedynie
w
rozwój
szopki k r a k o w s k i e j
przypadku
związania
wszystkim przy
do w y s t a w i o n e j w r o k u p o p r z e d n i m . J e s t ona
nastąpić
dwupię
s z o p k i na
trowa, o pięciu w i e ż a c h gotyckich; na ś r o d k o w e j , naj
do g r a n i a
wyższej,
i
piętra
niolem, w sposób naśladujący
piętrze
znajduje
się
kim; ściany parteru
szereg
stary m u r
okien
poszerzają
gwiazda.
wyklejone są
sta
z cegieł. Na
j u ż za
podtrzy
doroczne
j e j do
ośmiopromienna
i
przez
głoby
jest
dawno
jedynie
ciem, przystosowania
i pierwszego
lat
krakowskich,
funkc.,ę
stopniu
umieszczona
żadnych
tradycyjnej
r ó w n i e ż I I I n a g r o d ą , jest z b l i ż o n a w p e w n y m
Ściany parteru
by,
tego
kon
kursy.
żliwy
nagrodzona
się do
podejmują
wyjałowienia,
twórczości
swą pierwotną
mywane
kolo
fioletu i srebra.
fakt,
do
nie
możliwości
P r z y c z y n ą pewnego
na p a r t e r z e p o s i a d a p o r
trójkątnym
szopkarze
doszedłszy
obserwuje. się w
tal
z
niestety,
która,
trzy w i e ż e ś r o d k o w e . W n ę k a
kon
przedstawień.
Wciąż,
zakończonych
dla
ostatnim
nadawał
szopka
pozostałych
międzywojennego.
W
ku
bajek
m o d e l u szopki, k t ó r y
przeróbkach,
zasługuje
Z
do
na
Nadzieje,
teatrzyk
wystawiania
rodzaju
okresu
ona
również
się.
się w
starych
szopek z p o c z ą t k u
nawiązuje
zatrzymał
ż e szopka
dzieci,
bardzo
ż a d n y c h n o w y c h p o m y s ł ó w , ani
nie i n t e r e s u j ą c y c h
ustawione
po
mniejszych
całkiem
w
jest
wypełniają
do
V I I k o n k u r s , poza s z o p k ą w y k o n a n ą
nie p r z y n i ó s ł
dwupiętrowa,
na znacznie n i ż s z y m
szopek
(dwie
słabo, utrzymany
pod
s t r u k c j ą , j a k i przez z a s t o s o w a n i e r ó ż n o k o l o r o w y c h
pierów
ną
była
można
barokowa). Kontrast
b o c z n y m i i t r z e c i ą o za
Środek
wieżach
i kolorystycznym.
2)
szopka s p r a w i a
względem
trzypiętro
(cztery
przeładowanej,
architektonicznym
Szopka
dość duża,
równej
Zaliczyć
pa
jego, w p o r ó w n a n i u
roku.
i I I nagrody
kon
Dudzika,
poprzednich
ną w poprzednim
w
i Zdzisława
w
s t a n i o l e m . Jest p r a w i e ś c i s ł ą k o p i ą z n a n e j s z o p k i t z w .
publikowanej
bar
w s t a w i a j ą c y c h swe szopki na
zabrakło
rokrotnego
mdła
ciężkie i nie
wieżami.
w i e ż o w a ( d w i e w i e ż e b o c z n e •— g o t y c k i e , ś r o d k o w a —
dość
wrażenie
dzo w i ą ż ą s i ę z u m i e s z c z o n y m i n a d n i m i n i e c i o m a l e k
W ś r ó d szopkarzy
Gotfryda
Reinfuss
szopkę
Molenda.
Stefana
Turski.
R.
Kościoła
artystycznej.
Stefan
Foi.
Kudlek.
przede
świecki
teatrzyk
przedstawień
jej
nowych funkcji,
co
mo
przetworzeniu
kukiełkowy,
w
mo
z ży
nadający
świetlicach
sie.
szkolnych
przedszkolach.
