http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4538.pdf
Media
Part of Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3
- extracted text
-
1
Adeodatus
Ewa
Martyński:
Figury
przydrożne:
II.
1. Radłów
2
pow.
Brzesko,
1855 r. U. 2. Kamionna
Ludowa
rzeźba
zainteresowanie
liczba
kamienna
badaczy,
artykułów
MARTYŃSKI
wywołuje
o czym
poświęconych
coraz
świadczy
KAMIENIARZ
większe
wzrastająca
ł
temu
problemowi . Nie
Adeodatus
wać
w
Twórczość
tej
Nazwisko
dziedzinie,
Martyńskiego
rach p r z y d r o ż n y c h
Adeodatusa
pojawia
występujących
Brzesko, B o c h n i a i D ą b r o w a
Martyńskiego.
się na
na
kilku
figu
terenie . p o w i a t ó w
Tarnowska. Martyński
po
takt
z pobliskimi
należał
on
miejskich
do
przebywa.
Wiadomo ponadto,
gdzie r ó w n i e ż
Przywędrował
wskazuje
na
się w
zapewne
z
to spolszczona
Borzęcinie
Słowacji,
niarzami.
Sygnując
nazwiska.
nazwiska
tytuł
jak
później
musiała
uwagę
stwo, należące
tradycji
miejscowego
rodzinnej
proboszcza,
przejawiał,
który
ożenił się z siostrzenicą
urodził
mu
się
syn,
któremu
się
tak
nim
proboszcza
nadano
zaopiekował.
i w
imię
roku
1833
Adeodatus.
w
2
zetknąć
swoje
majstra.
praco
drewnie.
samoukiem.
mieć
kon
kamieniarskimi. Być
może
pracujących
sezonowo
obecnie
Twórczość
1852—1889,
jest
czas p r z e b y w a ł
w
Brzesku,
się z zawodowymi kamie
figury,
Praca w
do j e g o
na
dodawał
zawodzie
zawsze
pięć
w
do
kamieniarza
gospodar
rodziny. Z m a r ł
cmentarzu
Martyńskiego
obejmując
w
„bocianów".
p r z y n o s i ć m u dochody, skoro z a k u p i ł
1895, p o c h o w a n y
cinie .
był
że musiał
kamieniarskich, tzw.
że jakiś
mógł
na
j e g o s y n , d u ż e z d o l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e , co z w r ó c i ł o
Według
i ojciec
Martyński
ośrodkami
jego
Martina
forma
roku
jak
jednak,
kamieniarzy
koło
osiedlił
rodzinną
warsztatach
c h o d z i ł z B o r z ę c i n a , gdzie jego r o d z i n a d o t ą d
Jan,
tak
jego w s k a z u j e
Ojciec
jego,
B O R Z Ę C I N A
Ojciec r ó w n i e ż m i a ł u d z i e l a ć m u p i e r w s z y c h w s k a z ó w e k .
twórców
Jan
1857 r.
albo inaczej Adeodat, z a n i m z a c z ą ł
Zgodnie z tradycją
w
Z
kamieniu, rzeźbił
od r z e c z y w i ę c b ę d z i e w s p o m n i e ć j e d n e g o z c i e k a w s z y c h
1810.
Bochnia,
Śnieżyńska-Stolot
A D E O D A T U S
jak
pow.
w
roku
Górnym
Borzę
się
latach
zamyka
sygnowanych
w
i kilka
przy-
131
kamienne
posągi
nastu
na ogrodzeniu k o ś c i o ł a w B o r z ę c i n i e , w k o ś c i e l e w
pisywanych
Szczu-
dodatkowo na
rowej,
mu
figur
przydrożnych,
Szczepanowie, Bilczy i
Szczegółowo
nymi.
zajmiemy
Najstarsza
pochodzi
z
z roku
i
znajduje
ulicy
Brzeskiej.
Dziełem
trzon
ustawiony
na
figur
się
Posąg
Chrystusa
św.
Radłowie
jest
czasie r e s t a u r a c j i
jedynie
czterech
stron
Piotra,
Matkę
i
św.
u szczytu, e k l e k t y c z n y w
w
tu
przy
z
św.
