Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2719.pdf

Media

Part of Sztuka New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4

extracted text

niemal w każdej dziedzinie: od paranaukowych koncep­
cji przez społeczne utopie po nowe inspiracje w sztuce.
Współczesne, pojemne rozumienie metafory New Age
spopularyzowała Marylin Ferguson w wydanym w 1980
roku bestselerze The Aquarian Conspiracy. Dzisiejsze ro­
zumienie Ery Wodnika dobitnie wyraża Lazaris: „New
Age jest osobistym doświadczeniem. Nie czekaj na żadną
specjalną astrologiczną datę. Nie czekaj, aż inni powiedzą
ci, kiedy się zacznie. W samym środku twojej Starej Ery
inni odnaleźli swoją Nową Erę. Pojawia się ona dla każ­
dej osoby indywidualnie. Nie czekaj!" (Lazaris 1987, 9).

NEW AGE

A N N A

E.

K U B I A K

Sztuka New Age

New Age

A

by przybliżyć się do pojęcia sztuki New Age, na­
leży sobie odpowiedzieć na pytanie: czym jest
New Age? A pytanie to nie należy do łatwych
i dających odpowiedzi jednoznaczne, zacznijmy od tego,
że pojęcie Nowej Ery ma bardzo stare tradycje. Używane
tutaj zamiennie z „Erą Wodnika" wiąże się ze starożytny­
mi astronomicznymi obserwacjami. Zjawisko precesji
punktów równonocy polega na cofaniu się w pasie zodia­
ku punktu wschodu Słońca w czasie wiosennego i jesien­
nego zrównania dnia z nocą. Postrzegany z Ziemi pełny
obieg zodiaku przez punkty równonocy trwa około 25
700 lat i zwany jest rokiem Platona. Późniejsze teorie
astrologiczne i ezoteryczne stworzyły historiozofię er, któ­
rym patronują znaki zodiaku. Już samo wyznaczenie po­
czątku ery Wodnika wywołuje różnice zdań. Jedni twier­
dzą, że już wkroczyliśmy w Nową Erę, inni, że nastąpi to
w przyszłości. Wystarczy przypomnieć sobie dyskusje nad
dużo prostszym do wyznaczenia początkiem nowego X X I
wieku, by ze zrozumieniem odnieść się do historiozofii
operującej archetypami kultury. Zmiany cywilizacyjne
dokonują się stopniowo. Większość zwolenników tych
koncepcji zgadza się, że żyjemy w czasach przejścia. Judeochrześcijańska charakterystyka Nowej Ery została wzbo­
gacona o wątki orientalne - dalekowschodnie - w pra­
cach ruchu teozoficznego. Popularyzacja oczekiwania
Ery Wodnika na masową skalę dokonała się w okresie
młodzieżowych ruchów kontestacyjnych. Idee New Age
wyszły poza elitarne kręgi, a towarzyszyła temu twórczość

* Artykuł jest częścią redagowanej książki pt. New Age. Tekst
ten powstał podczas pracy nad scenariuszem wystawy Sztuka New
Age przygotowywanej ptzcz autorkę, Roberta Andrzeja Dula i Mał­
gorzatę Just. Wystawa jest planowana w Państwowym Muzeum Et­
nograficznym w Warszawie. Wysrawa ma być uzupełniona o muzy­
kę New Age. Charakterysryczna dla niej jesr reperycyjność inspiro­
wana utworami Erica Satie oraz: morywy oraz insrrumenty etniczne
(przede wszystkim bębny), motywy muzyki dawnej (np. „Officium"
Jana Garbarka), odgłosy narury, elektroniczne utwory. Osobnym
nurtem są kasety z tekstami nurru „pozytywnego myślenia". Bada­
nia autotki byty wspierane przez Research Support Scheme of the
Open Society Suppott Foundation, grant no.: 1150/1998

202

New Age w najszerszym rozumieniu to nieodrodne
dziecko współczesnej kultury, zwanej przez niektórych
ponowoczesną lub postmodernistyczną. New Age bywa
nazywany śmietnikiem wszystkich wieków. Opisy kultu­
ry Nowej Ery sięgają porównań do teologii negatywnej.
Manifestacje kulturowe korzystają bowiem z moderni­
stycznych tęsknot, by doprowadzić je do skrajności, jak
również ujawniają i podnoszą do potęgi te tendencje,
które moderna usiłowała kamuflować. Są to: przypadek,
ambiwalencja, eklektyzm, pluralizm, zacieranie granic,
burzenie klasyfikacji, anarchizm, płynność, zmienność
jako esencja rzeczywistości, autonomiczność elemetów,
które nie składają się na spójną całość, ale raczej uczest­
niczą w grze dyskursów, przewaga obrazu nad słowem,
efemeryczność, niekonsekwencja, niekonkluzywność.
New Age nie mieści się w żadnej z dotychczasowych ka­
tegorii socjologicznych ani antropologicznych. Charak­
teryzuje ją surrealistyczna, wybuchowa intertekstualnymi odniesieniami mieszanka obecna we współczesnej
kulturze. Nowa Era znosi kulturowe podziały między
różnymi tradycjami, religiami, między kulturą elitarną
a popularną, dziedzinami takimi, jak: nauka i religia, re­
ligia, psychoterapia i medycyna, między kulturą Wscho­
du i Zachodu, tym, co materialne i duchowe, tym, co
wewnętrzne i zewnętrzne. „Czyste produkty" (Clifford
1988,5) kulturowe stały się drobnymi elementami
współczesnej hybrydy. Dyskurs New Age jest klasycz­
nym przykładem mieszania gatunków, tworzy bricolage
pojęć antycznych, średniowiecznych, współczesnego ję­
zyka fizyki, psychoterapii, Internetu. New Age nie jest
kulturą alternatywną ani subkulturą. Jeśli już szukać
określenia, to jest raczej kulturą komplementarną, prze­
nika bowiem takie środowiska, jak polityczne, wojsko­
we, kręgi biznesu, profesjonalne ośrodki psychoterapii,
ośrodki pomocy społecznej, ośrodki edukacji. Można się
spodziewać, że podobnie jak w Stanach Zjednoczonych
i Europie Zachodniej coraz częściej będzie w Polsce znaj­
dować swój lokalny wymiar globalnych zmian. Katego­
rie przywołujące pojęcia przestrzenne (takie jak „środo­
wisko kultowe") czy tworzące wrażenie stałego i określo­
nego kanonu (jak ideologia czy światopogląd) mijają się
z duchem Nowej Ery dziewięćdziesiątych lat. W sposób
radykalny nieuchwytność zjawiska kultury Wodnika sta­
wia Bochinger (1994,35): (Termin)„«New Age» obec­
nie używany jest fantomem - ale fantomem, który zosta­
wił ślady w rzeczywistości!". Proponuję, by mówić raczej

Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE

o klimatach Ery Wodnika, w znaczeniu, w jakim używa
go dzisiejszy żargon młodzieżowy. W ramach klimatu
możliwych jest wiele odmian, klimat jest zmienny, prze­
nika on różnorodne formy krajobrazowe.
2

Szukając konkretnych przejawów kultury New
Age, można to pojęcie rozumieć jako termin „parasol"
obejmujący różnorodne, współczesne, to jest rozwija­
jące się od drugiej połowy siedemdziesiątych lat, zjawi­
ska kulturowe, jak: rozwijanie zainteresowań niekon­
wencjonalnymi terapiami i humanistyczną
psychoterapią, praktyki parapsychologicz
ne, wróżebne, astrologiczne, praktyko­
wanie w sposób ponad wyznaniowy rei
gijno-filozoficznych tradycji Wschodu
(np. taoizmu, buddyzmu, sufizmu, jo­
gi) i Zachodu (np. teozofii, antropo
zofii, różokrzyżostwa, nauk Gurdżijewa), tradycji Indian Ameryki Pół­
nocnej, szamanizmu. To, że owe
zjawiska łączą się w pewną (choć
chaotyczną) całość, świadczy ich
współobecność podczas festiwali
wzorowanych na londyńskim fe­
stiwalu Mind, Body and Spirit, na
łamach czasopism specjalizują­
cych się w podobnej tematyce,
odwoływanie się do tak szerokiego
spektrum zainteresowań przez we­
wnętrznych teoretyków.

mi innymi elementami. Podstawowym kryterium wy­
borów są osobiste doświadczenia, duchowa biografia
jednostki. W kontekście współczesnej duchowości mó­
wi się również o psychologizacji religii. Jest to wpływ
rozwoju teorii psychologii humanistycznej, od psycho­
analizy po Gestalt, psychologię transpersonalną, psy­
chologię zorientowaną na proces. Wouter Hanegraaff
(1996) zwraca uwagę na wpływ psychologii Junga
w wydaniu europejskim i ruchu Nowej Myśli w wyda­
niu amerykańskim. Amerykańska psycholo­
gia stworzyła kult „pozytywnego myślenia"
rozwijanego w podręcznikach samopomo­
cy oraz próbowała łączyć religię i psy­
chologię w koncepcjach nieświadomo­
ści Williama Jamesa. W jego koncep­
cji „podprogowego ja" (subliminal self)
Hanegraaff widzi zarys wodnikowego
Wyższego Ja. Nawiązując do ezote­
rycznego dziedzictwa, psychologia
głębi oddała mu, co należne: doko­
nała psychologizacji współczesne­
go ezoteryzmu (Hanegraaff 1996,
482).

