http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/846.pdf
Media
Part of Jöngsziebü Biambyn Rinczen 1905-1977 / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
- extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
JONGSZIEBÜ B I A M B Y N
z. 1
RINCZEN
(1905-1977)
D o t k l i w ą stratę poniosła o s t a t n i o m o n g o l i s t y k a , d y s c y p l i n a
sobie
coraz
większą
popularność
4 m a r c a 1977 r . z m a r ł w
w
skali
zyskująca
międzynarodowej.
Ułan B a t o r profesor
W
dniu
Rinczen, w y b i t n y
przed
s t a w i c i e l n a u k i m o n g o l s k i e j , z w i ą z a n y ścisłymi w i ę z a m i z Polską, w k t ó r e j
miał w i e l u przyjaciół.
Urodził
między
się
27 g r u d n i a 1905 r . w
rosyjską
wieństwie
Buriacją
d o pozostałych
i
Mongolią.
członków
Kiachcie,
Był
swej
pogranicznym
B u r i a t e m , lecz
rodziny
wybrał
mieście
w
przeci
za
ojczyznę
M o n g o l i ę i w p e ł n i i d e n t y f i k o w a ł się z M o n g o ł a m i . N i e b y ł a t o
trudna
d o podjęcia,
różnice
języka,
wacja,
która
nim,
j a k można
i
gdyż
oba t e n a r o d y
historii i kultury.
zresztą określiła
emocjonalny.
sądzić,
Wymaga
cały
motywy
dzielą
niewielkie
Bardziej
interesująca
życiorys
prof.
dwojakiego
t o k i l k u słów
rodzaju
wprowadzenia.
—
stosunkowo
jest jej
Rinczena.
decyzja
moty
Kierowały
intelektualny
12
SŁAWOJ
Ojciec
Profesora
zresztą z a s o b n y m
należał
do
SZYNKIEWICZ
nielicznej
inteligencji
buriackiej,
był
obcymi,
zgro
arystokratą. W ł a d a ł p i ę c i o m a j ę z y k a m i
m a d z i ł bogatą b i b l i o t e k ę , i n t e r e s o w a ł się f i l o l o g i ą buriacką i
w
t y m zakresie
czasy
k i l k a opracowań. Dał "on s y n o w i w s z e c h s t r o n n e
wykształcenie,
ze
szczególnym
akcentem
Buriatów. T a o s t a t n i a była s t o s u n k o w o dobrze
XIX-wiecznych
tura —
badaczy
owej
na
historię
luki.
W
ńa o w e
i
lepiej
niż
Mongołów. Toteż młody Rinczen
realizacji
tego
kulturę
p o z n a n a dzięki w y s i ł k o w i
b u r i a c k i c h i rosyjskich, daleko
zwłaszcza l u d o w a —
wypełnienia
pozostawił
zamierzenia
kul
dążył do
umacniała
go
ś w i a d o m o ś ć jedności k u l t u r a l n e j w s z y s t k i c h l u d ó w m o n g o l s k i c h ,
których
c e n t r u m s t a n o w i l i t r a d y c y j n i e Chałchasi M o n g o l i i , c z y l i w ł a ś c i w i
Mongo
łowie. N i e należy p r z y
t y m zapominać, ż e młodość R i n c z e n a
przypadła
w o k r e s i e n a s i l e n i a t e n d e n c j i p o n m o n g o l i s t y c z n y c h , i c h a s p e k t zaś k u l t u
r a l n y obok politycznego
kształtował e m o c j o n a l n y
motyw
samookreślenia
się R i n c z e n a .
Te u w a r u n k o w a n i a sprawiły między i n n y m i ,
Rinczena
istniała a t m o s f e r a
że w
domu
rodzinnym
przychylna dla zmian politycznych w
Mon
g o l i i , w t y m t a k ż e d l a r e w o l u c j i 1 9 2 1 г., k t ó r a z a p o w i a d a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć
k r a j o w i i o d r o d z e n i a n a r o d o w i . D o m t e n służył S u c h e b a t o r o w i za m i e j s c e
spotkań
z
pewien
czas
komunistami rosyjskimi,
jako
pomocnik
i
sam
tłumacz
Rinczen
twórcy
zaś
pracował
rewolucji
przez
mongolskiej.
W k r ó t c e też został w y s ł a n y d o P i o t r o g r o d u ( L e n i n g r a d ) n a s t u d i a w t a m
tejszym
Instytucie Języków Wschodu,
g d z i e zetknął się z n a j w y b i t n i e j
szymi rosyjskimi orientalistami, w t y m mongolistami.
