http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/pub_4368.pdf.pdf
Media
Part of Krzyże i kapliczki kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1
- extracted text
-
I I . 1. K r z y ż „ o d morowego p o w i e t r z a " , D ę b ó w , g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1933 r.
Adam Chętnik
K R Z Y Ż E I KAPLICZKI KURPIOWSKIE
poprzedzających
P u b l i k u j ą c w 10 r o c z n i c ę ś m i e r c i doc. A d a m a C h ę t n i k a ten
ostatnią wojnę. O m a w i a on k r z y ż e i k a p l i c z k i , k t ó r e a u t o r r y
m a t e r i a ł , chcemy z ł o ż y ć h o ł d Jego p a m i ę c i i p r z y p o m n i e ć Czy
Tekst Adama C h ę t n i k a p o w s t a ł w l a t a c h
sował i fotografował przez d ł u g i okres swej d z i a ł a l n o ś c i nauko
telnikom
wej. Sądząc po datach, n a j w c z e ś n i e j s z e r y s u n k i p o c h o d z ą z l a t
ludowej K u r p i ó w .
1909—1910. Nie trzeba t ł u m a o z y ć j a k w a ż n y jest d z i ś t e n ma
teriał. Pokazuje mistrzostwo i a r t y z m k o w a l i oraz cieśli i — co
również ważne — z a s k a k u j ą c o b o g a t y r e p e r t u a r f o r m przez n i c h
stosowanych. Blisko sto p i ę ć d z i e s i ą t r y s u n k ó w i z d j ę ć z niewiel
kiego bądź co b ą d ź terenu, t o j e d y n a d z i ś c h y b a t a k p e ł n a do
kumentacja tego
zagadnienia.
Zaskakująca
dowych twórców, bogactwo r o z w i ą z a ń t a k
jest inwenoja l u
prostego
postać
tego znakomitego znawoy i badacza
S ą t e k s t y , k t ó r e z biegiem l a t t r a c ą n a znaczeniu, ale s ą
i t a k i e , k t ó r y c h w a r t o ś ć r o ś n i o , s t a j ą się b o w i e m j e d y n y m do
k u m e n t o m minionego czasu. T a k i m jest a r t y k u ł A d a m a C h ę t
n i k a . Podajemy go, c z y n i ą c nieznaczne t y l k o retuszo,
o g r a n i c z a j ą c ą się do p o w t ó r z e n i a ogólnie znanych
informacji.
zdawało
Redakcja
ogólne
K a p l i c z k i b y ł y z drzewa ciosanego, z desek l u b b a l i , rza
Obok i n n y c h części P o l s k i , n a K u r p i a c h b y ł o do niedawna
bogactwo s z t u k i ludowej w k a p l i c z k a c h i wszelkiego r o d z a j u
krzyżach wioskowych i i n n y c h oraz w ś w i ą t k a c h .
Kapliczkami
nazywano u K u r p i ó w b u d y n k i o d o ś ć
w drzewie. W y m i a r y kapliczek b y ł y t a k i e , że i k i l k o r o o s ó b m o
gło się w e w n ą t r z p o m i e ś c i ć l u b w ę d r o w n y ż e b r a k m ó g ł się w niej
przed b u r z ą s c h r o n i ć l u b nawet p r z e s p a ć . A b y ł y i t a k i e , że po
mieścić się m ó g ł w e w n ą t r z j e d y n i e jeden l u b w i ę c e j
do kapliczek, a w ł a ś c i w i e
świątków.
c o ś po
średniego m i ę d z y k a p l i c z k a m i a k r z y ż a m i . B y ł y t o j u ż nio b u dynoczki, ale r ó ż n e g o rodzaju nisze, w n ę k i , daszki na s ł u p a c h ,
otwory d ł u b a n e w p n i a c h , zawieszane ś w i ą t k i na drzewach i t p .
Wewnątrz l u b p o d daszkiem z o t w a r t y m i ś c i a n a m i s t a ł a zawsze
figura,
p r z e w a ż n i e z drzewa, ś w i ę t e g o p a t r o n a
lub Chrystusa Frasobliwego.
dziej m u r o w a n e , k r y t e s ł o m ą , deskami, d a c h ó w k ą
lub blachą.
F i g u r y albo b y ł y bez d a s z k ó w , albo m i a ł y niewielkie okapy
z desek l u b b l a c h y , albo s t a ł y w w y d r ą ż o n y c h w n ę k a c h p n i
różnej architekturze i z m n i e j l u b więcej s t a r a n n y m z d o b n i c t w e m
Figury—-podobne
opuszcza
j ą c k r ó c i u t k ą i n f o r m a c j ę o m a l a r s t w i e , nie z w i ą z a n ą z t e m a t e m ,
by się zadania, j a k i m jest k r z y ż i jego zdobienie.
Wiadomości
kultury
miejscowego
drzewnych.
К i z у że
p r z y d r o ż n e b y ł y robione z drzewa l u b żelaza,
l u b z o b u m a t e r i a ł ó w j o d n o c z e ś n i e . N a j c z ę ś c i e j b y ł y bez o z d ó b .
N a k r z y ż s k ł a d a ł się ociosany kloc d r z e w n y z p o p r z e c z n y m i ra
m i o n a m i u g ó r y . B u d o w a ć m ó g ł go k a ż d y , k t o m i a ł intencje
i p o s i a d a ł m a t e r i a ł . „ W z i ą ć " cudzogo kloca z r z ą d o w e g o Casu na
b u d o w ę k r z y ż a nio u w a ż a ł o się za grzoch. N a k r z y ż u
przybity
b y ł zawsze Chrystus U k r z y ż o w a n y ( „ p a s y j a " ) , najozęściej z drze
wa wystrugany.
J a k k a p l i c z k i , t a k r ó w n i e ż f i g u r y i k r z y ż e k u r p i o w s k i e mia
ły swoisty regionalny charakter. Szczególnie k a p l i c z k i i f i g u r y
w lasach o d z n a c z a ł y się b e z p r e t e n s j o n a l n ą o r y g i n a l n o ś c i ą . R ó w -
39
П. 2. K r z y ż „ o d c h o l e r y " kolo w s i L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1890 r. F o t . 1936. I I . 3. K r z y ż e we wsi D a w i a , gm. Łyse,
w o j . o s t r o ł ę c k i e . L e w y — z ż e l a z n ą k o r o n ą — z 1865 г., p r a w y z 1910 r. F o t . 1929. U . 4. K a p l i c z k a drewniana, D ę b n i k i , gm. Zbójna,
w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1937. U . 5. K r z y ż e (z p a s y j k ą i k a p l i c z k ą ) m i ę d z y w s i a m i Ś w i n i a i K r a s z ę , g m . T u r o ś l , w o j . łomżyńskie. Fot.
1909 r. U . 6. K r z y ż e we wsi Serafin, g m . Ł y s e . Po lewej dwa stare k r z y ż o s p r ó c h n i a ł e o d d o ł u , wkopane w z i e m i ę . Fot. 1935.
nież dawne k r z y ż e ż e l a z n e , k u t e przez miejscowych k o w a l i , za
7. N a
mogiłach,
janin-katolik,
s ł u g u j ą na w i ę k s z ą u w a g ę .
gdzie pochowany b y ł z m a r ł y chrzęści
c y w i l czy ż o ł n i e r z , na cmentarzach grzebal
n y c h , a dawniej na cmentarzach
piach w n a s t ę p u j ą c y c h
1. N a
placach
8. P r z y
we w s i , gdzie
cu m a j u i w wigilię ś w i ą t u i o c z y s t y e h l u b zarazy,
po cmentarzach k o ś c i e l n y c h , a o ł t a r z y k i b y ł y p o d krzyżami
niesz
lub
rozstajnych
stron
wioski,
odprowadzano
do k o ś c i o ł a parafialnego i na cmentarz.
wygonach
p n i nio ciosanych — d ę b o w y c h l u b sosnowych — na cmen
tarzach k o ś c i e l n y c h . N a k r z y ż a c h w y c i n a n o d a t ę .
10.
w i o s k o w y c h stawiano f i g u r y ś w . R o
Na
tak
zwanych
„m o g i ł a c h
cha, gdzie w d n i u tego p a t r o n a odprawiano m o d ł y i prze
„mogiłach
P o 1 а к ó w " albo
p o w s t a ń c ó w " (co oznacza to samo)
stawiano k r z y ż e i f i g u r y , n i e k i e d y z d w i e m a kosami na krzyż.
p ę d z a n o b y d ł o i d o b y t e k przez ogień ( p o ś w i ę c o n y ) . D y m
W miejscach t y c h m o g ł o nie b y ć p o l e g ł y c h , ało np. była za
b r o n i ć m i a ł d o b y t e k od zarazy i c h o r ó b .
kopana b r o ń . K r z y ż e na t a k i c h m o g i ł a c h
4. N a d
w o d ą — p r z y mostach, p r z e ł a z a c h , brodach, m i e j
były
niejedno
k r o t n i e obalane przez z a b o r c ó w , po c z y m ludność stawia
scach niebezpiecznych dla ż e g l u g i i t p . B y ł y w ty-ch m i e j
scach i s ą jeszcze k a p l i c z k i z f i g u r a m i ś w . J a n a Nepomuco-
ł a je na n o w o .
11. N a
na, k t ó r y jest t u p a t r o n o m o d w y p a d k ó w na wodzie. D a w n i e j
kopcach
g r a n i c z n y c h
gruntów,
oddzielał
j ą c y c h dwie s ą s i e d n i e parafie l u b g m i n y — w czterech róż
n a d rzekami s p ł a w n y m i budowano k a p l i c z k i z f i g u r ą Św.
n y c h k r a ń c a c h stawiano cztery k r z y ż e , w kopcach zaś zako
Barbary.
p y w a n o pisane cztery Ewangelie.
5. N a
miejscach
z b r o d n i , w lasach, wertepach, róż
12.
Na
ś c i a n a c h
d a w n y c h b u d y n k ó w parafialnych (tzw.
n y c h p u s t k o w i a c h i t p . , gdzie p o p e ł n i o n o na c h r z e ś c i j a n i n i e
szpitali) oraz na ś c i a n a c h g ł ó w n e j i z b y w chałupie wieszano
zabójstwo przypadkowe lub z l o z m y s ł e m .
krzyż
6. W c z a s i e
zarazy,
n p . cholery ok. r. 1895, budowano
po wsiach i rozstajkach specjalne k r z y ż o dwuramionne.
