http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1091.pdf
Media
Part of Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2
- extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2
P L I S S N 0071-1861
>(к
га
áe
е-
ia
go
о),
o•az
ka
in-
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE. ICH S Y M B O L I K A I
Z MAGIĄ
;ci.
:h,
ZWIĄZKI
Część I I
sa
in
^
I. G R Y I SYTUACJE KONFLIKTOWE
are
aw
s aach
¡est
RR
T
W I części a r t y k u ł u * p r z e d s t a w i ł a m p r o p o z y c j ę innego n i ż d o t y c h
czasowe spojrzenia na zachowania ludyczne pasterzy mongolskich, p r ó
b u j ą c u k a z a ć znaczenie symboliczno-komunikacyjne i magiczne gier, sta
n o w i ą c y c h j e d n ą z f o r m t y c h z a c h o w a ń . O p e r u j ą c p r z y k ł a d a m i gier
w kości (astragale), domino, 'oldzij, chorlo i i n . s t a r a ł a m się u k a z a ć p o zaludyczne funkcje, j a k i e g r y te p e ł n i ł y prawdopodobnie w k u l t u r z e m o n
golskiej jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . P r ó b o w a ł a m t a k ż e w y j a ś n i ć i c h
związki z kontekstem noworocznym, w k t ó r y m w y s t ę p o w a ł y najczęściej
w t y m okresie. O p e r u j ą c zachowaniami i p r z e d m i o t a m i , k t ó r e m i a ł y dla
M o n g o ł ó w o k r e ś l o n e znaczenie symboliczne, p o d k r e ś l a ł y one — j a k p r ó
b o w a ł a m w y k a z a ć — i s t o t ę w y d a r z e ń z a c h o d z ą c y c h w naturze w o k r e
sie nowego r o k u (sytuacja zmiany, r e - k r e a c j i wszelkiego ż y c i a itp.). W y
s t ę p o w a ł y ponadto j a k o magiczny bodziec dla n a t u r y , w z m a c n i a ł y i c h r o
n i ł y o d r a d z a j ą c e się życie, u ł a t w i a ł y p o w r ó t do p r a p o c z ą t k ó w . Z w y n i
k ó w gier w r ó ż y l i t e ż pasterze o p o m y ś l n o ś c i w n a d c h o d z ą c y m r o k u .
W I I części a r t y k u ł u , przedstawiam n i e k t ó r e mongolskie g r y planszo
we. A . Popova t w i e r d z i , że są one systemem s e m i o t y c z n y m ( j ę z y k i e m ) ,
w k t ó r y m d z i a ł a n i a graczy (zgodne z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i ) d o p r o w a
d z a j ą do powstania i n t e r a k c j i o c h a r a k t e r z e ' k o n f l i k t o w y m . W y r ó ż n i a
1
* I część artykułu, pod tym samym tytułem, ukazała się w „Etnografii Polskiej",
t. X X V I I I : 1983, z. 1, s. 253-295.
A. P o p o v a , Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols,
Etudes Mongoles, Paryż 1974, vol. 5, s. 7.
Większość badaczy wyróżnia gry spośród innych zachowań ludycznych na pod
stawie cechy, jaką jest współzawodnictwo ujęte w reguły, nie nadając mu jednak
jakiegoś znaczenia pozaludycznego. Znajdujemy jednak w literaturze przykłady
1
•-" 190
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
ona n a s t ę p u j ą c e d z i a ł a n i a r o z s t r z y g a j ą c e w a l k ę t o c z ą c ą się na planszy,
a t y m s a m y m p r o w a d z ą c e do z w y c i ę s t w a jednego z graczy: u n i e r u c h o
mienie p r z e c i w n i k a , jego odcięcie i odosobnienie, p o ś c i g , zgromadzenie
j a k n a j w i ę k s z e j ilości p i o n ó w w j e d n y m miejscu zajęcie t e r y t o r i u m ,
eliminacja, w s p ó ł z a w o d n i c t w o i i n . M ó w i ą c o sytuacjach k o n f l i k t o w y c h
badaczka ta nader rzadko stawia p y t a n i e o przedmiot k o n f l i k t u , a w n i e
licznych p r ó b a c h w y j a ś n i e n i a i c h znaczenia nie w y c h o d z i poza s f e r ę
gospodarki pasterskiej, s z u k a j ą c w n i e j z a c h o w a ń , k t ó r y c h modelem b y
ł y b y g r y . Podobnie j a k Popova, r ó w n i e ż i n n i badacze gier mongolskich
na ogół p r z y j m u j ą , że w y s t ę p u j ą c e t u sytuacje są m o d e l e m rzeczywis
tych zachowań społecznych .
2
3
I d ą c dalej w badaniu gier planszowych n a l e ż a ł o b y , j a k s ą d z ę , p o d j ą ć
p r ó b ę o k r e ś l e n i a znaczenia w y s t ę p u j ą c y c h t u s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , m . i n .
z p u n k t u widzenia s y m b o l i k i i u d z i a ł u gier w procesie
komunikacji.
P o w i n n i ś m y przede w s z y s t k i m p o s t a w i ć p y t a n i e o i s t o t ę tego rodzaju
sytuacji, o k r e ś l i ć przedmiot k o n f l i k t u i s p o s ó b jego r < p ; t r z y g n i ę c i a , p r ó
b u j ą c n a s t ę p n i e — o ile to m o ż l i w e — w y j a ś n i ć s y m b o l i k ę d z i a ł a ń p r o
w a d z ą c y c h do z w y c i ę s t w a . Trzeba t u jednak od r a z u z a z n a c z y ć , że w s p ó ł
cześni n a m M o n g o ł o w i e p r z e w a ż n i e nie n a d a j ą k o n f l i k t o w i w y s t ę p u j ą
cemu w grach planszowych znaczenia symbolicznego i nie u j m u j ą go
np. w w y m i a r a c h u n i w e r s a l n y c h . W y s t ę p u j ą c e t u sytuacje są dla n i c h
przede w s z y s t k i m i l u s t r a c j ą rzeczywistych w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h z w o j wskazujące ma konfliktowy charakter działań rozgrywających się na planszy oraz
interpretacje nadające tym sytuacjom znaczenie symboliczne. Niektóre z nich przed
stawiam w tym artykule omawiając poszczególne gry mongolskie. Można tu dodać,
że konflikt — jeśli pominiemy sferę stosunków międzyludzkich — nie jest w ł a ś c i w y
jedynie grom. Pojawia się on m.in. jako jeden z zasadniczych m o t y w ó w w bajkach,
mitach, legendach, bohaterskich eposach itp. formach ustnej twórczości Mongo
łów. Formy te posługują się odmiennymi środkami przekazu informacji niż gry.
Mają jednak także wiele cech wspólnych. Jedną z nich jest informowanie o sy
tuacjach konfliktowych za pomocą języka symboli obowiązującego w danej kul
turze (w tym przypadku — mongolskiej). Na podobieństwa te zwracano już uwa
gę w literaturze. T. McFeat пр., powołując się na ustalenia J . M. Robertsa
i B. Sutton-Smitha, zwraca uwagę na powiązanie treści m i t ó w i gier z doświadcze
niami grupy, w której występują te formy. Zauważa też, że zarówno w mitach
jak i grach dominuje element współzawodnictwa, napięcia, niepewności, sporu,
który musi być rozstrzygnięty; jako przeciwnicy występują
związanych ze
sobą opozycji; metody prowadzące dó rozwiązania konfliktu są podobne; T . Mc
F e a t , Myth and Game Media [ w ] Small ; Group CultitT6 Toronto 1974 s 68-70. Na
podobieństwo treści mitów i gier'oraz innych zachowań będących elementom i fol
kloru zwracaia także uwase Iwanow i Tonorow nadkrpślaiac rjrzede W4zv4tk m
w s n ó l n v im iezvk symboliki oraz eenezenń W W I w a n o w W N T o
porów
Issledowanija
w oblasti sławjanskich
driewnostiej
Moskwa 1964 '
г P o p o v a , op cit s 8 13
Np. C h . D a r a m b a d z a r, Mongol ündesnij togloomyn sistemijn
chogdżloos,
Tüüchijn Sudlal, Ułan Bator 1979, vol. 14, facs. 7; R. D z o r i g,
Mongol ardyn
sport, Ułan Bator 1960.
;
3
101
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
4
ną, polowaniem, pasterstwem i t p . J e d n a k ż e charakter tablic i p i o n ó w ,
i c h n a z w y , k o l o r y s t y k a , m a t e r i a ł , z jakiego z o s t a ł y wykonane, k s z t a ł t i t p . ,
terminologia, a t a k ż e rodzaj d z i a ł a ń p o z w a l a j ą w n o s i ć , że n i e g d y ś g r o m
t y m p r z y p i s y w a n o znaczenie symboliczne, a t a k ż e — b y ć m o ż e — m a
giczne. W n i o s k u j ę o t y m przede w s z y s t k i m o d w o ł u j ą c się do j ę z y k a s y m
b o l i k i o b o w i ą z u j ą c e g o w k u l t u r z e mongolskiej, k t ó r y m p o s ł u g u j ą * się
t a k ż e g r y . O i l e to m o ż l i w e k o r z y s t a m t a k ż e z i n f o r m a c j i w s p ó ł c z e s n y c h
n a m pasterzy mongolskich. Za s y m b o l i c z n y m znaczeniem gier planszo
w y c h znanych M o n g o ł o m przemawia t a k ż e m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y po
c h o d z ą c y z M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , I n d i i , T y b e t u i C h i n . Część u s t a l e ń
ma jednak charakter hipotetyczny.
5
Obok cech f o r m a l n y c h ł ą c z ą c y c h g r y planszowe (m.in. charakter dzia
ł a ń graczy) w y s t ę p u j ą t e ż r ó ż n i c e , przede w s z y s t k i m w rodzajach p i o
n ó w i plansz. Ponadto, j a k m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , g r y te m i a ł y swoiste
znaczenie symboliczne. Jak w y k a z a ł y moje badania, w p o c z ą t k a c h X X w .
nie c i e s z y ł y się t e ż j e d n a k o w ą p o p u l a r n o ś c i ą .
W s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e nie r o z u m i e j ą w p r a w d z i e na ogół s y m
bolicznego znaczenia gier, w y r a ź n i e natomiast u ś w i a d a m i a j ą sobie z w i ą z
k i z m a g i ą i w r ó ż b i a r s t w e m , jakie p r z y p i s y w a n o g r o m . jeszcze w p o c z ą t
k a c h X X w . (tego okresu s i ę g a najdalej p a m i ę ć m o i c h i n f o r m a t o r ó w ) .
Jak m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , w i a r a w m a g i c z n ą s k u t e c z n o ś ć gier decydo
w a ł a t e ż w ó w c z a s zasadniczo o n a d a w a n y m i m znaczeniu s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m . W bardzo m a ł y m stopniu z a ś w y p ł y w a ł a oraz z rozumienia
s y m b o l i k i tego rodzaju z a c h o w a ń .
Ze w z g l ę d u na swe funkcje magiczne i w r ó ż e b n e g r y t o w a r z y s z y ł y
s y t u a c j o m o s z c z e g ó l n y m znaczeniu dla jednostki i g r u p y . B y ł y to przede
w s z y s t k i m sytuacje o charakterze ś w i ą t e c z n y m i o b r z ę d o w y m . Grano
jednak t a k ż e np. podczas c h o r ó b l u d z i i z w i e r z ą t .
S z c z e g ó l n i e nasycony g r a m i b y ł n o w y r o k u (mong. Cagaan Sar). Jak
w y k a z a ł y m o j e badania, o p r ó c z gier w kości, k t ó r e o m ó w i ł a m w I części
a r t y k u ł u , charakterystyczne dla tego okresu b y ł y w ł a ś n i e g r y planszowe.
Opisy o b c h o d ó w nowego r o k u w M o n g o l i i , jakie znajdujemy w l i
teraturze ( u z u p e ł n i o n e o w y n i k i b a d a ń Ekspedycji Etnologicznej P A N ) ,
p o z w a l a j ą n a m t r a k t o w a ć Cagaan Sar jako ś w i ę t o odradzania się ż y c i a
i jego manifestacji. Ś w i a d c z ą o t y m m . i n . : obfitość j a d ł a i n a p o j ó w , n o w a
odzież, palenie ognisk, s k ł a d a n i e ofiar b ó s t w o m d o m o w y m (przede w s z y
s t k i m b ó s t w u / b o g i n i ognia) i opiekunom p r z y r o d y , m i e j s c o w o ś c i i t p . , i n
tensyfikacja k o n t a k t ó w t o w a r z y s k i c h , z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i n . Caga¬
6
* Większość
informacji zawartych w tym
artykule pochodzi
z badań,
jakie
przeprowadziłam w Mongolii w latach 1978 i 1980 w ramach prac Ekspedycji Etno
logicznej Polskiej Akademii Nauk, którymi kierował prof, dr W. Dynowski.
6 Brak miejsca nie pozwala mi na szersze omówienie materiału porównawcze
go. Podaję w i ę c tylko niektóre, istotne — jak sądzę — informacje.
« Informacje o obchodach Cagaan Sar w Mongolii m o ż e m y znaleźć np. w Ober
kach istorii kultury MNR, U ł a n Ude 1971, s. 204-205; patrz też: N. P u r i e w s u-
192
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
an Sar
to t a k ż e okres z a k o ń c z e n i a c y k l u gospodarczego i p o c z ą t e k w i o s
ny
sezonu
_
odpowiadającego
symbolicznie
7
dzieciństwu
człowieka .
S z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł y w t y m momencie d a r y . B y ł y to przede w s z y
stkim
tym
chadaki
różne
przekazujące
wypieki,
cukierki,
symbolicznie
orzeszki
życzenia
8
pomyślności ,
(współcześnie
poza
także
np.
ołówki)
i i n n e a r t y k u ł y w y r a ż a j ą c e , j a k się w y d a j e , m n o g o ś ć . Sam
dar
zaś
ma
w k u l t u r z e mongolskiej w i e l o r a k i e znaczenie symboliczne — p o z w a l a
na
9
o t w a r c i e ż y c i a , zapewnia jego t r w a ł o ś ć i k o n t y n u a c j ę , jest p o n a d t o jego
manifestacją
Przyjęty
1 0
.
przeze m n i e s p o s ó b w y j a ś n i a n i a
związku zachowań
ludycz-
n y c h z o k r e ś l o n y m k o n t e k s t e m c z a s o w o - o b r z ę d o w y m n a w i ą z u j e do u s t a
leń strukturalistycznych, które zakładają,
t u r o w a reakcja na
w
że „ w s z e l k i
stan n a t u r a l n y polega na
k i l k u - kodach w y r a ż a
obrzęd
jako k u l
t y m , iż na
r ó ż n e sposoby,
się i p o d k r e ś l a z n a k a m i j ę z y k a
symbolicznego
zaistnienie owego stanu n a t u r a l n e g o " " . Z a c h o w a n i a l u d y c z n e
występu
j ą c e w k o n t e k ś c i e n o w o r o c z n y m s ą w ł a ś n i e j e d n y m ze s p o s o b ó w
wyraża
nia informacji
naturze.
o w y d a r z e n i a c h z a c h o d z ą c y c h w o w y m czasie w
г i en,
Prázdník
nowogo goda po lunnomu kalendářju,
„Mongolia", nr 2: 1979,
s. 10-11; B . R i n c z e n , Mongolski] nowy] god, „Cagaan Sar", „Sowriemiennaja
Mongolia", nr 2: 1961, s. 23; K . W. W j a t k i n a, Mongoly Mongolsko] Narodnoj
Riespubliki, Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 60, Moskwa—
Leningrad 1960, s. 266.
D. Cagaan pisząc o twórczości mongolskiego poety D. Rawdżi podaje, że
w jego wierszach „dzieciństwo, młodość, dojrzałość i starość człowieka p o r ó w n y
wane są do pór roku (wiosny, lata, jesieni i zimy)"; D. C a g a a n ,
Tworczestwo
D. Rawdżi w swietie wzairaoswiaziej mongolsko] litieratury s indijskoj i tibietanskoj litieraturami, [w:] Litieraturnyje swiazi Mongolii, Moskwa 1981, s. 201. Podobne
porównania możemy spotkać i w innych kulturach.
Patrz: A. L a t u s e k ,
Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń, „Etno
grafia Polska", t. 14: 1970, z. 1, s. 203-224.
Podczas Cagaan Sar nie dawano nigdy pojedynczych przedmiotów w charakte
rze prezentów. Takie podarunki zwano onczin beleg (sieroce dary); za:
Wjatkin a . op. cit., s. 243.
J . S. W a s i l e w s k i , Podarować — znaleźć — zgubić — zbłądzić,
„Etnogra
fia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s. 283-289. Autor ten omawiając symbolikę daru w k u l
turze mongolskiej opiera się na własnych badaniach terenowych, nawiązując przy
tym do koncepcji daru sformułowanej przez G . v a n d e r L e e u w ' a
w jego
Fenomenologii religii, Warszawa 1978, s. 403 n. S. Szynkiewicz natomiast omawia
jąc dary związane z weselem, jednemu z nich — kałymowi (mong. süj, süj be
leg) — przypisuje szczególne znaczenie symboliczne interpretując go jako „specy
ficzny dar л t w i e r a j ą су [podkr. — I . K - S . ] rytuał zawarcia m a ł ż e ń s t w a i za
wiązujący nowy rodzaj więzi społecznych — powinowactwa" w odróżnieniu od da
ru inicjującego swatanie i cały proces wymiany małżeńskiej, odwołując się przy
tym do mitologii, która „prezentuje k a ł y m jako w y m i a n ę darów inicjujących
małżeństwo"; S. S z y n k i e w i c z , Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław 1981
s. 227.
7
4
s
3
1 0
11
Za: W a s i l e w s k i ,
Podarować...,
s. 285.
-4
#1
193
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
4
Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m , g r y noworoczne, k t ó r y c h t r e ś c i ą jest s y m
bolicznie w y r a ż o n a sytuacja k o n f l i k t o w a , p o w i n n y i n f o r m o w a ć o k o n f l i k
cie w w y m i a r z e u n i w e r s a l n y m — walce t o c z ą c e j się w n a t u r z e w okresie
nowego r o k u . C ó ż jednak w i e m y
cjach m o m e n t u p r z e j ś c i a
jakimi
dysponują
o o w e j walce, a szerzej — o k o n c e p
w k u l t u r z e mongolskiej X I X / X X
informacji.
M u s i m y o d w o ł y w a ć się do o g ó l n y c h r y s ó w t a k i c h koncepcji
obowiązują
gołowie —
dostarczają
w. ? Źródła,
wyczerpujących
cych w i n n y c h
badacze, nie
s p o ł e c z e ń s t w a c h r e p r e z e n t u j ą c y c h — podobnie j a k
dualistyczny typ
1 2
w i d z e n i a ś w i a t a . Koncepcje te
Mon
zakładają
przede w s z y s t k i m , że w okresie nowego r o k u toczy się w n a t u r z e w a l k a
między
dobrem a złem,
życiem
a ś m i e r c i ą . Owa
walka
jest
m.in.
za
sadniczym m o t y w e m t r e ś c i m i t ó w kosmogonicznych. P r z y p o m i n a się
je
z a ś w s y t u a c j a c h s z c z e g ó l n y c h dla s p o ł e c z e ń s t w a i j e d n o s t k i m . i n . w o k r e
sie o b c h o d ó w nowego r o k u , k t ó r y t r a k t o w a n y jest j a k o
nie k o s m o g o n i i '
1 3
„zaktualizowa
. W s p o m n i a n y k o n f l i k t p o j a w i a się r ó w n i e ż w
mitach
m o n g o l s k i c h (por. p r z y p . 12).
W
tym
miejscu
chciałabym
p o d k r e ś l i ć , że badanie z w i ą z k u
treścią
zachowań
ludycznych
ustnej
twórczości
występujących
-obrzędowych
a
charakterem
(przede w s z y s t k i m
w
określonych
owego k o n t e k s t u
gier) i
kontekstach
pozwala
między
różnych
nam
form
czasowoniekiedy
! 2
Cechy dualistycznego m y ś l e n i a ' u Mongołów zostały potwierdzone m. in. na
przykładzie koncepcji podziałów przestrzeni (J. S.
Wasilewski,
Symboliczne
uniwersum jurty mongolskiej, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116), poj
mowania czasu ( t e n ż e , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etno
grafia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108), podziałów społecznych (R. H a m a y . o n ,
Jak język kobiet oddaje dominację
mężczyzn:
„Etnografia Polska", t. 25: 1981, z. 1,
s. 173-189; S. S z y n k i e w i c z , Współczesne
zmiany terminologii
pokrewieństwa
u Mongołów, „Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s. 171-172; t e n ż e ,
Rodzina...,
s. 124-147, 196), widzenia „tego" i „tamtego świata" ( W a s i l e w s k i ,
Podarować...,
s. 283-303; t e n ż e ,
Podróże
do piekieł. Recz n szamańskich
misteriach, Warsza
wa 1979; t e n ż e , Po śmierci
wędrować.
Szkic z zakresu etnologii świata
zna
czeń, „Teksty", nr 3: 1979). Znajdujemy je także w mitach, których egzemplifika«ję prezentują' пр.: Т. А. В i e r t a g a j e w,
Kosmogoniczeskije
priedstawlenija
w mifołogii mongolskich plemien, [w:] Iśtoriko fiłołogiczeskije
issledowanija, Moskwa
1974, s. 406-418; U . H a r v a, Die religidsen Vorstellungen der altaischen Volker,
Porvoo 1938; L . L ó r i n c z , Die mongolische Mythologie, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, Budapeszt 1973, vol. 27, nr 1, s. 103-126* G N. P ot a n i n , Oczerki siewiero-zapadnoj
Mongolii, wyd. 4, S-Pietierburg 1883; I. P o dg o r b u n s k i j , Iz mifołogii
buriat i mongołow
szamanistow, „Sibirskij Sbornik",
vol 3- 1894 s 1-34' G T u c c i
W Heissig
Die Religionen Tibets und der
Mongolei, Stuttgart 1970; patrz też ogólne omówienie: S. J.u. N i e k l u S o w Mon
golskich narodów
mifołogija
[ w ] Mify narodów
mira Moskwa 1982 s 170-174
Sądzę, że wyrazem dualistycznego myślenia Mongołów są też gry plenszowe,' w k t ó те grano niemal obowiązkowo w okresie noworocznym.
1 8
M. E l i a de,
Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 104; Patrz też пр.:
Iwanow, Toporów,
op. cit., szczeg. ss. 180-216; A. Z a d r o ż y ń s k a , Homo
faber i homo ludens, Warszawa 1983, s. 192-219, 252-255.
13 -
Etnografia Polska t. 28/2
194
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
o k r e ś l i ć sam kontekst, p o s z e r z y ć n a s z ą w i e d z ę o jego u k r y t y c h
z w y k ł y m spojrzeniem sferach.
przed
I I . E L I M I N A C J A . B L O K A D A . OSŁABIANIE SIŁ P R Z E C I W N I K A
l. SZACHY
Do najbardziej p o u l a r n y c h gier planszowych, bez k t ó r y c h nie m o
gą- się obejść noworoczne u r o c z y s t o ś c i , n a l e ż ą szachy (mong.
szatar).
Jeszcze do niedawna p r z y p i s y w a n o i m znaczenie magiczne. M i a ł y one
o p i n i ę g r y s z c z ę ś l i w e j , dobrej i m ą d r e j . Z n a l a z ł o to m . i n . w y r a z w p r z y
s ł o w i u , k t ó r e m ó w i , że n a j l e p s z ą r z e c z ą na uczcie jest w ó d k a i k u m y s ,
najlepsze w ś r ó d gier z a ś są szachy i szagaj (mongolska nazwa astraga
li) . Wierzono t e ż , że z w y c i ę s t w o w grze w szachy p r z y n o s i bogactwo,
zaszczytne posady, m o ż e r o z s t r z y g a ć o m a ł ż e ń s t w i e , daje d ł u g i e życie
i zdrowie. D o b r y gracz m ó g ł w i ę c w p ł y n ą ć na s w ó j los.
1 4
O s z c z e g ó l n e j randze g r y m ó w i ą legendy, z k t ó r y c h w i e l e do dziś
ż y j e w chudonie. Jedna z n i c h w s p o m i n a n p . o z w i ą z k u m i ę d z y w y n a l a z
k i e m g r y a bogactwem. Powiada się w n i e j o p e w n y m k r ó l u arabskim,
k t ó r y polecił m i e s z k a ń c o m swego k r a j u , aby w y n a l e ź l i g r ę w y m a g a j ą c ą
m y ś l e n i a . S p o ś r ó d Wielu gier, j a k i e m u przedstawiono, w ł a d c a w y b r a ł
szachy. C h c ą c n a g r o d z i ć w y n a l a z c ę s p y t a ł , j a k i e j pragnie nagrody. Ten
z a ś rzekł," że c h c i a ł b y o t r z y m a ć k a w a ł e k ziemi r ó w n y d ł u g o ś c i l o t u pszczo
ły, b y sadzić na n i m owoce i w a r z y w a . D z i ę k i o t r z y m a n e j nagrodzie c z ł o
w i e k ó w s t a ł się bogaty .