Katarzynę
przydroż
Martyńskiego
w
i pokryty
przedstawiającymi
z Dzieciątkiem,
powstać
figurami
Martyńskiego
cokole
Boską
siał
jego
sygnowanych
1855
płaskorzeźbami,
Łękach.
się
figury
Wojciecha.
formie,
w
1885
3
01. 1).
przypuszczalnie
stroju
rzymskim,
na
ruinach
trzonu ma
roku
Boskiej
1857
powstała
z Dzieciątkiem
pogańskiej
formę
figura
we
wsi
z
posągiem
Kamionna
w
Matki
powiecie
Druga
później
w y m i e n i o n y , przypuszczalnie
Borzęcina
ten
figury
figur
cach z r o k u
przypisywanych
o w a l n y c h p ł y c i n a c h , oraz s c e n ą k o r o n a c j i M a t k i Boskiej
(U. 2). Z k o l e i w i a d o m o , ż e w
tyński figurę stojącą
skich.
Trzon
na
ustawiony
roku
Rynku w
na
1865 w y k o n a ł
Biskupicach
cokole
Mar-
przedstawiającymi
oraz postacie ś w . W o j c i e c h a
Dwie
następne
'domem
z
scenę
i św. P a w ł a
sygnowanych
6
Martyńskich ,
Ofiary
i
w
figur,
1883 i 1889,
twórcy.
dwukrotnie powtórzona
Jest to
a powstały
trzonie
na
trzech
bokach
Boską
Boskiej
Wietrzychowi
najstarszą
1856 w
ze
znanych
przedstawia
Dolnym
Borzęci
płaskorzeźbami,
wyobra
Bolesną,
Zestawiając
z roku
nad
którą
unosi
rozliczne
drożnych występujących
typy
Małopolski,
silnymi
( i l . 4,
mi
operujących
i tzw.
figury
życia
menty
sama
figura
czącego.
na
cokole,
do d r u g i e j
wyrzeźbiono
kamiennych
Martyńskiego
z wymienionych
grupę
ograniczają
ele
wień
zaliczyć
właśnie
kładzie
główny
nich
rzeźbiarski
które
wyróżnić
architektoniczny
należy
dwu-
3
przy
grup, k t ó r a
nacisk na . s t r o n ę r z e ź b i a r s k ą . W
typ
figur
wprowadzenia gzymsu
dol
figur
można
podziałami
„rzeźbiarskie",
a r c h i t e k t o n i c z n e do
Figury
Chrys
na terenie p o ł u d n i o w e j i p o ł u d
niowo-wschodniej
ta
się
1857.
figur
5).
pew
w c h m u r a c h Oko Opatrzności, św. S t a n i s ł a w a i św. W o j
płas
z w i e ń c z o n y m g r u p ą W n i e b o w z i ę c i a M a t k i Boskiej. W
kondygnacji
Serce C h r y s t u s a z r o k u
Matkę
z
z grupą Matki
z posągiem
( i l . 7), o t r z o n i e p o k r y t y m
żającym
Martyńskiemu
i św. Róży w
byłaby
Borzęcinie,
koniec
wy
został
przepro
ciecha oraz b y ć m o ż e f i g u r ę z Ł ę t o w i c z p o s ą g i e m
pod
ustawionym
czasie
tusa N a z a r e ń s k i e g o ,
tu
( i l . 3).
7
W
trzonu
jest
Abrahama
w
Wojniczu
pochodzą z lat
dwukondygnacjowym
5
kapitelu,
Radłow-
zwieńczony
g r u p ą C h r z t u Chrystusa. B o k i t r z o n u ozdobione są
korzeźbami
4
8
1852 , k t ó r a
j e g o p r a c ( i l . 6). Z k o l e i f i g u r ę
9
kondygnacja
restauracji.
Wśród
jącym
owej
w
w
stojącego
chmury.
fragment
n o ś c i ą jego a u t o r s t w a jest f i g u r a
nie
ściany
ręce,
o szerokim
z
w
Boczne
młodzieńca
w
kolumny
wyobrażającą
ma
przedstawia
świątyni.
ciężkiej
figury
wadzonej
Martyńskich
jako
męczeńską
padku
są
132
Adeodata
z palmą
płaskorzeźbą
ozdobione
bocheńskim.
nej
św.
domem
płaskorzeźbę
pokrytej
postaciami św. Wojciecha i św. Macieja, umieszczonymi
o
ścianie
Różańcowej, św. Dominika
W
przed
Figura przed
tylnej
jącą
mu
roku
apostołów.
został
wypadku
dwóch
ostat
zmodyfikowany
przez
4
Adcodatus
Martyński:
Figury
przydrożne:
II. 3.
Bisku
pice
Radłowskie
pow.