Otworzy
twórczej
to
pracy
przed
szopkarzami
nowe
możliwości
i p r z y c z y n i s i ę do u t r z y m a n i a
o wykroju
gotyc
tradycji, której
upadek b y ł b y
się s k o ś n i e k u
dołowi.
polskiej sztuki
ludowej.
niewątpliwą
pięknej
szkodą
dla
fi.?
ANDRZEJ
CZARNIAK
PAJĄK
k o p a n é m , lecz i n a Ś l ą s k u
(podczas p l e b i s c y t u ) , a na
wet
biedą
w Warszawie. N ę k a n y
graniczącą
z
nędzą,
n i e r e z y g n u j e ze s w y c h a m b i c j i . W s t ę p u j e d o P a ń s t w o
wej
Szkoły
B u d o w n i c t w a na
chitektury.
Po
skończeniu
Ś l ą s k u , na
pięciu
kształcić się dalej w A k a d e m i i
kowie.
Zapisuje
zmusza
go
pragnie
Sztuk P i ę k n y c h w K r a .
się na studia, j e d n a k
do
Wydział A r
semestrów
zrezygnowania
z
brak
marzeń
pieniędzy
jego
życia.
Przyjmuje
posadę urzędnika w Śląskim Urzędzie W o .
jewódzkim,
sprawując
W
1930 r. p o ś l u b i a
łacz,
czekającą
wnuczką
W
w
budowami.
Roj
Ciu
jego
jest
przewodnika Wojciecha
Roja.
niego
słynnego
nad
Żona
na
1931 r. zostaje
Zakopanem
nadzór
Bronisławę
od
10 l a t .
przyjęty
jako
Gąsienicę
do
urzędnik
Zarządu
B u d o w l a n e g o i po z d a n i u e g z a m i n u
do
Miejskiego
Technicznego
Urzędu
administracyjnego
otrzymuje
uprawnienie
dowlanymi.
O d tej c h w i l i p o ś w i ę c a
kierowania
robotami
darce, j a k jego o j c o w i e i dziadowie, z ojca
z n a n i budarze na
dziną
syna
zastaje
go na
t y m stanowi
gróźb okupanta, odmawia wraz z całą
przyjęcia
kennkarty
Po z a k o ń c z e n i u
wego
na
Podhalu.
Druga wojna światowa
sku. M i m o
bu
się ulubionej b u -
wstępuje
wojny
ro.
„góralskiej".
i powstaniu Państwa
do M i e j s k i e g o O d d z i a ł u
Ludo
Budowlanego
oraz rozpoczyna w y k ł a d y w Szkole P r z e m y s ł u
Drzew
nego. W k r ó t c e
budar-
z a s ł y n ą ł j a k o najlepszy
k i d r e w n i a n e j na
Gdy
Podhalu.
przystąpiono
drzejowi
znawca
do b u d o w y M u z e u m L e n i n a , A n
Czarniakowi przypadła
rola kierownika ro
bót. B y ł j e d n y m z pięciu p r o j e k t a n t ó w
Schroniska
w
Pięciu Stawach Polskich i kierował osobiście całą
bu
d o w ą . Projekt schroniska w Pięciu Stawach został po
darowany
Państwu
Polskiemu
jako
czyn
społeczny
architektów — miłośników Tatr.
Polska
grudniu
lepszy
r.
kultura
ludowa
1952 r. z m a r ł
„budarz"
1900 n a
poniosła
Podhala.
Pająkówce
wielką
Andrzej Czarniak
Czarniak
(Gubałówka)
stratę.
Pająk,
urodził
w
W
Przez
naj
Urzędzie
Budowlanym,
ukochanej
budarce.
się
w
gminie Koście
ostatnie
dwa
lata
życia
nie p r a c o w a ł
poświęcając
się
Z ramienia P T T K
już
kierował
b u d o w ą s c h r o n i s k a na H a l i G ą s i e n i c o w e j
w
całkowicie
oraz
prze
wykoń
l i s k o . Z e s t r o n y m a t k i p o c h o d z i ł ze s t a r e g o g ó r a l s k i e g o
czał
rodu
s z c z ę d z i ł na t ę c i ę ż k ą p r a c ę
s w y c h sił. M i m o
rozwija
jącej się choroby, ostatniego
lata trzydzieści
parę
ra
Zawrat,
aby
..budarzy",
ukończeniu
mieszkających
szkoły podstawowej
we wsi Skrzypnę.