1 5
Inna, popularna w M o n g o l i i legenda opowiada o c z ł o w i e k u , k t ó r e g o
dobra gra w szachy u r a t o w a ł a od ś m i e r c i . C z ł o w i e k t e n m i a ł iść do
p i e k ł a . E r l i k - c h a n , w ł a d c a podziemi, p o s ł a ł po niego d i a b ł a . K i e d y w y
s ł a n n i k p r z y s z e d ł do j u r t y , w k t ó r e j m i e s z k a ł ó w c z ł o w i e k , grano t a m
w Mong. najryn cziń sajchan, archi czigee chojer, naadmyń
cziń sajchan, szagaj
szatar chojer; przysłowie to zapisałam u Eletów ajmaku kobdoskiego; mat. autorki
1978 r.
Legendę tę zapisałam w ajmaku kobdoskim w 1978 r. Wątek nagrody za
wynalezienie szachów znajdujemy także w hinduskiej wersji legendy o genezie
gry. Jej wynalazek przypisuje się braminowi Sessie synowi Dahera, który stworzył
pierwowzór szachów pragnąc ukazać nieudolnemu władcy, że król nie może zdzia
łać niczego bez pomocy innych osób (w szachach: figur). Mądry bramin zażądał
w nagrodę tyle pszenicy, ile zmieści się na szachownicy, przy czym na pierwszym
polu położono jedno ziarno, na drugim — dwa, na trzecim — cztery itd. Na każdym
polu ilość ziaren pszenicy ulegała podwojeniu. Aby nagrodzić Sessę syna Dahera
w ł a d c a mftsiałby obsiać całą ziemię 8 razy i 8 razy zebrać plon, za: J . G i ż y c k i ,
Z szachami przez wieki i kraje, Warszawa 1960, s. 75. W bajkach i legendach mon
golskich znajdujemy wiele w p ł y w ó w obcych. Mongołowie bowiem od dawna prze
kładali teksty folklorystyczne Wschodu stopniowo nadając im cechy rodzime. Sami
w okresie swoich podbojów przekazywali je dalej, m. in. do Europy. Takiego zdania
jest np. D. C e r e n s o d n o m , Bensen iilgerijn onslog bajlad, „Aman Dzochiolyn
Sudlal", vol. 6: 1968, s. 33.
1 5
4
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
195
w ł a ś n i e w szachy. Z a p a t r z y ł s i ę , czart, czas jego p o s ł a n i a m i n ą ł i m u
siał w r a c a ć z n i c z y m . P o d o b n ą l e g e n d ę przytacza Koczeszkow zaznacza
jąc jednak, że w y s ł a n n i k E r l i k a sam b y ł m i ł o ś n i k i e m s z a c h ó w i z n a k o m i
t y m graczem .
W legendach d o b r y gracz nie t y l k o z d o b y w a ł bogactwo, zaszczyty
itp., ale t a k ż e m ó g ł ' r a t o w a ć z opresji inne osoby g r a j ą c zamiast n i c h .
Jego p a r t n e r e m b y ł p r z e w a ż n i e z ł y chan, k t ó r y dotychczas zawsze w y
g r y w a ł , a p o k o n a n y m u c i n a ł g ł o w ę . Bohater o c z y w i ś c i e z w y c i ę ż a ł w p ł y
w a j ą c ponadto na chana, aby z a p r z e s t a ł karania p o k o n a n y c h g r a c z y .
W i n n e j legendzie jest m o w a o d w ó c h braciach, k t ó r z y s t a n ę l i do w a l k i
0 s c h e d ę po ojcu. W o j s k a s t a ł y j u ż nad brzegami rzeki. Przed b i t w ą w y
szli jednak d w a j m ł o d z i synowie z w a ś n i o n y c h i zaczęli g r a ć w szachy.
G r a l i d ł u g o . W t y m czasie ojcowie i c h pogodzili się, wojska z a ś rozje
c h a ł y się do d o m ó w .
I n n a legenda wskazuje natomiast na p r z y p i s y w a n i e szachom znacze
nia w r ó ż e b n e g o : „ D a w n o t e m u d w a plemiona p r o w a d z i ł y w o j n ę . Jeden
z d o w ó d c ó w , c h c ą c p o z n a ć w y n i k b i t w y , j a k a m i a ł a się r o z e g r a ć naza
j u t r z , g r a ł zawsze wieczorem w szachy. Rezultaty g r y s p r a w d z a ł y się
w rzeczywistych bojach i dlatego M o n g o ł o w i e l u b i ą t ę g r ę .
.
Legendy i wierzenia z w i ą z a n e z g r ą w szachy w y j a ś n i a j ą n a m w p e w
n y m stoniu p o w o d y , dla k t ó r y c h cieszyła się ona w M o n g o l i i szacunkiem
1 uznaniem. N a l e ż y jednak w s p o m n i e ć , że stosunek M o n g o ł ó w do tej g r y
nie jest c z y m ś s z c z e g ó l n y m . Z w i ą z e k g r y w szachy z o s i ą g a n i e m p e w
nych korzyści, w ś r ó d k t ó r y c h najważniejszą było życie, potwierdzają
bowiem także m a t e r i a ł y dotyczące innych k u l t u r .
1 6
1 7
18
1 9
2 0
2 1
" Legendę tę opowiadali mi zarówno Chałchasi, jak i Ojraci.
N. W. K o c z e s z k o w , Diekoratiwnoje
iskusstwo mongolojazycznych
na
rodów XIX — sieriediny XX wieka, Moskwa 1979, s. 60.
Patrz np. Mongolskije
skazki, Moskwa 1968, s. 37; podobne legendy były
znane także Buriatom: J a . S. S m o 1 e w, Buriatskije
legiendy i skazki, Trudy
Troickosawsko-Kiachtinskogo Otdielenija Priamurskogó Otdieła I R G O , Moskwa,
1903, t. 6, nr 1, s. 145-147.
T . S i e r g i e j e w a, Mongolskije szachmaty — szatar, „Diekoratiwnoje I s kusstwo SSSR", vol. 5: 1979, s. 56.
Legendę tę zapisałam u Eletów ajmaku kobdoskiego w 1978 r.
W grobowcach faraonów egipskich znaleziono np. wizerunki szachownic.
Umieszczone na nich hieroglify odnosiły się do sądu Ozyrysa nad zmarłym, który
grał w zaświatach o s w ó j los; S. C u l i n , Cřiess and playing cards, Waszyngton
1898, s. 367. Przypomnijmy też scenę z bergmanowskiego filmu „Siódma pieczęć",
w której rycerz grał ze śmiercią w szachy i przegrał. W XVI-wiecznym poemacie
Scacchia ludus M . G. V i d y , którego treścią jest partia szachowa grana przez
Apollina i Merkurego, Jowisz przyrzeka zwycięzcy jako nagrodę różdżkę mającą
moc wyprowadzania i wprowadzania dusz ludzkich do Hadesu oraz dar zsyłania
snu jednym, a odbierania drugim, M. G . V i d a , Szachy, J . K o c h a n o w s k i ,
Szachy, opr. J . Ciechanowicz, Warszawa 1983; patrz też: J . S ę k , Od Kocha
nowskiego do Grochowiaka.
Rzecz o motywach szachowych w poezji
polskiej,
„Akcent", nr 2: 1983, s. 92.
1 7
1 8
1 8
2 0
2 1
i
196
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
Przytoczone t u p r z y k ł a d o w o wierzenia w s k a z u j ą na z w i ą z e k g r y
w szachy z o s i ą g a n i e m o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i i p o z w a l a j ą d o m y ś l a ć się
p o w o d ó w , dla k t ó r y c h M o n g o ł o w i e g r a l i w nie w okresie n o w o r o c z n y m .
M a t e r i a ł y terenowe, jakie z e b r a ł a m podczas swoich b a d a ń w M o n g o l i i ,
p o t w i e r d z a j ą w y r a ź n i e p r z y p i s y w a n i e szachom f u n k c j i magicznych jesz
cze w 1 p o ł . X X w . Przedmiotem g r y jest p r z y t y m n a j c z ę ś c i e j bogac
t w o , szczęście, zdrowie, s ł a b o natomiast reprezentowana jest w i a r a
w z w i ą z e k m i ę d z y w y n i k i e m g r y a ż y c i e m , o k t ó r y m m ó w i ą legendy.
W sytuacjach k o n f l i k t o w y c h
r o z g r y w a j ą c y c h się na
szchownicy
współcześni nam Mongołowie widzą najczęściej ilustrację wojennych w y
d a r z e ń (rzeczywistych l u b legendarnych). Nie n a d a j ą i m natomiast cha
r a k t e r u symbolicznego. Jeden ze w s p ó ł c z e s n y c h badaczy mongolskich,
Darambadzar, pragnie w i d z i e ć w grze w szachy nie obraz w o j e n n y c h
w a l k , lecz s a t y r y c z n y w i z e r u n e k sporu d w ó c h k o c z o w n i k ó w . Ta o r y
ginalna koncepcja nie znajduje jednak potwierdzenia w l i t e r a t u r z e .
Nie p o t w i e r d z a j ą jej t e ż w s p ó ł c z e ś n i n a m pasterze mongolscy. H i s t o r y c z
nego uzasadnienia nie znajduje r ó w n i e ż przeprowadzony przez tego auto
ra w y w ó d o m o n g o l s k i m rodowodzie s z a c h ó w , k t ó r e m i a ł y b y p o w s t a ć
z p o ł ą c z e n i a znanych w c z e ś n i e j M o n g o ł o m gier p l a n s z o w y c h . N a pod
parcie swoich tez Darambadzar przeprowadza m . i n . a n a l i z ę l i n g w i s t y c z
n ą . Terminologia stosowana w szachach mongolskich wskazuje w p r a w
dzie na z w i ą z e k g r y ze ś r o d o w i s k i e m pasterskim, nie jest jednak do
w o d e m na to, że M o n g o ł o w i e b y l i w y n a l a z c a m i g r y .
r
2 2
23
2i
P r z y k ł a d e m „pasterskiej terminologii" mogą być nazwy niektórych
p o s u n i ę ć stosowanych w szachach mongolskich X I X / X X w . Z w a n o je п р . :
k r ą g w i e l b ł ą d z i albo 24 (temeen tojruulga
bujuu 24), samotny w i e l b ł ą d
{temeen ganc), k o ń s k i e 3 (morin guraw), pstre 10 (alag araw), 5 g o r ą c y c h
(tawan chaluun),
radosny mat (bajartaj
mad), u ś m i e c h p r z e b i e g ł e j sy
n o w e j (uran berijn
ineelt) i t p . W zależności od rodzaju f i g u r y , k t ó r a
d a w a ł a „ s z a c h no j o n o w i " , m ó w i o n o п р . : szach rozgniewanej, t w a r d e j
d a m y (chatan bersijn omgolon szag), szach g o r ą c e j telegi (chanchaj
tere-
8
D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 85-86.
Jak podaje Giżycki, istnieją przypuszczenia, że szachy były grą ściśle wojenną służącą szkoleniu oficerów i dowódców; G i ż y c k i , op. cit., s. 131. Perski poeta z przełomu X i X I w., A. K . Firdausi w poemacie Szach-пате
niejednokrotnie
porównuje grę w szachy do pola bitwy. O wojennym rodowodzie gry m ó w i też
indyjska legenda, której bohaterami są dwaj królewicze walczący o tron po ojcu.
Jeden z nich ginie na polu bitwy doznawszy szoku. Drugi, na prośbę matki, z pomocą dwóch mędrców odtwarza przebieg bitwy i śmierci brata posługując się deską
o 100 miejscach i figurami władców, słoni, wielbłądów, koni, rycerzy i in.; I. O rb e l i , K . T r e w e r , Szatrang. Kniga o szachmatach, przekład z włoskiego, Leningrad 1936, s. 15-27, 69-71.
« D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 75-88.
ra
fj
f,
%\
fj
¿
1
Щ
;
ÍÍ
»
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
197
25
gnij chaluuchan
szag), cór
k o ń s k i e g o k o p y t a (óróolt moriny
oszgolón
cór) i t p .
„ S z a c h " i „ m a t n o j o n o w i " k o ń c z y ł y g r ę . Eliminacja gracza n a s t ę p o
w a ł a t e ż w ó w c z a s , gdy n a l e ż ą c e do niego f i g u r y i p i o n y nie m i a ł y m o ż l i
wości poruszania się. Sytuacja blokady p r z e c i w n i k a jest dla nas szcze
gólnie i n t e r e s u j ą c a . M a ona b o w i e m w k u l t u r z e mongolskiej ( i szerzej:
w k u l t u r a c h A z j i Ś r o d k o w e j ) o k r e ś l o n ą s y m b o l i k ę . U t o ż s a m i a się j ą bo
w i e m z c z a s o w ą ś m i e r c i ą , k t ó r a staje się „ c e n t r u m m e d i a c y j n y m " m i ę
dzy c h t o n i c z n y m „ j u ż nie ż y c i e m " , a „jeszcze nie ż y c i e m " a k t u kosmicz
nego. A k t ten jest r ó w n o l e g ł y do z m a r t w y c h w s t a n i a (np. bohatera eposu,
legendy i t p . ) . Blokada p r z e c i w n i k a jest sposobem r o z s t r z y g n i ę c i a k o n
f l i k t u w w i e l u mongolskich grach planszowych. Symbolizuje ona, jak
z a k ł a d a m , c z a s o w ą ś m i e r ć p r z e c i w n i k a i strony, j a k ą reprezentuje.
2 6
2 7
Symboliczna ś m i e r ć p r z e c i w n i k a łączy się t e ż z o s ł a b i a n i e m jego siły
przez zbijanie p i o n ó w . C z y n n o ś ć t ę o k r e ś l a się s ł o w e m idech, co d o s ł o w
nie znaczy „ z j a d a ć " , szerzej z a ś m o ż e b y ć rozumiane jako: z a w ł a d n ą ć ,
p o p r a w i ć s w ą s y t u a c j ę , s t a ć się lepszym .
W s p ó ł c z e ś n i M o n g o ł o w i e od k i l k u d z i e s i ę c i u lat p o s ł u g u j ą się k o m p l e
t a m i szachowymi z n a n y m i Europejczykom, u m o w n i e p r z e d s t a w i a j ą c y m i
p o s z c z e g ó l n e p i o n y i f i g u r y . W y p a r ł y one c a ł k o w i c i e dawne szachy m o n golskie, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e f i g u r y : nojon, bers (odpo
wiednik damy) przedstawiany w postaci l w a , t y g r y s a l u b psa, dwa ko¬
" nie, dwa w i e l b ł ą d y i dwie telegi. Jako p i o n y m o g ł y w y s t ę p o w a ć m i n i a
t u r o w e r z e ź b y dzieci, z a p a ś n i k ó w , k u r , p i e s k ó w , ż o ł n i e r z y , m y ś l i w y c h
i in.
B o h a t e r a m i w a l k i szachowej b y l i w i ę c ludzie i z w i e r z ę t a . Z w r a c a
u w a g ę fakt, że w wierzeniach- i o b r z ę d a c h mongolskich n i e k t ó r e z n i c h
w y s t ę p u j ą nie w w a l k a c h w o j e n n y c h , lecz w sytuacjach zmiany, p r z e j ś
cia o swoistej symbolice. W t a k i c h momentach w y s t ę p u j e t e ż często te
lega.
2 8
2 9
« Słowo nieprzetłumaczalne na mongolski.
* Obszerniej o regułach dawnych szachów mongolskich pisze пр. C . D a nd z a n , Szatryn tüüchees
sochodż Udzwel, „Szindżlech uchaan am' dral", vol. 1:
1980, s. 69-72; z tego artykułu pochodzą podane przykłady.
W ten sposób tłumaczy je np. S. Ju. N i e к 1 u d o w, O funkcionalno-siemanticzeskoj prirodie znaka w powiestwowatielnym folkłorie, {w:] Siemiotika i chudożestwiennoje
tworczestwo, Moskwa 1977, s. 193-228. Blokada bohatera i jego sym
boliczna śmierć następuje zazwyczaj w miejscu związanym z dołem: w jamie,
dziurze, pieczarze itp.
• D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 78.
O szachach mongolskich patrz пр.: N. W. W. K o c z e s z k o w ,
Szachmaty
u mongolojazycznych narodów,
„Sowietskaja Etnograf i ja", vol. 1: 1972, s. 132-138;
G. M o n t e l l , Mongolian chess and chess-men, „Ethnos", vol. 2: 1939, s. 81-104;^
В. R i n c z e n , Les échecs et le deuil chez les Mongols, „Archiv Orientalni", v o l /
23: 1965, s. 482-483; L . S a n d ż a a d ż a m c , Mongol szatar, Dalandżagdad 1968;
P o p o v a , op. cit., s. 45-56.
! 7
2 8
#
198
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
K o m p l e t y szachowe w y k o n y w a n o z drzewa, kości, k a m i e n i a l u b me
t a l u (te ostanie przede w s z y s t k i m u U r i a n c h a j ó w ) . F i g u r y i p i o n y nosi
ł y zawsze w y r a ź n e cechy naturalistyczne i w y k o n a n e b y ł y w s p o s ó b nad
w y r a z realistyczny . Dla o d r ó ż n i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h z e s t a w ó w u ż y w a n o
b a r w y zielonej i czerwonej l u b czerwonej i ż ó ł t e j , rzadziej b i a ł e j i b r ą
zowej. Zachowana w i ę c b y ł a r e g u ł a stosowania w czaturandze,
od k t ó
rej prawdopodobnie w y w o d z ą się szachy .
3 0
3 1
Nie w i e m y natomiast, czy i w j a k i s p o s ó b M o n g o ł o w i e r ó ż n i c o w a l i
f i g u r y i p i o n y n a l e ż ą c e do p o s z c z e g ó l n y c h graczy. Na podstawie nielicz
n y c h k o m p l e t ó w d a w n y c h s z a c h ó w mongolskich, jakie z a c h o w a ł y się dziś
g ł ó w n i e w muzeach, t r u d n o o d t w o r z y ć t y p o w e w z o r y i r e g u ł y , k t ó r y m i
r z ą d z i l i się i c h w y k o n a w c y . Z r ó ż n i c o w a n i e m f i g u r i p i o n ó w , n a l e ż ą c y c h
do p o s z c z e g ó l n y c h graczy, poprzez nadawanie i m cech opozycyjnych spo
t y k a m y się natomiast w M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j jeszcze w p o ł o w i e X X w .
N a l e ż y jednak z a z n a c z y ć , że tendencje te nie b y ł y w ó w c z a s powszech
ne. M o ż e m y o n i c h m ó w i ć raczej na poziomie tradycyjnego modelu.
W kompletach szachowych p o c h o d z ą c y c h z M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j ,
opisanych m . i n . przez Cammanna , K o r m a z o w ą
i M o n t e l l a , na u w a
g ę z a s ł u g u j e przede w s z y s t k i m przeciwstawianie f i g u r
statycznych
( w komplecie n a l e ż ą c y m do jego z graczy) f i g u r o m
dynamicznym
( w komplecie drugiego gracza). Ponadto postacie s t o j ą c e s t a n o w i ą opo3 2
3 3
34
3 0
Pisze o tym пр. К о с z e s z к o w, Diekoratiwnoje
s. 60.
O czaturandze i szachach patrz пр.: L . В а с h m a n, Szachmatnaja
igra
w je je istoriczeskom razwitii, Leningrad 1925; D. F o r b e s , The history of chess,
London 1860; G i ż у с к i, op, cit., s. 51-52; H . J : R. M u r r a y , A history of chess,
Oxford 1913; I. S a r g i n , Driewnosť
igr w szaszki i szachmaty, Moskwa 1915.
W Indiach, skąd wywodzi się czaturanga, kolory pionów odpowiadały barwom, k t ó
re łączono z poszczególnymi stronami świata: czerwony — północy, zielony —
wschodowi, żółty — południowi i czarny — zachodowi; czerwone i zielone grały
najczęściej przeciwko żółtym i czarnym'. Mongołowie nie tylko łączyli z barwami
poszczególne kierunki, lecz także określali nimi np. inne ludy. Indie określane b y ł y
jako ludy koloru białego, Tybet — czarnego, Chiny — czerwonego, Korea
błę
kitnego, sami Mongołowie zaś oznaczali siebie kolorem żółtym; S. K a ł u ż y ń s k i ,
Tradycje i legendy ludów Mongolii, Warszawa 1978, s. 285. Kolor żółty był dla Mon
gołów barwa ziemi kobiety słońca' S. Ju. N i e к 1 u d o w Zamietki o mifoloaiczeskoj i folkłomo-epiczeskoj
'simwolikie u mongolskich narodów:
simwolika
zołota,
8 1
Etnografia Polska" t 24' 1980 z 1 s 73 75 87 Kolor czerwony bvł symbolem
ognia i życia; C e w e l , Mongo\czuudyn erchemledeg ongo, Studia Ethnographica,
Ułan Bator 1959 t 1 fase 6 s 4 Kolory symbolizowały Donadío newne stanv du
cha' S. G o d z i n s k i , Sztuka mongolska,
Etnografia Polska" t 24* 1980 z 1
113. Jak podkreślali moi informatorzy nie stosowano czarnej barwy dla'oznaczania kompletów szachowych albowiem czerń jest kolorem ' nieszczęśliwym, mrocz¬
nym złym Tak też określa ją C e w e l op cit s 4
S. C a m m a n n ,
Chess with mongolian Lamas, „Natural History", vol. 55:
1946, s. 408-411.
W. А. К o r m a z o w a, Szachmaty u Mongołów,
„Wiestnik Mańczdżurii",
vol. 5: 1926, s. 41-43.
M o n t e 11, op. cit., s. 88-91.
8 2
3 3
3 4
199
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
zycję wobec s i e d z ą c y c h l u b l e ż ą c y c h . Z w i e r z ę t a z zaznaczonymi cecha
m i płci m ę s k i e j są p r z e c i w n i k a m i z w i e r z ą t o cechach ż e ń s k i c h . Posta
ciom o d z i a n y m w s t r ó j n a r o d o w y ( „ s w ó j " ) przeciwstawia się postacie
n o s z ą c e odzież „ o b c ą " (np. m o n g o l s k i n o j o n — c h i ń s k i w i c e k r ó l albo
T u r e k ) . Wreszcie postacie symbolicznie kojarzone z dobrem, niebem, m ę ż
c z y z n ą i t p . przeciwstawione są postaciom ł ą c z ą c y m się w wierzeniach ze
z ł e m , z i e m i ą , k o b i e t ą i t p . (np. l e w i t y g r y s , o r ł y i z a j ą c e , p a w i e i k u r y
i in.).
Charakter f i g u r i p i o n ó w pozwala 'nam sądzić, że w a l k a , w k t ó r e j
u c z e s t n i c z y ł y , m i a ł a znaczenie symboliczne. T a k w i d z i j ą t e ż np. C a m mann, k t ó r y pisze, że j e d n ą strona r e p r e z e n t o w a ł a w grze ducha, siłę
i dobro, druga z a ś — rzeczy materialne, słabość i zło .
T r u d n o d o k ł a d n i e o k r e ś l i ć , k i e d y i j a k i m i d r o g a m i p r z y b y ł y szachy
.do M o n g o l i i . Najstarsze informacje o n i c h jako grze k s i ą ż ą t mongolskich
znajdujemy w kronice Sagan Seczena z 1578 r. Napisano t a m , że k i e d y
lama L h a s y na zaproszenie A l t a n chana w i z y t o w a ł region K u k u N o r ,
to mongolscy k s i ą ż ę t a g r a l i w s z a c h y . W X I X w . szachy m o ż n a b y ł o
s p o t k a ć w j u r t a c h bogatych M o n g o ł ó w , na d w o r a c h k s i ą ż ę c y c h oraz w l i c z
n y c h klasztorach . O grze w szachy z l a m a m i w s p o m i n a j ą t e ż p o d r ó ż f
nicy . L a m o w i e b y l i zapewne nauczycielami g r y i za i c h p o ś r e d n i c t w e m •
szachy p r z e n i k n ę ł y do j u r t pasterskich. Pasterze, z k t ó r y m i r o z m a w i a
ł a m , zaliczali szachy do gier najbardziej p o p u l a r n y c h w ś r ó d ł a m ó w .
M o n t e l l przypuszcza, że M o n g o ł o w i e z e t k n ę l i się z szachami za c z a s ó w
Czyngiz chana i jego ekspansji, prawdopodobnie w w y n i k u k o n t a k t ó w
z T u r k i e s t a n e m , gdzie szachy b y ł y znane przed najazdem m o n g o l s k i m .
Innego zdania jest np. Sawienkow, k t ó r y sądzi, że to w ł a ś n i e M o n g o ł o
wie przekazali szachy l u d o m t u r e c k i m i szerzej — a ł t a j s k i m .
3 5
36
3 7
3 8
3 9
4 0
4 1
Legendy mongolskie p o d a j ą , że opanowanie t a j n i k ó w g r y w szachy
zaliczane b y ł o ' d o cech w y r ó ż n i a j ą c y c h m ę ż c z y z n ę i t r a k t o w a n e j a k o
S ~ C a ^ m a n n , op. cit, s. 409. Na s. 411 autor ten pisze, że szachownica jest
zwierciadłem dualistycznych sił rządzących wielkim światem człowieka.