W kontekście duchowości New
Age mówi się o religii a la carte.
Trzydzieści lat temu Thomas
Luckmann przewidział konse­
kwencje tego procesu: „Dzisiaj
«autonomiczna» jednostka staje
przed specyficznie religijnym mo­
delem również jako konsument.
Duchowość Nowej Ery
Inaczej mówiąc, model taki jest
jednym z możliwych wyborów jed­
Podstawową cechą odróżniają­
nostki" (Luckmann 1996, 136).
cą duchowość Nowej Ery jest saKonsument
uwolniony od obowią­
moreligijność. Pojęcie to zapropo­
zujących
wersji
świętości sam za­
nował Paul Heelas (1996), wska­
pełnia
swój
prywatny
kosmos. Jed­
zując na otwarcie sakralny status
nocześnie
jednostka
ma
do czynie­
„ja": przekonanie o pierwotnej
nia
z
postępującym
różnicowaniem
pełni i doskonałości osoby, zwanej
się modeli religijności. Na „ducho­
Wyższym Ja. W kręgu New Age
wym
bazarze" dostępne są książki,
dokonuje się rozróżnienia między
kursy
i wskazówki przewodników
„ja" codziennym, zaprzątniętym
Zdjęcie obrazu Jarosława M a r k i e w i c z a
już nie tylko z tradycji europej­
doraźnymi sprawami materialny­
Fot. Krzysztof Sabak
skich, wzbogaconych wznawianymi
mi, a „Ja" duchowym, nazywanym
pracami okultystów, astrologów, wróżbitów, ale i Dale­
czasem wewnętrznym głosem. Transcendencja, pozba­
kiego Wschodu (buddyzm, taoizm), Dalekiego Zacho­
wiona konotacji przestrzennych (wewnątrz-zewnątrz),
du (magia Kahunów) i Południa (wiedza tajemna Dooznacza duchową podstawę świata, mającą swój wy­
gonów). Pojęcie niewidzialnej religii w odniesieniu do
miar jednostkowy. Ów wewnętrzny głos jest jedynym
współczesnej duchowości zaproponował Luckmann.
oparciem dla jednostki. Owa samoreligijność odmawia
Stwierdził on też, że New Age jest jej dobrym przykła­
posłuszeństwa jakimkolwek zewnętrznym autorytetom.
dem. W literaturze socjologicznej mówi się również
Jedynym źródłem prawdy jest „wewnętrzny głos". Za­
o religijności ukrytej, wewnętrznej, rozproszonej (Ci­
miast o wierzeniach czy dogmatach mówi się w kultu­
priani 1989), subiektywnej (Grotowska 1999). Religia
rze Wodnika o wewnętrznych doświadczeniach. Reinstaje się niewidzialna nie tylko dlatego, że zanika
terpretując tradycję New Age proponuje religijność
w
publicznych instytucjach. Chodzi raczej o brak sze­
globalną i indywidualną zarazem. To od osobistych
roko,
publicznie podzielanego symbolicznego uniwerupodobań zależy dobór elementów prywatnych mitolo­
sum.
Święty
kosmos jest tkany jak osobisty pachwork.
gii, jeśli tylko mogą pozostawać w dialogu ze wszystki3

203

Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE

Drugą cechą niewidzialnej religii jest fakt, że zupełnie
nowe sfery stają się elementem indywidualnego ko­
smosu. Konsekwencją prywatyzacji religii jest „kurczą­
ca się transcendencja" (Luckmann 1990): z tradycyj­
nego punktu widzenia symboliczne uniwersum staje
się mieszanką sacrum i profanum. Religia przemieszcza
się z instytucji pierwotnych do wtórnych (o niskim
stopniu instytucjonalizacji), jak: kluby, fundacje,
ośrodki zdrowia holistycznego, ośrodki edukacji. Opi­
sywane wcześniej: nacisk na doświadczenie, demon­
strację umiejętności, nabywanie magicznych przed­
miotów (пр.: talizmanów, kamieni szczęścia, wahade­
łek, wietrznych dzwonków) sprawia, że trudno zgodzić
się z luckmannowskim określeniem „niewidzialna reli­
gia". Jest to raczej religia inaczej i gdzie indziej widzial­
na. Bliżej jej do ośrodka naturalnej medycyny i kursu
jogi niż do Kościoła.
4

Ważną cechą owej duchowości jest idea świętości:
przewaga pierwiastka immanencji. Pada tu wiele pro­
pozycji w reinterpretacji tradycji: uwewnętrznienie na­
uk Jezusa, idea boskiego Ja (przywołuje się tu indyjskie
pojęcie atmana), kontakt z Wyższym Ja lub Wewnętrz­
nym Głosem. Differentia specifica kultury Wodnika to
lokowanie (zdechrystianizowanej) Transcendencji paradoksalnie - w osobie, jak i wewnątrz naturalnego
porządku. Może on być rozumiany w kategoriach Matki-Ziemi zwanej Gają lub - szerzej - w kategoriach ko­
smicznych, nienegujących wartości materialnych. Jest
to więc religia „z tego świata", mówiąca o „wewnętrz­
nym królestwie niebieskim". Boskość człowieka utożsa­
miana jest z wewnętrzną Jaźnią (rozmaicie pojmowa­
ną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo­
mnianą, zdeformowaną w kulturze nowoczesnej,
a więc wymagającą „transformacji świadomości" w ce­
lu powrotu do źródłowej doskonałości. New Age od­
rzuca pojęcie grzechu pierwotnego odwołując się czę­
sto do teologii pelagiańskiej lub buddyjskiej. Pojęcie
„duchowość" zamiast religia wyraża przekonanie o jed­
ności leżącej u podstaw wszystkich religii. Zwane przez
socjologów „perenializacją" kultury (Heeelas 1996a;
od tytułu książki Aldousa Huxleya The Perennial Philo­
sophy, wydanie polskie 1989), jest jednym z czynników
wpływających na stosunek do tradycji.

Tradycje w New Age
W ten sposób uczestnik New Age opisuje nowe
miejsce tradycji w kulturze Wodnika: „Pierwszą rzeczą,
która mnie uderza, kiedy myślę o New Age, jest to, jak
trudno znaleźć w tej idei cokolwiek nowego. Czarownictwo, różdżkarstwo, chiromancja, astrologia, geomancja, chińskie feng shui, szamanizm, projekcja
astralna, piramidy i kamienne kręgi, istoty pozaziem­
skie i elfy, neolityczne wspólnoty rolnicze, buddyzm
tybetański, sufizm, zen, kabała - cóż jest nowego
w tym wszystkim? Jeśli chodzi o zawartość - niewiele,
lecz jeśli chodzi o strukturę, w której owa zawartość
204