w Zakopanem,
p i ł na k u r s c i e s i e l s t w a w P a ń s t w o w e j
Szkole
Po
wstą
Przemy
słu Drzewnego w Zakopanem. Pierwsza wojna ś w i a t o
wa p r z e r w a ł a C z a r n i a k o w i n a u k ę . Ojciec jego, p o w o ł a ,
zy
budowę
wychodził
Skromne
nianego
wyżywić
drewnianej
rodziny,
więc
przez
Nic
schroniska.
(nosił
się z zamiarem
napisania
podręcznika
budarki), świetne
wyczucie
istoty
stylu
wezwanie
dzialności w s w o i m fachu. R e a l i z u j ą c np. p r o j e k t n a j
do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o w 1918 r. u c i e k a , j a k w i ę k s z o ś ć
bardziej znanego i s ł a w n e g o architekta, nie w a h a ł się.
budowach.
pracę
Stawów
Stawach.
podhalańskiego
r o b o t n i k na
rozpoczyna
Pięciu
zarobkową
jako
chłopak
nie może
Pięciu
w
C e c h o w a ł a go ś w i e t n a z n a j o m o ś ć b u d o w n i c t w a d r e w
gospodarstwo
na P a j ą k ó w c e
do
dopilnować budowy
n y do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o , g i n i e na w o j n i e .
matki
schroniska
Otrzymawszy
górali, w T a t r y na
S ł o w a c j ę . T a m , po w i e l u
dach, w J u r a n i o w e j
Dolinie
doczekał
się
przygo
zakończenia
w o j n y . W s t ę p u j e n a t y c h m i a s t do f o r m u j ą c e g o
się w o j
ska p o l s k i e g o i zostaje w c i e l o n y do 18 k o m p a n i i p o l o
wej 2 p. s a p e r ó w . Po ostatecznym z a k o ń c z e n i u
wojennych
powraca
do S z k o ł y
i w 1925 r. k o ń c z y k u r s
Równocześnie
góral wstępuje
Przemysłu
działań
Drzewnego
ciesielstwa.
ambitny,
rwący
s i ę do
życia
młody
ł e m bierze u d z i a ł w zawodach narciarskich, z d a j ą c po
nadto egzamin
na
p r z e w o d n i k a I I I k l a s y po
Nie
to
jeszcze
zadowala
jego
ambicji
i
Tatrach
zamiłowań.
W y s t ę p u j e w a m a t o r s k i m zespole m ł o d y c h g ó r a l i ,
gra
j ą c y c h regionalne sztuki i t a ń c z ą c y c h , nie t y l k o w Za-
R4
poczucie
odpowie
o ile u w a ż a ł , że p r o j e k t a n t p o p e ł n i ! k a r d y n a l n y b ł ą d w
stosunku
do
zasad
zmiany proporcji
budownictwa drewnianego,
(np. dachu),
Cieszył się przyjaźnią
rów
wielu
żądać
czy i n n y c h
szczegółów-
architektów
i
s t o l i c y , lecz, m i m o s e r d e c z n y c h
profeso
stosunków
z ni
m i , n i g d y rúe czuł się k i m i n n y m n i ż b y ł z dziada
pra
dziada
do s e k c j i n a r c i a r s k i e j P T T . i z z a p a
b u d o w n i c t w a oraz
— budarzem
Podhala.
Pozostawił żonę i dwóch synów, którzy studiują
ar
c h i t e k t u r ę i j a k ojciec c h c ą p o ś w i ę c i ć s i ę p o d h a l a ń s k i e j
budarce.
Na
pogrzeb
Andrzeja Pająka
Czarniaka zjechał
z c a ł e g o P o d h a l a . P o g r z e b a n o go n a s t a r y m
(cmentarzu zasłużonych)
obok jego
lud
cmentarzu
dziadów.
W . T . G. W .