*• I . J . S c h m i d t , Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses
verfast von Ssagang Ssetsen, S-Pietiersburg 1829, s. 229.
К a r m a z o w a, op. cit., s. 41.
Np. C a m m a n n , op. cit., H . H a s 1 u n d - С h r i s t e n s e n, Mongolian Yourney, Londyn 1949, s. 64.
Pozdniejew pisze, że gra w szachy dozwolona była tylko lamom wyższych
stopni. Młodsi stopniem (geleng, gecel i bandi) nie mieli prawa do gry, a przyła
pani na łamaniu zakazu parania się szachami byli karani, np. musieli w y k o n a ć
500 pokłonów; A. P o z d n i e j e w , Oczerki byta buddijskich monastyriej i buddijskago duchowieństwa
w Mongolii w swjazi s otnoszenijami siego pośledniego
к na
rodu, S-Pietiersburg 1887, s. 186-187, 259. Również moje badania potwierdzają, że
zakaz ten nie był w praktyce przestrzegany.
« M o n t e l l , op. cit, s. 97.
« I . S a w i e n k o w , К woprosu ob ewolucii szachmatnoj igry.
Srawnitielnoetnograficzeskij
oczerk, „Etnograficzeskoje Obozrienije", nr 1: 1905, s. 37-39. Podob
nie twierdzi np. Karalkin; P. I . К a r a l k i n , Tuwinskije
szachmaty, [w:] Etno
grafa narodów SSSR, Leningrad 1971, s. 137-138.
8 7
8 8
8 9
.
*
200
IWONA
KABZIÑSKA-STAWARZ
oznaka jego m ę s k o ś c i . W legendzie o bohaterze Bujdarze c z y t a m y n p .
że k i e d y w y g r a ł on d w a razy z chanem, z k t ó r y m w c z e ś n i e j p r z e g r y
w a ł jego ojciec, m a t k a p o m y ś l a ł a : „ t e r a z m ó j s y n jest m ę ż c z y z n ą " .
W szachy g r a ł y jednak t a k ż e k o b i e t y — pasterki, mieszkanki miast
i b o h a t e r k i l e g e n d . Kobiecie przypisuje się nawet a u t o r s t w o p o p u l a r
nego p o s u n i ę c i a szachowego zwanego uran brijn ineelt .
M o ż n a jeszcze
d o d a ć , że g r ę r o z p o c z y n a ł zawsze starszy ( u C h a ł c h a s ó w ) l u b m ł o d s z y
(u O j r a t ó w ) w i e k i e m uczestnik. R e g u ł a ta o b o w i ą z y w a ł a nie t y l k o w sza
chach, ale t a k ż e w i n n y c h grach. •
r
4 2
43
44
%
2. W A R C A B Y
45
W a r c a b y s t a n o w i ą prawdopodobnie f o r m ę g r y s t a r s z ą n i ż s z a c h y .
Gra ta cieszy się dziś w M o n g o l i i stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą , nie
jest ona jednak r ó w n a p o p u l a r n o ś c i s z a c h ó w . Nie z a n o t o w a ł a m i n f o r m a
c j i , k t ó r e w s k a z y w a ł y b y na j a k i e ś szczególne znaczenie pozaludyczne
p r z y p i s y w a n e tej grze w p r z e s z ł o ś c i . W i e m y natomiast, że — podobnie
iak szachy — jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . w a r c a b y n a l e ż a ł y do gier
noworocznych. T r u d n o dziś jednak o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e o p r z y c z y
n y w ł ą c z a n i a tej g r y do k o n t e k s t u noworocznego.
W M o n g o l i i w y s t ę p u j e obecnie w zasadzie jeden rodzaj g r y w warca
by, z w a n y daam (gra w d a m k i ; jest to r ó w n i e ż o g ó l n a nazwa samej
g r y w w a r c a b y ) . K a ż d y z graczy p o s ł u g u j e się 12 k a m i e n i a m i (pionkami
z w a n y m i chüü), k t ó r e p o r u s z a j ą się po t a b l i c y 64-polowej. Gracze sta
r a j ą się w y e l i m i n o w a ć p r z e c i w n i k a z w a l k i z b i j a j ą c jego p i o n y , b l o k u j ą c
r u c h y i z a j m u j ą c jego miejsce na planszy. Jeszcze w p o ł o w i e naszego
stulecia na n i e k t ó r y c h terenach M o n g o l i i w y s t ę p o w a ł y rozmaite w a r i a n
t y g r y . Informacje o n i c h znajdujemy przede w s z y s t k i m w pracach
Namdżildordża i Popovéj .
4 6
4 7
« Mongolskije skazki..., wyd. 1967 г., s. 120; legenda znajduje się na ss. 119-127.
« Mongolskije skazki..., wyd. 1967 г., s. 37; S i e r g i e j e w a, op. cit., s. 56.
« S a n d ż a a d ż a m c, op. cit., s. 42, przytacza przypowieść ukazującą, jak
doszło do powstania tego posunięcia. Na u w a g ę zasługuje fakt, że kobieta, która
nie miała prawa publicznego demonstrowania zalet swego umysłu, podpowiadała
grającemu teściowi, jak wybrnąć z kłopotliwej sytuacji i pokonać przeciwnika,
używając e u f e m i z m ó w i stwarzając pozory rozmowy nie dotyczącej szachów (sytu
acji na szachownicy). Sprawa ta dotyczy również tzw. języka kobiet, o którym pi
sze np. H a m a у on, op. cit., s. 173-189.
T a k twierdzi np. S a r g i n, op. cit., s. 25. Istnieją jednak koncepcje przeciwne
w y w o d z ą c e warcaby od szachów, np. A. v a n d e r L i n d e , Quellenstudien zur
Geschichte des Schachspiels, Berlin 1891. Z koncepcją tą polemizuje m. in. M. G on i a j e w , Iz istorii szachmatnoj igry, „Szachmatnoje Obozrienije", nr 26-29: 1893,
s. 265-273.
« N. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn (chológt) togloom, Ułan Bator 1963, s. 150¬
174.
" P o p o v a , op. cit., s. 32-35.
4 5
Ž-3;
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
201
Do gier t y p u daam n a l e ż a ł y п р . : 1) araldżaa
(bieg koni) — t a b l i c ą
była t u 9-polowa szachownica; gracze p o s ł u g i w a l i się 2 ( w e d ł u g N a mdżildordża) l u b 3 ( w e d ł u g Popovej) p i o n a m i . Jeden z n i c h d y s p o n o w a ł
figurkami b i a ł y c h k o n i , d r u g i z a ś — czarnych. P o s ł u g i w a n o się t e ż k a
mieniami odpowiedniej b a r w y ; 2) jeson mor (9 koni) — do g r y s ł u ż y ł a
81-polowa tablica; gracze m i e l i do dyspozycji 9 figurek k o n i . W c e n t r u m
tablicy z n a j d o w a ł a się meta. W y g r y w a ł ten, k t o pierwszy d o p r o w a d z i ł
do niej swe „ k o n i e " ; 3) bajr (postój) — t a b l i c ą b y ł a 100-polowa sza
chownica; z d a r z a ł y się tablice o 36 lub 64 polach; k a ż d y z graczy dyspo
nował 10, 3 l u b 6 p i o n a m i (w grze u c z e s t n i c z y ł y 2 lub 4 osoby). P i o n y
ustawiano w rogach szachownicy, a zadaniem graczy by|o przemiesz
czenie i c h na p r z e c i w l e g ł y r ó g ; 4) toono ( o t w ó r d y m n o - o k i e n n y w j u r
cie); tablica b y ł a kolista j a k toono; k a ż d y gracz p o s ł u g i w a ł się 3 p i o
nami; 5) bóchijn barildaan (zapasy) — tablica m i a ł a k s z t a ł t k r z y ż a ; k a ż d y
z graczy d y s p o n o w a ł 4 p i o n a m i ; 6) charajlt
(skok) — t a b l i c ą b y ł t u p r o
stokąt podzielony w e w n ą t r z 3 l i n i a m i p o z i o m y m i i 5 p i o n o w y m i ; k a ż d y
z graczy m i a ł 6 p i o n k ó w
p i o n k i czarne zwane k o ź l ę t a m i (iszig) b i a ł e
ś
j a g n i ę t a m i (churga);
7) buudal (popas)
tablicą był t u romb
wpisany w k w a d r a t ; gracze dysponowali 6 p i o n k a m i , z k t ó r y c h jedne
p r z e d s t a w i a ł y szczeniaki czarne, drugie zaś nakrapiane (char
nochoj
i chaltra nochoj);
8) dóow (szczeniaki)
grano na szachownicy 64-polowej; p i o n k a m i b y ł y czarne i b i a ł e f i g u r k i s z c z e n i a k ó w . Zamiast n i c h
mogły t e ż w y s t ę p o w a ć f i g u r k i w i l k ó w . W grze tej m o g ł y b y ć u ż y w a n e
mniejsze ( 4 X 4 pola) l u b w i ę k s z e (10 X 10) tablice; 9) buriad
daam
(warcaby buriackie)
grano 8 p i o n a m i b i a ł y m i i 8 c z a r n y m i na t a b l i c y
64-polowej" 10) uraldaan
daam (zawody, w y ś c i g i w a r c a b ó w )
tablica
była 64-polowa gracze p o s ł u g i w a l i się 4 p i o n k a m i b i a ł y m i i 4 c z a r n y m i ;
dżirch (nazwa syberyjskiej w i e w i ó r k i ziemnej" patrz t e ż informacje
0 grze zwanej dżirch, dżireg l u b dżirge w dalszej części a r t y k u ł u ) ; t a b l i c ą
był t u k w a d r a t podzielony w e w n ą t r z l i n i a m i p r o s t y m i , k t ó r y c h p r z e c i ę c i a
t w o r z y ł y 25 miejsc do g r y ; jeden z graczy d y s p o n o w a ł 10 p i o n a m i b i a ł y
mi (cagaan dżirch),
d r u g i z a ś 10 p i o n a m i p s t r y m i (coochor
dżirch).
G r ę r o z p o c z y n a ł zawsze uczestnik d y s p o n u j ą c y b i a ł y m i l u b p s t r y m i
pionami. Podobnie j a k w i n n y c h grach o b o w i ą z y w a ł a t e ż zasada rozpo
czynania g r y przez starszego ( C h a ł c h a s i ) l u b m ł o d s z e g o (Ojraci) z graczy.
N a z w y gier t y p u daam w s k a z u j ą na z w i ą z e k t y c h f o r m z a c h o w a ń
ludycznych z pasterstwem. Wydaje m i się jednak, że m o ż n a je r o z u
mieć t a k ż e m n i e j d o s ł o w n i e . Skok, bieg k o n i w y r a ż a j ą b o w i e m d y n a m i
kę, z m i a n ę , p r z e j ś c i e . P o s t ó j i popas z a ś o d p o w i a d a j ą sytuacji statycz
nej, p o p r z e d z a j ą c e j z m i a n ę , r u c h . Wiele m ó w i ą c e są t e ż n a z w y p i o n ó w
z a
-
1 nadawanie i m f o r m z w i e r z ę c y c h . Pies, w i l k , koza, owca, k o ń w y s t ę p u
ją n a j c z ę ś c i e j w wierzeniach mongolskich w sytuacjach p r z e j ś c i a . Po
dobna uwaga d o t y c z y ł a f i g u r szachowych. K o l o r y s t y k a p i o n ó w p o d k r e ś l a
ła opozycję w a l c z ą c y c h . Na u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż k s z t a ł t tablic. F i g u r y te
J'
l,
202
IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z
•
Л,
;f
m a j ą s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą . Toono jest ponadto miejscem s k u m u l o w a n e j
p ł o d n o ś c i . Znamienna jest t e ż w y m o w a liczb: 3, 5, 9, 16, 36, 64, 8 1 , 100
(ilość p ó l n a tablicach); 2, 3, 4, 6, 8, 9, 10, 12, 16 (ilość p i o n ó w ) . S ą to,
c y f r y magiczne, kosmiczne, z w i ą z a n e z kalendarzem, u n i w e r s u m i t p .
M i m o to dla w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w w a r c a b y s ą t y l k o g r ą
nie m a j ą c ą o k r e ś l o n e j s y m b o l i k i czy znaczenia magicznego. Zaintereso
wanie badaczy gier mongolskich koncentruje się przede w s z y s t k i m na
szachach, t o t e ż ilość i n f o r m a c j i o warcabach jest w l i t e r a t u r z e m o n g o l i stycznej nader skromna. N i e s p o t k a ł a m t a k ż e p r ó b i n t e r p r e t a c j i w y
stępujących t u sytuacji konfliktowych.
I n t e r p r e t a c j e s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h w y s t ę p u j ą c y c h w warcabach
znajdujemy natomiast w l i t e r a t u r z e nie d o t y c z ą c e j M o n g o l i i . Przedsta
w i a się je np. j a k o w a l k ę m i ę d z y 12 j a s n y m i , d o b r y m i w ł a d c a m i wscho
d n i m i i 12 c z a r n y m i , zachodnimi b a r b a r z y ń c a m i o r ę k ę p i ę k n e j k r ó l e w
ny, k t ó r a m i a ł a w ł a d a ć t a l i z m a n e m szczęścia (jej p a ł a c b y ł zaznaczony
w ostatnim r o g u d e s k i ) .
B y ć m o ż e M o n g o ł o w i e w i d z i e l i n i e g d y ś w warcabach — podobnie
jak w szachach — i l u s t r a c j ę w o j e n n y c h w y d a r z e ń ? B y ć m o ż e n a d a w a l i
jej znaczenie symboliczne? P r z e m a w i a ł b y za t y m charakter r e g u ł g r y ,
wspomniane elementy ś w i a d c z ą c e o j e j z w i ą z k u z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a oraz
umieszczenie j e j w k o n t e k ś c i e n o w o r o c z n y m .
48
3. „BUGA"
G r ą , k t ó r a jeszcze na p o c z ą t k u naszego stulecia w y s t ę p o w a ł a powszech
nie na terenie M o n g o l i i , jest buga (jeleń). G r y tego t y p u n a l e ż ą do n a j
starszych gier planszowych znanych l u d o m ś w i a t a . Jej o j c z y z n ą są p r a w 4 8
S a r g i n , op. cit., s. 15. W Egipcie np. „bohaterami" gry były lwy i antylopy
(kozły). Rysunek tych zwierząt grających w warcaby znajdował się na jednym
z Х Ш - w i e c z n y c h papirusów, W warcabach perskich i greckich na górnej stronie
pionów rysowano g ł o w y l w ó w i p s ó w ; t a m ż e , op. cit., s. 90-91. Sargin interpretuje
tę grę jako podróż po gwiazdozbiorach (od Bliźniąt do Koziorożca), w których licz
ba gwiazd wynosiła 63, była w i ę c bliska ilości pól na szachqwniey. Na związki
z gwiazdozbiorami ma też w s k a z y w a ć terminologia stosowana np. w warcabach
rzymskich; S a r g i n . , op. cit., s. 237-238. Przyjmuje się też, że liczba pól na sza
chownicy jest magiczna. 64 było cyfrą magiczną w Indiach i w Chinach. Z 64 heksagramów zwanych, kwa składał się diagram s ł y n n e j księgi przepowiedni I — cziń
ukazującej różne kombinacje połączeń elementu
• (męskiego) i
(żeńskiego),
każdy heksagram miał swą nazwę i tekst wyjaśniający jego znaczenie; C u l i n ,
Games
s. 73-76; S a r g i n , op. cit., s. 152. Diagram ten dokładniej opisuje np.
J . B l o f e l d , The Way of Power. A practical guide to the tantric mysticism of
Tibet, London-Bristol 1970, s. 100-101. Jeszcze wyraźniejsze związki magiczno-symboliczne przypisuje się grze zwanej nard. 15 białych kamieni używanych w niej
to 15 dni 15 czarnych zaś — 15 nocy. Jedno oczko na kostce to Ahura-Mazda, naj
wyższy bóg zoroastryzmu, który wszystko na ziemi szczęśliwie stworzył; 2 — niebo,
i ziemia; 3 — trzy sfery oraz: myśl, mowa i działanie; 4 — cztery strony świata,
cztery temperamenty ludzkie; 5 — pięć źródeł światła, pięć czasów dnia i nocy; 6 —
sześć pór trwania aktu stworzenia; O r b e l i , T r e w e r , op. cit., s. 51.
;
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
' "~
203
dopodobnie I n d i e . S t ą d p r z e j ę ł y ją inne l u d y A z j i . T r a f i ł a ona t a k ż e
do Europy. Grano w n i ą m . i n . w s t a r o ż y t n e j G r e c j i i R z y m i e .
K i e d y buga z n a l a z ł a się na terenie M o n g o l i i , nie wiadomo. Nie .wiado
mo też d o k ł a d n i e , j a k i m i d r o g a m i t u t a j d o t a r ł a . W y k o p a l i s k a archeolo
giczne p o z w a l a j ą p r z y p u s z c z a ć , że ma ona dość d ł u g i r o d o w ó d w k u l t u r z e
mongolskiej. Tablica s ł u ż ą c a do g r y zwanej dziś przez M o n g o ł ó w buga,
wykonana z g l i n y o g r u b o ś c i ok. 4 cm, z o s t a ł a b o w i e m znaleziona w r u i
nach K a r a k o r u m p r z y w r o t a c h do miasta .
• M o n g o ł o w i e X I X / X X w . w y k o n y w a l i t a b l i c ę do g r y buga z drewna,
płótna, r y s o w a l i j ą na papierze albo w p r o s t na ziemi. Ś r o d e k planszy
t w o r z y ł n a j c z ę ś c i e j k w a d r a t l u b p r o s t o k ą t podzielony na w e w n ę t r z n e
kwadraty i t r ó j k ą t y p r z e k ą t n y m i , liniami poziomymi i pionowymi.
W g ó r n e j i dolnej części p r z y l e g a ł y do niego t r ó j k ą t y l u b r o m b y t a k ż e
podzielone w e w n ą t r z p r z e k ą t n y m i . Tablice m o g ł y b y ć rozbudowane o do
datkowe r o m b y , k w a d r a t y i t r ó j k ą t y p r z y l e g a j ą c e do b o k ó w (lewego
i prawego) ś r o d k o w e g o k w a d r a t u l u b p r o s t o k ą t a , albo do p o s z c z e g ó l n y c h
k ą t ó w ś r o d k o w e g o pola. Liczba t y c h f i g u r geometrycznych i w e w n ę t r z n y c h
pól z m i e n i a ł a się w z a l e ż n o ś c i od rodzaju g r y . Z m i e n i a ł a się t e ż liczba
pionów, k t ó r y m i g r a l i zawodnicy. W buga g r a ł y zawsze 2 osoby. N i e
będę d o k ł a d n i e j o m a w i a ć tablic s ł u ż ą c y c h do g r y buga i j e j r o d z a j ó w .
Bliższe informacje z n a j d u j ą się w cytowanej t u w i e l o k r o t n i e pracy* N a m d ż i l d o r d ż a . N i e z a l e ż n i e od n a z w y g r y , w i e l k o ś c i t a b l i c y i j e j złożo
ności oraz od ilości p i o n ó w zasady g r y nie u l e g a ł y zmianie. Jeden z gra
czy p o s ł u g i w a ł się p i o n a m i , k t ó r e n o s i ł y n a z w ę buga (jelenie) — liczba
4 9
5 0
5 1
tych p i o n ó w w y n o s i ł a od 2 do 8 w zależności od rodzaju g r y
d r u g i zaś
d y s p o n o w a ł p i o n a m i z w a n y m i chüü (chłopcy) l u b , rzadziej, nochoj (psy).
Liczba p i o n ó w chüü/nochoj
w a h a ł a się od 4 do 80. 'Вида i
chüü/nochoj
m i a ł y o k r e ś l o n e pola,
po k t ó r y c h w o l n o i m b y ł o p o r u s z a ć s i ę . Вида
z a j m o w a ł y p o c z ą t k o w o pola z n a j d u j ą c e się na s t y k u w e w n ę t r z n e j f i g u r y
i figur bocznych. Chüü/nochoj
z a ś z a j m o w a ł y pola ś r o d k o w e . W zależności
od u m o w y , stawiano wszystkie p i o n y od razu albo t e ż n a j p i e r w k ł a d z i o n o
ich (część, p o z o s t a ł e z a ś d o k ł a d a n o w trakcie g r y . O zasadzie tej m o i
i n f o r m a t o r z y w s p o m i n a l i bardzo rzadko. Pisze o niej natomiast Potan i n . W X X w . zasada ta nie b y ł a chyba szerzej p r a k t y k o w a n a , brak
o niej b o w i e m w z m i a n e k nie t y l k o w m a t e r i a ł a c h terenowych, ale t e ż
u Namdżildordża.
5 2
P i o n y w grze t y p u buga p o r u s z a ł y się nie po polach, lecz po l i n i a c h
w e w n ę t r z n y c h z a t r z y m u j ą c się na i c h p r z e c i ę c i a c h . P r z y p o m i n a to za4 9
S a r g i n, op. cit., s. 68-69.
«• Driewniemongolskije
goroda, S Kisielew (red.), Moskwa 1965, s. 294.
N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn .., s. 122-149.
G. N. P o t a n i n, Oczerki siewiero-zapadnoj Mongolii, wyd. 2, S-Pietiersburg 1881, s. 117; O podobnej zasadzie wspomina też Kon (odnośnie do Uriąnchajów); F . K o n , Za 50 let. Sobranije soczinienij, t. 3: Ekspiedicija w Sojotiju, Mos
kwa 1934, s. 118.
5 1
6 2
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
204
sady. stosowane w szachach chińskich. N i e k t ó r z y badacze sądzą zresztą,
że szachy chińskie b y ł y wzorowane na grze hinduskiej s t a n o w i ą c e j pier
w o w z ó r Ъида .
Wspólna tym grom b y ł a też zasada umieszczania cen
tralnej postaci gry w odosobnionym, w y r a ź n i e zaznaczonym na planszy
miejscu. W Ъида miejscem tym b y ł romb lub trójkąt zwany uul (góry),
53
7
\
/
К
N
А
к
v
/
N
Rye. 1. Przykłady tablic do gry Ъида:
wariant najczęściej w y s t ę p u j ą c y w Mongolii w początkach X X w. służący m. in. do
gry buga nochoj, uulyn Ъида itp. В — tablica do gry zwanej idżil buga; С — tablica d.o
gry zwanej ich Ъида
•
Rys. I. Kabzińska-Stawarz
и
S a r g i n , op. cit, s. 65. O szachach chińskich patrz пр.: C u l i n , Gomes...,
s. 84-85; A. L . L e o n t i e w, Opisanije kitajskoj szachmatnoj igry, S-Pietiersburg
1775; S a r g i n , op. cit., s. 69.
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
205
bugyn chewtesz
(legowisko jelenia), tołgoj
( g ł o w a ) , czasem stosowano
nazwy geograficzne np. pasm g ó r s k i c h — Changaj u u ł i C h e n t i j u u ł .
W szachach c h i ń s k i c h miejscem odosobnionym b y ł obóz w o j s k o w y , za
mek, t w i e r d z a i t p . T a m z n a j d o w a ł się zawsze „ k r ó l " . M o ż n a t u d o d a ć ,
że i w grze b ę d ą c e j o d p o w i e d n i k i e m buga, w y s t ę p u j ą c e j na i n n y c h obsza
rach ś w i a t a , stosowano podobne nazwy, t j . forteca, t w i e r d z a i t p .
Zadaniem g r a j ą c y c h w buga b y ł o takie m a n e w r o w a n i e p i o n a m i , aby
z a b l o k o w a ć r u c h y p r z e c i w n i k a , u n i e m o ż l i w i ć m u poruszanie się po p l a n
szy. „ J e l e n i e " m i a ł y p r z y t y m m o ż l i w o ś ć zbijania p i o n ó w
chüüinochoj
(mong. idech). Chüüinochoj
m o g ł y t y l k o b l o k o w a ć przeciwnika.
Grano przede w s z y s t k i m k a m i e n i a m i . W i ę k s z e kamienie b y ł y buga,
mniejsze chüüinochoj.
Czasem p o s ł u g i w a n o się t e ż astragalami, ale w pó¬
J
c z ą t k a c h X X w . b y ł o to nader rzadkie. O u ż y w a n i u astragali w grze
I
buga w k o ń c u X I X w . w s p o m i n a natomiast Potanin, k t ó r y z k o l e i nie
ř
pisze w ogóle o u ż y w a n i u k a m i e n i . P o t a n i n podaje, że kości, k t ó r e z w a 5,
no buga, k ł a d z i o n o s t r o n ą „ k o n i a " do g ó r y , a p o z o s t a ł e k o ś c i k ł a d z i o n o
I
s t r o n ą b o c z n ą . N i e w i e m y , niestety, czy b y ł a to strona „ o w c y " czy
*
„kozy". O u ż y w a n i u astragali w p o c z ą t k a c h X X w . pisze S ó d e r b o m nie
I
zamieszczając r ó w n o c z e ś n i e ż a d n y c h w z m i a n e k o stosowaniu k a m i e n i .