40
c z y l i ś l u b o w a n i a c h uroczy
j a c h " . B u d o w a n o w t e d y wielkie k r z y ż o d ę b o w e z okrągłych
gromadnie
z m a r ł y c h we wsi w s p ó ł z i o m k ó w , przed w y w i e z i e n i e m i c h
3. N a
wyrzeczyskach,
s t y c h i g r o m a d n y c h w parafiach i p r z y t a k zwanych „mis
d r o g a c h , pod wsią, z dwóch lub
dokąd
figurami.
9. P r z y
część i t e m u p o d o b n y c h z d a r z e ń i w y p a d k ó w .
czterech
stawiano cztery d u ż e krzyże drew
cesje B o ż e g o Ciała n a u l i c a c h ; procesje o d b y w a ł y się wtedy
schodzono
się d a w n y m i l a t y w s p ó l n i e na m o d ł y , szczególnie w m i e s i ą
2. N a
k o ś c i o ł a c h
niano w rogach, k i e d y zabronione b y ł y przez zaborców pro
okolicznościach:
(„majdanach")
przy kościołach i kapli
cach.
Gdzie i w jakich okolicznościach budowano krzyże i kapliczki
K r z y ż e , f i g u r y , k a p l i c z k i i t p . budowano i stawiano n a K u r
-
d r e w n i a n y (pasyje)
wysokości
ok. 1 metra. Krzyż
w c h a ł u p i e ozdobiony b y ł k w i a t a m i i wycinankami z papie
ru.
13. N a
chałupach
(szczytach-stropach)
pośrodku
mię
dzy śparogami wstawiano drewniane k r z y ż e , niekiedy oz
dobne z c h o r ą g i e w k a m i , s k ą d wiele c h a ł u p po wsiach kur
piowskich w y g l ą d a ł o j a k kaplice. M o ż e m y t o jeszcze i dzis
oglądać (przypominamy, że a u t o r p i s a ł t o przed w o j n ą —
Red.).
\i.
Na
bramach
i furtach przy kościołach,
cmentarzach
grzebalnych, kaplicach. K r z y ż e b y w a ł y drewniane i ż e l a z n e .
15. N a
stołach
izb g o ś c i n n y c h s t a ł y (a jeszcze i do d z i ś
stoją) „ p a s y j k i " drewniane i metalowe l u b m a ł e
szafko
we kapliczki — „ o ł t a r z y k i " z drzewa, nieraz ozdobnie w y
konane. Dawniej s t a ł y t u f i g u r k i ,,P. Jezusa Frasobliwego".
16. N a d r z e w a c h
starych
we wsi l u b na skraju l a s ó w
zawieszano szafkowe m a ł o k a p l i c z k i
z figurami
świętych.
Takio kapliczki m o ż n a i d z i ś czasem z o b a c z y ć n a s t a r y c h
lipach, d ę b a c h , a dawniej na sosnach b a r t n y c h . W y c i n a n o
też na korze drzewnej k r z y ż e r ó ż n e g o k s z t a ł t u .
17. N a
wielkich
g ł a z a c h
narzutowych
wykuwano
dawniej k r z y ż e l u b serca w cierniowej koronie.
18. N o s z o n o
k r z y ż e z drzewa — nieraz w i e l k o ś c i o k . 10 —
30 cm na szyi p r z y r ó ż a ń c a c h , a p u s t e l n i c y miejscowi nosili
je u pasa.
19. N a
c h o r ą g w i a c h
kościelnych,
obrazach
(feretro
nach), na laskach j u b i l e u s z o w y c h m a ł ż e ń s k i c h (srebrne i zło
to wesela) obsadzano na w i e r z c h u k r z y ż e drewniane, ozdob
no.
20. W с z a s i o n i o s z с z ę ś ć i
w i e l k i c h
z d a r z e ń
w k r a j u — n p . po rozbiorach P o l s k i , p o w s t a n i a c h , w la
tach 1904—1005 i t p . stawiano k r z y ż e p a m i ą t k o w e . K r z y ż e
z 18. wieku b y ł y jeszcze do niedawna n a K u r p i a c h .
21.
Z
p o w o d u
ś l u b o w a n i a
pojedynczych osób, które
n a s w ó j koszt s t a w i a ł y k r z y ż e l u b f i g u r y drewniane, żelazne
l u b k a m i e n n e . N a k r z y ż a c h t a k i c h w i d n i a ł z w y k l e napis:
[ I m i ę i n a z w i s k o ] —• „ f u n d a t o r " — oraz d a t a i j a k i ś napis
lub modlitwa.
22.
Na
barciaoh
lub u l a c h
b a r t n y c h , l u b i n n y c h w pa
siekach w y c i n a n o k r z y ż e l u b zawieszano czy t e ż wstawia
no f i g u r y
i kapliczki
ze ś w i ą t k a m i
(patronami), k t ó r y m
w o p i e k ę oddawano p s z c z o ł y .
M a t e r i a ł , z k t ó r e g o budowano kapliczki, wyrabiano k r z y ż e i f i
gury ś w i ę t y c h
Najczęściej
jest
używanym
materiałem
do p o w y ż s z y c h
celów
d r z e w o — sosnowe i d ę b o w e , a czasem brzozowe. Pra
wie wszystkie k r z y ż e p r z y d r o ż n e i k a p l i c z k i robione s ą z drzewa
sosnowego, k t ó r e t u jest zawsze p o d r ę k ą , R ó ż n e f i g u r y , świątki,
pasyje i t p . , r ż n i ę t e s ą p r z e w a ż n i e z drzewa lipowego, a nawet
olszowego, wreszcie z brzozowego l u b gruszkowego. D l a trwało
ści s ą c z ę s t o malowane o l e j n ą
farbą.
Do t y c h ż e celów u ż y w a n e było
żelazo,
w y t a p i a n e daw
niej w m i e j s c o w y c h t z w . h a m e r n i a c h i k u ź n i a c h z miejscowej
r u d y — l i m o n i t u , w k t ó r ą o b f i t u j ą tutejsze k w a ś n e ł ą k i . Z że
laza kutego w y r a b i a n o w k u ź n i a c h c a ł e k r z y ż e l u b t y l k o górne
z a k o ń c z e n i a — t z w . k o r o n y — „ k o r u n y " do k r z y ż y i kapliczek
d r e w n i a n y c h . Odlewano t e ż z surowca ż e l a z n o g o f i g u r y świę
t y c h (np. ś w . J a n a Nepomucena p o d w s i ą Jeglijowiee, w woj.
o s t r o ł ę c k i m ) , f i g u r y Chrystusa n a k r z y ż u ( „ p a s y j o " ) i t p .
I I . 7. F r a g m . f i g u r y p r z y d r o ż n e j z ok. 1860 r. we wsi W y k , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . N a d k a p l i c z k ą z r z e ź b ą Ś w . R o d z i n y — żelazna
korona. F o t . 1928. I I . 8, 9. K r z y ż ( i fragment) ze wsi L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1968. I I . 10. K r z y ż e : drewniany i żelazny,
L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068.
Glina
garncarska u ż y w a n a b y ł a r ó w n i e ż do p o w y ż e j oma
wianych wyrobów. P r ó b o w a n o z niej lepić i w y p a l a ć w piecach
garncarskich figurki ś w i ę t y c h , a t a k ż e pasyje z k o l o r o w ą p o l e w ą .
Z ceramiki takiej d o c h o w a ł y się t y l k o nieliczne ś w i ą t k i .
Kamień
p o l n y u ż y w a n y b y ł na p o d s t a w y
(„postumen
ty") do krzyży ż e l a z n y c h , a rzadziej w y k u w a n o z niego c a ł e k r z y
że przydrożne. Z n a ł e m t e ż na K u r p i a c h j e d n ą f i g u r ę
Chrystusa
Frasobliwego, wykutego z k a m i e n i a . F i g u r a t a z k a p l i c z k i p r z y drożnoj w pobliżu G a w r y c h z a g i n ę ł a ok. r . 1918.
Ołów,
choć rzadko, ale b y ł u ż y w a n y przez miejscowych
majstrów do odlewu „ p a s y j e k " — p r z e w a ż n i e
do k r z y ż y cmen
tarnych lub i n n y c h , w y s t a w i a n y c h n a z m i a n y
atmosferyczne.
Dochowały się nieliczne s z c z ą t k i , w y r u g o w a n e z r e s z t ą przez ga
lanterię s t r a g a n i a r s k ą .
Bursztyn
u ż y w a n y b y ł d o ś ć c z ę s t o przez miejscowych
majstrów bursztyniarskich ( „ b u r s z t y n i a r z y " ) . R o b i o n o z niego,
m.in. krzyżyki i f i g u r k i , Chrystusa
na
k r z y ż u , noszone p r z y
„koralach" bursztynowych l u b r ó ż a ń c a c h .
Robota
była
dość
prymitywna, ale ciekawa ze w z g l ę d u n a s w ą t e c h n i k ę .
Beton
na k r z y ż e i f i g u r y z a c z ę t o u ż y w a ć o d k i l k u n a s t u
lat. Wyrabiają z niego n a g r o b k i i k r z y ż e p r z y d r o ż n e , nie zawsze
udane. Beton z a s t ę p u j e w t y m w y p a d k u t r u d n y do
zdobycia
na Kurpiach k a m i e ń .
С o g ł ę do b u d o w a n i a kapliczek z a c z ę t o gdzieniegdzie u ż y
wać od paru d z i e s i ą t k ó w l a t . S ą one nieraz t y l k o czeiwono (nie
tynkowane), niezbyt ł a d n e . N i e k i e d y p r z y budowie m u r o w a n y c h
kościołów z resztek c e g ł y murarze
„na pamiątkę"
budowali
gdzioś w pobliżu m u r o w a n ą k a p l i c z k ę do umieszczenia
w niej
pasji lub ś w i ą t k ó w (jak n p . w K a d z i d l e ) .
