-
extracted text
-
Wanda Drabik
ZDOBIONE PUSTAK! CEMENTOWE
(Z B A D A Ń NAD W S P Ó Ł C Z E S N Ą SZTUKĄ L U D O W Ą )
Jodnq z nielicznych r o z w i j a j ą c y c h się w s p ó ł c z e ś n i e n o w y c h
zawszo jednak m o ż n a z f o t o g r a f i i jednoznacznie o d c z y t a ć , z j a k ą
form twórczości ludowej jost zdobienie ś c i a n d o m ó w zbudowa
w e r s j ą w z o r u m a m y do czynienia, p a t r z ą c b o w i e m na
nych z nietradycyjnych m a t e r i a ł ó w . T a k i m m a t e r i a ł o m s ą beto
doznajemy z ł u d z e n i a optycznego, t z n . w pierwszej c h w i l i w i d z i m y
zdjęcia
nowe pustaki. Były one z n a n e j u ż na p o c z ą t k u l a t 3 0 - t y c h , j e d
w z ó r w y p u k ł y , a po c h w i l i t e n sam w z ó r j a w i n a m się j a k o w k l ę s ł y .
nak dopioro w Ibtach powojennych w e s z ł y w masowe u ż y c i e wo
P r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , że p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n o f o r m y
wsiach i miasteczkach i po dzień dzisiejszy buduje się z n i c h na
0 ornamencie w g ł ę b n y m , ł a t w i e j s z y m do uzyskania, co znaczy,
iż p u s t a k i o t r z y m y w a ł y d o k o r a c j ę w y p u k ł ą , bardziej w y r a z i s t ą
terenie całego kraju domy i b u d y n k i gospodarcze.
Produkcja p u s t a k ó w jest prosta — odlewa się je w drewnia
1 lepiej w i d o c z n ą z pewnej odległości. O c z y w i ś c i e w y k o n a w c y
nych formach z masy p ł y n n e g o cemontu zmieszanego z p i a s k i e m
form
i wodą. Robią to albo sami zainteresowani na w ł a s n y m p o d w ó r k u ,
w y c z u c i e m k s z t a ł t u , p r o p o r c j i , f a n t a z j ą w doborze m o t y w ó w czy
p u s t a k o w y c h r ó ż n i l i się stopniem opanowania
techniki,
albo liczne, niowielkie w y t w ó r n i e , o f e r u j ą c e i n d y w i d u a l n y m od
u m i e j ę t n o ś c i ą a d a p t a c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h w z o r ó w . Obok f o r m p r y
biorcom gotowy produkt.
m i t y w n y c h , w y k o n y w a n y c h po p a r t a c k u , s p o t y k a m y wyszukano
Przeciętny pustak jest p r o s t o p a d ł o ś c i a n e m
o wymiarach
25 X 50 X 25 cm (wymiary te m o g ą ulogaó n i e w i e l k i m p r z e s u n i ę
k o m p o z y c j e , z a d z i w i a j ą c e s p r a w n o ś c i ą w a r s z t a t o w ą , zwykle bo
w i e m t e p r z y m i o t y w y s t ę p u j ą razem.
ciom), powierzchnię ma c h r o p o w a t ą , s z a r ą l u b c i e m n o s z a r ą . B u
T r u d n o z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , co d e c y d o w a ł o o w y b o
dynek powstały w w y n i k u zastosowania tego t w o r z y w a s t a n o w i
rze t e c h n i k i i r o d z a j u o r n a m e n t u , j a k i m i k r y t e r i a m i k i e r o w a ł się
szarą, odpychającą bryłę, t r u d n ą do zaaprobowania przoz czło-
snycerz, o p r a c o w u j ą c f o r m ę . Ż y w i r s k a w s w y m a r t y k u l e piszo
wioka wrażliwego na e s t e t y k ę otoczenia. Potrzeba p r z e s ł o n i ę c i a
o s t a r y m cieśli z W y s z k o w a , k t ó r y przed p r z y s t ą p i o n i e m do w y k o
bądź upiększenia zbudowanych z p u s t a k ó w ś c i a n p o w s t a ł a c h y b a
nania f o r m y p r z y c h o d z i ł na miejsce b u d o w y i n a r a d z a ł się z właści
cielem. Cieśla t e n b y ł r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m w s z y s t k i c h zdobio
równoczośnio z wprowadzeniem tego budulca.