I
Badania, jakie p r z e p r o w a d z i ł a m , w s k a z u j ą jednak, że w p o c z ą t k a c h X X w .
I . u ż y w a n i e astragali w grze buga nie b y ł o powszechne. J e ś l i grano astraI
galami, to kości o d p o w i a d a j ą c e buga k ł a d z i o n o s t r o n ą „ o w c y " do g ó r y ,
kości z a ś o d p o w i a d a j ą c e chüüinochoj
— stroną „kozy". Postępowano więc
nieco inaczej n i ż to opisał Potanin.
5 4
5 5
5 6
i
'
\
i
i
I
I
Odpowiednie u ł o ż e n i e astragali p o d k r e ś l a ł o o p o z y c j ę
walczących
stron. J e ś l i natomiast u ż y w a n o k a m i e n i , to o p o z y c j ę t ę p o d k r e ś l a n o i c h
wielkością i b a r w ą . Вида b y ł y k a m i e n i a m i w i ę k s z y m i o jasnych barwach,
chüüinochoj
z a ś — m n i e j s z y m i o k o l o r a c h ciemnych.
С
Вида łączą się w grze z k i e r u n k i e m g ó r n y m . W s k a z u j ą na to n a z w y
miejsc, w k t ó r y c h p r z e b y w a j ą . O d p o w i a d a j ą i m takie f i g u r y geome6 4
Np. w starożytnej Grecji; S a r g i n . , op. cit., s. 69. W p ł y w y greckie widoczne
są m. in. u Sartów Turkiestanu, gdzie w grze występującej w 2 poł. X I X w. sto
sowane b y ł y greckie nazwy np. na oznaczenie górnego i dolnego trójkąta planszy
(zwano je astar, tj. twierdza). W Grecji miejsce to oznaczano s ł o w e m asty (miasto,
twierdza); patrz notka P. A. K o r m a z o w a w „Szachmatnoje Obozrienije", nr 3:
1893, s. 250. „Militarny" charakter miała też gra tybetańska, zwana kungser. Łączo
no ją z wydarzeniami, jakie miały miejsce w tym kraju w 1 poł. X V I I w. podczas
walk o władzę między możnymi rodami Tybetu; S. H u m m e l , P. G . B r e w s
t e r , Games of the Tibetans, Helsinki 1963, s. 10-11, A. T a f e l , Meine Tibetreise,
Stuttgart 1914, s. 181. Do Polski gra tego typu dotarła w X V I I I w. pod nazwą „for
teca". Podobnie jak w grze tybetańskiej i polskiej „żołnierze" występowali także
w ¿řze niemieckiej, japońskiej, cejlońskiej,. malajskiej i in.; L . P i j a n o w s k i ,
Przewodnik gier, Warszawa 1978.
P o t a n i n , Oczerki
wyd. 2, s. 117.
G. S ó d e r b o m , The mongolian Games Norobo or Cindi, „Ethnos", vol.
1-2: 1950, s. 95.
6 5
6 6
206
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
tryczne, j a k r o m b i t r ó j k ą t , k t ó r e w k u l t u r z e mongolskiej ł ą c z ą się
z g ó r ą ( t r ó j k ą t s t a n o w i ł np. p o d s t a w ę S u m b u r u u ł — g ó r y b ę d ą c e j osią
ś w i a t a ) . Chüü/nochoj
zaś p r z e b y w a j ą na dole (Potanin n a z y w a t o m i e j
sce d o l i n ą ) . Odpowiada m u ś r o d k o w e pole planszy oznaczone k w a d r a t e m
l u b p r o s t o k ą t e m . F i g u r y te ł ą c z ą się w wierzeniach m o n g o l s k i c h z zie
mią.
Bohaterami g r y są „ z w i e r z ę t a " (jelenie i psy) l u b t e ż opozycyjna para
z w i e r z ę — c z ł o w i e k . Opozycyjne p a r y z w i e r z ą t w y s t ę p o w a ł y t e ż n p .
w grach s t a n o w i ą c y c h odpowiednik mongolskiej buga w X I X - w i e c z n y c h
I n d i a c h i Tybecie. B y ł y to np. w i l k i i owce, t y g r y s y i k r o w y (w Indiach)
l u b t y g r y s y i owce (w T y b e c i e ) . Jak w i e m y , w n i e k t ó r y c h rejonach
T y b e t u bohaterami g r y b y l i t a k ż e „ ż o ł n i e r z e " (por. p r z y p . 54).
Informacje, jakie u z y s k a ł a m od w s p ó ł c z e s n y c h n a m m i e s z k a ń c ó w
M o n g o l i i , nie w s k a z u j ą jednak na p r z y p i s y w a n i e grze buga c h a r a k t e r u
„ m i l i t a r n e g o " ( p r z y n a j m n i e j w p o c z ą t k a c h X X w . ) , j a k to czyniono na
i n n y c h obszarach ś w i a t a , choć n a l e ż y z a z n a c z y ć , że nie b y ł a t o na
n i e k t ó r y c h terenach (np. w Tybecie) j e d y n a i n t e r p r e t a c j a
konfliktu
w y s t ę p u j ą c e g o w grze.
W s p ó ł c z e ś n i n a m pasterze mongolscy (starszego pokolenia) w i d z ą
w buga g ł ó w n i e obraz polowania. Za t a k ą i n t e r p r e t a c j ą k o n f l i k t u w y s t ę
p u j ą c e g o w grze p r z e m a w i a j ą przede w s z y t k i m w y s t ę p u j ą c e t a m „ z w i e
r z ę t a " , j a k t e ż „ l u d z i e " p r ó b u j ą c y z a b l o k o w a ć jelenie. Badacze m o n g o l
scy ł ą c z ą t ę g r ę z k u l t e m jelenia w i d z ą c w niej t a k ż e p o w t ó r z e n i e p e w
n y c h s y t u a c j i znanych pasterzom, z w i ą z e k z pasterskim ś r o d o w i s k i e m ,
przyrodą, zwierzętami i t p .
M o ż e m y o c z y w i ś c i e p r z y s t a ć na t a k i e k o n
cepcje i u z n a ć , że r e g u ł y g r y p r z y p o m i n a j ą polowanie. O t y m , że polo
w a n i a na jelenie, w k t ó r y c h p o m o c n i k a m i c z ł o w i e k a b y ł y psy, m i a ł y
m i ^ s c e na terenach MongoUi, ś w i a d c z ą m . i n . znalezione t a m r y s u n k i
naskalne. Prawdopodobnie jeszcze w X I I - X I I I w . M o n g o ł o w i e s p o ż y w a l i
m i ę s o j e l e n i . B y ć m o ż e gra zwana buga s ł u ż y ł a n i e g d y ś M o n g o ł o m za
ś r o d e k magiczny m a j ą c y z a p e w n i ć p o m y ś l n e r e z u l t a t y polowania?
5 1
58
5 9
6 0
J e ż e l i jednak gra b y ł a b y obrazem rzeczywistego polowania, to na
l e ż a ł o b y się z a s t a n o w i ć , dlaczego j e j r e g u ł y nie z e z w a l a j ą na usuwanie
jeleni z planszy, lecz t y l k o na i c h blokowanie? „ G i n ą " z a ś psy l u b m y ś -
6 7
U Urianchajów .przeciwnikami były 24 psy i 2 nojonowie;
K o n , op.
cit,
s. 118.
5 8
C . B e l l , The People of Tibet, Oxford 1968, s. 214; H u m m e l , B r e w
s t e r , op. cit., s. 12-15: A. W a d d e 1, Lhasa and Its Mysteries,
London 1905,
s. 422; P i j a n o w s к i, op. cit, s. 39.
D. A m a r s a n a, Mongolskije
nacionalnyje
igry, „Mongolia", nr 8: 1980,
s. 25; D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 79.
«° T a k twierdzi np. L . P. K y z ł a s o w , Rannije Mongoly (к problemie istokow
sriedniewiekowoj kultury), [w:] Sibir, Cientralnaja Azija w sriednije wieka, Nowosibirsk 1975, s. 172.
5 9
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
i
I
1
2
f
'k
>
f
t
\
f
»
'
207
liwi. Wydaje m i się, że zasada blokowania jeleni i ś w i a d o m o ś ć , że j e l e ń
nie m o ż e z g i n ą ć , że jego ś m i e r ć m a w y ł ą c z n i e charakter p r z e j ś c i o w y
prowadząc do odrodzenia, jest n i e z w y k l e istotna dla zrozumienia cha
rakteru k o n f l i k t u . B y ć m o ż e gra ta przedstawia w a l k ę w w y m i a r a c h
uniwersalnych, że pod postaciami jeleni i p s ó w czy t e ż m y ś l i w y c h k r y j ą
się nie t y l k o r e a l n i przedstawiciele l u d z i i z w i e r z ą t , lecz że są to t a k ż e
symbole, k t ó r y c h w y s t ę p o w a n i e pozwala n a m s p o j r z e ć na t o c z ą c ą się
walkę w bardziej o g ó l n y m planie?
W grze t y p u Ъида,
j a k w ż a d n e j i n n e j grze planszowej, k t ó r e j re
guły w y m a g a j ą t a k ż e b l o k o w a n i a przeciwnika, m a m y w y r a ź n ą i l u s t r a c j ę
zasady, że blokowanie p o w i n n o ł ą c z y ć się z k i e r u n k i e m d o l n y m ( j a m ą ,
dziurą, d o l i n ą , p i e c z a r ą i t p . ) , o k t ó r e j w s p o m i n a ł N e k l j u d o w (por. p r z y p .
37). C a ł a w a l k a toczy się — j a k w i e m y — na obszarze n i z i n n y m . Psom
i m y ś l i w y m nie w o l n o p r z e b y w a ć w miejscach, k t ó r y c h n a z w y w s k a żują na z w i ą z e k z g ó r ą . N a l e ż ą one b o w i e m do jeleni.
Na z w i ą z e k jeleni z g ó r ą , w i ę c i z Niebem, a co za t y m idzie —
z k i e r u n k i e m ł ą c z ą c y m się z dobrem, ż y c i e m i t p . , w s k a z u j ą w y r a ź n i e
w y s t ę p u j ą c e na terenie M o n g o l i i w i z e r u n k i tego z w i e r z ę c i a , k t ó r y m i
pokryte są s k a ł y i pojedyncze kamienie ustawiane m . i n . na miejscach
p o c h ó w k ó w przez p r z o d k ó w dzisiejszych M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e elementy
t o w a r z y s z ą c e w i z e r u n k o w i jelenia w s k a z u j ą na jego symboliczny z w i ą zek z ż y c i e m (np. r o g i w f o r m i e drzewa l u b na g ł o w i e m a t k i — p r a r o dzicielki, s ł o ń c e w rogach, m a ł e k o ł a z k r o p k ą w c e n t r u m nad g ł o w ą
jelenia i t p . ) . N i e k t ó r e w i z e r u n k i jeleni, np. z okolic Kobdo, w y s t ę p u j ą
ponadto w maskach k o n i . Te zaś ł ą c z ą się symbolicznie ze s ł o ń c e m i ż y
ciem . Jako p r a m a t k a M o n g o ł ó w p o j a w i a się t e ż w wierzeniach samica
jelenia — ł a n i a o i m i e n i u A l a n Goa (Goa M a r a l ) .
W p r a w d z i e w y g r a n a w grze m o g ł a p r z y p a ś ć albo jeleniom, albo
p s o m / m y ś l i w y m , j e d n a k ż e wskazane b y ł o z w y c i ę s t w o jeleni. Decydo
w a ł y o t y m zapewne symboliczne z w i ą z k i tego z w i e r z ę c i a z ż y c i e m , p r a p o c z ą t k i e m . J e d n a k ż e , zgodnie z s y m b o l i k ą blokady, ewentualna p o r a ż 6 1
6 2
1
"i Patrz . пр.: А. Р.
O k ł a d n i k o w, Pietroglify Mongolii, Leningrad
1981;
E. A. N o w g o r o d o w a , „Zwierinnyj
stil" w proszłom i nastojaszczem, „Diekora
tiwnoje Iskusstwo SSSR", vol. 5: 1979, s. 36-40; W. W. W o ł k ó w , Olennyje kamni
Mongolii, Ułan Bator 1981, s. 80-98: W. W. W o ł k ó w , E . A. N o w g o r o d o w a ,
Olennyje kamni Uszkijn-uwiera
(Mongolia), [w:] Pierwobytnaja archieologija
Sibiři,
Leningrad 1975, s. 78-84. O związkach jelenia z kobietą mówią też bajki mongolskie.
Kobieta występuje tam w roli opiekunki-gospodyni zwierzęcia, które podarowuje
następnie ludziom; P. N a r a n t u j a a , Вида erchemlech dzan üjüjn ul mór aman
dzochiold ulamdżlagdsan
ń, Mongolyn Etnografijn Asuudal, Ułan Bator 1977, t. 5,
iasc. 3, s. 55-57.
S. G o d z i ń s к i, W kręgu mongolskich legend i mitów,
Warszawa 1981,
s. 33; K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 99, 130. Legenda o wielkiej Matce-Łani znana
też była innym ludom ałtajskim. Jej piękny wariant kirgiski podaje np. Cz. A j tm a t ó w , Biały statek, Warszawa 1972, s. 42-53.
8 2
208
IWONA К ABZIÑSKA-STAWARZ
ka jeleni nie o z n a c z a ł a i c h z u p e ł n e j ś m i e r c i . B y ł a t o ś m i e r ć czasowa.
P i o n y o z n a c z a j ą c e jelenie p o z o s t a w a ł y przez c a ł y czas na planszy. B y ł y
t y l k o zablokowane. P o z o s t a w a ł a jednak nadzieja na i c h uwolnienie, na
o d n o w ę życia. O symbolicznych z w i ą z k a c h g r y z p ł o d n o ś c i ą ś w i a d c z y ć
m o ż e t a k ż e u ż y w a n i e astragali. K o ś c i o m t y m , j a k w i e m y , p r z y p i s u j ą
M o n g o ł o w i e s y m b o l i k ę p ł o d n o ś c i , m n o g o ś c i i ciągłości życia. U ż y w a n i e
astragali, j a k i c a ł a sytuacja przedstawiona symbolicznie na planszy,
przemawia t e ż za z w i ą z k a m i g r y z kontekstem n o w o r o c z n y m . Z w i ą z k i
te p o t w i e r d z a j ą t a k ż e m o i i n f o r m a t o r z y . Za g r ę w i n n y m okresie straszo
no nawet (przede w s z y s t k i m dzieci) k a r ą Nieba, b u r z ą , napadem w i l
ków itp.
N a s z c z e g ó l n y stosunek M o n g o ł ó w do jelenia w s k a z u j ą m . i n . zabiegi
z w i ą z a n e z p o l o w a n i e m na to z w i e r z ę i jego zabiciem. U U r i a n c h a j ó w
z a m i e s z k u j ą c y c h ajmak kobdoski i bajanolgijski p r a w o zabicia jelenia
p r z y s ł u g i w a ł o np. t y l k o n i e k t ó r y m osobom. Jak pisze N a r a n t u j a , dob
r y m znakiem dla m y ś l i w e g o b y ł o oparcie na ziemi przez u m i e r a j ą c e g o
jelenia n a j p i e r w brody, a p o t e m r o g ó w . Po zabiciu jelenia przede wszyst
k i m odcinano m u g ł o w ę , b a c z ą c p r z y t y m , aby r o g i nie d o t k n ę ł y ziemi.
Rogi zabitego z w i e r z ę c i a m y ś l i w y zanosił do j u r t y i u m i e s z c z a ł nad jej
d r z w i a m i . N a s t ę p n i e u r z ą d z a n o u c z t ę . W n i e k t ó r y c h miejscach g ł o w ę
jelenia stawiano n a j p i e r w na specjalnym p o d w y ż s z e n i u , zapalano przy.
niej ś w i e c e i okadzano d y m e m z ziół. Dopiero 'po t y m przynoszono ją do
j u r t y . Z a n i m o d c i ę t o jeleniowi g ł o w ę , zawsze n a j p i e r w k ł a d z i o n o ją
na b i a ł y m materiale jako w y r a z szacunku dla tego z w i e r z ę c i a . N i e poka
zywano t e ż n i g d y g ł o w y jelenia w i e l b ł ą d o w i ani t e ż nie p r z e w o ż o n o jego
r o g ó w na teledze .
6 3
Wszystkie te zabiegi ś w i a d c z y ł y nie t y l k o o s z c z e g ó l n y m t r a k t o w a n i u
jelenia, lecz t a k ż e w s k a z y w a ł y n a - j e g o z w i ą z k i z „ l e p s z y m ś w i a t e m " ,
z k i e r u n k i e m g ó r n y m (umieszczanie r o g ó w nad d r z w i a m i j u r t y , usta
w i a n i e na p o d w y ż s z e n i u i t p . ) .
U n i k a n i e k o n t a k t u g ł o w y jelenia z w i e l b ł ą d e m l u b t e l e g ą m o ż n a ,
b y ć m o ż e , t ł u m a c z y ć d ą ż e n i e m do niestwarzania s y t u a c j i ś m i e r c i . M i
m o b o w i e m rzeczywistej ś m i e r c i z w i e r z ę c i a , jego symboliczne z w i ą z k i
z ż y c i e m nie z o s t a j ą zerwane. Pojawienie się z a ś w i e l b ł ą d a i telegi,
z u w a g i na i c h u d z i a ł w o b r z ę d a c h pogrzebowych, m o g ł o b y s u g e r o w a ć ,
że z a i s t n i a ł a sytuacja ś m i e r c i , nie t y l k o rzeczywistej. Ponadto, w e d ł u g
w i e r z e ń mongolskich, w i e l b ł ą d i j e l e ń są od dawna w r o g a m i . Legenda
głosi b o w i e m , że j e l e ń o d e b r a ł w i e l b ł ą d o w i r o g i .
Rogom i s k ó r z e jeleni p r z y p i s y w a l i M o n g o ł o w i e s z c z e g ó l n e znaczenie,
przede w s z y s t k i m magiczne. Wykonane z n i c h p r z e d m i o t y u w a ż a n e b y ł y
za w y j ą t k o w o cenne t a k ż e w sensie s y m b o l i c z n y m . Ze s k ó r y jelenia
6 4
6 3
N a r a n t u j a a, op. cit., s. 52-53.
« Mongolian folktales
s. 24-26.
209
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
pochodzącej
z górnych,
a w i ę c bardziej w a r t o ś c i o w y c h ,
części jego cia
ła — t a k i c h j a k g ł o w a i szyja — w y k o n y w a n o np. sznur do u r g i (przed
miotu s ł u ż ą c e g o do ł a p a n i a k o n i ) . Sznur t e n t r a k t o w a n y b y ł j a k o szcze
gólnie
cenny
dar.
Ofiarowywano
i przechowywano w
go
np.
starcom
r o d z i n i e przez p o k o l e n i a
6 5
wraz
z
chadakiem
. Przypomnijmy t u
sym
boliczne z w i ą z k i d a r u z ż y c i e m (por. p r z y p . 10).
W grze z w a n e j buga
o p o z y c j ę wobec j e l e n i s t a n o w i ą psy
lub
ludzie,
a w i ę c i s t o t y nie z w i ą z a n e symbolicznie z „ g ó r ą " , N i e b e m , p i e r w o c i n a m i
w kulturze mongolskiej stanowi niezwykle
cie
kawy t e m a t i p o w i n n o s i ę j e j p o ś w i ę c i ć o d r ę b n e opracowanie. N i e
życia, n a t u r y . Rola psa
jest
ona b o w i e m jednoznaczna, a sam pies p o j a w i a się w
sytuacjach.
Przypisuje
mu
się
kontakty
s t r a ż n i k a p o d z i e m i i r o l ę p r z e w o d n i k a po
nie t r a k t u j e
ze
najprzeróżniejszych
śmiercią,
nadaje
„ t a m t y m świecie".
funkcję
Jednocześ
się go j a k o o b r o ń c ę przed p o s ł a m i E r l i k - c h a n a , poleca
zmarłe dzieci, t r a k t u j e j a k b ó s t w o ( T e n g r i j n
sün i t p . ) , wreszcie —
symboliczny z a m i e n n i k
uważa
6 6
za
Nochoj,
mitycznego przodka
mu
Char Nochoj,
Daj-
człowieka
jego
i
.
Pies p o j a w i a się w i ę c w i n n y c h s y t u a c j a c h n i ż j e l e ń , p e ł n i t e ż w k u l
turze mongolskiej odmienne role. B y ć m o ż e z tego w ł a ś n i e w z g l ę d u
stał
się p r z e c i w n i k i e m
tymi
jelenia w
65
grze bugal
Być może
walka między
N a r a n t u j a a , op. cit., s. 53.
Potanin podaje, że niektóre plemiona mongolskie w y w o d z i ł y swe pochodzenie
od psa; P o t a n i n , Oczerki
wyd. 2, s. 161. Również Tołstow pisze o psie jako
mitycznym ojcu M o n g o ł ó w i drzewie Odun — ich mitycznej matce; S. P. T o ł
s t o w , Pierieżitki
totiemizma i duchowoj organizacii u turkmien, „Problemy I s
torii DokapitalLsticzeskich Obszczestw", nr 9-10: 1935, s. 12. Pies uczestniczył też
w akcie stwarzania człowieka. B y ł jeszcze w ó w c z a s pozbawiony sierści. Przekupio
ny przez diabła nie Sipełnia roli wyznaczonej mu przez stwórcę, opiekuna ciała
ludzkiego. Diabeł sprawia, że ciało człowieka staje się nieczyste, lub — w e d ł u g in
nej wersji mitu — diabeł ożywia je dmuchając człowiekowi w nos dymem ze spa¬
lonej przędzy; P o t a n i n , Oczerki
wyd. 4, s. 219-224; C e r e n s o d n o m ,
°P' cit., s. 127. Podobné* motywy występują w mitach innych l u d ó w Azji. Pisze
tym R. T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka,
„Etnografia Polska",
24: 1980, z. 2, s. 70-100. Zwraca on również uwagę na rolę psa jako pośrednika
"nędzy bogiem a' ludźmi, mediatora między życiem a śmiercią i jego związki z lo
sem ludzi, a także na zdolność ożywiania zmarłych. O roli psa w kulturze mongo.°w patrz też пр.: L . С z ą n с z i b a j e w a, O sowriemiennych rieligioznych
pierieżitkach u ałtajcew,
[w:] Etnografija narodów Ałtaja i Zapadnoj Sibiři, Nowosibirsk
8 , s. 98; A . G. M i t í r o w , К woprosu o kultie sobaki, [w:] Kultura i byt kałЩко
(etnograjiczeskije
issledowanija),
Elista 1977, s. 40-58. Potanin zamieszcza
natomiast legendę o Milarajbie, który spotkał czarnego jelenia uciekającego przed
czerwonym psem i m y ś l i w y m , następnie pogodził prześladowcę i prześladowane
zwierzę. Pies uspokoił się i „leżał z prawej strony Milarajby, jeleń zaś — z lewej
у a podobieństwo matki i syna". Ten obraz spotyka się często na frontowej stronie
budynków klasztornych lamaistów. Wspomniana legenda ma b y ć jego objaśnieniem;
- N. P o t a n i n , Tangutsko-tibietskaja
okraina Kitaja i Centralnaja
Mongolia,
2, Moskwa 1950, s. 361.
6 9
0
ł
197
ю
n
G
- Etnografia Polska t. 28/2
210
IWONA К ABZIÑSKA-STAWARZ
z w i e r z ę t a m i m i a ł a też n i e g d y ś znaczenie symboliczne ( w u n i w e r s a l n y c h
wymiarach)? Niestety, nie m a m na to d o w o d ó w w postaci k o n k r e t n y c h
s t w i e r d z e ń p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n y c h w y w i a d ó w z m o n g o l s k i m i paste
r z a m i , ani t e ż i n f o r m a c j i zanotowanych przez i n n y c h badaczy.
„DŻIRGE"
J e d n ą z najstarszych gier planszowych znanych w i e l u l u d o m ś w i a t a
jest m ł y n e k . Plansze do tej g r y oraz i c h m i n i a t u r y p e ł n i ł y w p r z e s z ł o ś
ci funkcje a m u l e t ó w . Znajdowano je m . i n . w grobach z epoki b r ą z u
w r ó ż n y c h częściach ś w i a t a . Ewolucjoniści przypisywali m ł y n k o w i
z w i ą z k i z l a b i r y n t e m . M i a ł on p r z e d s t a w i a ć w ę d r ó w k ę c z ł o w i e k a l u b
duszy w p o s z u k i w a n i u w y j ś c i a d a j ą c e g o m u życie. M ł y n e k to l a b i r y n t ,
w k t ó r y m b ł ą d z i niewtajemniczony z n a d z i e j ą w y j ś c i a . Z n a d e j ś c i e m
c h r z e ś c i j a ń s t w a z a c z ę t o u t o ż s a m i a ć w ę d r ó w k ę s y m b o l i z o w a n ą przez pio
n y z d r o g ą duszy do r a j u , c h w a ł y niebieskiej. Sam r y s u n e k planszy
w y d ł u ż a się, upraszcza, p r z e d s t a w i a j ą c p l a n b a z y l i k i .
