Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1890.pdf

Media

Part of In memoriam / LUD 1991 t.74

extracted text

Lud, t. 74, 1991

IN MEMORIAM

DR JAN-KRZYSZTOF MAKULSKI
(1938-1989)
Dr Jan-Krzysztof
Makuiski urodził się w Warszawie 15 stycznia 1938 roku,
zmarł 18 listopada 1989.
W latach 1956-1961 studiował etnografię i archeologię na Uniwersytecie Warszawskim; okres 1959-60 spędził we Francji jako stypendysta Instytutu Etnologii
Uniwersytetu Paryskiego, Praca pod kierunkiem takich mistrzów jak prof. A. Leroi-Gourhan oraz Roger Bastide znalazła trwałe odbicie w jego pasjach i zainteresowaniach kontynentem
afrykańskim,
którym dał wyraz w wielu publikacjach
poświęconych kulturze mieszkaliców tego obszaru świata. Studia etnograficzne ukończył w Warszawie w roku 1961, w tym samym 'roku rozpoczął pracę w Instytucie
Historii Kultury Materialnej
Polskiej Akademii Nauk specjalizując się, początkowo w etnografii Polski, później zaś w etnografii Afryki i krajów Trzeciego Świata.
W latach 1966-68 był starszym asystentem w Katedrze Socjologii Uniwersytetu
Warszawskiego gdzie prowadził zajęcia z socjologii polityki i jednocześnie wykładał socjologię na Studium Afrykańskim. W roku 1968 przeszedł do pracy w Katedrze Socjologii Kultury kierowanej przez prof. Józefa Chałasińskiego, koncentrując swoje zainteresowania
wokół zagadnień socjologii kultury wiejskiej. W roku
1969 uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych;
jego rozprawa
doktorska
traktuje o przemianach społecznych i ekonomicznych u plemion tuareskich Sahary.
W marcu 1970 obejmuje stanowisko wicedyrektora ds. naukowych w Państwowym
Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 1 września 1974 zostaje mianowany dyrektorem Muzeum.
W początkach
lat siedemdziesiątych
dokonuje
się przełomowe
wydarzenie
w powojennych dziejach warszawskiego
Muzeum Etnograficznego. Uzyskanie stałej
siedziby przy ulicy Kredytowej 1/Mazowieckiej 13 umoźliwia przeniesienie do odbudowanego
i zaadaptowanego
na cele muzeum gmachu wszystkich
działów
Muzeum, zlokalizowanych dotąd tymczasowo w trzech przypadkowych
obiektach.
Ogromną zasługą dr Makulskiego jest opracowanie - wspólnie z zespołem pracowników naukowych założeń mel'ytorycznych wraz z koncepcją wystaw stałych
oraz wszechstronnych
kierunków działania placówki. Uroczyste otwarcie Muzeum
w jego nowej siedzibie odbyło się w końcu roku 1973. Z biegiem lat kierowane
przez dr. Makuiskiego Muzeum Etnograficzne powiększa swoje zbiory, zakres działania oraz kadrę stając się centralną
placówką muzealnictwa
etnograficznego
w Polsce. Waga, jak'l dr Makuiski przywiązuje do sprawy współpracy z zagranicą
sprawia. iż l\~uzcurn nie tylko wpisuje się w sposób trwaly VI' życie kulturalne
Warszawy, lccz również zyskuje rozglos międzynarodowy notując na swym koncie
wieL~ sukcesów \V popularyzacji dorobku polskiej kultury ludowej za granicą.
Przez wszystkie te lata dr Makuiski łączy obowiązki dyrektora Muzeum z pracą
naukOWa i dydaktyczną.
Dużo publikuje, przy czym jego opl'acowania dotyczą
zarówno proillcmów muz.calnietwa, jak i zagadniell szerszych, odnoszących się do
w~zlowych problemów współczesnej etnologii i socjologii oraz metodologii badań.

334
Pisząc o muzealnictwie szczególną uwagę poświęca kwestiom przydatności zbiorów
i dokumentacji muzealnej do analizy przemian kulturowych, roli muzeum etnograficznego w dokumentacji
przemian współczesnej obyczajowości, a przede wszystkim zadaniom
muzealnictwa
etnograficznego
w Polsce traktowanym
jako
instrument polityki kulturalnej. Pasjonują go problemy złożone i trudne, np. sprawa
miejsca kultury ludowej w kulturze wsi współczesnej, czy też zagadnienia definicji i zakresu etnografii w świetle współczesnych potrzeb społecznych.
Był członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Komitetu Nauk Orientalistycznych Polskiej Akademii Nauk a także szeregu polskich i zagranicznych towarzystw naukowych. Aktywny działacz ruchu ludowego, znajdował również czas
na 'pracę w licznych zespołach doradców i ekspertów. Swojq wiedzą i doświadczeniem dobrze służył nauce polskiej i polskiemu muzealnictwu.
Janina

N. SkTzyńska

DOC. DR HAB. ANDRZEJ MIKOŁAJCZYK
(I94S-19Bl)

16 stycznia 1991 roku zmarł nagle doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk, Dyrektor
Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Kierował muzeum, łączilcym
parę dyscyplin naukowych, od 1979 roku. Jego ideą było powiązanie archeologii.

Doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk
(1948-1991)

335
etnografii i numizmatyki wspólną płaszczyzną antropologicznie
pojmowanej kultury. Etnografia była w tym łańcuchu ogniwem, które dostrzegał i rozumiał.
Będ'lc wysokiej klasy specjalist'l-numizmatykiem
wychodził
zainteresowaniami
poza jej ramy stawiając na pierwszym miejscu człowieka ,jako twórcę kultury
i zarazem jej wytwór. Zostawił ogromny dorobek naukowy w postaci 377 prac
opublikowanych, w tym 20 pozycji książkowych, należał do licznych towarzystw
naukowych, między innymi do Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, którego
członkiem był od 1979 roku. W latach, od 1982 roku do 1986, 'wchodził w skład
Komisji Rewizyjnej PTL przy Zarządzie Głównym. Był wyróżniany wieloma odznaczeniami pa11stwowymi i resortowymi, w tym: Srebrną Odznak'l za Opiekę Nad
Zabytkami (1977), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1989).
Dużą wagę przywiązywał
do rozpowszechniania
wiedzy zarówno w sposób
specjalistyczny jak i popularyzatorski. Ze szczególną troską traktował wydawnictwa
muzealne. Rozszerzył istniejące serie "Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" o trzecią serię Numizmatyczną i Konserwatorską.
Dbał również o serię "Biblioteki Muzealnej" publikującej głównie katalogi, foldery
oraz zwarte monotematyczne opracowania. Był naczelnym redaktorem wszystkich
wydawnictw. Zdołał je utrzymać mimo trudnej sytuacji finansowej muzeum. Popierał różne formy popularyzacji nauki, za jedną z najważniejszych uważał wystawiennictwo. Kilka wystaw etnograficznych, nie licząc archeologicznych i numizmatycznych, powstało z Jego inspiracji, jak choćby ostatnio otwarta (16.11.1990) wystawa czasowa "Znad Niemna, Prypeci i Dniestru".
Odszedł Człowiek o szerokich horyzontach umysłowych, ogromnie zasłużony
dla nauki i muzealnictwa polskiego. Był silną osobowością, która jednych pobudzała do działania, innych porażała, rzadko kto pozostawał obojętny. Zrobił dla
kultury bardzo dużo, mógłby jeszcze więcej. Zmarł w wieku 42 lat, zostawiając
nas z gorzką refleksją nad odwiecznym problemem przemijania.
Elżbieta

Królikowska

PROF. DR MARIA ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA
(1898-1990)

W dniu 20 sierpnia 1990 roku zmarła prof. dr Maria Znamierowska-Priiffcrowa - twórca, założyciel i pierwszy, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego
w Toruniu.
Maria Znamierowska urodziła się 13 maja 1898 roku w Kibartach na Litwie.
Po ukończeniu szkoły średniej w Libawie rozpoczęła studia na Wydziale Filologicznym Wyższych Zeńskich Kursów oraz w Polskim Kollegium Uniwersyteckim
w Kijowie. W tym też czasie prowadziła przedszkole pod kierunkiem
Janusza
Korczaka. W 1920 roku wstąpiła na Wydział Humanistyczny Wolnej Wszechnicy
w Warszawie, gdzie studiowała historię kultury i historię sztuki. Równocześnie
pracowała jako wychowawczyni w Domu Sierot w Pruszkowie pod kierownictwem
Marii Falskiej i Janusza Korczaka. Bez wątpienia praca ta dała początek trwałym
już potem zainteresowaniom
problemami wychowawczymi, pedagogicznymi, przywiązywaniu tak wielkiej wagi do pracy z dziećmi i młodzieżą, pracy popularyzatorskiej, szeroko pojętej dydaktyce;
te właśnie predyspozycje
ornz rozwijane

336
umiejętności
i zainteresowania
sprawią, że z czasem stanie się wybitnym pedagogiem.
W 1921 roku przenosi się Maria Znamierowska
na Wydział Humanistyczny
Uniwersytetu
Stefana Batorego w Wilnie. Przez okres dw6ch lat uczęszcza na,
wykłady
z zakresu historii sztuki i polskiej architektury
ludowej na Wydziale
Sztuk Pięknych
tej uczelni. W latach 1922-1925 studiuje przyrodę na Wydziale
Matematyczno-Przyrodniczym
tegoż Uniwersytetu.
Wobec kłopot6w zdrowotnych
nie kończy studi6w przyrodniczych
(choć jej praca magisterska o ważkach zostaje
wydana
drukiem)
i powt6rnie
podejmuje
studia na Wydziale Humanistycznym
Uniwersytetu
Stefana Batorego w Wilnie, tym razem są to już studia etnograficzne.

Prof. dr Maria Znamierowska-Pri.if1'ewwa
(1898-1990)
Ten dość długi okres poszukiwań mający w efekcie przynieść wyłonienie się,
spośr6d r6żnorodnych
zainteresowań,
ich głównego nurtu, kOflczy się w 1927 roku
podjęciem pracy w Muzeum Etnograficznym
przy Uniwersytecie
Stefana Batorego
w Wilnie pod kierunkiem prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej.
Od tej pory Maria Znamierowska
koncentruje swe zainteresowania
i poczynania
na problemach
kultury
ludowej
i muzealnictwa
etnograficznego.
W 1932 roku kończy studia na Wydziale Humanistycznym
uzyskując tytuł magistra
w zakresie etnologii i etnografii.
W okresie swej pracy \V Uniwersyteckim
Muzeum Etnograficznym
w Wilnie