się mieści - wszystko jest nowe. Pierwszym etapem
New Age jest tak naprawdę planetyzacja ezoteryki.
Jest ona wyzwoleniem «tajemnego ustnego nauczania» spod władzy średniowiecznych społeczeństw
i wrzuceniem go w świat kieszonkowych książek i mu­
zycznych płyt rockowych. Pierwszy etap planetyzacji
ezoteryki, lub - jak Freud mógłby powiedzieć - «powrót wypartych treści», zmierza do unieważnienia l i ­
niowego, racjonalnego panowania zachodniej cywili­
zacji z jej naiwnym dwuwartościowym i upraszczają­
cym rozszczepieniem między przyrodą a kulturą, ko­
biecością a męskością, nieświadomym a świadomym,
świętym a powszednim, ciałem a umysłem (...). Tak
więc zaczynamy doświadczać przesunięcia, zmiany,
metanoi, w kierunku, który dotychczas był przeczuwa­
ny jedynie w fantastyce naukowej, na przykład
w utworach Artura C. Clarke'a czy Stanisława Lema.
Obecnie znajdujemy się w sytuacji, w której technolo­
gia jest strukturą, a duchowość jest zawartością; atoli
jesteśmy świadkami zwrotu, którego istotą będzie to, iż
technologia stanie się zawartością, zaś struktura bę­
dzie kosmicznym życiem, gdzie kosmiczne życie jest in­
nym określeniem (...) duchowości. Ten zwrot jest do­
kładnie tym, co możemy zobaczyć w filmie Tarkowskiego-Lema - Solaris lub filmie Kubricka-Clarcke'a Odyseja Kosmiczna 2001 (...). Stąd archaiczna zawar­
tość New Age jest podobna do staroświeckiego małe­
go miasteczka z 1910 roku, które zaprasza nas do elek­
tronicznego świata Disneylandu. Zawartość jest ka­
muflażem dla struktury" (Spangler, Thomson 1989;
tłumaczenie za: Szewczyk 1996).
Osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte lata są czasem
ożywiania wielu różnych tradycji. Potrzebę, wręcz gar­
nięcie się do nich, wyraża serial Przystanek Alaska.
Znamienna dla naszych rozważań jest scena, w której
dwójka postkontrkulturowych bohaterów (podstarza­
łych hipisów): Adam (kwakr, chiropraktyk, kucharz)
i Ewa (która wierzy w leczenie Biblią, ale - jak mówi „nie jest ortodoksyjna", bo zadręcza również doktora
Fleishmana, lekarza konwencjonalnego) ma zadecy­
dować, jaki wziąć ślub. Adam powiada: „Powiem ci,
czego nie chcę. Nie życzę sobie, żeby to był ślub na od­
wal się. Chcę tradycji i rytuału. Chcę się poczuć jak
mąż (...). Muszę ci przypomnieć, że eksperymenty z lat
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyły się
klapą. To przez nie staliśmy się duchowo jałowi, puści
i wyalienowani". New Age to próba wyciągnięcia
wniosków z kontrkultury, to na swój sposób pójście na
kompromis. W końcu kulturę Wodnika tworzy poko­
lenie kontrkulturowe, które dorosło, założyło rodziny
i obrosło w garnitury, samochody i domki letniskowe.
Próbują oni znaleźć trzecią drogę: miniinstytucje, mi­
nimum przepisów, jasne reguły gry, zgodne z prawem
zasady działania oraz tradycje i rytuały, które dając
„ugruntowanie" (popularne pojęcie w New Age) nie
ograniczają ich rozwoju. Paul Heelas (1996a) nazywa
ten stosunek do kultury detradycjonalizacją, przez co

Атш Е. Kubiak • SZTUKA NEW AGE

205

Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE

Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE

rozumie przesunięcie autorytetu: z zewnętrznego auto­
rytetu tradycji do autorytetu jednostki.
New Age jest przeciwieństwem nostalgicznego oglą­
dania się na przeszłość, załamywania rąk nad „zanie­
czyszczeniem" tradycji, apokaliptycznej wizji końca. Kul­
tura Wodnika jest praktyczna i optymistyczna. Uczest­
nik mógłby za Cliffordem (1988, 5) powiedzieć, że „czy­
ste produkty zawsze szaleją", są w ciągłej transformacji.
Na trądycjonalistyczne próby łapania oczek w starej
pończosze odpowiada grą wyobraźni, humorem i ironią.
Tradycje stają się narzędziami dla osiągania takiego
„małego szczęścia", jak: zdrowie, szczęśliwy związek,
kariera zawodowa, materialny dobrobyt. Centrum no­
wego symbolicznego uniwersum stają się: troska
0 zdrowie i środowisko oraz relacje międzyludzkie. Na
ten kierunek miały wpływ: ekologia, psychologia hu­
manistyczna, Ruch Ludzkiego Potencjału i wzrost za­
interesowania cielesnością w kulturze ponowoczesnej.
Niebagatelny wpływ miała również antropologia kul­
tury. Książki np. Eliadego czy Castanedy zyskały wielu
czytelników spoza kręgu akademickiego.
Drogą, na której rozpowszechniane są metody du­
chowego rozwoju, jest konsumpcja. Wtajemniczenia
dostępne są za pośrednictwem pieniędzy, bez nich nie
można mieć książek, magicznych przyrządów, jeść
zdrowej żywności, uczestniczyć w kursach, warszta­
tach, festiwalach. Jak mawia Paweł Macura, „w New
Age wpisana jest komercja". Owo urynkowienie religii
jest szczególnie wyeksponowane podczas ezoterycz­
nych festiwali, gdzie sprzedawane są remedia medycy­
ny niekonwencjonalnej, psychotroniki, feng sfiui,
wróżby. Michael York w ten sposób rozumie konsumeryzm nowej duchowości: „W religijnym pluralizmie,
który charakteryzuje zachodnie społeczeństwo, religij­
ny wybór nie jest już dłużej zastany, ale jest przestrze­
nią różnych i różnie rozumianych możliwości. Sama ta
sytuacja powoduje ograniczenie wiary w absolutną
prawdę, a jednocześnie popiera niespotykaną dotąd
indywidualną i społeczną wolność, która z kolei po­
zwala religii przetrwać w trakcie «konsumowania»
a nie narzucania" (York 1996, 58).