6 7
6 8
^
W M o n g o l i i X I X / X X w . gra znana u nas j a k o m ł y n e k n o s i ł a miano
dżirge l u b dżireg, rzadziej dżirch. W y s t ę p o w a ł y TÓżne w a r i a n t y g r y w za
leżności od rodzaju stosowanej planszy. N a j p r o s t s z ą p l a n s z ę s t a n o w i ł
k w a d r a t podzielony w e w n ą t r z p r z e k ą t n y m i i p r o s t o p a d ł y m i w y p r o w a d z a n y m i od ś r o d k a p o s z c z e g ó l n y c h b o k ó w (gra zwana engijn dżirge
lub
bugyn dżirge). Bardziej r o z b u d o w a n ą p l a n s z ę t w o r z y ł y 2 wpisane w sie
bie k w a d r a t y (engijn dżirge, altan charaacaj).
C z ę s t e b y ł y plansze zło
ż o n e z 3 w p i s a n y c h w siebie k w a d r a t ó w (chonin szatar) albo p i ę c i o b o k ó w
(tawan tal), 3 wpisane w siebie sześcioboki s t a n o w i ł y p l a n s z ę do gry
dzurga tal. N a j c z ę ś c i e j jednak w M o n g o l i i p o c z ą t k ó w naszego stulecia do
g r y u ż y w a n a b y ł a plansza z ł o ż o n a z 4 w p i s a n y c h w siebie k w a d r a t ó w
połączonych
wewnętrznymi
l i n i a m i . T a k ą p l a n s z ę r y s o w a l i przede
w s z y s t k i m m o i i n f o r m a t o r z y , o k r e ś l a j ą c n a z w ę g r y j a k o dżirge
lub
dżirch.
P a m i ę ć o tej grze z a c h o w a ł a się najlepiej w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w
centralnej i wschodniej M o n g o l i i ( C h a ł c h a s ó w ) , na zachodzie, w ś r ó d Ojr a t ó w n i e m a l nie z e t k n ę ł a m się z i n f o r m a c j a m i o dżirge.
Wspomina
o niej natomiast N a m d ż i l d o r d ż i Popova .
fc
6 9
W s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e nie łączą dżirge z w ę d r ó w k ą , m i m o że
m o g l i b y ś m y w y r ó ż n i ć ten m o t y w b i o r ą c pod u w a g ę r u c h y p i o n ó w na
planszy. N a j w a ż n i e j s z ą z a s a d ą g r y jest dla n i c h , podobnie j a k w grach
w y m i e n i o n y c h dotychczas, blokada p r z e c i w n i k a p o ł ą c z o n a ze zbijaniem
\
I
i
li
i
6 7
M. B a r a n , Children's a Games, ..Expedition", vol. 17: 1974, nr 1, s. 21; C u Games .., s. 102; P i j a n o w s k i , op. cit, s. 26.
R. С a i 11 o i s, Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 366, 398.
N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn
s. 175-202; P o p o v a , op. cit., s. 26-32.
Wspomina o niej również K o n , op. cit., s. 118.
1 in,
6 8
1 9
"Г
NO "COROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
211
jego p i o n ó w . Z w ę d r ó w k ą łączą się natomiast w y r a ź n i e j takie g r y , j a k
badżij, szambalyn
szoo czy czuuczamaj,
k t ó r e o m a w i a m oddzielnie.
Dżirge jest g r ą d w u o s o b o w ą . Jej. p o p u l a r n o ś ć w p o c z ą t k a c h X X w .
nie d o r ó w n u j e jednak zainteresowaniu, j a k i m darzono szachy, buga,
a nawet warcaby. N i e z n a l a z ł a m t e ż w z m i a n e k o niej w zapiskach X I X wiecznych badaczy i p o d r ó ż n i k ó w , co wskazuje na to, że j u ż w ó w c z a s
nie n a l e ż a ł a ona do najbardziej p o p u l a r n y c h . K i e d y z g r ą t ą z e t k n ę l i
się M o n g o ł o w i e i czy p r z y p i s y w a l i j e j j a k i e ś znaczenie pozaludyczne
w przeszłości, nie w i e m y .
Ryc. 2. P r z y k ł a d y tablic do gry dżirch
(dżireg,
dżirge):
A — tablica do gry altan charaacaj; В — chonin szatar; С — olían gurgalday, D — tawan
tal; E — dawchar dżirge,
dżirch (ten rodzaj tablic rysowali najczęściej moi informatorzy)
Rys. Iwona Kabzińska-Stawarz
W z a l e ż n o ś c i od r o d z a j u g r y i c h a r a k t e r u t a b l i c y k a ż d y z graczy
d y s p o n o w a ł o d p o w i e d n i ą ilością p i o n ó w chüü (od 3 do 40). Grano k a m i e
n i a m i s t a r a j ą c się p o d k r e ś l i ć o p o z y c j ę w a l c z ą c y c h stron b a r w ą l u b
k s z t a ł t e m . K a m i e n i e jasno n p . g r a ł y przeciw c i e m n y m , l u b p ł a s k i e —
przeciw w y p u k ł y m . P i o n y stawiano na p r z e c i ę c i a c h l i n i i , podobnie j a k
212
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
w Ъида. G d y jednemu z graczy u d a ł o się p o s t a w i ć 3 kamienie w jednej
l i n i i , to o d w r a c a ł ś r o d k o w y c h na d r u g ą s t r o n ę i w o ł a ł „ d ż i r c h / " , a n a s t ę p
nie z a b i e r a ł d o w o l n y pionek p r z e c i w n i k a s t a w i a j ą c w t y m miejscu w ł a s
n y k a m i e ń . W t e n s p o s ó b t o r o w a ł sobie d r o g ę do dalszych p o s u n i ę ć .
G d y w jednej l i n i i z n a l a z ł y się 4 kamienie, w ó w c z a s gracz o d w r a c a ł
2 ś r o d k o w e w o ł a j ą c „dżiichl"
i z a b i e r a ł 2 kamienie p r z e c i w n i k o w i .
M o i i n f o r m a t o r z y p o r ó w n y w a l i o k r z y k „dżirch!"
do g ł o s u ptaka.
Dżirch nie jest jednak n a z w ą ptaka, lecz z w i e r z ę c i a . O k r e ś l a się w t e n
s p o s ó b s y b e r y j s k ą ' w i e w i ó r k ę z i e m n ą , a t a k ż e z w i e r z ę ż y j ą c e na drze
w a c h l e ś n y c h , dobrze c h o d z ą c e i s k a c z ą c e po drzewach, podobne do
myszy z c z a r n y m i paskami na grzbiecie, p r z y t y m bardzo p o ż y t e c z n e .
Darambadzar natomiast podaje, że s ł o w o dżirg m a o d p o w i e d n i k w starot u r e c k i m cern, t j . r z ą d , r ó w n o l e g ł e p o ł o ż e n i e .
M i m o p o ż y t e c z n e j r o l i , j a k ą z w i e r z ę to s p e ł n i a w przyrodzie, w w i e
rzeniach mongolskich przypisuje m u się znaczenie ujemne. Dżirch
jest
b o w i e m u w a ż a n y za p r z e c i w n i k a N i e b a . O jego m a ł e j w a r t o ś c i ś w i a d
c z y ć t e ż m o ż e np. tekst w y g ł a s z a n y pod adresem osoby, k t ó r a nie p o
t r a f i ł a o d g a d n ą ć zagadki. P o r ó w n u j e się j ą do w i e l u b e z w a r t o ś c i o w y c h
rzeczy. O ś w i a d c z a się j e j ponadto, że z o s t a ł a sprzedana za p r z e d m i o t y nie
m a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i , m . i n . za p o p r ę g do s i o d ł a zrobiony ze s k ó r y
dżirch
.
t
7 0
7 1
7 2
7 3
U t r a t a p i o n ó w i i c h blokada p o z b a w i a ł a gracza szansy na z w y c i ę s t w o .
O d w o ł u j ą c się do s y m b o l i k i blokady m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że o z n a c z a ł o
to j e d n o c z e ś n i e jego s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć . S y m b o l i c z n ą s t a w k ą w grze b y
ł o b y w i ę c życie. Nie d y s p o n u j ę jednak d o w o d a m i p o t w i e r d z a j ą c y m i
b e z p o ś r e d n i o t ę h i p o t e z ę . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w dżirch jest
t y l k o g r ą . N i e s p o t k a ł a m się z p r z y p i s y w a n i e m j e j j a k i e g o k o l w i e k zna
czenia, symbolicznego l u b magicznego. M o ż n a t u natomiast d o d a ć , że
C h i ń c z y c y w grze o d p o w i a d a j ą c e j mongolskiej dżirch (zwanej przez n i c h
sám k'i — t r z y szachy) o k r e ś l a l i pionek zabrany p r z e c i w n i k o w i m i a n e m
zmarłego .
M o n g o ł o w i e g r a l i w d ż i r c h podczas o b c h o d ó w nowego r o k u . F a k t ten
(oraz charakter r e g u ł g r y ) w s k a z y w a ł b y na p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ł ą c z e n i a
jej w p r z e s z ł o ś c i z s y m b o l i c z n y m k o n f l i k t e m m i ę d z y ż y c i e m i ś m i e r c i ą ,
7 i
™ W pierwszym znaczeniu słowo to występuje w słowniku mongolsko-rosyjw Mongol chelnij towcz
skim, Mongol oros tol', Moskwa 1957, s. 181, w drugim
tajlbar tol', J a . Cewel (red.), U ł a n Bator 1966, s. 248.
" D a r a m b a d z a r , op. cii., s. 78.
" N i e k l u d o w , Mongolskich
s. 172; G . N. P o t a n i n , Erke, kult syna
nieba w Siewiernoj Azii. Matieriały
к tjurksko-mongolskoj
mifołogii,
Tomsk 1916,
s. 16; t e n ż e , Oczerki..., wyd. 4, s. 181.
" B . S o d n o m, On' sogoor chodżigdsonyg
ügeer chudaldachad cheldeg cholboo
szulgijn tuchaj, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 48.
С u 1 i n, Games
s. 192.
7 4
213
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
z w a l k ą o życie. Na t a k ą m o ż l i w o ś ć w s k a z u j ą też n i e k t ó r e inne g r y t y p u
dżirch, k t ó r y c h b o h a t e r a m i są p t a k i o k r e ś l a n e ponadto jako z ł o t e . J e d n ą
z nich jest altan charaacaj
(złota j a s k ó ł k a ) , i n n ą — altan gurgaldaj
(sło
w i k ) . J a s k ó ł k a p o j a w i a się w bajkach mongolskich j a k o pomocnik
Nieba, p o ś r e d n i k m i ę d z y n i m a c z ł o w i e k i e m . Z ł o t o z a ś symbolizuje ż y
cie u jego p o c z ą t k ó w , p o d s t a w ę życia, t r w a n i e i t p .
B y ć m o ż e g r y te
m i a ł y w p r z e s z ł o ś c i znaczenie magiczne w y n i k a j ą c e z i c h (domniemanej,
co prawda) s y m b o l i k i ?
7 5
7 6
7 7
5. WODA
R E A L I A P A S T E R S K I E C Z Y S Y M B O L I C Z N Y POCZĄTEK ?
'
P o z w o l i ł a m t u sobie na pewne o d s t ę p s t w o od dotychczas stosowanej
zasady i z r e z y g n o w a ł a m z w y m i e n i a n i a w p o d t y t u l e gier, o k t ó r y c h b ę
dzie m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . W t y m p r z y p a d k u b o w i e m gier
jest k i l k a . Ł ą c z y je z a ś przedmiot k o n f l i k t u . Jest n i m m o ż l i w o ś ć w y d o
stania się na ojtwartą p r z e s t r z e ń , o z n a c z a n ą n a j c z ę ś c i e j j a k o woda. Po
dobnie j a k w * i n n y c h grach o m ó w i o n y c h dotychczas, r o z s t r z y g n i ę c i e
k o n f l i k t u n a s t ę p u j e t u w w y n i k u blokady i e l i m i n a c j i p i o n ó w p r z e c i w
nika.
G r y tego rodzaju b y ł y popularne w M o n g o l i i jeszcze w p o ł o w i e na
szego stulecia. N a l e ż a ł y do n i c h przede w s z y s t k i m : temeen tawag (ślad
w i e l b ł ą d a ) , dórwon buch (4 b y k i ) , zwana rzadziej dórwon nochoj (4 psy),
tugal (cielę) albo gurwan chudag (3 studnie), dórwon
сад (cztery p o r y
roku) oraz olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) . Z i n f o r m a c j a m i o t y c h
grach z e t k n ę ł a m się podczas swoich b a d a ń . Wspomina o n i c h t a k ż e Po
pova i N a m d ż i l d o r d ż .
We w s p o m n i a n y m okresie w y m i e n i o n e t u g r y w y s t ę p o w a ł y na r ó ż
nych terenach M o n g o l i i . Temeen tawag i dórwon
buch b y ł y popularne
przede w s z y s t k i m na terenach gobijskich. Z i n f o r m a c j a m i o d ó r w o n buch
z e t k n ę ł a m się t e ż w a j m a k u c e n t r a l n y m . N a m d ż i l d o r d ż natomiast p o
twierdza w y s t ę p o w a n i e tej g r y w a j m a k u d z a w c h a ń s k i m i w A r c h a n gaju. Podobno g r a l i w n i ą nie t y l k o M o n g o ł o w i e , lecz t a k ż e Kazachowie
i C h i ń c z y c y . G r ę z w a n ą tugal albo gurwan chudag potwierdza N a m
d ż i l d o r d ż dla a j m a k u kobdoskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , g o b i a ł t a j s k i e g o i o w 7 8
7 9
7 5
O grach tych pisze P o p o v a , op. cit., s. 31-32.
' С e r e n s o d n o m , op. cit., s. 127-128; Mongolian Folktales..., s. 19-21; P ot a n i n , Oczerki
wyd. 4, s. 183, 219 in.
Szerzej pisze o tym N i e к 1 u d o w, Zamietki
s. 65-94. Rozpatruje on sym' bolikę złota w następujących aspektach: najwyższej wartości, wiecznego początku,
absolutnego centrum, absolutnej podstawy, istoty, treści i in. Autor ten zaznacza
ponadto (za Riftinem), że epitet „złoty" upowszechnił się w mitologu mongolskiej
pod w p ł y w e m buddyzmu, w którym złoto występuje jako jeden z uniwersalnych
symboli kosmicznych (s. 65).
N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn
s. 23-29, 41-46; P o p o v a , op. ей., s. 18-19.
N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn
s. 27.
e
7 7
7 8
7 9
212
IWONA K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z
w buga. G d y jednemu z graczy u d a ł o się p o s t a w i ć 3 kamienie w jednej
l i n i i , to o d w r a c a ł ś r o d k o w y c h n a d r u g ą s t r o n ę i w o ł a ł „ d ż i r c h / " , a n a s t ę p
nie z a b i e r a ł d o w o l n y pionek p r z e c i w n i k a s t a w i a j ą c w t y m miejscu w ł a s
n y k a m i e ń . W t e n s p o s ó b t o r o w a ł sobie d r o g ę do dalszych p o s u n i ę ć .
G d y w jednej l i n i i z n a l a z ł y s i ę 4 kamienie, w ó w c z a s gracz o d w r a c a ł
2 ś r o d k o w e w o ł a j ą c „dżiichl"
i z a b i e r a ł 2 kamienie p r z e c i w n i k o w i .
M o i i n f o r m a t o r z y p o r ó w n y w a l i o k r z y k „dżirch!"
do g ł o s u ptaka.
Dżirch nie jest jednak n a z w ą ptaka, lecz z w i e r z ę c i a . O k r e ś l a się w t e n
s p o s ó b s y b e r y j s k ą w i e w i ó r k ę z i e m n ą , a ^ t a k ż e z w i e r z ę ż y j ą c e na drze
wach l e ś n y c h , dobrze c h o d z ą c e i s k a c z ą c e po drzewach, podobne do
m y s z y z c z a r n y m i paskami na grzbiecie, p r z y t y m bardzo p o ż y t e c z n e .
Darambadzar natomiast podaje, że s ł o w o dżirg m a o d p o w i e d n i k w starot u r e c k i m cern, t j . r z ą d , r ó w n o l e g ł e p o ł o ż e n i e .
7 0
7 1
M i m o p o ż y t e c z n e j r o l i , j a k ą z w i e r z ę to s p e ł n i a w przyrodzie, w w i e
rzeniach mongolskich przypisuje m u się znaczenie ujemne. Dżirch
jest
b o w i e m u w a ż a n y za p r z e c i w n i k a N i e b a . O jego m a ł e j w a r t o ś c i ś w i a d
czyć t e ż m o ż e np. tekst w y g ł a s z a n y pod adresem osoby, k t ó r a nie po
t r a f i ł a o d g a d n ą ć zagadki. P o r ó w n u j e się j ą do w i e l u b e z w a r t o ś c i o w y c h
rzeczy. O ś w i a d c z a się j e j ponadto, że z o s t a ł a sprzedana za p r z e d m i o t y nie
m a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i , m . i n . za p o p r ę g do s i o d ł a zrobiony ze s k ó r y
dżirch
.
7 2
73
{4
щ
ii
¿J
fi
Hi
W
U t r a t a p i o n ó w i i c h blokada p o z b a w i a ł a gracza szansy na z w y c i ę s t w o .
O d w o ł u j ą c się do s y m b o l i k i b l o k a d y m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że o z n a c z a ł o
to j e d n o c z e ś n i e jego s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć . S y m b o l i c z n ą s t a w k ą w grze b y
ł o b y w i ę c życie. Nie d y s p o n u j ę jednak d o w o d a m i p o t w i e r d z a j ą c y m i
b e z p o ś r e d n i o t ę h i p o t e z ę . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w dżirch
jest
t y l k o g r ą . N i e s p o t k a ł a m się z p r z y p i s y w a n i e m j e j j a k i e g o k o l w i e k zna
czenia, symbolicznego l u b magicznego. M o ż n a t u natomiast d o d a ć , że
C h i ń c z y c y w grze o d p o w i a d a j ą c e j mongolskiej dżirch (zwanej przez n i c h
sám k'i — t r z y szachy) o k r e ś l a l i pionek zabrany p r z e c i w n i k o w i m i a n e m
zmarłego .
M o n g o ł o w i e g r a l i w dżirch podczas o b c h o d ó w nowego r o k u . F a k t ten
(oraz charakter r e g u ł g r y ) w s k a z y w a ł b y na p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ł ą c z e n i a
jej w przeszłości z symbolicznym konfliktem m i ę d z y życiem i śmiercią,
7 4
'» W pierwszym znaczeniu słowo to występuje w słowniku mongolsko-rosyjskim, Mongol oros tol', Moskwa 1957, s. 181, w drugim — w Mongol chelnij towcz
tajlbar tol', J a . Cewel (red.), Ułan Bator 1966, s. 248.
" D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 78.
N i e k l u d o w , Mongolskich
s. 172; G. N. P o t a n i n , Erke, kult syna
nieba w Siewiernoj Azii. Matierialy к tjurksko-mongolskoj
mifołogii,
Tomsk 1916,
s. 16; t e n ż e , Oczerki..., wyd. 4, s. 181.
B. S o d n o m, On' sogoor chodżigdsonyg
ügeer chudaldachad cheldeg cholboo
szulgijn tuchaj, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 48.
" С u 1 i n, Games
s. 192.
7 2
7 8
213
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
z w a l k ą o życie. N a t a k ą m o ż l i w o ś ć w s k a z u j ą t e ż n i e k t ó r e inne g r y t y p u
dżirch, k t ó r y c h b o h a t e r a m i są p t a k i o k r e ś l a n e ponadto jako z ł o t e . J e d n ą
z n i c h jest altan charaacaj
(złota j a s k ó ł k a ) , i n n ą — altan gurgaldaj
(sło
w i k ) . J a s k ó ł k a p o j a w i a się w bajkach mongolskich j a k o pomocnik
Nieba, p o ś r e d n i k m i ę d z y n i m a c z ł o w i e k i e m . Z ł o t o z a ś symbolizuje ż y
cie u jego p o c z ą t k ó w , p o d s t a w ę życia, t r w a n i e i t p .
B y ć m o ż e g r y te
m i a ł y w p r z e s z ł o ś c i znaczenie magiczne w y n i k a j ą c e z i c h (domniemanej,
co prawda) symboliki?
75
7 6
7 7
5. WODA — R E A L I A P A S T E R S K I E C Z Y S Y M B O L I C Z N Y POCZĄTEK ?
P o z w o l i ł a m t u sobie na pewne o d s t ę p s t w o od dotychczas stosowanej
zasady i z r e z y g n o w a ł a m z w y m i e n i a n i a w p o d t y t u l e gier, o k t ó r y c h b ę
dzie m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . W t y m p r z y p a d k u b o w i e m gier
jest k i l k a . Ł ą c z y je z a ś p r z e d m i o t k o n f l i k t u . Jest n i m m o ż l i w o ś ć w y d o
stania się na o.twartą p r z e s t r z e ń , o z n a c z a n ą n a j c z ę ś c i e j jako woda. Po
dobnie j a k w * i n n y c h grach o m ó w i o n y c h dotychczas, r o z s t r z y g n i ę c i e
k o n f l i k t u n a s t ę p u j e t u w w y n i k u blokady i e l i m i n a c j i p i o n ó w p r z e c i w
nika.
G r y tego rodzaju b y ł y popularne w M o n g o l i i jeszcze w p o ł o w i e na
szego stulecia. N a l e ż a ł y do n i c h przede w s z y s t k i m : temeen tawag (ślad
w i e l b ł ą d a ) , dórwon
buch (4 b y k i ) , zwana rzadziej dorwon nochoj (4 psy),
tugal (cielę) albo gurwan chudag (3 studnie), dorwon сад (cztery p o r y
roku) oraz olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) . Z i n f o r m a c j a m i o t y c h
grach z e t k n ę ł a m się podczas swoich b a d a ń . Wspomina o n i c h t a k ż e Po
pova i N a m d ż i l d o r d ż .
We w s p o m n i a n y m okresie w y m i e n i o n e t u g r y w y s t ę p o w a ł y na r ó ż
nych terenach M o n g o l i i . Temeen tawag i dórwon
buch b y ł y popularne
przede w s z y s t k i m na terenach gobijskich. Z i n f o r m a c j a m i o dórwon
buch
z e t k n ę ł a m się t e ż w a j m a k u c e n t r a l n y m . N a m d ż i l d o r d ż natomiast p o
twierdza w y s t ę p o w a n i e tej g r y w a j m a k u d z a w c h a ń s k i m i w A r c h a n gaju. Podobno g r a l i w n i ą nie t y l k o M o n g o ł o w i e , lecz t a k ż e Kazachowie
i C h i ń c z y c y . G r ę z w a n ą tugal albo gurwan chudag potwierdza N a m
dżildordż dla a j m a k u kobdoskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , g o b i a ł t a j s k i e g o i o w 7 8
7 9
7 5
O grach tych pisze P o p o v a , op. cit., s. 31-32.
C e r e n s od n o m , op. cit, s. 127-128; Mongolian Folktales..., . 19-21; P ot a n i n , Oczerki
wyd. 4, s. 183, 219 in.
Szerzej pisze o tym N i e к 1 u d o w, Zamietki
s. 65-94. Rozpatruje on sym
bolikę złota w następujących aspektach: najwyższej wartości, wiecznego początku,
absolutnego centrum, absolutnej podstawy, istoty, treści i in. Autor ten zaznacza
ponadto (za Riftinem), że epitet „złoty" upowszechnił się w mitologu mongolskiej
pod w p ł y w e m buddyzmu, w którym złoto występuje jako jeden z uniwersalnych
symboli kosmicznych (s. 65).
N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn
s. 23-29, 41-46; P o p o v a , op. cit., s. 18-19.
N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn
s. 27.
7 8
s
7 7
7 8
7 9
214
IWONA
CABZINSKA-STAWARZ
snorskiego, o olon sanaa opowiadano m i w a j m a k u wschodniogobijskim.
N a m d ż i l d o r d ż i Popova nie p o d a j ą miejsca jej w y s t ę p o w a n i a .
Tablice u ż y w a n e w w y m i e n i o n y c h t u grach b y ł y bardzo proste.
P r z e d s t a w i a ł y k o ł o (dorwon
сад) l u b jego w y c i n e k (temeen tawag) oraz
w y c i n e k k w a d r a t u (dorwon
buch oraz tugal albo dorwon chudag).
Gra-
• B
£3
•El
D
Ryc. 3. Tablice do gier:
A
temeen
tawag; В
— dorwon buch; С — dorwon
* E — neg tugal tuuch (tugal
сад; D — tugal (gurwan chudag);
uslach)
Rys. Iwona Kabzińska-Stawarz
cze p o s ł u g i w a l i się n i e w i e l k ą ilością p i o n ó w . N a ogół k a ż d y z graczy
d y s p o n o w a ł 2 (w dorwon buch i dorwon сад) l u b 3 p i o n a m i (tugal albo
dorwon
chudag).