W niektórych regionach Polski p u s t a k i odlewa się w specjal
n y c h d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h tego b u d y n k u . „ T e n cieśla, k t ó r y
nych ozdobnio wyżłobionych formach, d z i ę k i czemu na i c h ekspo
z całym
nowanej powierzohni odciska się ornament. N a zdobione w t o n
k o m p o z y c y j n y c h w w y k o n a n i u skomplikowanego zdobienia pro
sposób pustaki dość wcześnie z w r ó c o n o u w a g ę . W 1948 r. u k a z a ł
filowanego szczytu c h a t y , jej g z y m s ó w n a d o k i e n n y c h , obić naro
się artykuł Marii Żywirskiej
ż y , wreszcie misternego g a n k u , p r a g n ą c z w i ą z a ć w a r t y s t y c z n ą
p r z e d s t a w i a j ą c y j e d n ą , szczególnie
zamiłowaniem
r o z w i n ą ł bogactwo swoich m o ż l i w o ś c i
pięknie z a k o m p o n o w a n ą f o r m ę na p u s t a k i , p o c h o d z ą c ą z 1033 г.,
c a ł o ś ć d o m , w y k o n a ł o s w o i s t y m charakterze ornament r ó w n i o ż
a znalezioną w rejonie Puszczy B i a ł e j , p r z y c z y m a u t o r k a wspo
na cementowej p o d m u r ó w c e (...) W z a ł o ż e n i a c h k o m p o z y c y j n y c h
mina również o innych zdobionych f o r m a c h , z k t ó r y m i się t a m
t y c h w s z y s t k i c h p a r t i i c h a t y a r t y s t a t r z y m a ł się n o w y c h kano
zetknęła.
n ó w : r z e ź b y nadokienne m a j ą d u ż o ś w i a t ł a , w z a k o ń c z e n i u da
K i l k a lat później przekonano s i ę , iż p o k r y t o o r n a m e n t o m
c h u nie m a dawnego ś p a r o g a - k o ź l i n y , t y l k o rodzaj nowoczesnego
pustaki występują na terenach znacznie rozleglejszych, n i ż sły
pazdura. Tymczasem rysunek f o r m y nosi w y b i t n e p i ę t n o d a w
nąca z tradycyjnogo zdobnictwa architektonicznego
n y c h zdobniczych t r a d y c j i
Kurpiow
kurpiowskich."
szczyzna. Począwszy od 1956 г., z e s p ó ł P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i
Najprawdopodobniej w podobny sposób postępowało wielu
Polskiej Sztuki Ludowej p r o w a d z i i c h s y s t e m a t y c z n ą d o k u m e n t a
i n n y c h snycerzy. N a r a d y z z a m a w i a j ą c y m i f o r m y b y ł y konieczne,
cję fotograficzną w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h . W a r c h i w u m Pra
c h o ć b y ze w z g l ę d u n a ustalenie w y s o k o ś c i z a p ł a t y , a ca n i e w ą t p l i
cowni znajdują się obecnie 82 zdjęcia p r z e d s t a w i a j ą c e r ó ż n e m o
wie z a l e ż a ł a
tywy użyte do dekoracji p u s t a k ó w . Najstarszy z t y c h m o t y w ó w
r ó w n i e ż , co w y n i k a z f o t o g r a f i i , że niekiedy dla jednego b u d y n k u
nosi datę 1933 г., najnowsze p o c h o d z ą z l a t 70-tych.