Sztuka New Age
Sztuka New Age nie jest zjawiskiem jednorodnym.
Trudno jest nieodrodne dziecko kutury ponowocze­
snej wciskać w sztywny gorset łatwych klasyfikacji
1 wygodnych pojęć. Przyglądając się temu, co rozumia­
ne jest jako sztuka w środowiskach samych uczestni­
ków tego kręgu, zwróciłam uwagę, że pojęcie to jest
z jednej strony tak szerokie, że obejmuje właściwie
każdą dziedzinę życia. Edukacyjne programy New Age
zachęcają do kreatywnej zmiany życia: uczą sztuki ży­
cia. Element twórczości: osobistej innowacji, intuicji,
wyobraźni, towarzyszy każdej działalności. Można mó­
wić o sztuce terapii, sztuce projektowania wnętrz,
sztuce oddechu. Piękno - rozumiane w kontekście i n ­
207

dywidualnego smaku - jest wartością, która powinna
towarzyszyć każdemu momentowi życia. Dostrzeganie
piękna duszy drugiego jest kontinuum widzenia pięk­
na materialnego i natury. Panestetyczne podejście
obejmuje nie tylko troskę o siebie, bliskich, otoczenie,
ale również narzędzia pracy. Uczestnicy kręgów Nowej
Ery kierują się upodobaniem w wyborze wahadełka,
zapachu olejku do aromaterapii, akcesoriów feng sfiui sztuki aranżacji wnętrz.
Za kryteria wyodrębnienia sztuki New Age uznałam:
związek artysty ze środowiskami Wodnika lub przynaj­
mniej podzielanie zainteresowań New Age, reprezento­
wanych poprzez cztery ścieżki korzeni Nowej Ery. Jak
pisze autorka pracy o sztuce New Age: „(...) na zalicze­
nie do niego wpływ ma nie tylko ostateczny kształt form
plastycznych, ale również cały proces ich tworzenia,
który zaczyna się już w samej osobowości artysty, jego
światopoglądzie i działaniach, wpisujących się w ideolo­
gię New Age. Czynniki te rzutują na sposób kreacji
dzieła, co ma później konsekwencje w jego ostatecz­
nych funkcjach i kształcie. Dopiero te wszystkie ele­
menty razem wzięte pozwalają ustalić, czy dany wytwór
artystyczny można uznać za New Age'owy" (Just 2001).
Podobnie jak o samym zjawisku, trudno mówić
o sztuce New Age całościowo, gdyż linie demarkacyjne są tu płynne. Można jednak pokusić się o wskaza­
nie pewnych tendencji, wynikających zarówno z cha­
rakteru kultury ponowoczesnej, jak i wodnikowych
idei krążących w środowiskach New Age. Są to:
- brak ostrych granic sztuka/nie sztuka
- mieszanie konwencji i motywów, totalny eklektyzm
- korzystanie z wszelkich stylów: realizm, abstrak­
cja, surrealizm
- humor i zabawa z konwencją
- nieawangardowość, pastisz: sztuka New Age chce
przekazać stare prawdy, sięgając do tradycyjnych mo­
tywów i konwencji; jej nowość polega na niespotyka­
nym na taką skalę efekcie globalizacji: czerpaniu
z wielu naraz tradycji i tworzeniu własnych „widzimi­
się" bricólageów konwencji i motywów
- inspiracje wieloma tradycjami kultur archaicz­
nych, motywy etniczne
- sięganie do wątków tradycji ezoterycznych, moty­
wy okultystyczne
- elementy sztuki ludowej, jarmarcznej, odpustowej
- przedstawianie bardzo indywidualnych wizji we­
wnętrznych: amorficzne formy i przesiania psycholo­
giczne
- poetyka reklamy, elementy kultury popularnej
- poetyka „naturalna", „ekologiczna": wykorzysta­
nie surowców wtórnych, naturalnych (drzewo, papier,
kamień, muszelka, zasuszone rośliny)
- ulubione motywy natury: woda (wodospad, oce­
an, świat podwodny, rzeka), delfin, wieloryb, ogród
- ważne motywy religijne: anioł, Budda, mandala,
boskie wizerunki wschodnich i zachodnich religii
- przesłania ważnych egzystencjalnych idei: jedność

Anna E. Kubiak * SZTUKA NEW AGE

it Щ

9.

Sztuka jarmarczna.
Targi egzotyczne,
Łódź 1998. Fot.
A n n a E. K u b i a k

10. Sklep „ M e t a b r a m a "
G d a ń s k . Fot. A n n a
SHO-Ti»

Л,Мд

E. K u b i a k
1 1 . Sklep Targi

ц

egzotyczne, Łódź
1998. Fot. A n n a
E. K u b i a k

mikro- i makrokosmosu, wizje zaświatów po doświad­
czeniach śmierci klinicznej, reinkarnacja, związek
z naturą, mistyczna antropologia (aura, czakramy),
oświecenie
- pragmatyzm, sztuka służąca „Bogu rzeczy ma­
łych": zdrowiu, poprawieniu standardu materialnego,
związkom z najbliższymi.