Wymienione gry b y ł y grami dwuosobowymi. Tylko
w olon sanaa g r a ł y 3 osoby. K a ż d a z n i c h p o s ł u g i w a ł a się m o n e t ą m a j ą c ą
w y o b r a ż a ć objuczonego w i e l b ł ą d a . W p o z o s t a ł y c h grach n a j c z ę ś c i e j u ż y
wano k a m i e n i , k t ó r e r ó ż n i ł y się b a r w a m i . Czasem u ż y w a n o t e ż astragali,
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
215
k t ó r e k ł a d z i o n o na stronach p r z e c i w n y c h ( „ o w c y " i „ k o z y " ) . Opozycja
pionów p o d k r e ś l a n a b y ł a nie t y l k o b a r w ą k a m i e n i czy u ł o ż e n i e m astra
gali s t r o n a m i p r z e c i w l e g ł y m i do g ó r y . W y r a ż a ł y j ą t a k ż e n a z w y p i o n ó w .
1 tak np. w temeen tawag 2 p i o n y , zwane cagaan chüü, - w y s t ę p o w a ł y
przeciwko 2 p i o n o m char chüü, w dorwon buch 2 cagaan buch w y s t ę p o
w a ł y przeciw 2 char buch. Podobnie b y ł o w grze tugal, gdzie 3 b i a ł e
cielęta w y s t ę p o w a ł y przeciw 3 c z a r n y m . T a k ą i n f o r m a c j ę podaje N a m
dżildordż , p o t w i e r d z a j ą j ą t a k ż e moje badania. Popova podaje nato
miast, że p i o n y b i a ł e zwane b y ł y c i e l ę t a m i (franc, veaux), czarne p i o n y
zaś n o s i ł y n a z w ę i c h o p i e k u n ó w , d o m y ś l n i e : pasterzy (franc,
gardiens
de
veaux) .
8 0
81
W a l k a na planszy t o c z y ł a się o to, k t o pierwszy wydostanie się na
o t w a r t ą p r z e s t r z e ń l u b zablokuje r u c h y p r z e c i w n i k a u n i e m o ż l i w i a j ą c m u
wyjście poza teren z a m k n i ę t y . W o l n ą p r z e s t r z e ń nazywano i oznaczano
w r ó ż n y s p o s ó b . W temeen tawag n o s i ł a ona np. n a z w ę chudag, t j . s t u d
nia, a zaznaczano j ą czasem r y s u n k i e m m a ł e g o k o ł a . W t u g a l zwano j ą
gurwan chudag (3 studnie). W dórwon
buch i olon sanaa u ż y w a n o n a
tomiast n a z w y dalaj (ocean; niezmierzony). Wolna, nieograniczona przes
t r z e ń , wydostanie s i ę na k t ó r ą p r z y n o s i ł o z w y c i ę s t w o w grze, oznaczana
b y ł a w i ę c zazwyczaj o k r e ś l e n i a m i w s k a z u j ą c y m i na jej z w i ą z e k z ż y
ciem. Studnia, ocean, to p r z e c i e ż nic innego j a k woda, z k t ó r e j po
w s t a ł o ż y c i e . T e r y t o r i u m opozycyjne oznaczano jako nutag (pastwis
ko). B y ł to obszar z a m k n i ę t y , a w d o d a t k u — j a k m o ż e m y się d o m y
ślać — suchy. Pozostanie t u w w y n i k u zablokawania przez p r z e c i w n i k a
oznaczało c z a s o w ą ś m i e r ć .
8 2
P r z y j m u j ą c , że sytuacja k o n f l i k t o w a w y r a ż a n a przez g r y ma szersze
odniesienia, m o ż e m y — podobnie j a k dotychczas — r o z p a t r y w a ć j ą
w o d e r w a n i u od tego, co dzieje się na planszy. I n t e r p r e t a c j a k o n f l i k t u
może p r z y t y m d o t y c z y ć p l a n u r z e c z y w i s t o ś c i „ w i d z i a l n e j " ( r e a l i ó w pas
terskich) l u b t e ż aspektu szerszego, uniwersalnego. Z a k ł a d a m y , że w y
dostanie się na obszar o t w a r t y , u n i k n i ę c i e blokady, jest r ó w n o z n a c z n e
z s y m b o l i c z n y m p r z e j ś c i e m do strefy ż y c i a . J e ś l i nawet o d r z u c i m y m y ś l
I
I
I
I
I
l
'l
I
I
l
l
{
^ N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn
s. 41.
" P o p o v a , op. cit, s. 19; używa ona określenia gardiens de veaux nie gardeurs (pasterze).
O wodzie jako źródle życia w folklorze mongolskim i jej asocjacji z kobietą
i prapoczątkiem patrz пр.: Altan tobczi: Mongolskaja letopis XVIII w., Р. B. B a 1d a n d ż a p o w (red.), Ułan Ude 1970, s. 111; G o d z i ń s k i , W kręgu..., s. 21-22;
K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 268-269; N i e k l u d o w , Zamietki..., s. 78, 83, 87; P ot a n i n , Oczerki..., wyd. 4, s. 225; A. F . T r o c e w i c z , Motiw gieroja
priniesiennogo wodoj w. koriejskich
i mongolskich priedanijach,
[w:] Literaturnyje
swiazi
Mongolii, Moskwa 1981, s. 63-75, zwł. s. 66, 70. Wspomniani autorzy wskazują także
na związek wody z sytuacją przejścia, asocjując ją też z granicą między „tym"
i „tamtym światem". Niekludow pisze ponadto o podobnej roli studni (por. też
przyp. 88 informacje o morzu-matce)
8 г
i
i
L _
_
216
IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z
0 s y m b o l i c z n y m charakterze k o n f l i k t u , o walce o ż y c i e na poziomie
s y m b o l i k i , to nie przestaniemy o b r a c a ć się w k r ę g u p o j ę ć ż y c i a i ś m i e r c i .
B ę d ą one jednak d o t y c z y ć r e a l i ó w pasterskich. Obszar, na k t ó r y m znajduje się woda, nie przestanie b o w i e m b y ć terenem ż y c i o d a j n y m . Z w i e
r z ę t o m p o z b a w i o n y m d o s t ę p u do w o d y grozi wszak ś m i e r ć . T a k w i ę c
jedna interpretacja nie przeczy d r u g i e j . D o t y c z ą t y l k o i n n y c h p o z i o m ó w
rzeczywistości.
Woda, studnia i t p . są t a k ż e symbolicznie z w i ą z a n e z s y t u a c j a m i p r z e j
ścia. O t a k i c h sytuacjach z d a j ą się t e ż m ó w i ć wspomniane t u g r y .
W a l k a charakterystyczna dla s y t u a c j i p r z e j ś c i a w y r a ż a n a b y ł a we
w s p o m n i a n y c h grach nie t y l k o z p o m o c ą r e g u ł . I n f o r m o w a ł y o niej r ó w
nież k o l o r y p i o n ó w , opozycja przestrzeni o t w a r t e j i z a m k n i ę t e j , obsza
r ó w suchych i z w i ą z a n y c h z w o d ą , n a z w y p i o n ó w , p o ł o ż e n i e astragali
1 i n . U ż y c i e astragali w grach tego t y p u k a ż e r ó w n i e ż sądzić o z w i ą z k a c h
t y c h f o r m z a c h o w a ń l u d y c z n y c h z s y t u a c j a m i p r z e j ś c i a , przede wszyst
k i m z a ś z n o w y m r o k i e m . W sytuacjach p r z e j ś c i a p o j a w i a j ą się t e ż n a j
częściej w wierzeniach mongolskich z w i e r z ę t a w y s t ę p u j ą c e w o w y c h
grach: "wielbłąd, b y k , pies, cielę.
Nie u d a ł o m i się z e b r a ć i n f o r m a c j i , k t ó r e w s k a z y w a ł y b y na pozaludyczne znaczenie przypisywane w y m i e n i o n y m t u g r o m w p r z e s z ł o ś c i .
D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w g r y te b y ł y t y l k o f o r m ą r o z r y w k i .
Nie nadawano i m sensu symboliczno-komunikacyjnego, ani t e ż magicz
nego. M o ż e m y się jednak d o m y ś l a ć , że n i e g d y ś znaczenie takie m o g ł o
b y ć t y m g r o m przypisywane. N i k ł y m ś l a d e m w s k a z u j ą c y m na t a k ą m o ż
l i w o ś ć jest c h o c i a ż b y nazwa jednej z gier — olon sanaa (wiele ż y c z e ń ,
m y ś l i ) , podobnie j a k u ż y w a n i e w tej grze monet m o g ą c y c h s y m b o l i z o w a ć
m n o g o ś ć , dostatek, bogactwo. J u ż samo to, że m o n e t y te m i a ł y przedstaw i a ć objuczone w i e l b ł ą d y , pozwala n a m sądzić, że w y r a ż a ł y one p r a g nienie g r a j ą c e g o , k t ó r y m a r z y ł o p o w i ę k s z e n i u swego d o b y t k u . B y ć m o ż e
w i e r z y ł , że marzenie to s p e ł n i się w w y n i k u wygranej? Nie zapominajmy
r ó w n i e ż o mediacyjnej r o l i w i e l b ł ą d a w k u l t u r z e monogolskiej.
,
f
I
|
f
J
f
j
Symboliczno-magiczne znaczenie m i a ł a t e ż zapewne dla pasterzy gra
dorwon сад. N a m d ż i l d o r d ż ł ą c z y k o l i s t y d i a g r a m s t a n o w i ą c y p l a n s z ę do
tej g r y z i n f o r m a c j ą o obrocie Z i e m i w o k ó ł S ł o ń c a . Miejsca oznaczone
na diagramie m i a ł y b y o d p o w i a d a ć pozycjom, j a k i e zajmuje Z i e m i a na
ekliptyce w c i ą g u r o k u . Popova, u k t ó r e j z n a l a z ł a m i n f o r m a c j ę o k o n
cepcji N a m d ż i l d o r d ż a , odrzuca jednak t ę m y ś l , p o w o ł u j ą c się na n i e
z n a j o m o ś ć t e o r i i k o p e r n i k a ń s k i c h przez t z w . t r a d y c y j n y c h M o n g o ł ó w .
D i a g r a m u ż y w a n y w grze dorwon сад n a w i ą z u j e natomiast, j a k s ą d z ę ,
do s y m b o l i k i u n i v e r s u m . P r z e m a w i a ł a b y za t y m kolista plansza. Zazna
czono na n i e j podstawowe k i e r u n k i o d p o w i a d a j ą c e czterem stronom
ś w i a t a oraz' c e n t r u m kosmiczne. Magiczno-symboliczny (kosmiczny) cha8 3
8 8
P o p o v a, op. cit., s. 18.
r
m
217
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
rakter m i a ł y t e ż zapewne w p r z e s z ł o ś c i g r y , w k t ó r y c h nazwie w y s t ę
puje cyfra cztery {dorwon
buch, dorwon nochoj, dorwon сад), j a k t e ż
gry, w k t ó r y c h p o j a w i a się cyfra t r z y (gurwan chudag, olon sanaa).
Nazwa temeen tawag i dorwon buch o d n o s i ł a się nie t y l k o do gier
planszowych. O k r e ś l a n o n i ą t a k ż e zabawy dzieci p o l e g a j ą c e na w y k o n y
w a n i u w w i l g o t n y m p i a s k u (przy pomocy odpowiednio u ł o ż o n y c h dłoni)
ś l a d ó w z w i e r z ą t — w i e l b ł ą d a i b y d ł a rogatego. I n f o r m a c j ę o tej zabawie
z a p i s a ł a m w a j m a k u wschodniogobijskim. W i e l u m o i c h i n f o r m a t o r ó w
łączyło nawet n a z w ę temeen tawag i dorwon buch w y ł ą c z n i e z t ą z a b a w ą
nie zaś z g r ą p l a n s z o w ą . Zabawie tej p r z y p i s y w a n o znaczenie d y d a k
tyczne. Siady w y k o n y w a n e przez dzieci p r z y p o m i n a ł y tablice u ż y w a n e
do odpowiednich gier planszowych. B y ć m o ż e m i ę d z y t y m i d w o m a r o
dzajami z a c h o w a ń l u d y c z n y c h istnieje j a k i ś z w i ą z e k genetyczny? P l a n
szę u ż y w a n ą do g r y olon sanaa p o r ó w n u j e się natomiast w l i t e r a t u r z e
do p r z e d m i o t u u ż y w a n e g o do p ę t a n i a k o n i ( c z ó d ó r ) . . A m o ż e jest ona
odpowiednikiem tulgyn gurwan czuluu — 3 k a m i e n i z a j m u j ą c y c h cen
tralne miejsce w j u r c i e b ę d ą c e j symbolem kosmosu? N a t a k i c h k a m i e
niach rozpalali np. M o n g o ł o w i e p i e r w s z y ogień w j u r c i e podczas o b r z ę
du weselnego u ż y w a j ą c w t y m celu krzesiwa, a w i ę c t a k j a k c z y n i l i t o
przodkowie
z a ł o ż y c i e l e g r u p y , do c z a s ó w k t ó r y c h trzeba b y ł o p o w r ó
cić, aby m ó c k o n t y n u o w a ć ognisko domowe (gal golomt
dzalgamdżilach),
p r z e d ł u ż y ć ł a ń c u c h p o k o l e ń . Z w i ą z e k tej noworocznej g r y z symbolicz
n ą r e - k r e a c j ą ż y c i a w y d a j e się b y ć bardzo p r a w d o p d o b n y ( w y s t ę p o w a n i e
takich e l e m e n t ó w j a k woda, w i e l b ł ą d , k t ó r y jest z w i e r z ę c i e m media
c y j n y m , u n i k a n i e blokady p r o w a d z ą c e do z w y c i ę s t w a , a s y m b o l i z u j ą c e
uniknięcie śmierci i in.).
84
8 5
C i e k a w ą g r ą , ł ą c z ą c ą się t a k ż e z s y m b o l i c z n y m k o n t a k t e m ze ź r ó d
ł a m i życia, jest tugal uslach (pojenie c i e l a k a ) . P l a n s z ą do g r y b y ł pros
t o k ą t , k t ó r e g o d w a d ł u ż s z e b o k i b y ł y p o ł ą c z o n e z y g z a k o w a t ą l i n i ą bieg
n ą c ą przez ś r o d e k . Jeden z graczy p o s ł u g i w a ł się d w o m a k a m i e n i a m i
(lub astragalami), k t ó r e n o s i ł y n a z w ę mor' (konie), d r u g i z a ś o p e r o w a ł
kamieniem (lub astagalem) z w a n y m tugal (cielę). B i a ł e kamienie „ b y ł y
k o ń m i " , czarny k a m i e ń z a ś — „ c i e l ę c i e m " . J e ż e l i grano astragalami,
to kości r e p r e z e n t u j ą c e „ k o n i e " k ł a d z i o n o s t r o n ą mor' do g ó r y , natomiast
kość o d p o w i a d a j ą c ą „ c i e l a k o w i " — s t r o n ą ücher. Zadaniem „ k o n i " b y ł o
zablokowanie r u c h ó w „ c i e l a k a " , z e p c h n i ę c i e go k u lewej stronie planszy
(grę rozpoczynano od s t r o n y prawej), aby nie w y m k n ą ł się i nie d o t a r ł
do prawego b o k u p r o s t o k ą t a . Koniec, z k t ó r y m p o w i n i e n z e t k n ą ć się
„ c i e l a k " , nazywano us (woda). Popova, p i s z ą c o podobnej grze, zwanej
neg tugal tuuch (wodzenie, prowadzenie cielęcia), zaznacza to miejsce
86
8 4
8 5
8 6
D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 79; N a m d ż i 1 d o r d i, Mongolyn
O zwyczaju tym pisze W a s i l e w s k i , Symboliczne universum...,
Informacje o niej zapisałam w ajmaku centralnym w 1980 r.
s. 44.
s. .106.
21S
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
8 7
b i a ł y m k w a d r a t e m , nie podaje j e d n a k jego n a z w y . „ K o n i e " m o g ł y
iść
t y l k o do p r z o d u , „ c i e l a k " z a ś m i a ł t a k ż e p r a w o cofać się.
Nag
tugal
cześni nam
tuuch
(tugal
uslach)
n a l e ż a ł a do gier n o w o r o c z n y c h . W s p ó ł
pasterze, z k t ó r y m i m i a ł a m o k a z j ę r o z m a w i a ć , nie
nadawali
j e j ż a d n e g o znaczenia pozaludycznego. Pewne e l e m e n t y p r z e m a w i a j ą
nak
za s y m b o l i c z n y m c h a r a k t e r e m g r y ,
jed
jej z w i ą z k i e m z w a l k ą o życie,
j a k a t o c z y ć się m i a ł a w n a t u r z e w okresie n o w o r o c z n y m . Z a u w a ż m y ,
w a l k a toczy się m i ę d z y z w i e r z ę t a m i o p o z y c y j n y m i —
n y m i do t z w . z w i e r z ą t o g o r ą c y m oddechu (chaluun
c i e m " n a l e ż ą c y m do z w i e r z ą t o z i m n y m
Zwierzęta
w
„końmi",
choszuu
oddechu (chiijten
mal)
i „cielę
choszuu
„ g o r ą c e " b y ł y bardziej szanowane, s k ł a d a n o je t a k ż e
że
zalicza
mai).
niegdyś
ofierze N i e b u . „ Z i m n e " z a ś ł ą c z o n o w w i e r z e n i a c h z z i e m i ą ; b y d ł o r o
8 8
gate — z k s i ę ż y c e m . W grze opozycja m i ę d z y „ k o ń m i " a
„cielęciem"
w y r a ż a n a jest z p o m o c ą b a r w k a m i e n i : b i a ł e j i czarnej. B a r w y te w y s t ę
pują
ponadto w
wyjścia
oznaczeniach
oznaczony
jest
poszczególnych
czarnym
trójkątem,
boków
miejsce,
planszy.
ku
Punkt
któremu
po-
" P o p o v a , op. cit, s. 23; plansza I I I , ryc. 2, s. 21.
*> W wierzeniach Mongołów byk od najdawniejszych czasów asocjowany był z księ
życem. Świadczą o tym m. in. rysunki naskalne; N o w g o r o d o w a , op. cit., s. 37.
Wyraźna asocjacja byk-księżyc w y s t ę p o w a ł a w wierzeniach Buriatów X I X / X X w.
Patrz пр.: N. N. A g a p i t o w , M. N. С h a n g a ł o w, Matierialy po izuczeniju szamanstwa w Sibiři. Szamanstwo u buriat Irkutskoj gubiernii, Irkutsk 1883, s. 51-52;
C. H u m p h r e y , Some ritual techniques in the bull-cult of the
Buriat-Mongols,
Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for
1973, Londyn 1974, s. 27. Autorka ta wskazuje na związki byka z płodnością, po
czątkiem życia, jego miejsce w ludzkiej koncepcji narodzin, na jego asocjację
z elementem męskim, ojcostwem. Ten element zaś kojarzony jest symbolicznie
z górami. Ich opozycją jest z kolei woda, reprezentująca element żeński w naturze,
macierzyństwo; H u m p h r e y , op. cit., s. 15-28. B y ć może ta symboliczna opozycja
wyrażona została graficznie na planszy do gry neg tugal tuuch (por. przyp. 89)?
t
0 roli byka w prokreacji patrz także: N. O. S z a r a k s z i n o w a, Mif o Bucha-Nojonie, „Etnograficzeskij Sbornik", t. 3: 1962, s. 128-147. Koń natomiast w wierze
niach l u d ó w Azji stanowił inkarnację bogów słońca, nieba, burzy itp. Jednocześnie
symbolizował seksualne siły przyrody. Pełnił też funkcje mediatora między „tym"
1 „tamtym światem". Patrz пр.: E . E . К u ź m i n a, Rasprostranienije
koniewodstwa
i kulta konia u iranojazycznych plemien Sriedniej Azii i drugich narodów
starogo
swieta, [w:] Sriedniaja Azija w driewnosti i sriedniewiekowje,
Moskwa 1977, s. 28¬
52, zwł. s. 44-45 dotyczące ludów ałtajskich; L . L . W i к t o r o w a, Mongoly. Proischożdienije
národa i istoki kultury, Moskwa 1980, s. 29, 125, 135, 149; K . W. W j a t
k i n a . Kult konia u mongolskich narodów, „Sowietskaja Etnograf i ja", vol. 2: 1968,
s. 117-122. Ogólnie o symbolice, konia i byka patrz пр.: F . A u b i n, Cheval celeste
et bovin chtonién, [w:] Quand le crible dans la paule..., Paryż 1978, s. 37-63; A. R oe s, L'animal au signe solaire, „Revue Archeologique", vol. 12: 1938; A. M. A. S e n,
Animal motifs in ancient Indian Art, Calcutta 1972; o symbolice konia: R. H .
van G u 1 i к, Hayagriva. The mantrayanic aspect of Horce-cult in China and Ja
pan, Internationales Archiv fur Ethnographie, suppl. zu Bd 33, Leyde 1935; G . W.
K s i e n o f o n t o w , Pastuszeskij
byt i mifołogiczeskije
wozzrienija
kłasiczeskogo
wostoka, Irkuck 1929, oraz bibliografia w artykule К u ź m i n у licząca 366 pozycji.
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
219
winien z d ą ż a ć „ c i e l a k " , zaznaczano natomiast b i a ł y m k w a d r a t e m . Czarny
t r ó j k ą t odpowiada j e d n o c z e ś n i e p a s t w i s k u (nutag), b i a ł y k w a d r a t z a ś
wodzie (us). W tugal uslach (neg tugal tuuch) powtarza się sytuacja znana
z temeen tawag, dorwon buch czy tugal — w a l k a o k o n t a k t z w o d ą ,
ó
__ j a k z a k ł a d a m y — symbolizuje t u ź r ó d ł a życia. W grze tej za
jedyne m o ż l i w e , p o ż ą d a n e , u w a ż a się z w y c i ę s t w o „ k o n i " , k t ó r e z a g a n i a j ą
„cielę" k u wodzie. J e ż e l i „ c i e l ę " się w y m k n i e , t w o r z y się sytuacja n i e
w ł a ś c i w a z p u n k t u widzenia w y n i k u g r y .
k t
r a
Symboliczne p o c z ą t k i ż y c i a asocjowane są t a k ż e w wierzeniach m o n
golskich z bielą. T a k i m k o l o r e m oznaczony jest też k w a d r a t , k u k t ó r e m u
zmierza „ c i e l ę " w grze opisanej przez Popova.
C e n t r a l n ą p o s t a c i ą w grze jest „ c i e l ę " — osobnik m ł o d y , dziecko. Z a
u w a ż m y , że n o w y r o k , podczas k t ó r e g o grano w neg tugal tuuch, odpo
wiada symbolicznie p o c z ą t k o w i d z i e c i ń s t w a n a t u r y , m a m y t u w i ę c zgod
ność c h a r a k t e r u k o n t e k s t u z j e d n y m z e l e m e n t ó w t r e ś c i w y r a ż a n y c h
przez g r ę z n a j d u j ą c ą się w t y m k o n t e k ś c i e . O t w a r t e pozostaje pytanie,
dlaczego tak i s t o t n y jest k o n t a k t „ c i e l ę c i a " z w o d ą , b i e l ą ? Czy dzieje
się tak ze w z g l ę d u na p r z y p i s y w a n e m u — jako reprezentantowi klasy:
bydło rogate — symboliczne z w i ą z k i z p o c z ą t k a m i ż y c i a (por. p r z y p . 88).
U w a g ę zwraca zygzakowata l i n i a b i e g n ą c a przez ś r o d e k planszy. N i e
wiadomo jednak, czy m i a ł a ona j a k i e ś szczególne znaczenie .
8 9
I I I . WĘDRÓWKA
'
[
t
.
1
Sytuacje k o n f l i k t o w e rozstrzygane b y ł y w grach nie t y l k o z p o m o c ą
blokady p i o n ó w . O z w y c i ę s t w i e m ó g ł t e ż np. d e c y d o w a ć r e z u l t a t „ w ę d r ó w k i " , k t ó r ą „ o d b y w a ł y " p i o n y na planszy. K t o pierwszy d o p r o w a dził s w ó j p i o i g k do celu, pokonawszy po drodze r ó ż n e przeszkody, ten
w y g r y w a ł . Jak m o ż e m y w n i o s k o w a ć na podstawie — nielicznych, co
prawda, relacji samych M o n g o ł ó w , z w y c i ę s t w o to m i a ł o znaczenie s y m
boliczne. D o t y c z y ł o p r z y t y m nie t y l k o jednostki, lecz c a ł e g o s p o ł e c z e ń
stwa. G r o m , k t ó r e w symboliczny s p o s ó b p r z e d s t a w i a ł y w ę d r ó w k ę , p r z y
pisywano p r z y t y m znaczenie magiczne.
N i e k t ó r z y badacze z w r a c a l i u w a g ę na symboliczne z w i ą z k i gier p l a n
szowych z w ę d r ó w k ą z ziemi do nieba, r a j u i t p .
Inni kwiestionowali
9 0
8 8
Iwanowo traktuje tego typu wzory, występujące np. na szamańskich bębnach
ludów Azji, jako oznaczenie ziemi lub opasujących ją łańcuchów górskich, pomost
ofiarny lub most, po którym przechodził szaman do „innego świata"; S. W. I w a
n o w , К woprosu o znaczeni izobrażenij .na starinnych priedmietach kulta u naro
dów sajano-altajskogo nagorja. Sbornik Muzie ja Antropologii i Etnografii, Moskwa—
Leningrad 1955, t. 16, s. 168-188; Wasilewski natomiast uważa, że jest to ornament
asemantyczny; W a s i l e w s k i , Podróże
s. 121.