337
przes7.ła mgr Maria Znamierowska
wszystkie stopnie służbowe od zastępcy młodszego asystenta do stanowiska kustosza włącznie. Naukowe poczynania ostatnich
lat przedwojennych
uwieńczone z05tały uzyskaniem w 1939 roku stopnia doktora
w zakresie etnologii i etnografii u prof. Kazimierza Moszyńskiego, pod którego kierunkiem pracowała w ciągu poprzednich dwóch lat.
W latach 1927-1939 gromadziła Maria Znamierowska-PrUfferowa
materiały naukowe oraz zabytki kultury ludowej z terenów ówczesnego województwa wileńskiego i nowogródzkiego, a także częściowo białostockiego, dorywczo zaś również z Pomorza, Polesia i Wołynia. Opublikowała
kilkanaście artykułów i prac naukowych
dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej. Wśród nich najpoważniejszą
była
monografia pl. Rybołówstwo
jezior
trockich.
Ta właśnie tematyka
już wówczas
zaczyna dominować w pracy naukowo-badawczej
dr Prtifferowej.
Lata te to także okres intensywnej
pracy na polu muzealnictwa
etnograficznego. Rozwój Muzeum Etnograficznego
przy Uniwersytecie
Stefana
Batorego
w Wilnie, znaczne powiększenie jego zbiorów, tworzenie podstaw naukowej dokumentacji obiektów i metodologicznych założeń placówki uniwersyteckiej
to w znacznej mierze efekty działań dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej.
W tym miejscu
należy również przypomnieć, że już w 1934 roku wystąpiła Ona z koncepcją utworzenia w Wilnie muzeum na wolnym powietrzu.
Była to jedna z nielicznych
w owym czasie inicjatywa powołania tego typu placówki.
Lata pobytu w Wilnie to również pierwszy etap pracy społe£znej w. Polskim
Towarzystwie Ludoznawczym, a więc między innymi organizacja i udział w zespołowych badaniach wsi Mieszkańce w pow. wileńskim oraz podjęcie się redakcji
studenckiego pisma "Ethnographica",
którego pierwszy numer ukazał się w 1937 roku. Wszystkie te nurty działalności staną się odtąd wielką P;lsjążyciową ..
Dużą rolę w poczynaniach w owym okresie odegrały niewątpliwie
liczne podróże zagraniczne, których celem było zapoznanie siEi z organizacją muzealnictwa,
działalnością innych instytucji
naukowych
oraz archiwów wielu krajów Europy,
między innymi Francji i Włoch (1925), Węgier (1927), Czechosłowacji, Austrii i Jugosławii (1929), Danii i Norwegii (1930), Litwy (1931), Finlandii, Łotwy i Estonii
(1935), Niemiec (938).
Po wybuchu II wojny światowej kustosz. __ dr Maria Znamierowska-Prtifferowa zostaje zwolniona z pracy w Uniwersytecie
Stefana . Batorego; w Muzeum
pracuje jednak nadal - społecznie, podejmując jednocześnie pracę zarobkową jako
prywatna nauczycielka; bierze też aktywny udział w tajnym nauczaniu. W 1941 rokll rozpoczyna pracę w Litewskiej
Akademii Nauk w Wilnie; w 1944 rokupodejmuje pracę w Urzędzie Konserwatorskim
Litewskiej SRR, a· nieco później w 1'v'Iiejs~im Muzeum Sztuki w Wilnie.
W maju 1945 roku, z transportem
przesiedlonych
z Wilna pracowników Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdża
dr Maria Znamierowska-PrtiffeI:owa
do
Torunia. Już 1 listopada tegoż roku rozpoczyna pracę pedagogiczną i naukową
j:lko adiunkt w Katedrze Etnologii i Etnografii Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika
w Toruniu, kierowan'~j przez prof. Bożenę Stelmachowską.
Bardzo szybko uświadamia sobie skromny stan badań nad kultur'l ludową Polski północnej i jeszcze
szybciej - nader nikły stan posiadania obiektów z tego zakresu i tak lI1ielicznych
wówczas placówek muzealnych. Zdając sobie sprawę z olbrzymich potrzeb w tej
dziedzinie, z ogromną energią i właściwą sobie pasją przystępuje
do pracy~ Proponuje utworzenie przy Uniwersytecie muzeum obejmującego swym zasięgiem Polskę póinocną, a przy nim budowę skansenu. Kiedy propozycja ta natrafia na trudr.ości i realizacja
projektu nie zostaje podjęta,· prawie natychmiast,
bo.. już"W'
o

22 Lud t. LXXIV

338
1946 roku tworzy Dział Etnograficzny przy ówczesnym Muzeum Miejskim v.' Toruniu; pracami tego działu kieruje do końca 1958 roku.
Zastane w Toruniu zbiory etnograficzne
z przedwojennej
kolekcji parlstwa
Steinbornów to 162 obiekty. Już po dwóch latach zbiory liczą ponad 2.000 obiektów,
a w listopadzie
1948 roku udostępniona
zostaje zwiedzającym
stała ekspozycja
kultury ludowej Pomorza i Kujaw.
Dział Etnograficzny przy Muzeum Miejskim w Toruniu był pierwszym działem
etnograficznym utworzonym w Polsce po II wojnie światowej.
Lata następne to okres niezwykle intensywnej terenowej pracy badawcze] nad
kulturą ludową różnych regionów Polski, to tworzenie kolekcji etnograficznej,
to
wiele publikacji - artykułów i prac dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej, praca dydaktyczna na Uniwersytecie
Mikołaja Kopernika w Toruniu i wn'~zcie bardzo aktywny udział w pracach wielu towarzystw naukowych i społecznych,
a w tym przede wszystkim w Polskim Towarzystwie
Ludoznawczym. Był to nie
tylko okres intensywnego rozwoju Działu Etnograficznego w Muzeum, ale wysiłków
i pracy, których efektem było powst:mie wielu muzeów i działów etnograficznych
na obszarze Polski północnej.
W 1955 roku dr Marii Znamierowskiej-Prlifferowej
nadany zo:,tał tytuł profesora.
W drugiej połov.rie lat 50. Profesor koncentruje swe działania wokół tworzenia
odn;bnego muzeum etnograficznego, co stało się faktem 1 stycznia 1959 roku. V: tym
bowiem dniu rozpoczęło działalność samodzielne Muzeum Etnograficzne \V Toruniu,
obejmujące swym zasięgiem obszar Polski północnej. Pierwszym jego dyrektorem
została oczywiście Profesor Maria Znamierowska-Prlifferowa.
Faktem bez preceden~
su w owym okresie było już w ciągu następnych dwóch lat wybudowanie nowego
pawilonu Muzeum. Był to bodaj pierwszy po II wojnie światowej w Polsce budynek wzniesiony z przeznaczeniem
na muzeum. W pełnym toku znajduj,} się JUŻ
też w tym czasie prace zmierzające do budowy przy muzealnego skansenu.
Lata 60. to okres szybko postępującej,
szeroko pojętej rozbudowy Muzeum,
gromadzenia
jego zbiorów, tworzenia nowoczesnej placówki muzealnej prowadzącej wielostronną
działalność naukową, badawczą, kolekcjonerską,
wydawniczcl or<lZ
popularyzatorską.
Znacznej rozbudowie ulega też kolekcja z zakresu rybołówstwa
w Polsce, kolekcja, którą w znacznej mierze gromadzi Profesor osobiście, a która
wkrótce staje się największą w kraju. Kolejno organizuje się i udostępnia zwiedzającym ekspozycje stałe Muzeum; wystawa tradycyjnego rybołówstwa ludowego
w Polsce istnieje do dnia dzisiejszego i nadal stanowi przykład ekspozycji dobrze
rozwiązanej i ujętej dydaktycznie. W 1969 roku, w roku lO-lecia istnienia Muzeum,
otwarta zostaje część kujawska skansenu, w której do dziś funkcjonująca
ekspozycja wnętrz, realizowana była pod osobistym, naukowym kierownictwem
Profesor
i przy bezpośrednim, czynnym Jej udziale.
Już po dziesięciu latach istnienia Muzeum, stało się ono pod kierownictwem
Marii Znamierowskiej-Prlifferowej
jedną z czołowych i największych
placówek
etnograficznych
w kraju. Zaangażowanie
i ogromna pasja, wiedza i doświadczenie
prof. Priifferowej,
umiejętność rozbudzania zapału u młodszych pracowników. ich
fascY'l1acja osobowością swego Dyrektora, przyniosły w krótkim czasie znakomite
efekty.
W tym samym okresie Maria Prlifferowa
wysuwa projekt organizacji SIeci
placówek typu skansenowskiego
in situ na obszarze byłego \-voj. bydgoskiego, w tym
skansenu rybackiego przy ul. Winnica w Toruniu oraz rozpoczynu prace związ;:me
z budową takiego skansenu w Kaszczorku, u ujścia Drwęcy.