Brzesko,
1865 r. II. 4.
Borzęcin
pow. Brzesko,
1889 r.
pow. Brzesko,
1883 r. II. 5. Wojnicz
II. 6. Wietrzychowice
pow.
Dąbrowa
Tarnowska,
1852 r.
S z c z e g ó l n i e m o ż n a to z a u w a ż y ć w
wych,
jak
Matka
Boska
Chrzest
Chrystusa
krotnie
powtarzający
Obok
widocznej
z
wypadku
Różańcowa
Biskupic
się
w
grupie
w
zespoleniu
układ
głów,
np.
Matki
Boskiej
Różańcowej,
członkowanie
we
Wniebowzięciu
stają
się
w
staci
w
czy
św.
motyw
Matki
Te
trzony
z silniejszym
tle, zaznaczonych
trzonem
w
reliefem.
św.
Róży
roz
i
dla
figur
do
Płaskorzeźby
w
przeciwieństwie
do
wyszły
z warsztatów
kamieniarskich,
gdzie
cokół i trzon
styczny
dla
rzeźb
z wnękami
Miękki
Martyńskiego
w u k ł a d z i e postaci, f a ł d ó w , jak
nych
rzeźb
Mar
na
po
umieszczonych
z
b i a r z postacie ś w i ę t y c h .
jak
chmury
przedstawione
razem
wykonywał
chmur
zaakcentowaniem
stosunku
na
dekoracyjne
kłębiaste
charakterystyczne
płaskorzeźbie
postaci
prze
klębiastych
Sceny
pierwszoplanowych
dwu
( i l . 9).
jak
Dominika
Boskiej.
zdobiące
czy
pfektów
szczególnie
tyńskiego.
są
szat
grupo
Wniebowzięcia
leży p o d k r e ś l i ć w y k o r z y s t a n i e t a k i c h
ciwstawny
ujęć
Wietrzychowic,
Radłowskich
temat
umiejętności
z
te
powstały
figur,
które
kamieniarz
rzeźby
a
rzeź
modelunek
charaktery
przejawia
się
zarówno
pełnych,
pulch
i formie
twarzy.
5
6
nadanie drugiej kondygnacji f o r m y
ny. Zastosowany t u t y p f i g u r y
s p o t y k a n y c h , nie
Martyńskiego,
zbliżonej
należy
do
kolum
do b a r d z o
rzadko
jest on j e d n a k o r y g i n a l n y m
gdyż
na
kilka
lat
pomysłem
wcześniej
występuje
w figurze z U ś c i a Solnego, w y k o n a n e j przez nieznanego
kamieniarza w
roku
1863
zdobiące boki figur we
skiego
jak
i
umieszczone
lub
( i l . 8). P ł a s k o r z e ź b y
wcześniejszych
większość
są
w
figur
typu
półkoliście
owalnych wgłębieniach.
dwie ostatnie figury,
zamkniętych
dolna
jest z trzech s t r o n j e d n o l i t y m
część
fryzem
apostołów, odmiennie niż figura
nione
posągu,
były
swoich
jak
wolą
lub
związku
z ł o ż o n y m z postaci
w
zarówno
wień
przedstawień
który
czczony
z tym
znowu
pokryta
z U ś c i a Solnego. T e m a t y
bocznych
fundatora,
patronów
zerunek. W
i
płycinach
są
trzonu
p o j a w i a j ą c e się w figurach p r z y d r o ż n y c h ,
czącego
Martyń
„rzeźbiarskiego"
Przeciwieństwem
gdzie
świętych
pracach
wybierał
okolicy
poszczególne
uzależ
zazwyczaj
cudowny
wi
rzeźby
łą
nie
czyły się w j e d n o l i t ą całość t e m a t y c z n ą . W d w ó c h
nich
w
figurach
całej
pełni,
formalnym.