Rozprzostrzenionie i r ó ż n o r o d n o ś ć z d o b i o n y c h f o r m , j a k t e ż
o d stopnia s k o m p l i k o w a n i a o r n a m e n t u . W i a d o m o
zamawiano k i l k a r ó ż n y c h f o r m , a zatem i c h w y k o n a w c a p r o j e k t o
w a ł c a ł ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . M u s i a ł więc b r a ć p o d u w a g ę prze
do przedstawienia j u ż
znaczenie i usytuowanie b u d y n k u , a t a k ż e m u s i a ł się liczyć z g u
teraz tej gałęzi twórczości l u d o w e j , m i m o iż d o k u m e n t a c j a nie
stem i o p i n i ą u ż y t k o w n i k a oraz p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i .
została jeszcze z a k o ń c z o n a i nie wszystkie w y ł a n i a j ą c e się p r o
W y g l ą d b u d y n k u s t a n o w i b o w i e m w i z y t ó w k ę s p o ł e c z n ą jego właś
blemy zostały r o z w i ą z a n o .
ciciela, a zarazem ś w i a d c z y o u m i e j ę t n o ś c i a c h tego, k t ó r y go zapro
aktualność samego zjawiska
skłaniają
W y r ó b ozdobnych f o r m do p r o d u k c j i p u s t a k ó w nio r ó ż n i się
j e k t o w a ł i w y k o n a ł . T o t e ż opracowanie f o r m y na p u s t a k i b y ł o
w zasadzie od w y r o b u f o r m do zdobienia m a s ł a , s e r ó w czy pier
zadaniem o wiele bardziej z ł o ż o n y m n i ż s p o r z ą d z e n i e p o d o b n e j ,
ników, mieści się więc j a k o dziedzina z d o b n i c t w a w zakresie sny
w y d a w a ł o b y s i ę , f o r m y na m a s ł o czy na p i e r n i k i , k t ó r a jest całoś
cerki. Cieśla czy stolarz m a j ą c y snycerskie u m i e j ę t n o ś c i u ż y w a ł
cią s a m ą w sobie, o g l ą d a n ą t y l k o w ograniczonym k r ę g u o s ó b , co
do dekoracji form na p u s t a k i t y c h samych n a r z ę d z i i w y k o r z y s t y
nie p o c i ą g a za s o b ą t r w a ł y c h , s p o ł e c z n i e w a ż n y c h konsekwencji.
wał te same techniki, j a k i m i p o s ł u g i w a ł się p r z y zdobieniu i n n y c h
O r n a m e n t n a p u s t a k u z a m y k a się w p r o s t o k ą c i e wyznaczo
przedmiotów. Pomijano t y l k o t e c h n i k ę a ż u r o w ą i r y t , j a k o z b y t
n y m przez jego ś c i a n ę l i c o w ą , a w i ę c w w y m i a r a c h 2 5 x 5 0 c m .
słabo zaznaczające się w odlewie. N a j c z ę ś c i e j
W y j ą t k o w o t y l k o ornament m i e ś c i się w p r o s t o k ą c i e d w u l u b
p o s ł u g i w a n o się
zwykłą t o c h n i k ą w i ó r o w ą , u z y s k u j ą c proste, ł a m a n e l u b w y g i ę t e
t r z y k r o t n i e n a w e t w y d ł u ż o n y m l u b w kwadracie
linio oraz t e c h n i k ą k l i n o w ą , d a j ą c ą t r ó j k ą t n e z a g ł ę b i e n i a . Rza
p o ł o w ę p r o s t o k ą t a . W i ą ż e się t o j e d n a k z k o m p o z y c j ą całej ś c i a n y
dziej stosowano t e c h n i k ę w r ą b k o w ą , z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i d l a ń
zbudowanej z p u s t a k ó w i s t a n o w i o d r ę b n e zagadnienie.
okrągłymi, o w a l n y m i i ł u k o w a t y m i w r ą b k a m i oraz k r y s t a l i c z n ą ,
pozostawiającą o d w r ó c o n o
ostrosłupy.
Wszystkie wspomniane w y ż e j e l e m e n t y m o ż n a b y ł o w y p r a c o
wać wypukło lub w g ł ę b n i e , co o c z y w i ś c i e w odlewie d a w a ł o od
wrotny ofekt. N i e k i e d y ł ą c z o n o w j o d n y m m o t y w i e elementy w y
pukłe i wklęsłe, w p r o w a d z a j ą c
t y m pewne urozmaicenie. N i e
obejmującym
W zdecydowanej większości, bo a ż w ok. 7 5 % , o r n a m e n t ó w
występują motywy
geometryczne. Znacznie rzadziej, ok. 2 0 % ,
s p o t y k a się o r n a m e n t y r o ś l i n n e . D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą
motywy
zoomorficzne i inne.