339
Oczywiście, równoczesme,
Profesor
kontynuuje
żywą działalność
naukowo-badawczą i dydaktyczną. Prowadzi indywidualne
i organizuje zespołowe badania
terenowe nad różnymi dziedzinami kultury
ludowej regionów Polski północnej.
W 1957 roku opublikowana
została ogromna Jej praca zatytułowana
Rybackie
narzędzia
kolne w Polsce i w krajach
sąsiednich;
pxaca ta wydana została potem
powtórnie w języku angielskim przez Fundację Kościuszkowską
w Stanach Zjednoczonych.
Okres ten obfituje także w szereg innych publikacji
oraz wiele prac redakcyjnych; przez szereg lat była członkiem Komitetu Redakcyjnego
"Ludu", "Prac
i Materiałów Etnograficznych",
a następnie "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga".
Wiele czasu poswięca też Profesor inspirowaniu działalności publikacyjnej młodszych pracowników Muzeum oraz merytorycznej
i metodologicznej pomocy w tym
zakresie.
Równolegle kontynuuje działalnośĆ dydaktyczną jako pracownik naukowy (w latach 1958-59 także kierownik) Katedry Etnografii Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika w, Toruniu prowadząc wykłady z zakresu etnografii i muzealnictwa
aż do
1988 roku; ostatnio - na Podyplomowym
Studium Etnograficznym.
Przez blisko
10 lat, począwszy od 1954 roku, była też Profesor kierownikiem
toruńskiego
Zakładu Etnografii l!nstytutu Historii Kultury Materialnej
Polskiej Akademii Nauk,
który w owym czasie zajmował się głównie badaniem
kultury ludowej Kujaw
i Ziemi Dobrzyńskiej.
Odbyła szereg podróży zagranicznych,
między innymi do Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Grecji, Jugosławii, Kanady, Rumunii, Stanów Zjednoczonych, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Włoch, Węgier, Związku Radzieckiego, biorąc czynny udział
w organizowanych
tam kongresach
i konferencjach
etnologicznych
związanych
z muzealnictwem.
Okres toruński naukowego życia Marii Priifferowej
charakteryzuje
się także
niezwykle intensywną pracą w licznych towarzystwach
naukowych i organizacjach
społecznych; w wielu z nich pełni Prof. Priifferowa odpowiedzialne funkcje w zarządach. Szczególnie podkreślić należy ponad 40-letnią pracę 'w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, którego była w ostatninl okresie członkiem honorowym,
a w którego Zarządzie Głównym pracowała od 1946 roku przez wiele kadencji
(w latach 1961-64 oraz 1967-73 pełniąc funkcję wiceprezesa), wnosząc wiele twórczej inicjatywy, organizując jego walne zgromadzenia i konferencje naukowe, reprezentując to Towarzystwo w kraju i poza jego granicami. Od 1946 roku była też
Profesor członkiem (jednym z założycieli) jego Toruńskiego
Oddziału, członkiem
zarządu tego Oddziału, a od 1962 roku przez szereg kadencji - prezesem '.
Nie sposób również nie wspomnieć o Towarzystwie Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, którym faktycznie przez wiele lat Profesor kierowała, będąc
nie tylko jego twórczynią, ale i inicjatorką
jego poczynań, a w którym aktywnie
pracowała jeszcze do niedawna. Była członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Czynnie uczestniczyła w pracach Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego przez kilka kadencji, także jako członek zarządu. POtTladto należała do
13 innych towarzystw
naukowych
i towarzystw
przyjaźni
(między innymi pol-

l Szerzej
patrz:
B. Kopczyńska-Jaworska,
DzialaLność prof.
dr Martl Znamlcrowsklej-Prllffcrowej
w PoLskim TowarzystwIe
Ludoznawczym,
w: Rocznik
Muzeum
Etnografic:r.nego w Toruniu,
t. l, Toruń
1978, s. 17-27; tamże:
F. Midura,
ZnaczenIe
dzlaLalnoścl
prof·
dr MartI
Znamierowsklej-Priifferowej
dLa muzeaLnlctwa
etnograflcznego,
s. 13-16; tamże:
D. Poklewska,
Bibliografia
(publikacji
Profesor
do 1978), s. ~8-34.