Cztery ścieżki New Age
Sztukę New Age można przybliżyć, oswoić, zrozumieć
poprzez pokazanie jej korzeni. Chciałabym zaprezento­
wać współczesną sztukę lat 80., 90. i przełomu wieków
w kontekście czterech istotnych dla niej dróg idei. Są to
„ścieżki": kultur Innego, kultury zakazanej, kontrkultury
i kultury na sprzedaż. Nie jest to próba typologii, bowiem
wiele dzieł ma mieszane inspiracje, ale próba zrozumie­
nia fenomenu poprzez cofnięcie się do źródeł.

Ścieżka kultur Innego
Sztuka New Age czerpie garściami z wszelkich ob­
cych kultur. Często mówi się, że nie ma nic nowego
w New Age. Poniekąd to prawda. Chodzi jednak o to,
aby dawne mity i symbole odświeżyć i na nowo odczy­
tać. Uczestnicy kręgu Wodnika zgadzają się, że różne
kultury przekazują te same treści, gdyż natura człowie­
ka i świata jest jedna. Jedynie zewnętrzna forma różni
ważne wspólne wątki mityczne, wyrażające wewnętrz­
ne przemiany człowieka od narodzin przez inicjację,
sakrament miłości, śmierć. Sięganie do obcych symbo­
li pozwala odnowić spowszedniałe opowieści własnej
kultury i przeżyć na nowo misterium. Sztuka New Age
odkrywa kultury starożytne: Celtów, Sumeru, Egiptu,
kultury Orientu: Indii, Tybetu, Chin, Japonii, Indian
obu Ameryk. Jest to próba często śmiałych i kontro­
wersyjnych odczytań symboli, tak aby stały się drogo­
wskazem do ponowonego odkrycia ścieram przez czło­
wieka Zachodu. Przykładem są prace Justyny Kiewisz,
Axela Greya, Haliny Szejak, Elżbiety Doniec. Czy mi­
tologia planetarna, czerpiąca ze zbiornicy symboli
wszystkich kultur, ma szansę użyźnić ziemię jałową

208

I

współczesnego myślenia o sprawach ostatecznych? Na
to pytanie każdy musi odpowiedzieć sobie sam. Antro­
polog kultury nie może autorytatywnie osądzać współ­
czesnej religijności. W sztuce inspirowanej kulturami
Innego dominującym motywem jest mandala. Stała
się ona jednym z najważniejszych symboli wyrażają­
cych relację między indywidualnością (o której zacho­
wanie walczy ponowoczesny wędrowiec) a globalną
kulturą, widoczną szczególnie okiem internauty.

Ścieżka kultury zakazanej
W obrębie naszego kręgu kulturowego zawsze istnia­
ły ukryte nurty kultur utraconych (pogańskich), zakazy­
wanych (sabaty czarownic), marginalizowanych (gnostyczne ścieżki poznania: hermetyzm, astrologia, alche­
mia, kabała, teozofia, Tarot). Ścieżki Magów, dzisiaj do­
stępne poprzez literaturę i kursy, inspirują artystów do
tworzenia nowych kart Tarota, okultystycznych rysun­
ków, akcesoriów współczesnych rytuałów. Sztuka New
Age na nowo odczytuje symbole ezoterycznych praktyk.
Jedną z najbardziej znanych artystek jest Janina Kraupe
z Krakowa. Jej rysunki i obrazy są inspirowane astrolo­
gią, Kabałą, spirytyzmem. Autorka tworzy je pod wpły­
wem przeżyć medytacyjnych. Tak pisze o jej pracy Anto­
ni Szoska (w: Kraupe 1991): „Prostą ilustracją tego (me­
dytacji - A K ) jest bycie medium, które z jednej strony
jest niejako absolutnym poddaniem się nieznanym mo­
com z zewnątrz, z drugiej zaś pokazywaniem «ich» woli
innym, jak to ma miejsce podczas seansu spirytystyczne­
go. Dodajmy, nie tylko. Tak więc medytujący nie narzu­
ca swej woli światu, lecz pozwala, by rytm świata, a tak­
że jego obraz (sic!) przejawiały się w całej okazałości".

Ścieżka kontrkultury
Okres młodzieżowych ruchów 60. lat na Zachodzie,
a w Polsce 70. lat, przyniósł na niespotykaną dotąd
skalę popularyzację kultur Orientu, Indian obu Ame­
ryk, wraz z religiami Innego, jak również rewolucję
w dziedzinie obyczajów i społecznych koncepcji. Cho­
ciaż większość propozycji społecznych utopii zakoń-

Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE

czyła się klęską (odrzucono twarde narkotyki, lewico­
we poglądy i koncepcje społecznych komun), to
kontrkultura przyniosła wiele artystycznych propozy­
cji: (obok inspiracji kultur Innego) parateatr, inspiro­
wane wizjami po LSD malarstwo psychodeliczne, idee
medytacyjnych i onirycznych doświadczeń, jako temat
sztuki i poprzez owe wizje zgoda na subiektywne, oso­
biste opisywanie świata w sztuce. Przykładem są tu ob­
razy powstałe po eksperymentach prowadzonych przez
Stanisława Grofa, a przede wszystkim: powtórne prze­
życie narodzin. Przykładem są prace prezentowane
w książce Grofa (1999), prace Sławomira Kolo, Graży­
ny Cebo, Krystyny Gołaszewskiej, Elizabeth Poll-Sokołowskiej, Alicji Ziętek, Antoniego Przechrzty.