Martyńskiego
jednolitość
podkreślona
odpowiednim
Apostołowie
przedstawieni
ta
ostat
występuje
rozwiązaniem
w
dolnej
kon
dygnacji stoją z wzniesionymi głowami, obserwując
nę Wniebowzięcia.
rami
figury
oddziela
ziemską
poprzez
moment
Posągi
sferę
od
niebieskiej.
kolumny
drugiej
kondygnacji,
unoszenia
Madonny
świętych
rakteryzuje
pokryta kłębiastymi
wprowadzenie
materializowanie
kreślić
Kolumna
zwarta
wieńczące
figury
kompozycja
Zwężenie
powoduje
co
przez
miało
odpod
anioły.
Martyńskiego
i duże
sce
chmu
wyczucie
cha
bryły.
133
Jak
Jak
należy
one
określić styl figur
powstały
i na
ile
są
i rzeźb
jego
Sztuka m a ł o m i a s t e c z k o w a
Martyńskiego?
samodzielnym
wy
nie a s y m i l o w a ł a w z o r y
leźć
tworem?
te
Kamieniarze-rzeżbiarze
pracujący
mieniarskich,
które
wie,
Żywcu,
Myślenicach,
wie,
posługiwali
wanymi
jeszcze
się
najczęściej
reprodukującymi
w
są
Bochni,
Brzesku
drukowanymi
w
Lipsku,
wzory
figur,
czynne w
Tarno
wzornikami,
wyda
Monachium
ołtarzy
stylach. Przenoszone
na
dzeniu
niewielkich
głównie
projektami figur
nąca
zmian
z życzeniem
się
od
średniowiecza,
tradycja
posługiwania
stanowiły
podstawę
Wiadomo,
że
artyści
twórczości
i
w
ludowi,
Wartość
rzeźb
kalkę,
po
do
podobny
stawały
Trwała
sposób
więc
tutaj
wzory,
prac
stawienia,
ale
tyński
musiał
zmieniał
ma
on
w
inwencji.
i
podstawę
pracują
dla
z
oleodrukami
nabożeństwa.
powstałych
w
tym
procesie
wieku
oporu, p o w t a r z a j ą c
czerpał
z wzoru
gruntownie
jego
korzystać
pewno
ze
jeśli
nie
przed
formę.
Mar-
z
wzorników
graficznych.
artysty
134
i stąd
zapewne
płynący
z
ludowego.
niej
dużej
ilości
szczególnie
się
w
Poziom
miejscowych
również
grupie
wieku
XIX
w
kościołów.
rzeźbach
Tradycje
Martyńskiego,
Wniebowzięcia.
artystyczny
rzeźb
Martyńskiego
odróżnia
z n a c z n i e od f i g u r w y k o n y w a n y c h w w a r s z t a t a c h
niarskich,
np.
Samka
Bochni.
się
w
w
w
częstokroć
zasadzie
waniu
Stopień
Przy
uderza
W
okolicznych
warsztacie
sztuki
z Radłowa
wsiach
Wojciecha
bierze
jest
dobrym
jedynie pełna
uroku
tu
opano
naiwność
i Biskupic
powiatu
je
kamie
który
ludowej,
całkowicie
rzeźb, zwłaszcza
łowskich.
mu
prymitywizmu,
wykładnik
niewielki.
warsztatu
niektórych
najbliższym
za
chęt
Rad-
bocheńskiego,
Brzeska i D ą b r o w y Tarnowskiej, w Uściu Solnym, Przyb o r o w i e i Pasiece O t f i n o w s k i e j
chodzące
jemy
ten
z początku
wieku
podobny
pracom
styl
jest,
jak
się
zasymilowanych
naiwnością
wydaje,
tradycji
spotyka
XIX, w
się
Martyńskiego
wynikiem
(11. 10).
ze
po
odnajdu
połączenia
postbarokowych
prowincjonalnego
figury
których
Styl
silnie
swoistą
środowiska.
XIX
istnie
typ
wzorów
sobie i n d y w i d u a l n o ś c i
tradycję
swej
do
to
na
które
T w ó r c z o ś ć jego, na p ó ł r z e m i e ś l n i c z a , o p a r t a jest
o starą
ciąg
łącznie
również
kamieniarskich,
Nie
ludowy
one
z książeczek
najmniejszego
Artysta
roz
cechową,
pracowali
u
jący wzór.
się
własnej
jako
,
ikonograficznych
rozwinięcia
dewocyjnymi
linii
w
1 0
przeprowa
była jednak różna . Zawodowy rzemieślnik
s z e d ł po
Gróden
pqprzez p r o d u k c j ę
wykorzystując
artystyczna
i
się pomocniczymi wzorami,
różnorodne
obrazkami
i
zamawiającego,
przydrożnych.
ka
Krako
czy
licznych
zgodnych
warsztatach
dotąd
w
wyczuwa
1.połowy
barokowe, k t ó r e m o ż n a było zna
jednak
urok.