340
sko-fińskiego, polsko-indyjskiego,
polsko-szwedzkiego), Wiele z nich, między innymi
Stowarzyszenie
Konserwatorów
Zabytków, przyznało Jej członkostwo honorowe.
Profesor była również członkiem Polskiego Komitetu Narodowego IeOM oraz
przez wiele lat aktywnym członkiem zespołów doradczych, działających przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, między innymi Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego.
W końcu 1971 roku prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa,
wbrew swej
woli, skierowana została na emeryturę, ale przez kilka lat nadal pracowała w Muzeum jako konsultant.
W dalszym ciągu była niezwykle czynna jako etnograf,
muzeolog, działacz społeczny. Bierze udział w indywidualnych
i zespołowych badaniach terenowych organizowanych
przez Muzeum, aktywnie uczestniczy w pracach Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, w działaniach Towarzystwa Przy jacióllVIuzeum Etnograficznego w Toruniu, kieruje pracami Zespołu ds. badań rybołówstwa ludowego i ochrony jego zabytków przy Komitecie Nauk Etnologicznych
Polskiej Akademii Nauk, którego była członkiem. W jego ramach zainicjowala
Prof. Prlifferowa opracowanie słownika rybackiego. Spośród publikacji z lat osiemdziesiątych poczesne miejsce zajmuje praca pt. Tradycyjne
rybołówstwo
ludowe
w Polsce

na tle zbiorów

i badań

terenowych

Muzeum

Etnograficznego

w Toruniu,

wydana w 1988 roku. Nie zaniechała także Profesor działalności inspiratorskiej
i organizacyjnej
w odniesieniu do powstających,
nowych placówek typu muzealnego. Jeszcze w latach osiemdziesiątych
konsultowała
zagadnienia
merytoryczne
i opracowywała
koncepcję tworzącego się muzeum
w Jastarni,
a w czerwcu
1987 roku bierze udział w otwarciu zagrody wiejskiej w Nadolu (filia Muzeum Ziemi Puckiej w Pucku).
Pewne odbicie tego wypełnionego pracą życia stanowi długa lista od:z.naczeń,
medali i nagród, którą otwiera Złoty Krzyż Zasługi - nadany W, 1939 roku, Następne wysokie odznaczeńia to: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1957),
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1978), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1984) oraz tytuł honorowy "Zasłużony dla kultury narodowej"
(1988).
Spośród innych, z lat powojennych, wymieńmy przykładowo: Medal lO-lecia· Polski
Ludowej, Medal 30-lecia Polski Ludowej, Od7ll1akę Tysiąclecia przyznaną za działalność społeczną w obchodach tysiąclecia Państwa Polskiego, złotą odznakę pamiątkową Gryfa Pomorskiego (1960), odznakę "Zasłużony dzialacz kultury" (1963),
złotą odznakę "Za opiekę nad zabytkami", ponadto odznaki za zasługi dla województwa bydgoskiego (1960), za zaslugi dla województwa wrocławskiego (1978) i torUr1skiego (1979), Medal 50-lecia Instytutu Bałtyckiego (1977) oraz liczne nagrody
państwowe i wojewódzkie, a także dyplomy hOO1orowe Ministra Kultury i SztukL
Osobno wymienić trzeba odznaczenia przyznane przez Uniwersytet
Mikołaja
Kopernika
w Toruniu, które prof. Priifferowa
ogromnie ceniła. Były to: Złota
Odznaka UMK z okazji 25-lecia Uczelni, okolicznościowy medal w 40. rocznicę
powolania do życia Uniwersytetu,
wreszcie medal "Za zasługi położone dla rozwoju uczelni" przyznany przez Senat w 1978 roku. Prof. Priifferowa otrzymała
również
najwyższe
prestiżowe
wyróżnienie
środowiska
etnograficznego,
jakim
jest Nagroda i Medal im. O. Kolberga "W uznaniu zasług dla kultury ludowej"
(1976).
Ponad 100 publikacji naukowych, wkład w rozwój polskiej etnografii, ogromne zasługi w zakresie koncepcji, teoretycznych podstaw i organizacji muzealnictwa
etnograficznego w Polsce, w tym również nowatorskie inicjaty'wy, koncep~je i poc~ynania w zakresie muzealnictwa
skansenowskiego
oraz ochrony kultury ludowej łącznie z budownictwem, popularyzacja
wartości tej kultury wśród społeczeń-