Pierwotne
Bezpośrednio
po
k r z y ż e i f i g u r y na K u r p i a c h
ugruntowaniu
chrześcijaństwa
na
Kur
piach, co o d b y ł o się znacznie p ó ź n i e j , n i ż w i n n y c h c z ę ś c i a c h
Polski, l u d K u r p i o w s k i
g o d ł o swej nowej w i a r y
każdej sposobności. D o t y c h
znaczył przy
p i e r w o t n y c h k r z y ż y i kapliczek
nego n a s p o s ó b c h r z e ś c i j a ń s k i . F i g u r a t a k a jeszcze przed
,
l a t y (do r. 1935) b y ł a we w s i D ą b r o w y za M y s z y ń c e m .
należą:
a) K r z y ż e , w y s y p y w a n e b i a ł y m p i a s k i e m n a m u r a w i e , w cza
sie dawnych o b c h o d ó w p ó l ; znaczenie miejsc, gdzie odprawia
no modły w p o l u ; gdzie kogo z a b i t o , z a n i m postawiono i n n y k r z y ż ;
kilku
D a l s z y m c i ą g i e m p o w y ż s z e g o b y ł y k a p l i c z k i p o d daszkiem
z f i g u r a m i ś w i ę t y c h z czterech stron p n i a drzewnego,
kapliczki
z 4 niszami d l a t y l u ż ś w i ą t k ó w — drewniane czy murowane. Ta
kie s p o t y k a m y jeszcze do d z i ś * .
gdzie z a ż e g n y w a n o j a k i e ś n i e s z c z ę ś c i e .
b) K r z y ż e , u k ł a d a n e z k a m i e n i nadrzecznych na m o g i ł a c h ;
miejscach, gdzie odnaleziono t o p i e l o ó w oraz w w i e l u w y p a d k a c h
D o tej ostatniej k a t e g o r i i z a l i c z y ł b y m dawne k r z y ż e drew
niane 4-ro ramienne, robione t a k , b y k r z y ż b y ł r o z w a r t y na ozter y s t r o n y ś w i a t a . T a k i e k r z y ż e spotykano dawniej na kaplicz
jak podanych p o w y ż e j .
k a c h p r z y d r o ż n y c h , proporcach
0) U k ł a d a n e z m c h u i szyszek n a m o g i ł a c h w p o b l i ż u l a s ó w ,
kościelnych, ołtarzykach
(„fe
r e t r o n a c h " ) noszonych po procesji i t p .
na cmentarzach w o j e n n y c h i t p .
d) K r z y ż e , w y c i n a n e t o p o r e m l u b n o ż e m n a korze
drzew
Kto i j a k robił krzyże i figury świętych
sosnowych l u b i n n y c h , z w y k l e p r z y drogach l e ś n y c h , n a skrajach
puszcz, przy kopcach i miejscach
W s z y s t k i e k r z y ż e , k a p l i c z k i i f i g u r y p r z y d r o ż n e , wraz ze
znaczonych.
ś w i ą t k a m i , s ą d z i e ł e m miejscowych m a j s t r ó w i d o m o r o s ł y c h ar
e) U k ł a d a n e z r ó w n i a n e k k w i a t ó w p o l n y c h l u b rzecznych,
w wypadkach j a k a) l u b b ) .
t y s t ó w . K r z y ż e p r z y d r o ż n e z drzewa r o b i ą z w y k l e cieśle wiejscy
t o p o r e m i p i ł ą , n i e k i e d y g ł a d z ą je heblem. K a p l i c z k i r o b i ą sto
f) U k ł a d a n e z p a t y k ó w , p r ę t ó w ,
gałązek
krzyże tymczasowe w w y p a d k a c h , g d y zajdzie
w
lasach
jako
potrzeba.
larze, o z d a b i a j ą c je w y r z y n a n k a m i z desek, f i g u r y z a ś ś w i ę t y c h
( ś w i ą t k i ) , pasyje i t p . r z e z a j ą n o ż e m snycerze wiejscy, z w a n i daw
niej „ b o g o r o b a m i " . T a k i d o m o r o s ł y a r t y s t a albo siedzi we wsi
g) W y c i n a n i e k r z y ż ó w ł o p a t ą l u b n o ż e m n a m u r a w i e , sto
sowane przez p a s t u c h ó w i inne osoby n p . p r z y r o b o t a c h ziem
nych na zaozęcie l u b z a k o ń c z e n i e
pracy.
i pracuje n a r o l i , a w w o l n y c h chwilach d ł u b i e n o ż e m ś w i ę t y c h ,
niekoniecznie d l a z a r o b k u , ale po p r o s t u z p o t r z e b y w e w n ę t r z
nej. B y w a ł o i t a k , że t a k i r z e ź b i a r z c h o d z i ł od w s i do wsi i stru
h) Ś w i ą t k i w szparach p ę k n i ę t y c h drzew l u b k a p l i c z k i w rosochach m i ę d z y g a ł ę z i a m i stosowane b y ł y do o s t a t n i c h c z a s ó w .
Niekiedy o b r a z k i na blasze l u b f i g u r k i t a k z a r o s ł y w drzewach,
że j u ż nie m o ż n a b y ł o i c h w y d o s t a ć .
gał ś w i ę t y c h z dostarczonego m u drzewa, p r z e w a ż n i e lipowego,
a prawie n i g d y z sosnowego.
J e ż e l i snycerz mieszka we wsi na stale, to ś w i ą t k i jego i pa
syje s p o t y k a m y po c h a ł u p a c h oraz wo w s z y s t k i c h kapliczkach
1) D o ś w i ą t k ó w bardzo s t a r y c h n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e m i a ł y
w p a r a f i i . D a w n i snycerze — stali czy w ę d r o w n i — rzadko b r a l i
wycięte t w a r z e z cztereoh s t r o n k ł o d y drzewnej, w y s o k o ś c i pra
wie n a t u r a l n e j . S t a ł y p o d daszkami w lasach l u b n a
skrajach
wiosek i b y ł y prawdopodobnie r e s z t k a m i Ś w i a t o w i d a , w y k o n a
* N p . drewniano pod w s i ą D ę b y , g m . Myszyniec, murowawane p o d w s i ą Susk i w K a d z i d l e obok kościoła
43
K o r o n y k r z y ż y d r e w n i a n y c h : i l . 11. W y s . 45 cm, obecnie w M u z e u m w Ł o m ż y ; i l . 12. Z m o g i ł y p o w s t a ń c ó w 1831 r. Okolice Ostr(
ł ę k i , obecnie z b i o r y ks. J . D ą b r o w s k i e g o z P o r ę b y .
p i o n i ą d z e za swe w y r o b y , z w y k ł o o t r z y m y w a l i d a r y w naturze
s t a r y c h d r e w n i a n y c h k r z y ż a c h rozmieszczano c z ę s t o wyrzynano
— p r o d u k t y s p o ż y w c z e , gotowo p o ż y w i e n i e , coś z p r z y o d z i e w k u
z drzewa l u b w y c i n a n e z b l a c h y n a r z ę d z i a m ę k i P a ń s k i e j : mło
i t p . Za p i e n i ą d z e d r u g i się o b r a ż a ł , t ł u m a c z ą c , że „ t y l k o Judasz
t e k , g w o ź d z i e , o b c ę g i , g ą b k a n a k i j u , d r a b i n k a , bat do biczowa
P. Jezusa za s r o b r n i k i s p r z e d a ł " . P o n i e w a ż k a ż d y ze snycerzy
nia, w o r e k Judasza i t d .
m i a ł niejako s w ó j w ł a ś c i w y s t y l i s p o s ó b w ł a d a n i a n a r z ę d z i a m i ,
Sama „ P a s y j a " , r z e ź b i o n a z drzewa l u b odlana z metalu,
t o t e ż w r ó ż n y c h wioskach i parafiach s p o t y k a m y w y r o b y r ó ż
m i a ł a n a d s o b ą daszek z desek l u b b l a c h y , a niekiedy górne za
n i ą c e się co do c h a r a k t e r u , w y r a z u t w a r z y i t p . P r ó c z t o p o r k a ,
k o ń c z e n i e k r z y ż a m i a ł o w y g l ą d k a p l i c z k i z o k r ą g ł y m daszkiem.
lichoj p i ł k i i ostrego, k r ó t k i e g o n o ż a , ci „ b o g o r o b o w i o "
n a r z ę d z i prawie nie u ż y w a l i , a n a r z ę d z i o m
imrych
ulepszonym,
jeśli
i m d o s t a r c z y ć , n i e z b y t są r a d z i .
Zamiast f i g u r y
Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o p o d
daszkiem bjdy
f i g u r y : Św. R o d z i n y , Chrystusa i z b o k u — d w ó c h aniołów, Chrys
tusa w grobie i t p . N i e k i e d y c a ł a k a p l i c z k a na s ł u p i e b y ł a ozdob
N a ogół b y l i t o ludzie uczciwi i p o b o ż n i , u c z y n n i dla i n n y c h ,
z g ł ę b s z ą , c h o ć p r o s t ą k u l t u r ą — i s z t u k ę s w ą t r a k t o w a l i z za
miłowaniem i powołaniem, spełniając p e w n ą misję
chrześcijań
nie r z e ź b i o n a i w y r z y n a n a , z p ł a s k o r z e ź b ą
Największą
ozdobą krzyża
wewnątrz.
drewnianego czy
jej g ó r n e z a k o ń c z e n i e , k o r o n a ,
kapliczki
było
w y k o n a n a ozdobnie z żela
za i blachy. K o r o n a b y ł to k r z y ż w y k u t y i w y g i ę t y fantazyjnie
ską wśród ludu.
zamówi
ze sztab ż e l a z n y c h . Ł a d n o i oryginalne w y k o ń c z e n i e tegoż było
łem p a r ę figurek, ale t y l k o część ich w y k o n a ł , po c z y m z ł o ż o n y
niejako h o n o r e m k a ż d e g o k o w a l a we w s i . T o t e ż w pracach tych
c h o r o b ą z m a r ł . O ś m i e r c i jego nie w i e d z i a ł e m , a w p a r ę t y g o d n i
w i d z i m y w i e l k ą r o z m a i t o ś ć co do r y s u n k u i wy-kończenia. Jeże
U jednego — j u ż w p o d e s z ł y m w i e k u — snycerza
p o t o m o t r z y m a ł o m j e d n o c z e ś n i e f i g u r k i w y k o ń c z o n e i pozaczy-
l i we w s i jest k i l k a k r z y ż y i f i g u r d r e w n i a n y c h , to na każdym
nane z k a r t k ą , w k t ó r e j c h o r y p r z e d ś m i e r c i ą p r z e p r a s z a ł m n i e ,
z o b a c z y m y inaczej w y k u t ą k o r o n ę . To samo dotyczy w ogóle
że figurek nie d o k o ń c z y , bo pewnie umrze lada d z i e ń .