M o t y w y geometryczno na p u s t a k a c h zbudowano s ą z ele
m e n t ó w p r o s t y c h l u b z ł o ż o n y c h , powszechnie w snycerce stoso-
TABLICE
О
О
О
О
О
О
MOTYWÓW
WYSTĘPUJĄCYCH
NA
PUSTAKACH
о о оо оо о о о
о о о еэ о о о о о
о ооо оо о о о
о ооо оо о о о
о оо о оо оо о
Ч
r
6
®@@
8
(SĄ
w
w *
-13
12
ни
—
ПИ il llTí 11)11 iTÍ 1 f i 11 ¡ r
1*1
if mi fitmiiin iiiiiinniiii
=
Tm I I IYII I I IM I I IITII 11 mi
TiiiiiHiiiiiiiiniiiiiiiiii
49
-i?
1
20
jjllllllllllllllllllllllllll)lllll|tll¿
ai"
25 !
23
iiiiiiiiniiiiiiiimiiiniff
24
25
°o°
"U'"
WE
йттттттгттптгггттттггв
о о о
о
о
u
34
2J r
o
v ^ V
°
o
¿ y ^
o
28
° o
Q
0
л
o °
O
o o \ A o o
0
33
32
o
O S O
o
36
37
o
38
Tablica I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 2 — T r z c i a n n a , w o j . skierniewickie. 3 — L i s n a , w o j . skierniewicki
4 — Trzcianna. 5 — S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 6 — K u r z e s z y n , w o j . , skierniewickie. 7 — D z i e t r z n i k i , w o j . sioradzkie. 8
Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 9 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 10 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . .11 — Małecz, wit
skierniewickie. 12 — S u l ę c i n Szlach. 13 — T r z c i a n n a . 14 — T r z c i a n n a . 16 — M i ł o c h n i e w i c e , w o j . skierniewickie. 16 — D ę b i c z e , щ
kaliskie. 17 — Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 18 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 19 —• Leszczyn. 20 — W y g o d a Plugawska, w o j . kaliski
21 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 22 — Czernice, w o j . sieradzkie. 23 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 24 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 25 — Bogusa
w o j . b i a ł o s t o c k i e . 26 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 27 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 28 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 29 — Kawęczyi
w o j . k o n i ń s k i e . 30 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 31 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 32 — Z a m b r z y c e Stare, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 33K u r n o s , w o j . p i o t r k o w s k i e . 34 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 35 — K u z e n i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 36 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 37Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 38 —• Osiny, w o j . k o n i ń s k i e . 39 — T r z c i a n n a . 40 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e .
J
Tablica I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G r a b k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 3 — M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 4S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 5 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 6 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• Wistt
K r ó l . , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 9 •—• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 10 — Smaszew. 11 — K a w ę c z y n , w o j . k o n i ń s k i e , 12 — U z d o w o , w o j . ciechi
nowskie. 13 — D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 14 — Stara, w o j . kieleckie. 15 — S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 16 — L a s k i , w o j . częsk
chowskie.
T a b l i c a I I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 3 — G ą s i o r ó w Mały. 4G ą s i o r ó w D u ż y . 5 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 6 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 7 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 8 — G o m u l i n , w o j . piotrkowski
9 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 10 — Braoiejowice. 11 — Bogusze, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Í 3 — Trąbi
w o j . w ł o c ł a w s k i e . 14 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 15 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie.
10
mmmmm
/>°о
л
Е
ó
о.,
ńniirminf п ш г ш п г а
о
о
о
о о о о
о о
о
о о о о
О
О
О
о
о° о ° о о ° о ° о
0
о
ф
0
о
ло
О
О
О
О
О
44
Ъ> <д
О
19
^ 4 ?