Ścieżka kultury na sprzedaż
Najwięcej zarzutów sztuka New Age zbiera pod
pręgierzem elitarnych spojrzeń rodem ze Szkoły
Frankfurckiej. Sztuka New Age jest nieodrodnym
dzieckiem zarówno jarmarcznej czy odpustowej kultu­
ry ludowej, jak i najbardziej współczesnej, budzącej
gorące spory kultury popularnej. New Age jest komer­
cyjny. Przykładem są szablonowe, produkowane maso­
wo gadżety psychotroniki, feng shui i inne dekoracyjne
przedmioty. Mają one przede wszystkim pragmatyczną
funkcję uzdrawiania i kierowania „energiami" (najbar­
dziej popularne pojęcie New Age). W sklepikach New
Age'owych (ale również i innych: pamiątkarskich, po­
dróżniczych i „gabinetach osobliwości") można kupić:
świece i kominki do olejków zapachowych (np. firmy
Neo Spiro z Częstochowy), lampki solne, fontanienki,
witrażyki, dzwonki, talizmany, aniołki, karty Tarota,
„łapacze snów", piramidy, symbol in-jang, pierścienie
i krzyże Atlantów, podróbki papirusów egipskich, wa­
hadełka, przyrządy do masażu, poduszki medytacyjne,
minerały, pomoce do aromaterapii, kubki i termosy
„magnetyczne", kryształowe kule, „cylindry fara­
onów", „świece Indian Hopi", przyrządy do pomiaru
bioenergii.
Cztery prezentowane ścieżki sztuki New Age poka­
zują jej symboliczne znaczenie: gnozę, drogę we­
wnętrznej wiedzy wiodącej do pełni, drzewa życia i po­
znania. Uczestnik New Age nie chce bowiem rozdzie­
lać tych dwóch członów. Pragnie oświecenia, ale nie
za cenę rezygnacji z korzystania z uroków życia. Uwa­
ża drogę poznania za równie — w dzisiejszych czasach egzoteryczną stronę jak samo życie. Chce żyć tak, jak
rozumie siebie i świat. Odrzuca więc opozycję: rozum
czy wiara. Zwraca się w kierunku antypodów nauki,
odkrywających mistyczną stronę rzeczywistości oraz
w kierunku form religijności akcentujących wewnętrz­
ne doświadczenie jako źródło wiedzy o rzeczywistości.
Cztery prezentowane ścieżki nie wykluczają się wza­
jemnie. Nie jest to, jak już pisałam, propozycja typolo­
gii. Stanowią one dopełniające się akcenty drogi wodnikowej gnozy. Droga ta wiedzie poprzez: czerpanie

209

z zachodniej ezoteryki, inicjację w kulturach Innego,
wewnętrzne poszukiwania, w których dzisiaj korzysta
się z psychoterapii, psychologii głębii transpersonalnej
oraz... poprzez pieniądze.
Symbolicznym środkiem, do którego prowadziłyby
owe cztery ścieżki, mogłaby być złota jabłoń. Symboli­
zuje ona zarówno drzewo poznania, jak i drzewo życia.
Jabłoń jest tu również newage'owa parafrazą mitu
chrześcijańskiego. Gdy tradycyjnie stała się symbolem
owocu zakazanego, tu jest z jednej strony odzyskana
i niewinna, ale w podejrzany sposób kiczowata.
Wybrana literatura
Bochinger Christoph
1994
„New Age" und modernę Religion: Religionswissenschaftliche Untersuchungen, Gutersloh, Chr. Kaiser
Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita
1999
New Age - nowe oświecenie?, Poznań, Fundacja Huma­
niom
C l i f f o r d James
1988
The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnogra­
phy, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University
Press
C i p r i a n i Roberto
1989
Diffused Religion and new Values in Italy, w: J. A. Beckford, T. Luckmann (eds.) The Changing Face of Religion,
Sage, London
Dobroczyński Bartłomiej
1997,
New Age, Kraków, Znak
Dobroczyński Bartłomiej
1992
Psychologia Ery Wodnika, „Znak", nr 447
Dobroczyński Bartłomiej
1991
Proteuszouie oblicze Wodnika, „Znak", 434
D o k t ó r Tadeusz
1993
Co to jest Neu< Age?, „Społeczeństwo Otwarte", 12,
s. 22-25
D o k t ó r Tadeusz
1996
Światopogląd „New Age", w: Doktór T. (red.), Ruchy po­
granicza religii i nauki jako zjawisko socjopsychologiczne,
tom 5, Warszawa, UW, s. 167-216
Drury Levi
1995
Psychologia transpersonalna, Poznań, Zysk i S-ka
Encyklopedia Nowej Ery. New Age
1996
red. Stefan Bednarek, Wrocław, Astrum
Ferguson M a r i l y n
1982
The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transforma­
tion in Our Times, London, Paladin
F i n c h e r S u s a n n e F.
1994
Kreatywna Mandola, Ravi, Łódź
G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.)
1995
Oblicza nowej duchowości, Kraków, UJ
Grof Stanisław
1999
Poza mózg. Narodziny, śmierć i transcendencja w psychote­
rapii, Kraków, Wydawnictwo A
Grotowska Stella
1999