P R Z Y P I S Y
1 R . R e i n f u s s , Rzeźba
figuralna
Łemków,
„ P o l . Szt.
L u d . " X V I I , 1963, s. 123. — K . W o l s k i , Z badań
nad
kamieniarstwem
ludowym
na Roztoczu,
„Rocznik M u
z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , I , 1960, s. 113.
2 D a n e d o t y c z ą c e A . M a r t y ń s k i e g o z e b r a n o w czasie
b a d a ń terenowych prowadzonych przez P r a c o w n i ę
ba
d a n i a s z t u k i l u d o w e j I S P A N ( W y w i a d y N r 71862, 71879,
72108, 74358). — K s i ę g i p a r a f i i
Borzęcin,
Mortuorum
10
Figury
przydrożne:
Bochnia,
1863 r.
Solne,
1845 r.
II.
II.
9.
7. Borzęcin
pow.
Brzesko,
wyk.
1856
Grupa
Wniebowzięcia
Matki
Boskiej,
1888—1913, s. 13 w y m i e n i a j ą w d n i u 26 l u t e g o 1895 z g o n
A. Martyńskiego w
62 r o k u
życia na
^pneumonie'".
W rubryce dotyczącej zawodu odnotowano: „scułptor".
3 Napis
na
trzonie
figury:
„Fondacyja
Błażeja
i M a r i a n n y ż o n y M e n d u s ó w R. 1855". P o n i ż e j : „ R e s t a u r o
w a ł P i o t r i M a r y . . . M e n d y s e R . 1885". Z t y ł u : „ M a j s t e r
Adeodatus Jan M a r t y ń s k i " .
4 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ A d e o d a t u s J a n
Martyń
ski, majster z B o r z ę c i n a " . „ F u n d o w a l i Maciej Bednasz
i Wojciech G u r k a z d o ł o ż e n i e m G m i n y . P r o s z ą o w e s t h n i e n i e do B o g a R . P . 1857".
5 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ F u n d a c j a J a n a i M a r y j a n n y M a r c i n k o w s k i c h A D 1865". Z t y ł u : „ A d e o d a t u s M a r
tyński majster z Borzęcina".
6 N a p i s na
trzonie figury:
„Przez cherubiny
do
n i e b a w z i ę t a za d z i e ć m i T w e m i m ó d l s i ę o ś w i ę t a " .
Z tyłu: „Fundatorzy Adeodat i Maryanna
Martyńscy
R.P. 1883".
Fot.:
Jan
r. Adcodatus
wyk.
1883
7
Jan
r.
Martyński.
Adeodatus
II. 8. Uście
Solne
Martyński.
II. 10.
N a p i s n a t r z o n i e f i g u r y o d t y l u : „ A D 1889
Martyński z Borzęcina".
pow.
Uście
Adeodat
8 Figurę
z Wietrzychowic
jako w y k o n a n ą
przez
Martyńskiego notuje „Katalog z a b y t k ó w sztuki w Pol
sce", I , r e d . J . S z a b l a w s k i , W a r s z a w a 1953, s. 142.
I s t n i e j ą c a sygnatura uległa zniszczeniu zapewne
w
czasie o d n o w i e n i a f i g u r y w r o k u 1964, k i e d y s t a r y n a p i s
zastąpiono m a r m u r o w ą tablicą.
9 N a p i s na cokole f i g u r y : „ P o s t a w i o n o R o k u
1856.
R e s t a u r o w a ł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i . . . 18...".
10 W s p o m n i a n e
wzorniki
kamieniarskie
zostaną
omówione szczegółowo w przygotowywanym
artykule
o k a m i e n i a r z a c h l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na terenie p o łudniowowschodniej Małopolski.
11 P r o b l e m t e n ' p o r u s z y ł K . P i w o c k i , Podnieta
zacja,
Sztuka
i historia,
w: [Księga p a m i ą t k o w a
p r o f . M . W a l i c k i e g o , W a r s z a w a 1966, s. 217].
Swiderski
i
reali
k u czci