0
On О
9 1)
^
I I
13
14
15
16
EJIIIIIIIIIIHIIIIIIIIillllllllHU
-OCOQÜOOQ ос оо оооо
—
• Ú O O O O O о О О О оо о И
Яшин
umiiilliillilHiir;
14
Występowanie zbliżonych i różnych motywów w zależności od ich rozprzestrzenienia geograficznego
38
33
5 2
Hlllllll
OKo.
ГПТТТТГГГТТТТПТ(111М11Н1]|1
55
53
IV
41
o o a a o o o a o
o o o o o o o a o
a o o o o o o o o
о о о о о о е э с э о
35
О О О
o
o
O
o
o
o
o
39
35
43
Tablica I V , V . C y f r y p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i na mapie (U. 16).
U
I I . 6. P u s t a k i z m o t y w e m l w ó w , C h o d o r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . I ł . l'. N a d o k i e n n i k zdobiony m o t y w o m l w ó w , P o s i a d a ł y , w o j . siedleckie
I I . 8. F r a g m e n t oparcia s a ń , zdobionego m o t y w e m g a ł ę z i d ę b o w e j , S t ę p k ó w , w o j . c h e ł m s k i e . I I . 9. Zdobione p u s t a k i ' Rzeczyca, woj,
skierniewickie.
wnnyoh przy zdobioniu detali a r c h i t e k t o n i c z n y c h , dekoracji m o b l i
i innych przedmiotów . N i o k t ó r e z t y c h e l o m o n t ó w m a j ą
2
— dwie k r z y ż u j ą c e się g a ł ą z k i ( i l . 3 / 1 , 2) p r z e c h o d z ą c e w g i r l a n d ę
zna-
( i l . 3/3), w drzewko ( i l . 3/4) l u b w m o t y w mocno stylizowany,
ozeirio symboliczne (np. k r z y ż , k r z y ż p o d w ó j n y , rozeta, serco,
z a m k n i ę t y o r n a m e n t e m b r z e ż n y m ( i l . 3/5);
gwiazdy, księżyc). Trudno jednak o s ą d z i ć , czy wprowadzenio
— g a ł ą z k i umieszczone w z d ł u ż p r z e k ą t n y c h p r o s t o k ą t a ( i l . 3/6, 7)
tych symboli było świadome, t z n . czy t w ó r c a z d a w a ł sobie s p r a w ę
l u b t y l k o w z d ł u ż jednej z p r z e k ą t n y c h ( i l . 3/11) albo t e ż u k ł a d
z istotnej wartości symbolu i u m i e s z c z a j ą c go m i a ł o k r e ś l o n ą i n
d w u m o t y w ó w z b u d o w a n y c h na p r z e k ą t n y c h k w a d r a t u (ił.
tencję, czy też kierował się jedynio w a l o r a m i d e k o r a c y j n y m i
3/12, 13);
w wyborze elementu.
— u k ł a d g a ł ą z e k l u b liści o d c h o d z ą c y c h od o d r ę b n i e zaakcento
W płaszczyźnie p r o s t o k ą t a zawiera się zazwyczaj joden m o
wanego ś r o d k a w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h ( i l . 3/8, 9, 10) l u b
tyw główny, rzadzioj dwa m o t y w y . Prawie p o ł o w a z n i c h w y s t ę
puje w towarzystwie m o t y w ó w k r a w ę d z i o w y c h ,
z prostych elementów u ł o ż o n y c h pasowo,
stylizowane e l e m e n t y o d c h o d z ą c e od umieszczonego
zbudowanych
a tylko
nie fantazyjnego
wyjątkowo
zdobioną płaszczyznę, otoczoną ornamentem
symetrycznie.
central
k w i a t u w t e n sposób, że wypełniają
całą
brzeżnym (il.
13/14, 15).