341
stwa, praca pedagogiczna - wykształcenie i wychowanie wielu pokoleń etnograf6w
i muzeologów, inicjowanie i aktywny udział w organizacji i pracach wielu konferencji międzynarodowych
i ogólnopolskich, działalność
twórcza
i organizacy jna
w wielu t&warzystwach naukowych i społecznych, kolegiach doradczych, komitetach redakcyjnych i wiele, wiele innych prac to dorobek, który można by roz~
dzielić na kilka życiorysów.
Ogrom tych dokonań nie jest jednak w stanie przesłonić niespotykanej, fa~;cyr.J.ującej osobowości Pani Profesor. Pełna temperamentu,
konsekwentna
i wytrwała,
niespotykanie pracowita, z pasją angażująca się w kolejne działania, a jednocześnie
obdarzona fantazją i posiadająca niespotykaną wyobraźnię, wymagająca od siebie
i innych, a jednocześnie pełna wyrozumiałości
i pobłażania wobec cudzych dabości, Pani Profesor zawsze gotowa była nieść pomoc innym, zawsze znajdo'Nala
czas na współczucie, pocieszenie czy udzielenie życzliwej rady.
Polskie środowisko etnograficzne
i muzealne, środowisko naukowe i kulturalne Tort;nia, przyjaciele, wychowankowie i współpracownicy, przedstawiciele
towarzystw naukowych
i społecznych, władze centralne,
wojewódzkie
i miejskie
Torunia pożegnały prof. dr Marię Znamierowską-Prilfferową
w dniu 2·i sierpnia
1990 roku w sali Muzeum Etnograficznego w Toruniu - w Jej Muzeum, które
stworzyła i którego była pierwszym, wieloletnim Dyrektorem; w tym samym miejscu, w którym w 1978 roku zorganizowano Jej Jubileusz 50-lecia pracy naukO\vej,
a w 1988 roku Jubileusz gO-lecia urodzin.
Spoczęła na cmentarzu Św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu, w mieście, któremu poświęciła przeszło 45 lat swego życia i pracy, i w którym pozostawiła swe ukochane dzieło - Muzeum Etnograficzne w Toruniu wraz z przymuzealnym skansenem, którego rozbudową do ostatnich niemal dni żywo się int.erewwała.
Odeszła nestorka etnografii polskiej po długim, pełnym pasji, niezwykle twórczym życiu, wypełnionym niemal do ostatnich dni intensywną
pracą zawodową
i społeczną. Zostanie na zawsze znaczącą postacią w historii etnografii i muzealnictwa etnograficznego w Polsce I.
Roman Tubaja

KAZIMIERZ WIĘCŁAW
(1913-1990)

18 maja 1990 roku zmarł w Mszanie Dolnej Kazimierz Więcław. Członkiem
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddział w Mszanie Dolnej był od 1975roku.
Urodził się 2 stycznia 1913 r. w Międzybrodziu Bialskim. We wrześniu 1939 roku uczestniczył w kampanii wrześniowej,
rozbrojony
pod Przemyślem,
uciekł
z transportu i podjął pracę w kopalni węgla w Trzebini. Po latach porzucił tę
I W końcu
1990 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu przejęło bibliotekę, spuściznę
(dokumenty, materiały
terenowe, rękopisy, maszynopisy prac i artykułów,
w tym część
niepublikowanych itp.) oraz pamiątki po prof. Marii Znamierowskiej-PrUfferowej.
Muzeum,
po opracowaniu przyjętych materiałów, zamierza zorganizować stałą ekspozycję biograficzną
poświęconą ~yciu i działalności Profesor.

342
pracę i przeniósł się do Żywca, gdzie znalazł zatrudnienie
w Cegielni. W 1954 r.
przyjechał do Mszany Dolnej i podjął pracę w PKP, pracując tam aż do przejścia
na emeryturę. Żonaty, miał troje dzieci.
Śp. Kazimierz był artystą malarzem,
amatorem,
lecz Jego malarstwo
było
sztuką wielkiego lotu. Jego dzieła miały duże powodzenie. Mniej znany jest fakt Kazimierz nie lubił się chwalić, że uznali Go profesjonaliści,
o czym świadczy
powierzenie Mu przez artystę z dużego ośrodka artystycznego
wykonania obrazu
na mającą się odbyć wystawę.
Nasuwa się pytanie skąd u śp. Kazimierza zrodziły się zainteresowania
ludoznawcze. W Jego przypadku odpowiedź jest prosta. Pochodził ze środowiska wiejskiego (Beskid Mały), miał artystyczną
duszę, malował głównie pejzaże regionu
Gorców i Beskidu Wyspowego. W poszukiwaniu
tematów w swoich wędrówkach
stykał się z ludźmi regionu, a stąd już tylko krok do poznawania i zainteresowania
się kulturą ludu i ludoznawstwem szeroko pojętym.
O skali Jego ludoznawczych zainteresowań
świadczy, że nie opuścił omal żadnego ze zjazdów krajowych, organizowanych
przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
jak wiadomo wciąż w innym regionie Polski.
Nasuwa się z okazji tych wspomnień pewna refleksja. Artystyczna wrażliwość,
a taką dysponował śp. Kazimierz, pozwala intensywnie przeżywać piękno otaczającego nas świata, pozwala dostrzegać zjawiska, niedostępne dla zwykłego zjadacza
chleba. Przekonany jestem, że śp. Kazimierz tak właśnie głęboko przeżywał piękno tego świata.
Niech Dobry Bóg przyjmie Go do Swojej chwały!
Jan Kaplon

PROF. DR FRANCISZEK
(1906-1991)

WOKROJ

W dniu 29 kwietnia 1991 roku odszedł na wieczny spoczynek prof. dr Franciszek Wokroj, emerytowany
profesor nadzwyczajny
Uniwersytetu
im. A. Mickiewicza w Poznaniu.
Prof. Wokroj był ostatnim, wykształconym przed drugą wojną światową, antropologiem sławnej szkoły Jana Czekanowskiego.
Urodził się 12.10.1906 roku we
Lwowie w rodzinie robotniczej. Jego ojciec, litograf, umarł gdy profesor miał niespełna 12 lat. Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym
w zakresie antropo-geografii,
które ukończył 1937 roku uzyskując dyplom magistra na podstawie rozprawy pt. Badania antropologiczne
na
terytorium
nordycznym
Polski. Po stracie ojca, już od 15 roku życia, pracował między innymi w emigracyjnym
towarzystwie
okrętowym Holland-America
Line we
Lwowie a następnie w urzędzie skarbowym jako księgowy. Po studiach podjął pracę
w Katedrze Etnologii i Antropologii
Uniwersytetu
Jana Kazimierza we Lwowie
pod kierunkiem
Jana Czekanowskiego.
W tym krótkim przedwojennym
okresie
prowadził liczne badania wykopaliskowe
pod kierunkiem
prof. L. Kozłowskiego,
oraz badania antropologiczne
nad młodzieżą akademicką
Lwowa (w tym Lwowskiego Korpusu Kadetów), a także wśród kolonistów niemieckich i Łemków na
Podkarpaciu
oraz Słowińców i Kozaków. Po wybuchu wojny, gdy do Lwowa we-