Z a z n a c z y ć w a r t o , że „ b o g o r o b o w i e " z a j m o w a l i się p r z e w a ż
nie w y r o b a m i ś w i ą t k ó w , czasem w y s t r u g a l i j a k ą l a l k ę dla dziec
ka, a rzadko j a k ą f i g u r k ę ś w i e c k ą l u b
zabawkę.
d a w n y c h k r z y ż y ż e l a z n y c h , w y s o k i c h ok. 3—4 m e t r ó w , osadzo
n y c h w k a m i e n i u . W y k o n a n i e i c h — o m o t y w a c h przeważnie
r o ś l i n n y c h — jest nieraz bardzo a r t y s t y c z n e .
K o r o n a osadzona j e s t albo b e z p o ś r e d n i o w górnej części
k r z y ż a , albo — jeżeli t o jest na kapliczco — w w y s t a j ą c y m u gó
Zdobnictwo krzyży i kapliczek
r y , w y s o k i m o d 1/2 do 3/4 m , o z d o b n y m d r e w n i a n y m pionie, na
k t ó r y m opiera się dach. N a z a k o ń c z e n i u k o i o n y widzimy nieraz
U p i ę k s z a n i e k r z y ż y d r e w n i a n y c h czy ż e l a z n y c h , j a k r ó w n i e ż
kapliczek stosowane b y ł o n a
K u r p i a c h powszechnie, szczegól
nie w l a t a c h dawniejszych.
U
k r z y ż y d r e w n i a n y c h n a k o ń c a c h r a m i o n b y ł y wycinane
ozdobne z a k o ń c z e n i a l u b toczono drewniane kule i t p . „ g a ł k i " .
o h o r ą g i e w k ę z blachy z w y c i ę t ą d a t ą l u b k o g u t a (toż z blachy)
obracającego
się na
wietrze. N i e j e d n o k r o t n i e w koronę (lub
w w y k u t y z ż e l a z a ozdobny k r z y ż ) wplecione są przez kowale
słońce i k s i ę ż y c l u b p ó ł k s i ę ż y c , r ó w n i e ż z ż e l a z a kute.
Z d o b n i c t w o k r z y ż y i kapliczek m a
w ogóle dużo odmian,
K r z y ż o nowsze malowane są f a r b ą o l e j n ą b i a ł ą z niebieskim szla
jost nieraz bardzo pracowito. Przebija w n i m miejscowa sztuka,
k i e m i w y p u s t k a m i lub ż ó ł t ą , a nioraz k i l k u naraz k o l o r a m i . N a
zgodna z duchem z d o b n i c t w a ludowego t y c h okolic.
44
I I . 13. K r z y ż z 1887 г., B o r k o w o , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e F o t . po
Patronowie puszczy i święci
specjalnie
czczeni na
Kurpiach
Św.
Barbara
1960.
— dawna tutejsza p a t r o n k a s p ł a w n i k ó w i o r y !
n a d N a r w i ą i d o p ł y w a m i . B u d o w a n o jej dawnioj k a p l i c z k i w m i e j
Z figur Ś w i ę t y c h m o ż n a b y ł o s p o t k a ć stale n a
Pana Jezusa
na krzyżu
( „ p a s y j e " ) i Pana
Jezusa
Kurpiach:
Frasobliwego,
w pozycji s i e d z ą c e j n a p i e ń k u l u b f o t e l u , z g ł o w ą p o d p a r t ą o r ę k ę .
Figura Chrystusa Frasobliwego b y ł a albo oylko w opasce na b i o d
rach i w cierniowej k o r o n i e n a głowie (gdy s i e d z i a ł n a p i e ń k u ) ,
albo w d ł u g i e j s u k n i i podobnej k o r o n i e — gdy s i e d z i a ł w f o t e l u .
S p o t k a ć t e ż m o ż n a b y ł o Chrystusa
twychwstałego
z grobli,
tus klęczący
w Ogrójcu.
w grobie l u b
Zmar
z c h o r ą g i e w k ą w r ę c e . Czasami b y ł
Chrys
Trójcę
świętą
leżącego
r z e ź b i o n o w deskach, do
kapliczek s t o j ą c y c h na s ł u p a c h .
z mieczami,
Skępską
i czasem Kodeńską.
Nepomucen
od
nieszczęśliwych
— patron
od
— był to patron bartników,
wypadków
na
ognia, r z e ź b i o n y
w dzień której święcono w koś
(biegiem)
u w a ż a n o za opiekuna m a ł ż e ń s t w a , a w d z i e ń t e n
do
wodzie,
K u l t i opieka dla krzyży i ś w i ą t k ó w na Kurpiach
K u l t dla rzeczy ś w i ę t y c h l u b p o ś w i ę c o n y c h i u ś w i ę c o n y c h
w i e k i e m i t r a d y c j ą , a przede w s z y s t k i m dla k r z y ż y b y ł na K u r
p i a c h powszechny. K r z y ż e
ze
opatrujących
m i o d o b r a n i e w pasiekach.
Św. Józefa
gury w m u r o w y w a n o nieraz m ł y ń s k i k a m i e ń * .
Florian
Bartłomiej
brały śluby wdowy i wdowcy.
a że u t o p i o n y b y ł z k a m i e n i e m m ł y ń s k i m u szyi, w i ę c o b o k f i
Św.
Św.
barcie w borach. N a d z i e ń l u b w wigilię tego ś w i ę t a u r z ą d z a n o
podczas p o ż a r u , starano się u m i e j s o o w i ć nieszczęście.
dziś) w k a p l i c z k a c h i n a s ł u p a c h p r z y strugach, rzekaoh, m o s t a c h
itp. B y ł patronem
do dziś w kaplicach i kościołach.
Rzeź
— f i g u r y jego s t a ł y ( i jeszcze s t o j ą
dzień
lub s u s z y ł a c a ł y d z i e ń . F i g u r y i o b r a z y Św. Rocha s p o t y k a m y
ciele chleb i sól. Obrazem ś w . A g a t y , obnoszonym
Ze ś w i ę t y c h , k t ó r z y b y l i p a t r o n a m i puszczy i K u r p i ó w :
Jan
Boch •— p a t r o n od p o m o r u w ś r ó d d o b y t k u . N a
(najczę
biono je w drzewie l u b m a l o w a n o .
Św.
Św.
t e n l u d n o ś ć n i e k t ó r y c h p a r a f i i u r z ą d z a ł a wyrzeczyska* i pościła
Czcili jeszcze t u św. Agatę,
M a d o n n y s p o t y k a ł o się n a s t ę p u j ą c e : Częstochowską
ściej), Bolesną
scach p o s t o j ó w rzecznych.
skopkiem,
i kapliczki
budowano i
stawiano
z g ł ę b o k i e j p o b o ż n o ś c i i p r z e ś w i a d c z e n i a , że dopiero po posta
z k t ó r e g o leje w o d ę na o g i e ń . S p o t y k a m y go w s t a r y c h k a p l i c z
w i e n i u k r z y ż a w i e ś nabiera cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h . W
kach w i o s k o w y c h , na
specjal
bez k r z y ż a na śoianie i o b r a z ó w t o j a k „ u ż y d ó w " , a m o g i ł y bez
miejskiej)
k r z y ż a t r u d n o b y sobie w y o b r a z i ć . Ś w i e ż o postawiony i w y k o ń
słupach
itp. Tenże święty był
n y m p a t r o n e m m i a s t a K o l n a (gdzie b y ł w p i e c z ę c i
i dawnego p o w .
Św.
Mikołaj
kolneńskiego.
— p a t r o n o d w i l k ó w , k t ó r e t u dawniej wiele
s z k ó d w y r z ą d z a ł y w d o b y t k u . R z e ź b i o n o go j a k o b i s k u p a z pa
czony k r z y ż w y ś w i ę c a ł na
specjalną prośbę ksiądz z
chałupio
parafii,
p r z y pierwszej b y t n o ś c i na wsi.
F i g u r a na p l a c u w i o s k o w y m b y ł a d a w n y m i l a t y o ś r o d k i e m
s t o r a ł e m , z w i l k a m i k o r z ą c y m i się u jogo n ó g .
ż y c i a publicznego we w s i : t u zbierano się na m o d ł y w czasie
* J a k to w i d z i m y n p . w O s t r o ł ę c e obok pustej d z i ś po f i
gurze niszy w ś c i a n i e k o ś c i o ł a Farnego od s t r o n y o ł t a r z a .
* W s p ó l n e j a k i e ś ś l u b o w a n ie, o d d a j ą c się p r z y t y m gre
m i a l n i e p o d o p i e k ę tego ś w i ę t e g o .
45
K r z y ż e ż e l a z n e (fot. 1968): ił. 14. Cmentarz, L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e ; i l . 15. Szczyt b r a m y cmentarnej, L i p n i k i ; i l . 16. Po
p i o ł k i K u r p i o w s k i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 17. K u z i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 18. B r a m a cmentarza, Turośl, woj.
ł o m ż y ń s k i e (z o k . 1880 г.).