A. B. G o m m e, The traditional games of England, Scotland and Ireland,
London 1894, s. 223; H u m m e l , B r e w s t e r , op. cit, s. 18. Por. też informacje
o labiryncie (przyp. 68). Inny przykład gry dziecięcej wyrastającej z archaicznego
9 0
ł
220
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
sam cel p o d r ó ż y (niebo, raj), p o w o ł u j ą c się np. na wierzenia l u d ó w sta
r o ż y t n e j A z j i o odmiennej w ę d r ó w c e duszy i c i a ł a w „ t y m " i „ t a m t y m
ś w i e c i e " , nie n e g u j ą c jednak z w i ą z k u gier z w ę d r ó w k ą . Sprowadzali j ą
jednak do bardziej r e a l n y c h w y m i a r ó w (widzieli w n i e j ; n p . p i e l g r z y m k ę
do r z e k i l u b p o d n ó ż a g ó r y , gdzie m i a ł o się o d b y ć ś w i ę t o r e l i g i j n e ) .
Czyż m o ż n a jednak p o m i n ą ć symboliczny aspekt tej w ę d r ó w k i , gdy w i a
domo, że rzeka to symboliczna granica, g ó r a z a ś jest symbolicznie- z w i ą
zana z Niebem? W s p o m n i a n i t u G u p t a i Chandra o k r e ś l a j ą je dodatkowo
jako ś w i ę t e , w s k a z u j ą na i c h z w i ą z k i ze ś w i ę t e m r e l i g i j n y m .
S w o i s t ą f o r m ą gier p o s ł u g u j ą c y c h się m o t y w e m w ę d r ó w k i dla prze
kazu i n f o r m a c j i o t o c z ą c e j się w naturze walce o ż y c i e i jego k o n t y n u
ację, o s y t u a c j i z m i a n y są w y ś c i g i . R ó ż n e rodzaje w y ś c i g ó w , w k t ó r y c h
konie z a s t ę p o w a n o przez kości (astragale), o m ó w i ł a m w I części a r t y k u ł u .
W t y m miejscu c h c i a ł a b y m o m ó w i ć 3 g r y planszowe, k t ó r e w nieco i n n y
s p o s ó b p r z e d s t a w i a j ą m o t y w w ę d r ó w k i . S ą to: badżij (zwana t e ż p a d ż
l u b pandżiga),
szambalyn
szoo oraz czüüczamaj.
Jednostkowe odpowie
dzi, j a k i e u z y s k a ł a m na moje p y t a n i a , z m i e r z a j ą c e do i n t e r p r e t a c j i t y c h
gier, p o z w a l a j ą sądzić, że w niedalekiej jeszcze p r z e s z ł o ś c i p r z y p i s y w a n o
i m znaczenie symboliczno-magiczne. N a podstawie n i e l i c z n y c h i n f o r m a c j i
t r u d n o co p r a w d a p r z e p r o w a d z a ć p o s t ę p o w a n i e naukowe, u d o w a d n i a ć
hipotezy i t p . , z d e c y d o w a ł a m się jednak na p u b l i k a c j ę t y c h s k ą p y c h ma
t e r i a ł ó w z u w a g i na i c h u n i k a l n y charakter. M o ż e nie są one m a t e r i a ł e m
d o w o d o w y m , lecz z p e w n o ś c i ą jest to ś l a d p r o w a d z ą c y do celu, jeden
z k r o k ó w na drodze do p r a w d y o t y m , c z y m b y ł y dla M o n g o ł ó w gry,
jakie nadawano i m znaczenie pozaludyczne, j a k ą p e ł n i ł y r o l ę w k u l
turze.
91
9 2
1. „BADZIJ"
^
J e ś l i p r z y j m i e m y za w i a r y g o d n e ustalenia a r c h e o l o g ó w , k t ó r z y w y
p u k ł ą dwustronnie k o ś ć w f o r m i e k r ą ż k a z k r z y ż e m w y c i ę t y m na jednej
stronie, z n a l e z i o n ą w K a r a k o r u m , o k r e ś l i l i jako p r z e d m i o t s ł u ż ą c y do gry
badżij
, to g r ę t ę m o ż e m y t r a k t o w a ć jako j e d n ą z najstarszych gier zna9 3
podłoża wierzeniowo-rytualnego przytacza Wasilewski. Jest to gra w klasy, gdzie
skakanie między „piekłem a niebem może być uważane za pogłos jakiejś obrzę
dowej podróży w te regiony"; W a s i l e w s k i , Podróże
s. 226.
Np. L . D a i к e n, Children's Games throughout the years, London 1949,
s. 44; D. G u p t a , C h . C h a n d r a , The Boiled Rice and Vegetable Game, „Man
in India", vol. 22: 1942, nr 1, s. 273-276.
» Gupta i Chandra wspominają ponadto, iż gracz, który szczęśliwie dotarł do
przestrzeni oznaczonej na planszy jako święta rzeka, mógł się w y k ą p a ć ; G u p t a ,
C h a n d r a , op. cit., s. 275-276. Jak jednak wiemy, dla Hindusów kąpiel w świętej
rzece ma przede wszystkim znaczenie magiczno-symboliczne, sprawa higieny jest
w tym przypadku drugorzędna.
9* Driewniemongolskije
goroda..., s. 294.
8 1
2
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
221
nych M o n g o ł o m , o k t ó r y c h i n f o r m u j ą ź r ó d ł a . Badżij to gra znana w Polsce
jako „ c h i ń c z y k " , c h o ć nie p o w s t a ł a ona w Chinach, a t a k ż e p r a w d o p o
dobnie nie b y ł a t a m w ogóle znana. Jej o j c z y z n ą są I n d i e . W y s t ę p o w a ł a
tam od w i e k ó w jako pachisi albo chausar. Liczne w a r i a n t y g r y znane
były na Cejlonie, w B i r m i e , Laosie, K o r e i , I r a n i e i i n . Poprzez S y b e r i ę
i A l a s k ę z b l i ż o n a gra d o t a r ł a t e ż na obszary obu A m e r y k , gdzie znana
była m . i n . A z t e k o m j a k o patolli .
W k o ń c u X I X w . i w p o c z ą t k a c h na
szego stulecia m o ż n a ją b y ł o s p o t k a ć w w i e l u rejonach A z j i , np. u T u r
ków , K o r e a ń c z y k ó w
i T u w i ń c z y k ó w . M o n g o ł o w i e g r a l i w .nią jesz
cze w p o ł o w i e X X w . N a m d ż i l d o r d ż p o t w i e r d z i ł jej w y s t ę p o w a n i e w t y m
czasie w a j m a k u c e n t r a l n y m , b u ł g a ń s k i m i A r c h a n g a j u . Podczas s w y c h
b a d a ń w a j m a k u c e n t r a l n y m w 1975 r. n a t r a f i ł a m na informacje o sta
ruszkach, k t ó r z y jeszcze czasem g r y w a j ą w badżij. Z i n f o r m a c j a m i o tej
grze z e t k n ę ł a m się t a k ż e w a j m a k u k o b d o s k i m i wschodniogobijskim.
U w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w starszego pokolenia gra ta w c i ą ż
jeszcze ż y j e w p a m i ę c i , aczkolwiek gra się w n i ą bardzo rzadko, a jeszcze
rzadziej przypisuje się jej znaczenie symboliczne czy magiczne.
9 4
95
9 6
9 7
9 8
9 9
W badżij g r a ł y 4 osoby. Dopuszczano t a k ż e m o ż l i w o ś ć g r y z e s p o ł o
wej (4 g r u p y z ł o ż o n e z 2-3 osób). P l a n s z ę do g r y t w o r z y ł a deseczka z b i
ta w k r z y ż . Rysowano t e ż k r z y ż na papierze l u b k a w a ł k u m a t e r i a ł u . K a ż
de z r a m i o n k r z y ż a podzielone b y ł o l i n i a m i p i o n o w y m i na 8 k w a d r a c i
ków. N a n i e k t ó r y c h polach k r z y ż a z n a j d o w a ł y się specjalne oznaczenia.
Trudno m ó w i ć o j a k i m ś powszechnym dla c a ł e j M o n g o l i i wzorze ozna
czeń. R y s u n k i , jakie posiadam, r ó ż n i ą się n p . od t y c h , jakie prezentuje
N a m d ż i l d o r d ż , w a ż n a jest dla nas natomiast pewna o g ó l n a zasada nano
szenia na r a m i o n a k r z y ż a z n a k ó w o d p o w i a d a j ą c y c h miejscom bezpiecz
n y m i n i e k o r z y s t n y m dla gracza. Miejsca bezpieczne oznaczano np. swa
s t y k ą (chas), p r z y c z y m zwano je czasem j u r t ą (ger) l u b j u r t ą s ą s i a d a
(chorszi ger), albo k r z y ż e m i o k r e ś l a n o s ł o w e m bat, t j . mocny, d a j ą c y
'
í
j
Í
:
:
=
i
i
I
•* Autorem tej koncepcji jest E . B. T y l o r , On the game of patolli in ancient
Mexico and its probable Asiatic origin, „ Y o u m a l of the Royal Antropological Insti
tut of Great Britain and Ireland", vol. 8: 1879, s. 116-131. W naszej literaturze kon¬
cepcję tę powtarza P i j a n o w s k i , op. cit., s. 193. Innego zdania był początkowo
Culin, który twierdził, że gra amerykańska powstała niezależnie od hinduskiej jako
wyraz podobnej koncepcji przestrzeni; S. C u l i n , America, the cradle of Asia,
„American Association for the Advancement of Science Proceedings", vol. 52: 1903,
s. 495. W innym miejscu Culin wyraża przekonanie o związku pachisi z czaturangą;
C u l i n , Games
s. 76-77; Patrz też: C . J . E r a s m u s , Patolli, pachisi and the
limitation of possibilities, [w:] The Study
of Games, E . M. Avedon, B. Sutton-Smith (red.). Nowy Y o r k 1971, s. 109-129.
Patrz пр.: Ch. D u v e r g e r , L'esprit du jeu chez les Azteąues,
Paryż 1978,
s. 53-66.
B a r a n , op. cit., s. 23.
C u 1 i n, Games
s. 145.
• I . S a m b u u, Tuwinskije narodnyje igry, K y z y l 1978, s. 166.
" N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn
s.. 106.
9 5
9 1
8 7
8
222
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
n a d z i e j ę , ustabilizowany. Rysowano t e ż b i a ł e k ó ł e c z k a zwane
nüch
(oko). Z a t r z y m a n i e się na t a k oznaczonych polach d a w a ł o graczom p r a w o
do d o d a t k o w y c h r z u t ó w l u b p r z e s u n i ę c i a się o o k r e ś l o n ą ilość p ó l do
przodu (np. o 8 miejsc). J e ś l i gracz z a t r z y m a ł się na p o l u oznaczonym
k r z y ż e m l u b s w a s t y k ą , a s t a ł t a m j u ż pionek innego gracza, to p i e r w s z y
gracz nie m i a ł p r a w a cofnąć drugiego do p u n k t u w y j ś c i a , co u c z y n i ł b y
na k a ż d y m i n n y m p o l u . N a t y m p o l u m o ż n a b y ł o z a t r z y m a ć się i nie w y
k o n y w a ć ż a d n y c h r u c h ó w c z e k a j ą c aż p r z e c i w n i k oddali się, a sytuacja
b ę d z i e korzystniejsza. Gracz c z e k a j ą c y na dogodny dla siebie m o m e n t
w y k o n y w a ł r z u t y , ale nie p r z e s u w a ł p i o n k a g r o m a d z ą c p u n k t y w zapasifc. Miejsca niebezpieczne dla g r a j ą c y c h oznaczano c z a r n y m k ó ł e c z k i e m
(zwano je tiig, t j . w i ę z i e n i e , miejsce niebezpieczne, sytuacja bez w y j ś c i a )
albo k i l k o m a u k o ś n y m i kreseczkami (tuszaa, t j . p ę t a ) . Gracz, k t ó r y s t a n ą ł
na miejscu t a k oznaczonym m u s i a ł z a k o ń c z y ć g r ę l u b
z a l e ż n i e od
cofał się do p u n k t u w y j ś c i a i z a c z y n a ł j ą od p o c z ą t k u . W y
g r y w a ł t e n k t o p i e r w s z y d o s z e d ł do p u n k t u w y j ś c i a po o b e j ś c i u całego
obwodu krzyża.
K a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł 1 p i o n k i e m z w a n y m buchaar, t j . l i c h y
gatunek s k ó r y . W grze z e s p o ł o w e j jeden pionek n a l e ż a ł do całej g r u p y .
Przed r o z p o c z ę c i e m g r y wszystkie p i o n k i ustawiano na p o l u ś r o d k o w y m ,
z w a n y m j u r t ą (ger). K a ż d y z graczy r z u c a ł 6 m u s z l a m i k a u r i , z w a n y m i
jawuu l u b buuwal. Muszle te o b t ł u k i w a n o , aby o b n a ż y ć i c h czarny ś r o
dek. W t e n s p o s ó b jedna część m u s z l i b y ł a b i a ł a , a druga czarna, co
m i a ł o istotne znaczenie dla g r y . J e ż e l i grano g r u p a m i , to i c h c z ł o n k o w i e
rzucali muszle pojedynczo w p o s z c z e g ó l n y c h k o l e j k a c h . Rzut n a z y w a ł się
gadzar (ziemia). G r ę r o z p o c z y n a ł gracz, k t ó r y w y r z u c i ł 5 m u s z l i b i a ł y c h
i 1 c z a r n ą . P r z e s u w a ł on j e d n o c z e ś n i e s w ó j pionek na planszy o 25 l u b —
według innych informacji
o 26 p ó l , jeżeli r z u t w y p a d ł w t r a k c i e g r y .
U k ł a d t e n n a z y w a ł się badżij. Prawo r o z p o c z ę c i a g r y i przesuwania p i o n
ka o 11 p ó l do przodu m i a ł t e ż gracz, k t ó r y w y r z u c i ł 5 m u s z l i czarnych
i 1 b i a ł ą ( u k ł a d z w a n y dans). U k ł a d 6 b i a ł y c h (peer albo paara) d a w a ł
m o ż l i w o ś ć p o s u n i ę c i a się o 12 p ó l ; 6 czarnych (paar albo czag)
o 6 pól,
4 b i a ł e i 2 czarne (cagaan boi) p o z w a l a ł y p o s u n ą ć się o 4 pola, 3 b i a ł e
muszle i 3 czarne (cztid)
o 3 pola 2 b i a ł e i 4 czarne (chonchoj)
o 2
pola. W y r z u c e n i e badżij i dans d a w a ł o ponadto p r a w o do dodatkowego
r z u t u Poruszano si^ ze s ł o ń c e m " .
W l i t e r a t u r z e s p o t y k a m y rozmaite koncepcje d o t y c z ą c e s y m b o l i k i gier
t y p u b a d ż i j . N i e ma t u miejsca na i c h przedstawianie. N i e k t ó r e z n i c h
prezentuje Duverger ° . I n f o r m a c j e o tej grze z n a j d u j e m y t e ż u E r a s m u s a . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że g r o m t y p u badżij
przypisuje się
s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą , ponadto — z w i ą z k i z kalendarzem, p o d z i a ł a m i prze
strzeni i t p .
1 0
1 0 1
1 0 0
1 0 1
D u v e r g e r , op. cit., s. 56, 57, 66, 217.
E r a s m u s , op. cit.
I
rib
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
223
Informacje, j a k i e u z y s k a ł a m podczas swoich b a d a ń , p o z w a l a j ą s ą d z i ć ,
że jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . n i e k t ó r z y p r z y n a j m n i e j M o n g o ł o w i e p r z y
p i s y w a l i badżij znaczenie m a g i c z n o - w r ó ż e b n e . Z w y c i ę s t w o w grze w r ó ż y
ło p o m y ś l n o ś ć w p r z y s z ł o ś c i ( p r a k t y k a ta b y ł a powszechna w odniesieniu
do gier noworocznych, do k t ó r y c h n a l e ż a ł a t a k ż e badżij). D o b r ą w r ó ż b ę
b y ł o t e ż c z ę s t e stawianie pionka na polach z n a j d u j ą c y c h się na z a k o ń
czeniu r a m i o n k r z y ż a (zwano je óóchdo garach, t j . wchodzenie na g ó r ę ) .
J e ś l i natomiast gracz c z ę s t o z a t r z y m y w a ł się na polach z w a n y c h tug l u b
tuszaa, to m ó g ł o c z e k i w a ć niedobrego losu. Z w y c i ę s t w o w grze m i a ł o
nie t y l k o znaczenie, jednostkowe. G r a s ł u ż y ć b o w i e m m i a ł a t a k ż e celom
o g ó l n o s p o ł e c z n y m . Jak m i m ó w i o n o , d z i ę k i z w y c i ę s t w u gracze w s y m boliczno-magiczny s p o s ó b niszczyli zło z a g r a ż a j ą c e c z ł o w i e k o w i , aby za
pobiec jego p o w r o t o w i na z i e m i ę . T ł u m a c z y to ł ą c z e n i e g r y z kontekstem
noworocznym.
Jak s t w i e r d z i ł a m , w i a r a w m a g i c z n ą s k u t e c z n o ś ć g r y ł ą c z y ł a się prze
de w s z y s t k i m z f a k t e m z w y c i ę s t w a . T y l k o w n i e w i e l k i m stopniu ł ą c z o
no ją z w y s t ę p o w a n i e m w grze m u s z l i k a u r i . T r a k t o w a n o je p r z y t y m
przede w s z y s t k i m j a k a m u l e t y m a j ą c e p r z y n o s i ć szczęście i c h r o n i ć przed
z ł e m (dla n i e k t ó r y c h m o i c h i n f o r m a t o r ó w c a ł a gra b y ł a p r ó b ą s z c z ę ś
c i a ) . N i e obdarzano i c h natomiast s y m b o l i k ą p ł o d n o ś c i . S y m b o l i k a ta
nadawana b y ł a m u s z l o m k a u r i przez r ó ż n e l u d y świata* od c z a s ó w neoli
t u . Muszle te u ż y w a n e b y ł y m . i n . w hinduskiej pachisi. B y ć m o ż e nada
w a ł y one grze znaczenie magiczne ( z w i ą z e k z r e - k r e a c j ą życia, p ł o d n o ś
cią itp.)?
1 0 2
O b e c n o ś ć m u s z l i w grze i n f o r m u j e o j e j z w i ą z k u z s y t u a c j ą p r z e j ś
cia. Wskazuje t e ż na n i ą o b e c n o ś ć s k ó r y (nazwa p i o n k ó w ) . F a k t , że b y ł
to l i c h y gatunek s k ó r y , nasuwa r ó w n i e ż przypuszczenie jc> z w i ą z k a c h g r y
z m a g i ą . W zabiegach magicznych m a j ą c y c h na celu m . i n . zapewnienie
p ł o d n o ś c i naturze M o n g o ł o w i e dość często stosowali p r z e d m i o t y nie m a
j ą c e ż a d n e j ' w a r t o ś c i ( w y s c h n i ę t y na s ł o ń c u k a w a ł e k drzewa, t y l n a noga
martwego z w i e r z ę c i a i t p . ) . B y ć m o ż e z p o d o b n ą s y t u a c j ą s p o t y k a m y się
w badżij. W I n d i a c h , K o r e i czy Chorezmie p i o n y s ł u ż ą c e do g r y t y p u
badżij n o s i ł y n a z w ę k o n i . Zgodnie z s y m b o l i k ą p r z y p i s y w a n ą t e m u
z w i e r z ę c i u m o ż e m y sądzić, że gra, w k t ó r e j w y s t ę p o w a ł y „ k o n i e " , b y ł a
symbolicznie z w i ą z a n ą z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a , ze S ł o ń c e m i p ł o d n o ś c i ą .
1 0 3
Zgodnie z s y m b o l i k ą r u c h u obrotowego m o ż e m y r ó w n i e ż przypusz
czać, że gracze o b c h o d z ą c y ramiona k r z y ż a za p o ś r e d n i c t w e m p i o n ó w
„ze s ł o ń c e m " w symboliczno-magiczny s p o s ó b d o k o n y w a l i a k t u posuwa
nia biegu czasu i ś w i a t a w p r z y s z ł o ś ć . Wiadomo t e ż , że r u c h ten s ł u ż y ł
magicznemu p o w i ę k s z a n i u , r o z w o j o w i , m n o ż e n i u i t p .
.
1 0 4
1 0 2
Zapisałam w ajmaku centralnym w 1980 r.
и» C u l i n , Games
s. 75; G. P. S n i e s a r i e w , „Pacziz" (ob odnom etnograficzeskom pamiatnikie driewnich
indo-choriezmijskich
swiaziej),
„Sowietskaja
Etnografija", vol. 5: 1962, s. 83.
W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu
s. 81-108.
1 0 4
224
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
Bardzo w y r a ź n i e z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a ł ą c z y ł a się gra t y p u
badżij
w Chorezmie. W e d ł u g Sniesariewa t r a f i ł a t a m ona w I w . p.n.e., gdy
t e r y t o r i u m to z n a j d o w a ł o się w o b r ę b i e i m p e r i u m K u s z a n ó w i b y ł o p o d
dane s i l n y m w p ł y w o m h i n d u s k i m . Sniesariew w s w y m a r t y k u l e po
r ó w n u j e g r ę c h o r e z m i j s k ą (pacziz l u b paczoz) i h i n d u s k ą pachisi, w s k a z u
j ą c na liczne z a p o ż y c z e n i a widoczne np. w nazwach d o t y c z ą c y c h poszcze
g ó l n y c h r z u t ó w stosowanych przez m i e s z k a ń c ó w C h o r e z m u w X - X I I I w .
i inne p o d o b i e ń s t w a widoczne c h o c i a ż b y w u ż y w a n i u m u s z l i k a u r i . Musz
le te nie w y s t ę p o w a ł y raczej w A z j i Ś r o d k o w e j j a k o p r z e d m i o t g r y .
W y k o r z y s t y w a n o je natomiast w charakterze o z d ó b - a m u l e t ó w i monet.
W I n d i i natomiast g r y muszlami k a u r i b y ł y rozpowszechnione j u ż w I V - I I I w . p.n.e. M i e s z k a ń c y Chorezmu stosowali t a k ż e oznaczenia planszy
podobne do t y c h , jakie w y s t ę p o w a ł y w h i n d u s k i e j
pachisi .
1 0 5
106
Mongolska badżij w y k a z u j e w y r a ź n y z w i ą z e k genetyczny z h i n d u s k ą
g r ą pachisi. Wskazuje na to z a r ó w n o f o r m a gry, jej r e g u ł y , j a k t e ż po
d o b i e ń s t w o b r z m i e n i a n i e k t ó r y c h nazw. S ą one t e ż podobne do t y c h ,
jakie u ż y w a n o w Chorezmie. W ś r ó d . n a z w mongolskich w y s t ę p u j ą п р . :
badżij, padż, pandżiga,
podobne do pacziz i paczoz u ż y w a n y c h w Cho
rezmie i I n d i a c h . K o l e j n e p a r y podobnych nazw t w o r z ą : dans — dast;
das; paar l u b peer — bora, barach; czag — czaka, ćzcha. Z o s t a w m y jednak
na b o k u r o z w a ż a n i a g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z e p o z o s t a w i a j ą c je osobom
bardziej k o m p e t e n t n y m i p o w r ó ć m y jeszcze do z w i ą z k ó w g r y z sytuacja
m i p r z e j ś c i a . Wielce i n t e r e s u j ą c e są dla nas ustalenia Sniesariewa, k t ó r y
t w i e r d z i , że w Chorezmie gra pacziz b y ł a z w i ą z a n a z zebraniami m ę ż
czyzn i m i a ł a ściśle o k r e ś l o n e m o m e n t y , k i e d y n a l e ż a ł o w n i ą g r a ć . Obo
w i ą z y w a ł a p r z y t y m tajemnica gry. Grano po cichu, poza miastem. G r a
czami b y l i m ł o d z i c h ł o p c y w c h o d z ą c y do z w i ą z k u m ę ż c z y z n . Pacziz b y ł a
sprawdzianem i n i c j o w a n y c h . Sniesariew opisuje w y m y ś l n e k a r y , j a k i e
Stosowane b y ł y wobec t y c h , k t ó r z y nie m o g l i się p o c h w a l i ć u m i e j ę t n o ś
cią g r y . W s k a z u j ą one na t r a k t o w a n i e n i e s z c z ę s n e g o gracza j a k o osoby
n i e p e ł n o w a r t o ś c i o w e j , niegodnej miana c z ł o w i e k a , k t ó r a nie p r z e s z ł a g r a
nicy m i ę d z y m ł o d z i e ń c z o ś c i ą i d o j r z a ł o ś c i ą i p o z o s t a ł a po t a m t e j s t r o
nie". P r z y p o m n i j m y t u legendy mongolskie w s k a z u j ą c e na. to że sj3raw
dzianem m ę s k o ś c i m ł o d z i e ń c a m o ° ł y b y ć i inne g r y przede w s z y s t k i m
szachy
_
Czy M o n g o ł o w i e ł ą c z y l i badżij z j a k i m ś i n n y m k o n t e k s t e m czasowo- o b r z ę d o w y m poza n o w o r o c z n y m , nie w i e m y . G d y b y ś m y chcieli iść t r o
p e m Sniesariewa i ł ą c z y ć g r ę z i n i c j a c j ą , m u s i e l i b y ś m y n a j p i e r w zająć
się samym zagadnieniem i n i c j a c j i , k t ó r a jest na razie t a j e m n i c ą dla bada
czy M o n g o l i i . Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e z a c h o w a ń l u d y c z n y c h M o n g o ł ó w nie po
z w a l a j ą n a m t a k ż e s i ę g a ć zbyt daleko w p r z e s z ł o ś ć . M u s i m y w i ę c po™ Sniesariew,
'••Sniesariew,
op. cit., s. 91.
op. cit., s. 89-91.