343
szła Armia Czerwona, był w latach 1940-1941 asystentem
Zakładu Geologii Uniwersytetu im. Iwana Franko, a po ponownym wejściu tej armii do Lwowa· w latach 1944-45 pracownikiem
naukowym w gabinecie antropologicznym
przy Katedrze Zoologii. W 1945 roku repatriował się do Poznania.
Jak pisał M. Cwirko-Godycki
(1958) "różnorodne
zainteresowania
prof. Wokroja ożywiły Zakład Antropologii Uniwersytetu
Poznańskiego,
do którego trafił
od 1.X.1945 roku jako starszy asystent". Jednocześnie
pracował jako nauczyciel
·w In Państwowym
Gimnazjum im. Bergera. W 1946 roku został delegatem Miinistcrstwa Oświaty z ramienia Referatu Rewindykacji
do przewiezienia
majątk~
Uniwersytetu
Jana Kazimierza we Lwowie. W tym trudnym czasie, dzięki Jego
ni~zwykłej pomysłowoki,
udało się Mu przywieźć do Polski 25 wagonów zbiorów,
w tym biblioteki prywatne
wielu profesorów, także Jana Czekanowskiego.
Doktoryzował się 1948 roku na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym
u J. Czekanowskiego na podstawie rozprawy pt. Zróżnicowanie
społeczne, zawodowe i antropologiczne młodzieży szkół Wyższych akademickich
we Lwowie.
W czasie kierowania
Katedrą Antropologii Uniwersytetu
Poznańskiego
przez
J. Czekanowskiego,
F. Wokroj był jego prawą ręką do spraw organizacyjnych
i administracyjnych,
których stary już Mistrz nie lubił. W tym czasie. podjął pracę
nad rozprawą habilitacyjną
badania kolonistów niemieckich
na Podkarpaciu
w zakresie antropologii i demografii. W 1954 roku został mianowany zastępcą profesora, zaś w maju 1956 roku, na podstawie nowej ustawy, został mianowany
na
stanowisko docenta. Od 1946 był współpracownikiem
Komitetu A!!1tropologii PAN,
a od 1956 roku Komitetu Antropologicznego
PAN. Pełnił też funkcję sekretarza
Polskiego Towarzystwa
Antropologicznego,
sekretarza
redakcji "Przeglądu Antropologicznego" i zastępcy redaktora naczelnego. W latach 1955/57 był prodziekanem
Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi. Tytuł profesora nadzwyczajnego
nadała mu
Rada Państwa w 1962 roku. We wrześniu 1956 roku objął kierownictwo
Zakładu
Antropologii Uniwersytetu
im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, na którym przebywał do 1962 roku. Od l.XII.l962
do l.III.1965 roku był kierownikiem
Katedry
Antropologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Po śmierci prof. L Michalskiego w 1965 roku objął na dwa lata kuratorstwo Zakładu Antropologii w Łodzi.
1.01.1967 roku objął kierownictwo
Zakładu
Antropologii Regionalnej
i Etnicznej w Katedrze Antropologii UAM w Poznaniu, na którym przebywał do momentu likwidacji
Katedry
w 1969 roku. W 1969 roku przeszedł w stan spoczynku.
W swym naukowym dorobku pozostawił około 75 prac o tematyce ontogenetycznej, antropologiczno-demograficznej,
socjologicznej, a przede wszystkim z zakresu kraniologii Ostrów Lednicki, Cedynia. Po wojnie w swej działalności
skupiał się na pozyskiwaniu materiałów szkieletowych z licznych cmentarzysk Wo·lin-Młynówka, Koszalin-Góra
Chełmska, Kołobrzeg-Kolegiata,
Łowyń pod Międzychodem i inne. Prowadził również systematyczne
badania studentów Uniwersytetu
Poznańskiego, a w latach 1961-64 pół ciągłe badania licealistów Wielkopolski i Pomorza, w których uczestniczyli pracownicy Zakładów w Poznaniu i w Toruniu.
Wykształcił około 50 magistrów i 11 doktorów. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego,
Polskiego Towarzystwa
Archeologicznego i Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
członkiem Czechosłowackiego
Towarzystwa
Antropologicznego. W latach 1958/59 uczestniczył w Polsko-Egipskiej
ekspedycji naukowej
badającej ludność pustynnych
obszarów Egiptu, a w 1975 roku prowadził w Moskwie badania materiałów byłej Katedry Etnologii i A!!1tropologii UJK we Lwowie
i współdziałał na rzecz przekazania ich do Polski. Szczególne wię:ti łączyły Go ze

344
środowiskiem etnograficznym
i stomatologicznym,
na którego gruncie propagował
badania paleopatologii
uzębienia. Antropologię pojmował szeroko, dostrzegał jcj
różnorodne powiązania z archeologią, etnografią, demografią, socjologią i medycyną. Najbardziej twórczym naukowo okresem życia F. Wokroja były łata 1939-1950,
kiedy publikował nowoczesne naówczas prace z pogranicza antropologii, socjologii
i demografii. W latach sześćdziesiątych skupił się na badaniach wykopaliskowych
i ontogenetycznych.
Nikt w okresie powojennym nie może dorównać Mu w liczbie
prowadzonych prac wykopaliskowych,
na których kształciło się wielu antropolog6w.
Pozostawił po sobie bogatą spuścizinę naukową i duży dorobek organizacyjny.
Andrzej