46
18
nieszczęść i na n a r a d y w n i e d z i e l ę : p o d f i g u r ą o d p o c z y w a ł w ę
l a t , po c z y m z n o w u zakopywano go, i t a k w i e l o k r o t n i e , a że
drowny ż e b r a k i z m ę c z o n y p o d r ó ż n y ; p o d f i g u r ą z m a w i a ł y się
k r z y ż e m i a ł y nieraz po k i l k a n a ś c i e m e t r ó w w y s o k o ś c i , więc star
młode pary, z a n i m z m ó w i n y w c h a ł u p i e się o d b y ł y ; t u zostawia
c z y ł y n a d ł u g o . J e ż e l i po t y m k r z y ż b y ł j u ż bardzo k r ó t k i , t o
no zgubione rzeczy, z a n i m właściciel się nie z n a l a z ł ; do f i g u r y
dawano m u z p a r u b o k ó w p o d p o r y ze zdrowego drzewa, w t e n
za wsią odprowadzano r e k r u t ó w i d ą c y c h do wojska, gdzie ojciec
s p o s ó b k r z y ż e s t a ł y nieraz po sto i więcoj l a t , starodrzew b o w i e m
z m a t k ą d a w a l i i m swe b ł o g o s ł a w i e ń s t w o n a d r o g ę ; do k r z y ż y
sosnowy n a w e t na wietrze i słocie n i e p r ę d k o „ z e t l a ł " .
za wsią odprowadzano k o m p a n i e odpustowe, e m i g r a n t ó w , w y
w t e n s p o s ó b konserwowane b y ł y coraz k r ó t s z e , niekiedy r a m i o
Krzyże
jeżdżających w ś w i a t d a l e k i oraz z m a r ł y c h przed odwiezieniem
na s t a ł y na w y s o k o ś c i c z ł o w i e k a , ale poszanowaniu g o d ł a w i a r y
ich do kościoła i n a cmentarz.
s t a ł o się z a d o ś ć * .
Pod k r z y ż a m i n i o j e d n o k r o t n i e o d b y w a ł y się k r w a w e egze
W i d z i a ł e m raz s t a r y k r z y ż osadzony w g r u b y p i e ń sosnowy
kucje w 1863 г., t u t a j grzebano p r z y p a d k o w o z m a r ł y c h l u b za
b a r c i i zakopany p r z y drodze we w s i ; t o b y ł t e ż s p o s ó b konser
bitych (w l a t a c h , g d y przepisy tego nie z a b r a n i a ł y ) , wreszcie
w a c j i , gruba b o w i e m b a r ć n i e p r ę d k o z g n i ł a .
pod figurami l u b w p o b l i ż u z a k o p y w n o p i e n i ą d z e w czasie za
wieruchy wojennej.
K r z y ż e i f i g u r y ogradzano „ p o g r ó d k a m i " z drzewa l u b że
laza, a same f i g u r y ozdabiano k w i a t a m i
Z u p e ł n i e „ z e t l a ł e " stare k r z y ż e , r ó ż n e f i g u r y i ś w i ą t k i pa
lono ostatecznie
i g i r l a n d a m i z zieleni
w czasie m i e s i ę c y l e t n i c h , p o c z y n a j ą c o d m i e s i ą c a maja.
R o s n ą c e stare l u b o d z i w a c z n y c h k s z t a ł t a c h drzewo z za
na ogniach p a l o n y c h w W i e l k ą S o b o t ę p r z y
k o ś c i o ł a c h l u b na ognisku w ś w . Rocha, k i e d y t o przez d y m
p r z e p ę d z a n o d o b y t e k , b y go z a b e z p i e c z y ć o d zarazy. Podobnie
p o s t ę p o w a n o z k r z y ż a m i na m o g i ł a c h c m e n t a r n y c h , a
krzyże
obalone o d s t a r o ś c i zakopywano razem z p i e r w s z ą l e p s z ą t r u m n ą .
O ile z m u r s z a ł o samo drewno, a p o z o s t a ł a ż e l a z n a na w i e r z c h u
wieszonym k r z y ż o m l u b m a ł ą k a p l i c z k ą w p n i u albo m i ę d z y k o
„ k o r o n a " , t o j ą z a t y k a n o w miejscu k r z y ż a drewnianego. J e ż e l i
narami m i a ł o ż y w o t zapewniony i otoczone b y ł o c z c i ą ; g d y się
m o g i ł a z a p a d ł a i b y ł a w ogóle bez opieki, a miejsce b y ł o potrzeb
takie z d a r z y ł o w p o r ę b i e l e ś n e j , zostawiano je n a miejscu l u b
ne na n o w y g r ó b , k r z y ż ż e l a z n y ( k o r o n ę ) z a t y k a n o albo na pierw
w najgorszym w y p a d k u z e r ż n i ę t y p i e ń z k a p l i c z k ą
s z ą l e p s z ą s ą s i e d n i ą m o g i ł ę , albo na świeżo u s y p a n ą ; w t e n spo
ustawiano
przy drodze.
s ó b n i e k t ó r e „ k o r o n y " w ę d r o w a ł y z m o g i ł y na m o g i ł ę , a l i c z y ł y
W czasie przeprowadzek — n p . z c h a ł u p y starej do nowej
nieraz i po sto k i l k a d z i e s i ą t l a t .
— najpierw ze ś c i a n y zabierano k r z y ż - p a s y j ę i zawieszano w no
F i g u r y ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) i p a s y j k i , p o z o s t a ł e ze s p r ó c h n i a
wym b u d y n k u . O d tego zaczynano p r z e p r o w a d z k ę i „ n o w o s i e d -
ł y c h k r z y ż y , zbierano i s k ł a d a n o do n a j b l i ż s z y c h kapliczek, b ę -
liny".
d ą o y c h p o d d a c h e m ; w k a p l i c z k a c h t a k i c h w s k u t e k tego b y ł y
Co robiono ze starymi k r z y ż a m i i figurami
całe składy takich świątków. D u ż o ich wywieźli Niemcy — okupanoi, sporo rozebrali n a p a m i ą t k ę w ę d r o w n i t u r y ś c i , p o ż y c z a
Przede w s z y t k i m nie b y ł o w y p a d k u , ż e b y stare, w a l ą c e się
no je n a modele r y s u n k o w e do s z k ó ł i t p .
krzyże l u d n o ś ć z a b i e r a ł a n a j a k i ś u ż y t e k l u b na o g i e ń do pieca.
G d y i k a p l i c z k a o d s t a r o ś c i o b a l i ł a s i ę , a n i k t j e j nie popra
Jeżeli świeżo p o s t a w i o n y k r z y ż sosnowy po 20—30 l a t a c h s p r ó c h
w i ł , ś w i ą t k i z n i c h zabierano do k r u c h t k o ś c i e l n y o h , s k ą d zno-
niał w ziemi i o b a l i ł się — zakopywano go n a d a l z d r o w ą c z ę ś c i ą ,
do jednego m e t r a g ł ę b o k o ; t a k m ó g ł s t a ć dalsze
dwadzieścia
* N p . we w s i P ł o s z y c e , p o d w s i ą Serafin, p o d D ę b n i k a m i i t d .
47
19
20
K r z y ż o ż e l a z n e : i l . 1!). Laski, g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068; i l . 20. Cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. II. 21
K r z y ż ż e l a z n y , cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958.
w u lokowano je na poddaszach i dzwonnicach. Ostatecznie z bra
s k ę " (najczęściej),
k u opieki szły na ogień w W i e l k ą S o b o t ę , p o d k o ś c i o ł e m , r ą b a n e
błogosław
przez zakrystiana.
„Boże, wróć nam wolną Ojczyznę",
P r z y k o ś c i o ł a c h i na c m e n t a r z a c h :
P o d o b n y los s p o t k a ł w w i ę k s z o ś c i s t a r ą s z t u k ę
i przedmioty k u l t u wśród ludu.
kościelną
„Bożo
Polsce".
duszami w c z y ś ć c u c i e r p i ą c y m i " ,
„ B o ż o z m i ł u j się nad
„Wieczny
odpoczynek
racz
i m d a ć P a n i e " , „ D o b r y Jezu, a nasz Panie, daj i m wieczne spo
czywanie".
N a k r z y ż a c h d w u r a m i e n n y c h , s t a w i a n y c h w czasie zarazy:
Napisy, daty i z n a k i na k r z y ż a c h
„ O d n a g ł e j ś m i e r c i , zachowaj nas P a n i e " , „ O w i e l k i B o ż e , za
Prawie n a k a ż d y m k r z y ż u d r e w n i a n y m w y c i n a n e s ą n o ż e m
chowaj nas o d c h o l e r y " (1895 г.).
t a k i e czy inne napisy, a przede w s z y s t k i m d a t y l u b nazwisko
N a f i g u r a c h z M a t k ą B o s k ą : „ P o d T w o j ą o b r o n ę uciekamy
fundatora f i g u r y , n i e k i e d y o bardzo p r y m i t y w n e j pisowni. Oto
s i ę " , „ O M a r y j o , m ó d l się za n a m i , k t ó r z y się do Ciebie uciekamy",
parę przykładów:
„ O M a t k o , m i e j nas w swej opiece".
„ F o n d a t o r Józef Korwek
1881"*
albo t e ż :
„ T e n K r z i s w y s t a w i o n i na chwale P a n u B o g u przez Agnieske
i Gabryela Piwowarskiego, dnia 24 czorwca 1881 r . " * * A l b o n a
D a t y w y c i n a n e b y ł y p o d napisem, a u k r z y ż y żolazirych
w y k u t e w podstawie k a m i e n n e j .
jednej z kapliczek n a s ł u p i e : „ R o k u P. 1859 w y s t a w i ł Ś w i ę t e g o
N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h rzezano czasem emblematy m ę k i
J a n a Nepomucenia Mateus R y d e l , d n i a 3 k w i e t n i a " * * * . W i ę k s z e
P a ń s k i e j : c i e r n i o w ą k o r o n ę , k s i ę ż y c l u b s ł o ń c e , koguta, niekiedy
napisy c i ę t e s ą w z d ł u ż całego drzewa k r z y ż o w e g o o d d o ł u , a ż
r o z e t k i ( w y c i n a n k i k u r p i o w s k i e ) , o p a t r z n o ś ć b o s k ą , serce prze
po r a m i o n a . N a k a m i e n n y c h podstawach k r z y ż y ż e l a z n y c h r ó w
b i t e mieczem. N a k a m i e n i a c h : k r z y ż e w y k u t o , serce, kielichy
n i e ż s ą w y k u t e podobne napisy, t y l k o j u ż k r ó t s z e .