Po powrocie
niejsza
współdziałał w
Akademia
Nauk)
pracach K o m i t e t u N a u k
koncentrując
klorystycznych. Był dziennikarzem w
Mongolii
(póź
się n a z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w
c e n t r a l n e j gazecie „ U n e n " ,
fol
profe
sorem u n i w e r s y t e t u , j e d n y m z p i e r w s z y c h członków A k a d e m i i N a u k . Jego
głęboka w i e d z a
zywania
w
h i s t o r y c z n a , t a l e n t p i s a r s k i i w i e l k a umiejętność
kontaktu
różnych
scenariusz
z
akcjach
ludźmi
sprawiły,
propagandowych.
pierwszego f i l m u
że
Na
odwoływano
się
nawią
do
niego
prośbę
władz
napisał m . i n .
Cogt
Tajdż,
który
w
latach
I I w o j n y światowej miał mobilizować naród d o w a l k i z w o j s k a m i
mongolskiego
japoń
s k i m i p r z e z o d w o ł a n i e się d o b o h a t e r s k i c h t r a d y c j i . Z a p o z n a w a ł t e ż ś w i a t
z
kulturą
i
artykuły.
mongolską
wydając
w
językach
obcych
popularne
książki
Profesor Rinczen, podobnie j a k w i e l u l u d z i n a u k i w M o n g o l i i i i n n y c h
krajach
Wschodu,
także pisarzem,
również
wykorzystywał
talent wszechstronnie.
a u t o r e m k i l k u powieści i zbiorów n o w e l .
tłumaczeniami.
„Zasłużonego
swój
Za
dla K u l t u r y
przekład
Pana
Tadeusza
Polskiej".
Język
polski
znał
Był
więc
Zajmował
się
otrzymał
order
czynnie
(obok
15 i n n y c h j ę z y k ó w ) i p o p o l s k u nadsyłał s w o j e a r t y k u ł y d o d r u k u w n a
szym k r a j u . Jego polszczyzna
b a r w n e j postaci
Profesora.
była nieco
a r c h a i c z n a , co d o d a w a ł o
uroku
JQNGSZEBÜ
W
swej
HIAMBYN
działalności n a u k o w e j
13
R I N C Z E N 1905—1977
był równie wszechstronny.
Zajmował
się literaturą l u d o w ą , j ę z y k i e m , historią, badał z w y c z a j e i o b r z ę d o w o ś ć ,
organizację
społeczną
—
zwłaszcza
strukturę
rodową,
nizację p r a c y p a s t e r s k i e j , d ą ż y ł d o w y j a ś n i e n i a
wierzenia,
sklasyfikowania
j e g o zainteresowań n a u k o w y c h skazana
jest n a
wodzenie,
interesował
co
gdyż
się
praktycznie
orga
zagadki o y e t i m . Próba
wszystkim,
niepo
należy
do
k u l t u r y m o n g o l s k i e j . Był k l a s y c z n y m przykładem wschodniego p o l i h i s t o r a ,
jednym
z n i e l i c z n y c h już w
drugiej
połowie
XX
w. To
zresztą,
obok
w i e l k i e j ż y w o ś c i u m y s ł u i przystępności w k o n t a k t a c h o s o b i s t y c h , s t a n o
wiło o jego nieprzeciętnym u r o k u i charyzmacie.
Profesor
R i n c z e n b y ł p r z e k o n a n y , całkiem zresztą słusznie, o dawności
k u l t u r y m o n g o l s k i e j i w s w o i c h b a d a n i a c h kładł n a c i s k n a p o s z u k i w a n i e
pierwowzorów czy h i s t o r y c z n y c h analogii d l a faktów n o t o w a n y c h współ
cześnie. D l a t e g o
w a ż n y rozdział j e g o t r u d u b a d a w c z e g o stanowią s t u d i a
n a d s z a m a n i z m e m i l i c z n e e d y c j e tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h o szamańskim
rodowodzie.
K r y t y c y j e g o prac, rekrutujący
naukowego
j a k też p o l i t y c z n e g o ,
zację k u l t u r y
się z a r ó w n o ze
środowiska
z a r z u c a l i m u n i e r a z nadmierną a r c h a i -
M o n g o ł ó w . N i e r e z y g n o w a ł j e d n a k ze s w e g o
założenia, ż e teraźniejszość
tkwi
swymi
korzeniami w
generalnego
przeszłości. G d y
t y l k o mógł, przez swą publicystykę próbował ożywiać tradycję l u b p r z y
najmniej
w
wiedzę
o
niej.
Przysporzyło
mu
to
znacznej
popularności
społeczeństwie, l e c z często b y ł a t o popularność a m b i w a l e n t n a , c o j e s t
zrozumiałe w
kraju
pragnącym
szybko
wydobyć
się z z a c o f a n i a ,
które
z a z w y c z a j w u p r o s z c z o n y sposób k o j a r z y się z przeszłością.