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
225
p r z e s t a ć na f a k t a c h i z a d o w o l i ć się stwierdzeniem, że jeszcze w p o c z ą t
kach X X w . badżij
b y ł a g r ą n o w o r o c z n ą . O konsekwencjach takiego
z w i ą z k u w n i o s k u j e m y częściowo na podstawie m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h ,
część z a ś d o m y s ł ó w pozostawiamy w sferze hipotez.
2. „SZAMBALYN SZOO"
M o t y w w ę d r ó w k i , j a k i w y s t ę p o w a ł w badżij, znajdujemy t e ż w grze
zwanej przez M o n g o ł ó w szambalyn
szoo (rajska kostka). Przez w s p ó ł
czesnych n a m M o n g o ł ó w gra ta z o s t a ł a n i e m a l c a ł k o w i c i e zapomniana.
Nieliczne w y p o w i e d z i m o i c h i n f o r m a t o r ó w p o z w a l a j ą jednak s t w i e r d z i ć
jej w y s t ę p o w a n i e jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . na terenie M o n g o l i i .
T r u d n o jednak m ó w i ć o j e j p o p u l a r n o ś c i w t y m okresie. W i ę k s z o ś ć m o
ich i n f o r m a t o r ó w nie z n a ł a tej g r y nawet ze s ł y s z e n i a , a c i , k t ó r y m nazwa
nie b y ł a obca, nie p o t r a f i l i na ogół o d t w o r z y ć j e j r e g u ł ani t e ż o p i s a ć
planszy. W i e m t y l k o ogólnie, że plansza ta w y o b r a ż a ł a d r o g ę do r a j u .
Podobnie j a k na planszy s ł u ż ą c e j do g r y badżij, z n a j d o w a ł y się t u m i e j
sca niebezpieczne i przeszkody oraz miejsca odpoczynku (przede wszyst
k i m klasztory).
W l i t e r a t u r z e mongolistycznej nie z n a l a z ł a m i n f o r m a c j i o
szambalyn
szoo. W s p o m i n a j ą o n i e j natomiast ź r ó d ł a d o t y c z ą c e T y b e t u , gdzie gra
zwana sa-lam-Nam-sha
(droga ziemia—niebo) b y ł a u l u b i o n ą r o z r y w k ą .
Grano k o ś ć m i na odpowiednio o z n a k o w a n y m arkuszu r e p r e z e n t u j ą c y m
u n i v e r s u m , kosmos. N a diagramie zaznaczone b y ł y miejsca szczęśliwe
i n i e s z c z ę ś l i w e , j a k na kole ż y c i a w ś w i ę t e j stolicy Lhasie, i takie m i
tologiczne miejsce, j a k Sham-bha-la, mieszkanie Rigs-ldana, k t ó r y b y ł
k l u c z n i k i e m w p r o w a d z a j ą c y m do z ł o t e g o w i e k u , ś w i a t o w e g o d o m i n i u m .
Gracze r z u c a l i kolejno d r e w n i a n ą k o s t k ą . N a k a ż d e j z 6 stron k o s t k i na
pisane b y ł y sylaby ś w i ę t e j m o d l i t w y lamajskiej
om-ma-ni-pad-me-hum.
Gracz p o s u w a ł się zgodnie z sylabami w s k a z a n y m i przez r z u c o n ą k o s t k ę
i albo w s p i n a ł się do nieba, albo s p a d a ł do p i e k ł a , albo b ł ą d z i ł m i ę d z y
t y m i d w o m a ś w i a t a m i . Znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h sylab b y ł o n a s t ę p u j ą
ce: om — obszar z a m i e s z k a ł y przez b o g ó w , ma — obszar t y t a n ó w , ni —
obszar z a m i e s z k a ł y przez l u d z i , pad — obszar z w i e r z ą t , me — strefa
d u c h ó w kusicieli i hum — p i e k ł o .
1 0 7
1 0 8
1 0 7
!
Zanotowałam je u kilku mieszkańców Ułan Bator w 1980 r.
B e l l , op. cit., s. 269; H u m m e l , B r e w s t e r , op. cit., s. 8-9, 22. Formule
tej przypisywane jest także znaczenie magiczne. Jej wypowiadanie ma m. in. uchronić świat przed rzeczywistym końcem: A. G o v i n d a, Foundation of Tibetan mysticism, Nowy York 1960, s. 19. W indyjskim tantryźmie padma była symbolem
organów kobiecych, mani zaś symbolicznym przedstawieniem organów męskich.
Pierwotny sens wspomnianej formuły (mantry) polegał na jej magicznym związku
т. kreacją życia; D. C z a t t o p a d c h j a j a , Lokajata Darszana. Istorija
indijskogo
matierializma, Moskwa 1961, s. .309.
;
15 — Etnografia Polska \ 28/2
1 0 8
I
I
f
i
I
1
226
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
M o n g o ł o w i e p r z e j ę l i z T y b e t u nie t y l k o r e g u ł y g r y , lecz t a k ż e k o n
c e p c j ę r a j u , zwanego przez n i c h szambala (tybet. bDe—'bjung).
Laraow i e t y b e t a ń s c y , podobnie j a k mongolscy i buriaccy, c z ę s t o opowiadali
p o d r ó ż n i k o m o s w y c h w ę d r ó w k a c h do r a j u , o p i s y w a l i o w ą k r a i n ę wiecz
nego szczęścia. W X V I I I w . Panczenlama I I I n a p i s a ł n a w e t p r z e w o d n i k
w p o d r ó ż y po szambali (tybet. Sza'm-bha-la'i-lam-jig) .
T a k ż e przeor
t y b e t a ń s k i e g o klasztoru W u t aj-szan opisał drobiazgowo s w ą w y p r a w ę
do tej k r a i n y w k s i ą ż c e Piękna droga do szam-bha-li
. Lamowie mon
golscy w s k a z y w a l i t a k ż e p e w n ą liczbę t a j e m n y c h miejsc z w i ą z a n y c h z r a
jem, k t ó r e m i a ł y z n a j d o w a ć się m i ę d z y Changajem a Gobi
.
109
n o
m
Na podstawie nielicznych w y p o w i e d z i osób, k t ó r e p a m i ę t a ł y c h o ć b y
z n a z w y szambalyn
szoo, m o ż e m y s t w i e r d z i ć , że grze tej, podobnie j a k
badżij, p r z y p i s y w a n o sens magiczny i że na podstawie j e j w y n i k ó w w r ó
żono o pomyślności grających. K t o często w y g r y w a ł mógł spodziewać
się szczęścia, a t a k ż e d ł u g o w i e c z n o ś c i . N i e z b y t p o m y ś l n y zaś m i a ł b y ć los
tego, k t o c z ę s t o t r a f i a ł na przeszkody. K o b i e t a c i ę ż a r n a , k t ó r a w y g r a ł a
w szambalyn
szoo, m o g ł a się s p o d z i e w a ć lekkiego porodu, jeśli z a ś spo
t y k a ł y j ą liczne przeszkody — p o r ó d m i a ł b y ć t r u d n y . Czy p o r ó d , o k t ó
r y m t u mowa, m o ż n a r o z p a t r y w a ć symbolicznie jako narodziny ż y c i a
w ogóle, akt r e - k r e a c j i d o k o n u j ą c e j się w okresie noworocznym?
K o n c e p c j ę w ę d r ó w k i do r a j u p o w t a r z a ł a t e ż gra z r ę c z n o ś c i o w a zwana
w M o n g o l i i szambalyn
tülchüür
(rajski klucz), szambalyn
ons (mecha
n i z m raju), mongol tülchüür
(mongolski klucz). Znane t e ż b y ł y inne naz
w y . W p o c z ą t k a c h X X w . gra ta w y s t ę p o w a ł a przede w s z y s t k i m u O j r a t ó w . Nie n a l e ż a ł a jednak do p o p u l a r n y c h . G r a l i w n i ą t e ż c h ł o p c y w U r dze. W i ę k s z o ś ć moich c h a ł c h a s k i c h i n f o r m a t o r ó w nie z n a ł a jej jednak
n a w e t ze s ł y s z e n i a .
Szambalyn tülchüür
to 9 ż e l a z n y c h p i e r ś c i e n i , h a c z y k ó w l u b p r ę t ó w
misternie splecionych ze s o b ą . G r a j ą c y kolejno r o z d z i e l a ł p o s z c z e g ó l n e
części „ k l u c z a " u w a ż a j ą c , b y i c h nie s p l ą t a ć . Z w y c i ę ż a ł ten, k t o najszyb
ciej r o z ł ą c z y ł wszystkie części. G d y z w y c i ę z c a z d e j m o w a ł ostatni p i e r ś
cień w y g ł a s z a ł o d p o w i e d n i ą f o r m u ł k ę . M ó w i ł np. tak: ~Nar sümbeer
naadlaa linas otlochód
ogloo llene chaany üüdendlerch
dzorgoor
osloolfErleg chaany üüdendi'juugaan
cheldż ognool/Torguud
chaany
üüdend/toglodż naadagt oslobIToVt
chaany üüdendljuuchnal
cheldż chürechew
(tzn.
g r a ł e m w nar sümbee
i p o s z e d ł e m , g d y j u ż b y ł e m stary, i s t a n ą ł e m
swobodny przed d r z w i a m i Pana, co ja p o t e m p o w i e m u w r ó t E r l i k cha1 1 2
1 0 9
G o d z i ń s k i , W kręgu..., s. 151.
M. R e r i с h, Ałtaj — Himalaje, Warszawa 1980, s. 86.
Tamże.
Formułę tę zapisałam od Dzachczinki urodzonej w ajmaku kobdoskim, od
wielu lat mieszkającej w Ułan Bator. Nar sümbee to dzachczińska nazwa gry; ma
teriały autorki 1980 r. O mongol tülchüür
pisze też np. N.
Namdżildordż,
Dzugaataj bodloguud, Ułan Bator 1963, z. 3, s. 42-49.
1 1 0
111
1 1 2
NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE
227
na? Dużo g r a ł e m u chana torguckiego i t a m w y r o s ł e m , co j a p o w i e m ,
113
gdy będę j u ż u chana Т о Г ? ) .
.
Jak m i m ó w i o n o , zdejmowanie p o s z c z e g ó l n y c h części mechanizmu
oznaczało p o k o n y w a n i e kolejnej przeszkody w ż y c i u i na drodze do r a
ju. K t o szybko p o k o n a ł przeszkody, t e n — podobnie j a k w
szambalyn
szoo — m ó g ł o c z e k i w a ć , że szybko t r a f i do r a j u i b ę d z i e m u się l e k k o
tyło w n a s t ę p n y m w c i e l e n i u . Grze p r z y p i s y w a n o w i ę c znaczenie m a
giczne. N a m d ż i l d o r d ż natomiast t r a k t u j e ją w y ł ą c z n i e jako ł a m i g ł ó w
kę o charakterze m a t e m a t y c z n y m . Jak m o ż n a się d o m y ś l e ć , klucz,
0 k t ó r y m m ó w i nazwa g r y , b y ł s y m b o l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m rajskie
go klucza, k t ó r y m p o s ł u g i w a ł się Rig-sldan.
1 1 4
3. „CZUUCZAMAJ"
Gra ta ł ą c z y z a s a d ę b l o k o w a n i a p r z e c i w n i k a i o s ł a b i a n i a jego sił
przez e l i m i n a c j ę p i o n ó w z m o t y w e m w ę d r ó w k i . Informacje o n i e j z n a j
dują się u N a m d ż i l d o r d ż a i P o p o v e j . Do g r y s ł u ż y ł a plansza p r z y p o
m i n a j ą c a p i ę c i o r a m i e n n ą g w i a z d ę (pentagram). Rysowano j ą na ziemi
lub piasku, czasem u ż y w a n o specjalnej deski. J e ż e l i grano na ziemi, p o
s ł u g i w a n o się k a m i e n i a m i , jeżeli z a ś grano na desce, w charakterze p i o
n ó w w y s t ę p o w a ł y astragale. L i n i e zwano odpowiednio czüü, cza, maj,
buu, dal. Gracze dysponowali 9 k a m i e n i a m i l u b astragalami. N a planszy
b y ł o 10 miejsc. Zadaniem graczy b y ł o takie manewrowanie p i o n a m i , b y
nie z o s t a ł y one zablokowane ani zbite. Piony trzeba b y ł o p r z e s u w a ć po
p r z e c i ę c i a c h l i n i i tak, aby zawsze p o z o s t a w a ł o m i ę d z y n i m i jedno wolne
miejsce. G d y m i ę d z y p i o n a m i b y ł y d w a wolne pola m o ż n a b y ł o zbić
pionek — j a k w grze w warcaby. Grano do m o m e n t u , g d y na planszy
z n a j d o w a ł się t y l k o 1 pionek. Nazywano go czuüczamaj.
Namdżildordż
t ł u m a c z y t ę n a z w ę j a k o „ l e d w i e - l e d w i e , z t r u d e m " , Popova z a ś podaje,
że jest ona n i e p r z e t ł u m a c z a l n a .
W p o c z ą t k a c h naszego stulecia czuüczamaj
nie n a l e ż a ł a do gier p o
p u l a r n y c h . Podczas swoich b a d a ń s p o t k a ł a m zaledwie k i l k a osób, k t ó r e
z n a ł y j ą ze s ł y s z e n i a i nie o k a z y w a ł y zdziwienia na d ź w i ę k nazwy g r y
1 na moje p y t a n i a . N i e w i e l e z n i c h p a m i ę t a ł o jednak j e j r e g u ł y . W a j
m a k u c e n t r a l n y m s p o t k a ł a m m a ł ż e ń s t w o ponad 80-letnich s t a r u s z k ó w ,
k t ó r z y u d z i e l i l i m i k i l k u i s t o t n y c h i n f o r m a c j i . Pochodzili oni z a j m a k u
owsnurskiego. I n f o r m a c j e podane przez n i c h r ó ż n i ł y się jednak od t y c h ,
1 1 5
nš Tol' — zwierciadło. W wierzeniach lamajskich władał nim najwyższy sędzia
zmarłych. Odbijały się w nim wszystkie czyny człowieka. Tybetańska księga zmar
łych wyjaśnia, że lustro to jest własną pamięcią człowieka, która przypomina mu
wszystkie uczynki dokonane za życia „tutaj"; G . P a d m a s a m b h a w a , Bardo Thodol, Oxford 1927.
N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj..., s. 42-48.
N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn..., s. 4-22; P o p o v a , op. cit., s. 56.
1 1 4
1 1 6
1
228
IWONA
KABZIÑSKA-STAWARZ
jakie z n a l a z ł a m w literaturze. Jak m i powiedziano, w grze uczestniczył y 2 osoby. K a ż d a z nich d y s p o n o w a ł a 2 astragalami. Astragale n a l e ż ą c e
do jednego gracza k ł a d z i o n o s t r o n ą „ o w c y " k u g ó r z e , do drugiego z a ś —
s t r o n ą „ k o z y " ( N a m d ż i l d o r d ż i Popova nie p o d a j ą , w j a k i s p o s ó b u k ł a
dano astragale na desce). U ż y w a n o t e ż kości o r ó ż n y c h barwach, np.
b i a ł e j i b r ą z o w e j . G r a p o l e g a ł a na b l o k o w a n i u i z b i j a n i u p i o n ó w prze
ciwnika.
Na u w a g ę z a s ł u g u j e sama plansza. Jest ona, j a k s ą d z ę , dla M o n g o
łów graficznym wyrazem związku pięciu e l e m e n t ó w będących składni
kami każdego t w o r u natury, pojęć abstrakcyjnych i t p . F i g u r ę t ę b u
d o w a l i m . i n . pasterze z astragali, aby w magiczny s p o s ó b z a p e w n i ć so
bie t r w a ł o ś ć stad, c h r o n i ć i c h zdrowie i życie. B y ć m o ż e i gra
czüüczamaj,
w k t ó r e j w y s t ę p o w a ł a owa figura, m i a ł a n i e g d y ś znaczenie magiczne?
W s p o m n i a n i i n f o r m a t o r z y w s k a z y w a l i na z w i ą z e k g r y z l u d z k i m l o
sem. P o r ó w n y w a l i oni w ę d r ó w k ę p i o n ó w po planszy do ż y c i a c z ł o w i e k a ,
w k t ó r y m b y w a j ą w z l o t y i u p a d k i (gracz t a k ż e raz z n a j d o w a ł się w g ó r nej części planszy, to z n ó w schodził w dół). Jednak, j a k m i m ó w i o n o ,
tak w grze j a k w ż y c i u c z ł o w i e k nie b y ł ś l e p o u z a l e ż n i o n y od losu.
M ó g ł b o w i e m z w y c i ę ż a ć zło i wszelkie przeszkody d z i ę k i w ł a s n e m u u p o r o w i , sile, u m i e j ę t n o ś c i o m p o k o n y w a n i a t r u d n o ś c i , Walce z w ł a s n ą s ł a bością i t p . Tego t y p u spojrzenie p r z y p o m i n a nieco wierzenia s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w , dla k t ó r y c h p e n t a g r a m y b y ł y w y o b r a ż e n i e m stosunku
między człowiekiem a światem astralnym .
И 6
W opisie czüüczamaj-zamieszczonym
przez N a m d ż i l d o r d ż a zwraca u w a gę i n f o r m a c j a o z a m i e n n y m stosowaniu astragali i k a m i e n i w charakte
rze p i o n ó w , p r z y c z y m kamienie ł ą c z o n o z z i e m i ą , astragale z a ś — z des
k ą , drzewem. T r u d n o m i jednak p o w i e d z i e ć , czy zasady te d o t y c z y ł y w y
ł ą c z n i e czüüczamaj,
czy t e ż b y ł y szerzej stosowane. W swoich badaniach
z e t k n ę ł a m się w y ł ą c z n i e z p r a k t y k ą zamiennego u ż y w a n i a astragali i k a m i e n i w charakterze p i o n ó w , nie b y ł o ono jednak u z a l e ż n i o n e od rodzaju
planszy .
1 1 7
1 1 8
L . S z u m a n , Zycie po śmierci, Gorzów Wielk., 1983, s. 214.
O możliwości zastępowania astragali kamieniami i odwrotnie decydowały,
być może, magiczne właściwości obu tych przedmiotów, m. in. udział w odstraszaniu
i niszczeniu zła. O magicznych właściwościach astragali pisałam w I części artykułu,
O magicznej roli kamienia u ludów mongolskich patrz пр.: M. N. С h a n g a ł o w,
Sobranije soczinienij, Ułan Ude 1960, t. 3, s. 369; C z a n c z i b a j e w a , op. cit.,
s. 83-94; E . G . K a g a r o w , Mongolskije
„obo" i ich etnograficzeskije
paraleli,
Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, Moskwa—Leningrad 1926, t. 6, s. 115-124;
G. I . M i c h a j ł o w, Problemy folkłora
mongolskich narodów,
Elista 1971, s. 9;
B. E . P i e t r i, Ornamient kudinskich bur jat, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno
grafii, Moskwa-Leningrad 1918, i. 5, s. 216; J a . S m o 1 e w a, Tri tabangutsTcich roda
sielenginskich
buriat. Etnograficzeskij
oczerk, Trudy Troickosawsko-Kiachtinskago
Otdielenija Priamurskogo Otdieła I R G O , Moskwa 1893, t. 1, nr 3, s. 120; A. I . U ł a
n ó w , Driewnij folklor buriat, Ułan Ude 1974, s. 5. Kamień występuje też jako
1 1 7
' '
|
•
|
j
j
I
¡
I
NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E
229
Ивона Кабзиньска-Ставаж
НОВОГОДНИЕ МОНГОЛЬСКИЕ
ИГРЫ.
ИХ СИМВОЛИКА
И СВЯЗЬ С МАГИЕЙ
Резюме
Это вторая часть статьи, в которой делается попытка отметить связь между играми
и их временно-обрядовым контекстом. Автор рассматривает некоторые монгольские настоль
ные игры, которые еще в начале X X века были особенно распространены в новогодний
период. Основная цель автора —указатьпричины включения некоторых видов игр в праздно
вание нового года. Связь игр с новогодним контекстом объясняется прежде всего развле
кательным характером их функций. Одной из основных была символичнокоммуникабельная функция, которая вязалась с магической. Далее автор старается выяснить, какого рода
конфликты отображали настольные игры. Какова была символика такой ситуации и сим
волика игры, каким путем решался конфликт? Кроме того автора интересует отношение
монголов к настольным играм.
Основной предпосылкой автора является мнение, что игры, при помощи свойственных
им средств, информируют о событиях, происходящих в определенное время в природе.
Одновременно игры подтверждают верования, связанные с их контекстом. Что касается
новогодних игр, то они символизируют прежде всего борьбу между жизнью и смертью,
борьбу, которая характерна для переломных моментов. Сами монголы, как и современные
монгольские исследователи считают, что настольные игры иллюстрируют военные собы
тия, охоту, борьбу за доступ к воде, странствования и т. д. Однако автор утверждает, что.
конфликтные ситуации, отображаемые в настольных играх, отличаются более универсаль
ным характером ибо они выражают также борьбу между жизнью и смертью, между добром
и злом, между мужским и женским началом в природе и т.п.Эта борьба представлена сим
волически. Характер конфликта, о котором информируют монгольские настольные игры,
автор определяет при помощи анализа правил игры —прежде всего анализа способа ре
шения споров, учитывая применяемую терминологию, принципы, обозначения пешек (цвет,
форма, названия), формы таблиц, вид выступающих персонажей. Притом автор обращается
к общему языку символов и значений придаваемых отдельным предметам лицам яв чениям и действиям языку обязывающему в монгольской культуре. Автор ссылается также на
верования и правила поведения описываемые в литературе С-вою точку зрения автор от
стаивает на основе материалов, собранных во время пребывания в Монголии ссылаясь
такэке на сравнительну JO литературу и исторические труды касающиеся генезиса отдельных
Автор делит рассматриваемые игры на две группы. К первой принадлежат те игры,
в которых решение конфликта наступает путем блокирования и изъятия пешек противника.
Ко второй группе принадлежат игры, в которых преобладает мотив странствования. В пер
вой группе оказались такие игры как татар, даам, буга, джирге, дйрвыльдж. Отдельно рас
сматриваются игры, в которых предметом конфликта является вопрос доступа к воде (темеен
таваг, дчрвчн бух, дчрвчн иаг, олон санаа, нее тугалъ туух и др.). Ко второй группе причи
слены такие игры как баджий, шамбалын шоо и чуучамай.
Jaron bohaterów licznych legend i eposów. Przypisuje mu się ponadto pewien udział
w stworzeniu człowieka, z niego bowiem zostały stworzone ludzkie kości; C h á n
g a l o w, Sobranije.'.., s. 5, 0; P o t a n i n , Oczerki..., wyd. 4, s. 219. Ze związku
stali (ojciec) z kamieniem otoczakiem lub krzemieniem (matka) miał także powstać
ogień, od którego — w e d ł u g wierzeń Mongołów — zależy wszelka egzystencja
w naturze; T. A. B i e r t a g a j e w , Kult bogini-matieri ognia u mongolskich
ple•mien, „Sowietskaja Etnografija", vol. 6: 1973, в. 120-125. O magicznonsymbolicznych
związkach astragali z początkiem życia pisałam w I części artykułu.
Ů
230
IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z
Новогодним играм монголы придавали магическое значение: на основе результатов
игр определялось будущее в наступающем году, предсказывалось богатство и счастье. Од
нако результаты игр имели значение не только для игрока и его семьи. Действия игроков
имели более универсальный характер. Их действия влияли на возрождающуюся природу,
крепили вновь возникающую жизнь, обогащали плодоносные силы природы, предотвра
щали возврат зла на землю, будучи в то же время мерилом человеческих сил, умения че
ловека бороться с превратностями судьбы.
Из функций игр вытекало, в частности, положительное отношение монголов к такого
рода занятиям. Об этом в значительной мере решала магическая функция, в меньшей же
степени функция символично-коммуникабельная.
Современные монголы не слишком хорошо ознакомлены с символичнокоммуникабельным характером настольных игр. Касаясь отношения монголов к играм, автор статьи
пишет также о легендах и верованиях, связанных с ними, приводя при этом записанные его
высказывания монгольских пастухов.