( „ h o s t y j e " ) , gwiazdy.
T r e ś ć n a p i s ó w z a l e ż n a jest o d miejsca, o k o l i c z n o ś c i , w j a
k i c h k r z y ż e stawiano i o d i n t e n c j i , j a k ą m i a ł fundator. I t a k na
k r z y ż a c h w i o s k o w y c h napis b r z m i : „ B o ż e b ł o g o s ł a w n a m " albo
Narzędzia
męki,
rozwieszone
na
krzyżach
przydrożnych,
b y ł y robione z drzewa l u b w y c i ę t e z b l a c h y grubej żelaznej i na
bijane.
„ K t ó r y ś za nas c i e r p i a ł r a n y , Jezu Chryste, z m i ł u j się n a d n a m i " .
Upadek s z t u k i w zakresie budowania kaplic, figur i krzyży na
N a m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w „ B o ż e z m i ł u j się n a d n i m i " , „ P r z e c h o d
Kurpiach
n i u westchnij za i c h dusze do B o g a " , „ C h r y s t e , z m i ł u j się n a d
nimi".
W o s t a t n i c h d z i e s i ą t k a c h l a t z a u w a ż y ć m o ż n a upadek sztu
k i w zakresie
W r o k u 1905—06, g d y w ł a d z e carskie z e z w o l i ł y po w i e l u
latach na budowanie kaplic i stawianie k r z y ż y : „ B o ż e zbaw P o l * We wsi Popiołki, k/Gawrych, woj. ostrołęckie.
** W i e ś G ó r s z c z y z n a k/Czerwonego, w o j . ł o m ż y ń s k i e .
*** W i e ś Ś w i n i a k / T u r o ś l a w o j . o s t r o ł ę c k i e .
48
b u d o w a n i a kapliczek, stawiania figur i krzyży
oraz w y r o b ó w ś w i ą t k ó w . Stare k r z y ż e i k a p l i c z k i w a l ą się i nisz
c z ą , a w e w n ą t r z n i c h dawnego w y r o b u ś w i ą t k i i pasyje czekają
z a g ł a d y . N i k t i c h (a p r z y n a j m n i e j bardzo rzadko) nie poprawia
a n i buduje t a k , j a k s t a ł y d a w n i e j . T o t e ż ilość ich zmniejsza się
z r o k u n a r o k . N a w e t odbudowane nowe f i g u r y i k r z y ż e drewnia-
ne czy toż żoluzno nie s ą t a k ozdobne j a k d a w n i e j , zwykle
bez
o z d ó b i misternie k u t y c h
zaś
„ k o r o n " n a wierzchu, c h y b a że
obsadzano d a w n ą ze starego k r z y ż a .
f o r m y k r z y ż y z a l e ż n y c h w i d z i m y p r z y szosie (z lewej s t r o n y ) ,
j a d ą c od O s t r o ł ę k i do R ó ż a n a i na cmontarzu grzebalnym w Os
trołęce.
K r z y ż o zależne są c z ę s t o odlewane z surowca, sprowadzano
Krzyże i kapliczki w czasie ostatnich wojen
z f a b r y k lub robione na miejscu ze sztab ż e l a z n y c h . I u j e d n y c h ,
i u d r u g i c h z a k o ń c z e n i a (gaiki) s ą c z ę s t o p o z ł a c a n e , t a k
samo
J a k l u d n o ś ć miejscowa, t a k r ó w n i e ż k r z y ż e p r z y d r o ż n e i ka
metalowe „ p a s y j o " kupowano w sklepach, odlewane z
żolaza
p l i c z k i oraz ś w i ą t k i w n i c h nagromadzone p r z e ż y w a ł y swoje ko
lub
cynku.
W
leje losu w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j . N i e j e d n ą k a p l i c z k ę lub sta
wypadkach powyższych
sztuka kowalska nie
ma
już
ry krzyż
d r e w n i a n y nieprzyjacielscy
nic do powiedzenia, kowale j u ż się nie t r u d z ą n a d w y k u w a n i e m
s k o m p l i k o w a n y c h o r n a m e n t ó w , k t ó r o b y ł y tlawniej
k ó w wywieziono do Niemiec — podobno
ich
N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h n a d „ p a s y j ą " dawniej
dumą.
przybija
no daszki z desek i b l a c h y , b y z a b o z p i e c z y ć s a m ą f i g u r ę p r z ó d
p r ę d k i j n zniszczeniem n a słocie. Obecnie w miejscu t y m p r z y b i
j a j ą stare miednico emaliowano (!) bez dna, z w y c i ę t y m k a w a ł
k i e m b o k u , przez k t ó r e przechodzi a ż n a drzewo f i g u r a
Chrys
tusa, t w a r z z a ś jest u k r y t a w m i e d n i c y . W y g l ą d a t o
fatalnie,
s p o t y k a się coraz częściej, a ś w i a d c z y o z a n i k u p i ę k n a
a r t y s t y c z n i e n a s t a w i o n y c h dawniej
wśród
u ż y t e k . Wiele
żołdacy
l u b zabrali na i n n y
ciekawych
do
spalili na
ogniu
krzyży i świąt
zbiorów
muzeal
n y c h . W 1919 r. p o k a z y w a n o m i w r ó ż n y c h wioskach ogołocone
d o s z c z ę t n i o k a p l i c z k i . L u d n o ś ć z czasem b r a k i te u z u p e ł n i a ł a , bio
r ą c ś w i ą t k i z t y c h kapliczek, w k t ó r y c h b y ł ich nadmiar. W o j s k a
nieprzyjacielskie z n i s z c z y ł y t e ż wiele f i g u r , k r z y ż y i kapliczek.
N i e k t ó r e r z o ź b y niszczono z p r e m o d y t a c j ą . Jeszcze dziś stoi p o d
wsią Laski koło Gawrych d u ż a figura świętego Jana Nepomu
cena, k t ó r e m u u c i ę t o s z a b l ą
nos.
W s k u t e k rozszerzania i prostowania d r ó g wiele k r z y ż y i ka
majstrów.
K a p l i c z k i , zamiast j a k dawniej d r e w n i a n y c h , zgodnych z d u
chom t y c h stron, budowano są coraz częściej m u r o w a n o i t o z czer
wonej cogly bez o b r z u t k i w a p n e m , co sprawia w y g l ą d nieeste
pliczek u s u n i ę t o l u b w najlepszym w y p a d k u przeniesiono w i n
no miojsco.
P r z y b u d o w i e szosy z N o w o g r o d u do M i a s t k o w a t r z e b a b y ł o
t y c z n y . Niezgrabne w w y k o n a n i u k r z y ż o betonowo, coraz częś-
u s u n ą ć k a p l i c z k ę p o d w s i ą Chmiolowo,
cioj spotykano, d o p e ł n i a j ą
znajdującego
całości.
się t a m
obok strugi.
Ponieważ
św. J a n a Nopomucena (metrowej wyso
W kapliczkach coraz częściej s t o j ą ś w i ą t k i z gipsu l u b por
k o ś c i , wyciosanego z drzewa) nie chciano n i s z c z y ć ani profano
celany, sprowadzane z C z ę s t o c h o w y . To pierwszo r o z p a d a j ą się
w a ć , o d e s ł a n o go w i ę c do k o ś c i o ł a w Nowogrodzie (około 4 k m
drogi). F i g u r ę d ź w i g a ł jeden z r o b o t n i k ó w . Znajduje się obecnie
o d wilgoci j u ż po p a r u l a t a c h .
W
budowie k r z y ż y ż a l a z n y c h , w n i e k t ó r y c h
wypadkach,
w i d z i m y naleciałości obce, np. g o r m a ń s k i o , po ostatniej
wojnie,
i bizantyjskie, odziedziczone po zaborach. T a k i e obce dla
nas
w m u z e u m w Nowogrodzie.
D o o s t a t n i c h wojen
k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h i kapliczek, we
d ł u g m o i c h o b l i c z e ń , m o g ł o b y ć na K u r p i a c h ok. 1500. W latach
."ii
Щ
49
22
23
24
K o r o n y ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 22. T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o s t o c k i e . F o t . po 1960; i l . 23. Czerwin, w o j . ostrołęckie,
F o t . 1974; i l . 24. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969.
1914—1920 p r z e p a d ł o ich ok. 300, a w c i ą g u ostatnich dwudzies
W d o m u p o d f i g u r ą Chrystusa Frasobliwego robiono daw
t u l a t uległo zniszczeniu p a r ę s o t sztuk. Za k i l k a d z i e s i ą t l a t , o ilo
niej specjalne
nie b ę d z i e część o d b u d o w a n y c h , pozostanie ich k i l k a s e t , z t y c h
n i k t nie ośmieli się t a m po nie s i ę g a ć . Chowano t e ż kosztowności
w y c i ę c i a , gdzie chowano p i e n i ą d z e , w i e r z ą c , że
większość ż a l a z n y c h i b e t o n o w y c h , a p r a w d z i w i e k u r p i o w s k i c h
na dworze w k a p l i c z k a c h . Przed f i g u r a m i
t y l k o garstka, m i ę d z y k t ó r y m i i t o , k t ó r e p o k a z u j ę w niniejszej
w ostatnio n i e m a l l a t a p r z e p ę d z a n o
ś w . Rocha jeszcze
d o b y t e k w i o s k o w y przez
ognisko, co m i a ł o z a b e z p i e c z y ć o d c h o r ó b czy zarazy. W czasio
pracy.
cholery (ok. 1895) budowano po wsiach specjalno k r z y ż o dwuKrzyże, kaplice i świątki w zwyczajach, obrzędach i przysłowiach
miejscowych
ramienno z o d p o w i e d n i m i m o d l i t w a m i .