Na
atrakcyjność
j e g o p o s t a c i , zwłaszcza za granicą, składał się
osobowości t a k ż e w y g l ą d z e w n ę t r z n y i z a c h o w a n i e
ność
tradycji.
Nie
przyodzianego
prace
w
wyłącznie
proponował
właśnie —
nosił
garnituru,
strój n a r o d o w y .
imieniem
Jongsziebü
—
stolice
europejskie
a jeśli
rodu,
do
ktoś
chciał
którego
obok
wier
zapamiętały
Dążył d o tego, b y podpisywać
(Rinczen),
nazwę
demonstrujące
się
uściślenia,
zaliczał.
w d e l i i z k o r a l o w y m i l u b s r e b r n y m i g u z a m i oraz
to
Tak
posługując
się w y ł ą c z n i e i m i e n i e m — p r z y j m o w a ł zasłużone d o k t o r a t y honoris
i i n n e wyróżnienia
go
swoje
causa
zagraniczne.
I n t e l e k t s w ó j i osobę o d d a ł c a ł k o w i c i e w służbę i d e i , którą r e a l i z o w a ł
całe ż y c i e —
ginącej
w
ocaleniu od zapomnienia
procesie
szybkich
Mongolia. Występował w
bogatych
przeobrażeń,
jakim
treści d a w n e j
podlega
kultury
współczesna
o b r o n i e w i e l u z j a w i s k u z n a n y c h za
wsteczne,
w s k a z y w a ł n a w a r t o ś c i z a w a r t e w n a l e ż ą c y c h j u ż d o przeszłości s y s t e m a c h
szamańskim i l a m a j s k i m . U m i a ł — w b r e w p o z o r o m — oceniać j e chłodno
i
z d y s t a n s e m i b y n a j m n i e j n i e i d e n t y f i k o w a ł się z n i m i w sensie k o n -
fesjonalnym.
doktryny
Interesowały
go
one w
takim
samym
stopniu, j a k inne
r e l i g i j n e , a z w ł a s z c z a k a t o l i c k a , którą s t u d i o w a ł z d u ż y m
za
angażowaniem.
Profesor
R i n c z e n w y c h o w a ł k i l k a pokoleń badaczy,
filologów i e t n o -
14
SŁAWOJ
grafów,
być może s p r a w n i e j s z y c h
SZYNKIEWICZ
od mistrza w
metodologii
badań, a l e
ustępujących m u z a k r e s e m z a i n t e r e s o w a ń i z a s o b e m w i e d z y . J e g o u c z n i o
wie
są w s p ó ł c z e s n y m i
naukowcami
z
określoną
specjalizacją,
on sam
należał d o k a t e g o r i i u c z o n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , j a k i c h j u ż się n i e s p o t y k a .
Być
może
jego
współczesnej
wiedzy
zamyka
symbolicznie
pewien
okres
w
dziejach
gromadzenia
f a k t o g r a f i c z n e j . P r z y g o t o w a ł o n n i e z b ę d n e m a t e r i a ł y d o podjęcia
koniecznego
Profesor
atlasu
śmierć
m o n g o l i s t y k i , okres szczególnie i n t e n s y w n e g o
nie
dzieła
—
doczekał
próby
syntezy
publikacji
etnograf iczno-językowego
wiedzy
największego
o
kulturze
swego
mongolskiej.
zamierzenia
M o n g o l i i . Będzie o n stanowił
—
wybitny
wkład Zmarłego w p o w s t a n i e o w e j s y n t e z y . B o g a t e materiały, które zebrał
w
swym
a r c h i w u m , również
posłużą t e m u c e l o w i .
Być może z czasem
p o w s t a n i e t a k ż e p r a c a , k t ó r ą chciał z a k o ń c z y ć s w o j e
ż y c i e , a której n i e
rozpoczął — w s z e c h s t r o n n a m o n o g r a f i a C z y n g i s - c h a n a i jego e p o k i .
Jego z a l e t y sprawiły, że b y ł s z a n o w a n y p o w s z e c h n i e
przez wszystkich,
k t ó r z y p o t r a f i ą cenić g e n i u s z l u d z k i w y r a s t a j ą c y n a g l e b i e r ó ż n y c h k u l t u r .
D l a t y c h , którzy go znali i k o r z y s t a l i z jego wiedzy, był profesor
Rinczen
s w e g o r o d z a j u instytucją. C i e s z y l i się n a k o l e j n e z n i m s p o t k a n i a , r a d y
i
d y s k u s j e . W y d a w a ł się b y ć n i e ś m i e r t e l n y m , j e d n a k b ł y s k a w i c z n e
s t ę p y c h o r o b y s p r a w i ł y , że p o z o s t a n i e
po
już t y l k o w p a m i ę c i , u t r w a l o n e j
w i e l o m a p u b l i k a c j a m i w M o n g o l i i i zagranicą.
Sławoj
Szynkiewicz