Religijność subiektywna, Kraków, Nomos

H a n e g r a a f f W o u t e r J.
1996

New Age Religion and Western Culture. Esotericism in the
Mirror of Secular Thought, Leiden, New York, Koln, E. J.
Brill

Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE

H e e l a s Paul
1996
The New Age Movement. The Celebration of the Self and
the Sacralization of Modernity, Oxford, Blackwell
H e e l a s Paul
1996
Detraditionalisation of Religion and Self: the New Age and
Postmodemity, in: K. Flanagan, R Jupp (eds.) Postmodernity, Sociology and Religion, London, Macmillan
Huxley Aldous
1989

Filozofia wieczysta, Pusty ОЫок, Warszawa

1993

Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Bra­
ma
Just M a ł g o r z a t a
2001
Sztuka przebudzonych — Między magią i transcendencją.
Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age, Pra­
ca magisterska, Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­
rowej, UW, Watszawa
Kraupe Janina
Signatura rerum, Grupa Krakowska, Kraków

Kubiak A n n a E .
1995

New Age niejedno ma imię, „Społeczeństwo Otwarte" 1,
s. 17-21
Kubiak A n n a E .
1995
New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej, w: M. Goła­
szewska (ted.) Oblicza nowej duchowości, Uniwersytet Ja­
gielloński, Kraków, s 301-322
Kubiak A n n a E .
1996,
Ciało w nowych ruchach religijnych, „Nomos", nr 14,
s. 105-116
Kubiak A n n a E .
1996
Duch na sprzedaż, czyli Festiwal NEW AGE w Krakowie,
„Nomos", nr 14, s. 129-139
Kubiak A n n a E .
1996
Co przyniesie Nowy Wiek?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze", 8, s 2-6
Kubiak A n n a E.
1997
Klimaty New Age - strefy, pogranicza, prognozy, „Przegląd
Religioznawczy", 4/186, s. 129-142
Kubiak A n n a E .
1998
Kosmologia i antropologia uzdrawiania, „Promocja zdro­
wia", Instytut Kardiologii, Warszawa, nr 14, s. 40-53
Kubiak A n n a E .
1999
Le Nouvel Age, conspiration postmodeme, „Social Com­
pass", vol. 46 no. 2, s. 135-143
Kubiak A n n a E .
1999
O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: M. Kempny,
G. Woroniecka, Religia i kultura w globalizującym się świe­
cie, Kraków 1999, Nomos, s. 71-78
Kubiak A n n a E .
2001
Syn marnotrawny. Tradycje w New Age, w: A. Jawłowska
(red.), Wokół problemów tożsamości, Uniwersytet Warsza­
wski, ISNS wyd. LTW, Warszawa
Kubiak A n n a E.
2001
The Prodigal Son, w: M. Kempny, A. Jawłowska (red.),
Identity in Transformation. Postmodemity, Postcommunism
and Globalisation, Praeger Publishers
Lazaris
1990

fragment książki w: „1. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3,
s7-9

Luckmann Thomas
1990
Shrinking Transcendence, Expanding Religion?, „Sociological Analysis" nr 50 (2), s. 127-38
Luckmann

(1967) Niewidzialna religia, Kraków, Nomos

M a c i e j k o Paweł
1994
Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwatte", 3
M a c u r a Paweł (wybót i tłum.)
1993
New Age, Ktaków, Nomos
O l e c h n i c k i Ktzysztof
1998
New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Watszawa,
Oficyna Naukowa
P r o k o p i u k Jerzy

Jung С . G .

1991

1996

Thomas

210

1990

New Age Movement, „I. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3

P r o k o p i u k Jerzy
1999

Labirynty herezji, Warszawa, Muza

P r o k o p i u k Jerzy
2000

Ścieżki wtajemniczenia. Gnosis aetema, Warszawa, Prze­
gląd Religioznawczy 1997 nr 4/186, Warszawa
Przybysz Piott Jan
1997
Źródła estetyki nowej duchowości, Ptzegląd Religioznawczy
nr 4 (186), s. 19-30
Spanglet D a v i d , T h o m p s o n W i l l i a m Itwin
1989
Reimagination of the World. A Critique of the New Age,
Science, and Popular Culture, Santa Fe, New Mexico, Be­
at & Company
W h i t e John
1996
Swit Ery Wodnika. Spotkanie ducha i nauki, Bydgoszcz,
Limbus
Suliga Jan Witold
1994
Tarot magów. Pierwszy krąg wtajemniczenia, Watszawa,
Dettot
Suliga Jan Witold
1997
Wielcy magowie świata. Dzieje ezoterycznej tradycji Zachodu,
Warszwa, Sic
Szewczyk Wiesław
1996
Postmodernizm a New Age we wspólnej przestrzeni, praca
magisterska, Instytut Socjologii U W
York M i c h a e l
1996
Postmodemity, Architecture, Society and Religion: A Heap
of Broken Images' or 'A Change of Heart'w: K . Flanagan, P.
C . Jupp (eds.), Postmodemity, Sociology and Religion,
London, Macmillan Press, s. 48-63

Przypisy
1

2

3

Szerzej na temat New Age — patrz bibliografia.
Na przykład: White 1996, Spanglet 1988, Fetguson 1982
Z punktu widzenia uczestnika kultury New Age raczej odwrot­
nie: transcendencja rozszerza się, obejmując sfery uznane dotąd
za należące do profanum.