R ó ż n o drobno zguby po odnalezieniu odnoszono p o d figurę
F i g u r y i k r z y ż o , rozsiano g ę s t o po wsiach, borach, gościń
cach, rozstajnych drogach i t p . nio m o g ł y nio w p ł y n ą ć na w y
w i o s k o w ą l u b do k a p l i c z k i , gdzie t o ż zgłaszał się poszkodowany
po s w o j ą
stratę.
o b r a ź n i ę l u d u , k t ó r y o d setek l a t t o ś w i ę t e godło w p l ó t ł w swo
P r z y sianiu z b o ż a w p o l u , pierwszy raz na jesieni, gospo
życie, z w i ą z a ł jo z w y p a d k a m i , o b r z ę d a m i i t p . O d k r z y ż a , s k r e ś
darz robi z p o w r ó s e ł ż y t n i c l i k r z y ż , k t ó r y k ł a d z i o na skraju poła
lonego r ę k ą gospodyni na bochenku chleba przed upieczeniem,
i p r z y s y p u j e nieco z i e m i ą , b y w i a t r nio r o z r z u c i ł .
a ż do m o g i ł y
z życiem
cmentarnej
krzyż
b y ł nierozerwalnie
związany
Kurpiów.
P o d k r z y ż e m we wsi nio t y l k o odprawiano m o d ł y w ś w i ę t a ,
rocznice k o ś c i e l n e
W bagna-topieliska niebezpieczno t o p i o n o niewielki krzyż,
żeby zażegnać „złe".
i narodowe, pogrzeby,
g r z y m k i do C z ę s t o c h o w y
przy odejściu
piel
i t p . , ale chowano p i e n i ą d z e w czasio
najazdu w r o g ó w , zakopywano b r o ń w powstania, s ł u c h a n o sło
wa B o ż e g o w czasio ś w i ę c e n i a p ó ł . Drzewo ze starego k r z y ż a m i a
W
miejsca,
gdzie u d e r z a ł y
często
p i o r u n y , zakopywano
k r z y ż d r e w n i a n y , b y z a b e z p i e c z y ć się o d dalszyoh w y p a d k ó w .
K r z y ż n a wsi — jeżeli się obali od w i a t r u — zwiastuje, że
s k ą d się p r z e w r ó c i ł , s t ą d m o ż e p r z y j ś ć do wsi bioda.
ło właściwości lecznicze p r z y u r z ą d z a n i u l o k ó w do p i c i a , ró\vnież
W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m p o w s t a ł y n i e k t ó r e przysłowia, np.:
mech zo s t a r y c h k r z y ż y c m e n t a r n y c h po zaparzeniu p i t o j a k o
...Modli się p o d f i g u r ą , a nosi d i a b ł a za s k ó r ą " , „ U c i e k a jak zło
środek zapobiegający
używano
od k r z y ż a " , „ N i o k a ż d y ś w i ę t y , k t o w k o r o n i e " (albo kto w ka
dawniej do r ó ż n y c h p r a k t y k czarodziejskich, odczyniania uro
chorobom, z i e m i ę spod k r z y ż a
p l i c y ) , „ K r z y ż we wsi — B ó g wo w s i " , „ G o ł y j a k turecki święty",
k ó w i t p . Bocian, jeżeli u s i a d ł na k r z y ż u p o d w s i ą , d a w a ł jej miesz
„ P a n Jezus F r a s o b l i w y , ale c i e r p l i w y " , „ T e n człowiek oierpial
k a ń c o m o s t r z e ż e n i e , że m o ż e b y ć nioszczęście.
Krzyż Pański"
Przed k r z y ż o m ' czy k a p l i c z k ą k a ż d y k a t o l i k zdejmuje czap
k ę , a k t o tego nio zrobi, n a z y w a j ą go ż y d e m . W czasio p i o r u n ó w
i b ł y s k a w i c — za k a ż d y m b ł y s k i e m l u d się ż e g n a . B y w a j ą w y
p a d k i , jożoli na jednej furze j a d ą ż y d z i razom z k a t o l i k a m i ,
(znaczy, żo wiele w y c i e r p i a ł ) , „ W y g l ą d a jak
z k r z y ż a z d j ę t y " (np. po chorobie, nieszczęściu i t p . ) , „Przeszedł
w ż y c i u k r z y ż o w ą d r o g ę " ( m i a ł wiele p r z e j ś ć ) , „ K a ż d y święty
m a swojo w y k r ę t y " i t d .
to
p r o s z ą , b y ci żegnali się i za nich.
Podania i opowieści, w z w i ą z k u z k r z y ż a m i i kapliczkami
J e ż e l i gdzie na p u s t k o w i u czy p o d lasem , , p a l ą się p i e n i ą d z e " ,
miejsce to w nocy z n a c z ą k r z y ż e m — c h o ć b y z p a t y k ó w skle
P o d a ń i gadek na t e n t e m a t jest sporo, ale nie są jeszcze
c o n y m . M a t o o d p ę d z i ć złe d u c h y , a j o d n o c z o ś n i e jest znakiem,
zgromadzone i spisane. S ą one c z ę s t o do siebie podobne i mają
z k r z y ż e m czy obrazom różny z w i ą z e k , o p o d k ł a d z i e wiorzoi.io-
gdzie należy' s k a r b ó w s z u k a ć .
Powaśnieni
sąsiedzi z g o d ę r o b i l i nieraz p o d k r z y ż e m ,
tu
równioż o d b y w a ł y się m o w y pogrzebowe i p r z y s i ę g i w czasio
dawnych sądów wioskowych.
50
wo-rełigijnym. I t a k :
1. M y ś l i w y powien po p i j a n e m u z m i e r z y ł się do figury przy dro
dze i do niej w y s t r z e l i ł , ale P a n B ó g srogo go za to ukarał:
27
2в
25
Korony ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 25. T r o s z y n , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 19G9; i l . 26. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e .
F o t . 1969; i l . 27. Potasie, g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Fot. 1968.
oto strzelba, z k t ó r e j m i e r z y ł p r z y r o s ł a m u do t w a r z y
żo odjąć jej nie m o ż n a b y ł o w ż a d o n s p o s ó b . L u f ę
t i a n a ofukal, ale i gospodyni z a b r o n i ł u r z ą d z a ć s p i ż a r n i ę za
tak,
ołtarzem*.
odjęto,
alo z k a r p ą p r z y r o ś n i ę t ą c h o d z i ł a ż do ś m i e r c i . O p o w i e ś ć t a
znana jost w r ó ż n y c h miejscach puszczy — w ś r ó d m y ś l i w y c h .
2. B y ł o to nad g r a n i c ą p r u s k ą , k o ł o L o m a n a , w 1912 r. Powien
5.
Pan .Tozus szedł od P i ł a t a na ś m i e r ć i d ź w i g a ł swój k r z y ż na
g ó r ę G o l g o t ę . S k a t o w a n y b y ł , p o b i t y , k r w i ą i p o t e m ociekał,
a z w i e l k i m c i ę ż a r o m p o t y k a ł się na n i e r ó w n e j drodze. Ż y d z i
kontrabandę
c h o ć szli obok gromadnio, nie k w a p i l i się z p o m o c ą . Z o b a c z y ł
— drogich t o w a r ó w n a k ł a d ł p o d o ł t a r z y k i ś w i ę t e m u za plecy.
t o p r z e c h o d z ą c y K u r p i k i żal m u się o k r u t n i e zrobiło togo
Dopadli go s t r a ż n i c y , z r e w i d o w a l i i p y t a j ą : — m i a ł e ś p r z e m y t ,
czlowioka w
p r z e m y t n i k s c h o w a ł do k a p l i c z k i
przydrożnej
cierniowej
koronie**. P r z e p c h n ą ł
się
między
gdzieś s c h o w a ł ? — Nie m i a ł e m i z a k l i n a m się na t o , a Ś w i ę t y
t ł u m , p o d s z e d ł do k r z y ż a i u n i ó s ł go lekko na lowe r a m i ę , co
Jan, co w k a p l i c y , niech m i b ę d z i e ś w i a d k i e m ! A l e j a k to po
o d r a z u u l ż y ł o P. Jezusowi. A t a n się o b e j r z a ł ,
wiedział, zasłabł i u p a d ł . K i e d y go p r z y w i e ź l i do w s i , to z m a r ł .
i r ę k ą p o b ł o g o s ł a w i ł , a na odehotlnom m u p o w i e d z i a ł : Za to
Przez wielkie oszukanstwo i za fałszywe ś w i a d e c t w o p r z y po
żeś m i a ł dobre serce, niechaj tobie i t w o i m z i o m k o m drzewa
święconej figurze. A w k a p l i c y tej do dziś straszy.
nio zabraknie — i na p o r z ą d e k i na k r z y ż o .
uśmiechnął
I o d t ą d na K u r p i a c h w y r o s ł y b o r y , a K u r p i e b y l i zasob
3. W starych kaplicach m i e s z k a j ą duchy-latawce, k t ó r e nocami
w y l a t u j ą z k r y j ó w e k , z a g l ą d a j ą do w s i , na cmentarz, a czasem
i do c h a ł u p . S ą t o duszyczki dzieci nie chrzczonych, pocho
wanych pod kapliczką.
4. Jedna gospodyni w
.
ni w drzewo, a k a ż d y przez w d z i ę c z n o ś ć , gdzie m ó g ł , to b u
dował krzyże.