WSPO:vINIENIE O SP. PROFESORZE

FRANCISZKU

Malinow~ki

WOKROJU

Zmarły w 1991 r. śp. profesor Franciszek Wokroj należał do grona moich
profesorów, pod których kierunkiem
studiowałem
w latach 60. na UAM w Poznaniu. Wykładał On wówczas studentom etnografii podstawy antropologii fizycznej wplatając także w program zajęć elementy antropologii etnicznej. Jak pamiętam, był On nie tylko bardzo wymagającym wykładowcą, ale ró\',mież naukowcem
potrafiącym łączyć suche fakty z interesująco podanymi anegdotami i zabawnymi
opowieściami nawiązującymi
często do prowadzonych
przez Niego badań terenowych. Jeszcze w czasie studiów, gdy stałem się członkiem PTL, poznałem profesora Franciszka Wokroja od innej strony, a mianowicie jako niestrudzonego działacza społecznego ruchu naukowego, który wiele swego wolnego czasu i energii
poświęcił polskiemu ludoznawstwu
i jego stowarzyszeniu.
Był On jednym z nielicznych antropologów fizycznych aktywnie uczestniczących w pracach PTL. Choć'
sam nie podejmował problematyki
etnograficznej,
to do środowiska etnologicznego
zbliżały Go bez wątpienia zarówno tradycje szkoły antropologicznej
J. Czekanowskiego, akcentującej
jedność wszystkich nauk antropologicznych, jak i własne zainteresowania problemami antropologii etnicznej i historycznej, a także osobiste doświadczenia z badań terenowych prowadzonych
wielokrotnie w środowisku wiejskim.
Już od pierwszych powojennych lat profesor Franciszek Wokroj uczestniczył
w pracach na rzecz odradzającego
się PTL. Był jednym z tych, którzy walnie
przyczynili się do uratowania
dla Towarzystwa i połskiej nauki cennych zbiorów
bibliotecznych znajdujących się we Lwowie - byłej siedzibie stowarzyszenia. Dzięki wielu zabiegom, w których niebagatelną rolę odegrał także profesor Franciszek
Wokroj, unikatowa
kolekcja książek, będąca do dziś najlepszym
księgozbiorem
etnograficznym
w Polsce, znalazła się w nowych granicach naszego kraju i po
kilku latach wędrówek jako biblioteka imienia J. Czekanowskiego, otworzyła
swe podwoje we Wrocławiu. W uznaniu osobistych zasług oddanych tej sprawie,
jak i w podzięce za lata społecznej, bezinteresownej
pracy na rzecz PTL, Walne
Zgromadzenie Delegatów na zjeździe w Łańcucie w 1983 roku nadało profesorowi
Franciszkowi Wokrojowi zaszczytny tytuł członka honorowego.
Począwszy od lat 40. profesor Franciszek Wokroj wybierany był do centralnych władz PTL, pełniąc w nich przez wiele kadencji szereg funkcji, które wypełniał zawsze z wielkim poczuciem odpowiedzialności. Znany był ze swej solidności,

345
akuratności i dociekliwości, a te właśnie cechy czyniły z Niego dobrego kandydata na stanowisko odpowiedzialne
za sprawy finansowe i kontrolne. W latach
1954-1958 był skarbnikiem Towarzystwa, w okresie 1961-1963 oraz 1976-1979 członkiem, a w kadencji 1973-1976 przewodniczącym
Głównej Komisji Rewizyjnej. To
właśnie w tych latach miałem zaszczyt współpracować z profesorem Franciszkiem
Wokrojem podziwiając
Jego niespożyte siły, energię, stanowczość oraz biegłość
w sprawach budżetowo-administracyjnych,
jakże odległych - jak mi się wówczas
błędnie zdawało, od czystego dyskursu naukowego. Wielokrotnie
wybierany
był
także do Zarządu Głównego - jako zastępca członka (lata 1956-1959, 1967-1969)
i jako członek rzeczywisty (lata 1959-1961, 1973) aktywnie uczestnicząc w opracowywaniu strategii działań PTL i w rozwiązywaniu małych i większych spraw bieżących.
W okresie 1964-1966 był profesor Franciszek Wokroj także członkiem Sądu
Koleżeńskiego przy Zarządzie Głównym. Jednak ukoronowaniem
tej wieloletniej nie zawsze przecież wdzięcznej - pracy na rzecz Zarządu Głównego stał się Jego
wybór w maju 1980 roku na prezesa Towarzystwa, którym przyszło Mu kierować
w wyjątkowo trudnym okresie politycznych przełomów - aż do 1982. Warto tu
również wspomnieć, iż nie bez racji profesor Franciszek Wokroj uchodził za jednego z najlepszych znawców statutu PTL, którego był nie tylko doskonałym prawnym interpretatorem,
ale również krytykiem. To za Jego sprawą ożyła w Towarzystwie dyskusja nad brakami i mankamentami
tego podstawowego dokumentu,
co w końcu doprowadziło do uchwalenia :mlowelizowanej jego wersji.
Aktywnie działając przede wszystkim
w Zarządzie Głównym był profesor
Franciszek Wokroj przez wszystkie lata także członkiem Poznańskiego Oddziału
PTL zasiadając wielokrotnie w jego władzach i reprezentując
Oddział jako delegat
na Walnych Zgromadzeniach
PTL. Należał On do generacji profesorów będących
łącznikami między przedwojenną tradycją akademicką a nowymi czasy. Cząstkę tej
tradycji starał się przekazać środowisku etnograficznemu
poprzez swą pracę dla,
i w Towarzystwie. Dla tych, którzy Go znali pozostanie we wdzięcznej pamięci
jako niestrudzony, ofiarny i zasłużony działacz ludoznawczego ruchu.
Aleksander

Posern-Zieliń.ski