0. W o wsi Dobrylas, p r z y drodzo w p o b l i ż u rzeki Pisy, stoi ka
pliczka z d a w n y m i ś w i ą t k a m i . W z w i ą z k u z n i ą jost takie po
sekrecie przed k s i ę d z e m
proboszczom
danie. O k o ł o stu ł a t t e m u ludzie zo wsi zobaczyli w i e l k ą jas
c h o w a ł a l a t e m w kościele d z i e ż k i zo ś m i e t a n ą , j a k o żo w k o ś
ność. — Pieniądze
ciele b y ł o o h ł o d n o . D z i e ż k i l o k o w a ł a za o ł t a r z e m . Po
się
palą — powiodziało
paru
chciwców.
paru
W z i ę l i zaraz rydle i zaczęli k o p a ć , ale w k r ó t c e p a t r z ą , na r y d
dniach z a u w a ż y ł a , że ś m i e t a n y u b y w a i z a c z ę ł a śledzić*. J a k o ś
lach krow. P a t r z ą i i n n i , a św. J a n na słupie nie m a 2 p a l c ó w
zauważyła,
ranem
i krew z n i c h cieknie. W t e d y zobaczyli, żo to j a k i ś cud i ko
otwiera kościół i z niego w y c h o d z i . A ś m i e t a n y j u ż m a ł o co
p a ć przestali. A w miejscu t y m p o b u d o w a l i k a p l i c z k ę , k t ó r a
że
dziad
kościelny
dość
wcześnio
nad
mu
do dziś stoi z d a t ą ,,1851". D l a kopaczy b y ł a to za k a r ę prze
o zawolanio zakrystiana. — To
p o w i e d n i a : 1) wszyscy m ę ż c z y ź n i z tego r o d u b ę d ą nazna
z o s t a w a ł o . Oburzona p o s z ł a do proboszcza i pokazuje
szkody w kościele, p r o s z ą c
nie j a zjadam ś m i e t a n ę — powiada. A k t o — p y t a j ą . T u
za
czeni (jakoż b y l i wszyscy łysi), 2) d o p ó k i t a rodzina żyje —
k r y s t i a n w s k a z a ł r ę k ą w s t r o n ę szoregu ś w i ę t y c h , r z o ź b i o n y c h
nio będzio wo wsi kościoła. Ale po wojnie r ó d ten
z drzewa i s t o j ą c y c h p o d ś c i a n ą , z k t ó r y c h k a ż d y m i a ł usta
a l u d n o ś ć p o b u d o w a ł a kościół i u t w o r z y ł a p a r a f i ę .
wymarł,
zawalane na b i a ł o . — Oto k t o zjada ś m i e t a n ę — d o d a ł . Oka
zało się, że s p r y t n y z a k r y s t i a n , p r z e w i d u j ą c w y k r y c i o , sma
r o w a ł ś w i ą t k o m usta ś m i e t a n ą , ż o b y b y ł o na kogo z m ó w i ć .
K s i ą d z oczywiście nie u w i e r z y ł w a p e t y t ś w i ę t y c h , zakrys-
* O p o w i e ś ć W . C h ę t n i k a z N o w o g r o d u (1918).
** W Nowogrodzie w kościele b y ł o m a l o w i d ł o na ścianie,
prz< d s t a w i a j ą c e K u r p i a , k t ó r y p o m ó g ł nieść k r z y ż Chrystusowi.
Zamalowano go w czasio odnawiania kościoła ok. 1904 r.
51
TABLICA I
TABLICA II
TABLICA III
TABLICA IV
I
W K Ł A D K A : RYSUNKI KRZYŻY WYKONANE PRZEZ ADAMA CHĘTNIKA W LATACH 1909-1939.
Krzyże pochodzą z następujących miejscowości (podajemy wg aktualnego podziału administracyjnego):
Tablica I
Rys. 1918. 12 — W a ś k i , g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . ł o m ż y ń s k i e .
R y s . 1930. 13 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 14 — Z b ó j n a .
1 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a , w o j . l o m ż y ń s k i o . Ok.
1870.
Rys.
Ok. 1865. R y s . 1909. 15 — G a w r y c h y , g m . Z b ó j n a . Rys.
1913. 2, 3 —• P u p k i , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s .
1930.
16 — p o d w s i ą G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok.
4 — R o z w o r y , g m . Olszewo-Borki, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys.
1910.
1881. R y s .
1910.
1930.
5 —• Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 6 — N o w o g r ó d p o d Ł o m ż ą . Ok.
1865. R y s .
1920.
7 — Osowiec, g m . Z b ó j n a . R y s .
Dobrylas, g m . Z b ó j n a . R y s .
ostrołęckie.
Rys.
1920.
Rys.
1917.
1910.
8 —
10 ~— P r z y t u ł y ,
gm.
Olszowo-Borki.
11 — K u c z y ń s k i e , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e .
Rys. 1926. 12 — W y k r o t , g m . Myszyniec, w o j . o s t r o ł ę c k i e . O k .
1850. Rys.
1934.
Tablica I V
1910. 9 — G ą s k i , g m . Lelis, w o j .
13 —• Chludnie, g m . Rogienice W i e l k i e , w o j .
1, 10 — D o b r y l a s , g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 2, 14, 15 — L i p n i k i ,
g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e (cmentarz). R y s .
1883. R y s .
3 — Ruda
1912. 5 — N o w o g r ó d (cmentarz). 6 — G i ę t k i , gm.
ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1934. 14 —• T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o
Turośl. Rys.
stockie. R y s . 1928. 15 — Siedliska, w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s .
1909. 8, 9 — Z b ó j n a . R y s .
1929.
1929.
Osowiecka, g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 4 — G a w r y c h y , g m . Zbójna.
1935. 7 — N o w o g r ó d (cmentarz). Ok. 1800.
1910.
11 — Osowiec, g m .
Rys.
Zbójna.
16 — L a s k i , g m . Z b ó j n a . Ok. 1875. R y s . 1930. 17, 18 — L i p ń k i ,
R y s . 1909. 12 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a . 1843. R y s . 1910. 13 —
gm.
D ę b n i k i , g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 16 — p r z y drodze ze wsi Łyse
Łyse, woj. ostrołęckie
(cmentarz). R y s .
1929.
do L i p n i k , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1860. R y s .
Żelazne, gm. Kolno, woj. łomżyńskie.
1928.
17 — Piasutno
1921.
Tablica I I
Tablica V
1 — m . wsiami Kadzidło i K u c z y ń s k i e , woj. ostrołęckie.
Rys.
1929. 2 — Ł ę g Przedmiejski, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1885. R y s .
1909.
I — P ł o c k . Ok. 1900. R y s .
Rys.
Rys.
1928.
3 — Tabędź, gm. P u c h a ł y , woj. łomżyńskie.
Rys.
1909. 4 — osada l e ś n a D ł u ż e w o , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i " .
1946.
4 — Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys.
1936.
3 — Ł ę g S t a r o ś c i ń s k i , g m . Lelis, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1890.
Rys.
Ka
5 — Szablaki, g m . T u r o ś l . R y s . 1936. 6, 7 — Myszyniec, woj.
6 —• Z b ó j n a ,
woj.
ostrołęckie
Ostrołęka, Rys.
1933.
gm. Mały Płock, woj. łomżyńskie. Rys.
1909. 5 —. m . w s i a m i K u c z y ń s k i e i Jeglijowice, g m .
dzidło, woj. ostrołęckie.
1862.
Rys.
ł o m ż y ń s k i e . 1855.
1909.
7, 10 —
Rys.
1929.
8 — Gontarze, g m . Z b ó j n a . 1870. R y s .
1946. 2 — D o b r y l a s , gm. Zbójna.
1935.
9 —• D o b r y l a s ,
(cmentarz
grzebalny).
Rys.
1920.
8 —
Łosewo,
1931. 9 — Sól, gm.
K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e ( k r z y ż z 1866 г.). Rys.
1914. 10 —
g m . Z b ó j n a . 1882. R y s . 1911. 11 — Gontarze. Rys. 1924. 12 —
K u z i e , g m . Z b ó j n a ( k r z y ż „ o d c h o l e r y " ) . Ok.
P i a n k i , gm. Z b ó j n a . Ok. 1865. Rys. 1913. 13 - - Myszyniec, w o j .
I I — K ą t y , g m . M a ł y P ł o c k . R y s . 1930. 12 — p o d Nowogrodom
o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1910. 14 — W y k , g m . Z b ó j n a . Ok. 1840.
1920.
15 — R u d a Osowiecka, g m . Z b ó j n a .
16 — Parzychy, g m . Z b ó j n a . Rys.
Zbójna.
1885. R y s .
1919.
1911. R y s .
1895. Rys.
1936.
Rys.
(przy grobli). 13 —• G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . łomżyńskie,
1939.
symbole w y c i ę t e na k r z y ż u d r e w n i a n y m , u f u n d o w a n y m w 1881 r.
17 — Gontarze, g m .
R y s . 1930. 14 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 15 — Kruszą,
g m . T u r o ś l . 1864.
1935.
Rys.
1910.
(cmentarz grzebalny). R y s .
Tablica I I I
16 —
Czarnia, w o j . ostrołęckie
1938.
Tablica V I
1 — N o w o g r ó d , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1910. 2 —• Szablak, g m .
1 — D ę b y , g m . Ł y s o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1913. 2 — Dębniki,
Nowogród.
3 —- Czartoria, g m . M i a s t k o w o , w o j .
g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 3 — P a r z y c h y , g m . Z b ó j n a . 1870. Rys.
Rys.
4 —
1936.
łomżyńskie.
przy
1909. 4 — P a p k o w i z n a , w o j . o s t r o ł ę c k i e (nisze na f i g u r k i , obrazki
Czartoria.
i t p . ) . O k . 1890. R y s . 1936. 5 — las p o d w s i ą Samule, gm. Kolno,
Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e ,
drodze do Złotej G ó r y . Ok.
1870. R y s .
1936.
5 —
6 —• Dobrylas,. g m . Z b ó j n a , p r z y drodze do
w o j . ł o m ż y ń s k i e . K r z y ż w y c i ę t y na
wsi Ż e l a z n e , koło m o s t u przez P i s ę . 1851. R y s . 1910. 7 —• Z b ó j n a .
k r z y ż w y c i ę t y na starej s o ś n i e . R y s .
Rys. 1909. 8 — N o w o g r ó d (nagrobek poległego w 1914 r. pod
Z b ó j n a , k r z y ż na
oficera). Rys.
k r z y ż o w y c i ę t e na sosnach p u s z c z a ń s k i c h przez p a s t u c h ó w łub
1888. Rys.
1910.
1936.
9 — T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok.
1855.
olszynie. Rys.
s t a r y m u l u k ł o d o w y m . Rys.
Rys. 1917. 10 — C h o j n y Stare, g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń
„ p u s t e l n i k ó w " . Rys.
skie. R y s .
13 — Z i m n a , g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e .
1931.
11 — z puszczy p o d
Wanacją, gm.
Turośl.
1919.
8, 9 —
1922. 10, 11, 12 — N o w o g r ó d (cmentarz).
1860. Rys.
Wszystkie rysunki oraz fot. 1—7 — Adam Chętnik
Fot.: S. Deptuszewski — il. 12, 24—26; J . Olędzki — il. 13, 18, 22; J . Świderski — il. 8—11,
52
1930. 6 —
1924. 7 — Popiołki, gm.
14—17, 19—21, 23, 27
1920.