Tablica I (il. 1) przedstawia pojedyncze m o t y w y geometrycz
ne, zajmujące całą lub prawie c a ł ą p o w i e r z c h n i ę pustaka. Zestawiająo zo sobą te m o t y w y , kierowano się przede w s z y s t k i m zasa
dami ich zakomponowania. N i e k t ó r e sposoby zdobienia, polegająco na rytmicznym w y p e ł n i e n i u p ł a s z c z y z n y p r o s t y m i elementa
mi (il. 1/1, 2, 3, 4, 5) b ą d ź w y o d r ę b n i e n i u z tej p ł a s z c z y z n y prosto
M o t y w y zoomorficzne zanotowano na pustakach t y l k o d w u
k r o t n i e . N a i l . 6 w i d z i m y ustawione naprzeciwko siebie l w y . M o
t y w l w ó w d o ś ć c z ę s t o w y s t ę p o w a ł w l u d o w e j snycerce w okresie
międzywojennym
i p ó ź n i e j na terenach
niezbyt odległych od
miejsca znalezienia zdobionych w t e n s p o s ó b p u s t a k ó w
przedstawia
przykładowo l w y jako dekorację
(il. 7
nadokienników).
kąta (il. 1/6, 7, 8), czasem d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n e g o o r n a m e n t e m
D r u g i p r z y k ł a d m o t y w ó w z a c z e r p n i ę t y c h ze ś w i a t a z w i e r z ę
brzeżnym (il. 1/9, 10) — n a ś l a d u j ą cegłę, k a f e l k i l u b popularne
w architekturze m a ł y c h miasteczek
„boniowanie". Inne
sii już oryginalnym w y t w o r e m f a n t a z j i wiejskich
i umiejętną a d a p t a c j ą
tradycyjnych wzorów.
formy
rzemieślników
Spotykamy
tu
cego daje ilustracja zamieszczona we wzmiankowanej p u b l i k a c j i
M a r i i Ż y w i r s k i e j . Przedstawia ona p t a k i ustawione obok doni
czek z k w i a t a m i . J a k t w i e r d z i Ż y w i r s k a , jest t o m o t y w t y p o w y
dla K u r p i o w s z c z y z n y .
różno rozwiązania kompozycyjne:
— pasowy układ trzoch e l e m e n t ó w o r y t m i e j e d n o s t a j n y m ( i l .
1/11, 14) lub zmiennym ( i l . 1/12, 13, 16);
P o z o s t a j ą jeszcze d w a m o t y w y , nie m i e s z c z ą c e się w ż a d n e j
z o m ó w i o n y c h p o w y ż e j g r u p . S ą t o : m o t y w serca p o m i ę d z y j a k b y
d w o m a b u k i e t a m i s t y l i z o w a n y c h liści (il. 16) i m o t y w d w u s t y k a j ą
— pasowy układ, wzbogacony d o d a t k o w y m w e w n ę t r z n y m po
c y c h się ze s o b ą l i r greckich ( i l . 11). P o p u l a r n o ś ć serca j a k o ele
działom płaszczyzny p r z y pomocy ł a m a n y c h i k r z y ż u j ą c y c h
m e n t u zdobniczego jest powszechnie znana. N a t o m i a s t lirę w zdob
sio linii z dostosowanym d o ń rozmieszczeniem
nictwie l u d o w y m
pozostałych
elomontów (il. 1/16, 17, 18, 19, 20);
— układ pośredni p o m i ę d z y p a s o w y m a o ś r o d k o w y m , gdzie p r z y
c z y n y dachowej.
wydłużonym kształcie m o t y w u zaznaczono ś r o d e k ( i l . 1/22,
25) lub oś symetrii ( i l . 1/21, 23, 24);
P o j e d y n c z y p u s t a k jest elementem s k ł a d a j ą c y m się na k o m
p o z y c j ę ś c i a n y . P o ś r ó d w s z y s t k i c h f o t o g r a f i i w y b r a n o dziesięć,
— kompozycja oparta na zasadzie wpisania w p r o s t o k ą t r ó w n o ległoboku, przy czym elementy
s p o t y k a się rzadko. N i e m n i e j i t u u d a ł o się
z n a l e ź ć analogie — i l . 12 przedstawia lirę j a k o z a k o ń c z e n i e ster-
uzupełniające
podkreślają
bądź figurę p o d s t a w o w ą ( i l . 1/27), b ą d ź w n i ą w p i s a n ą ( i l . 1/26,
k t ó r e d a j ą niejakie p o j ę c i e o d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a n i a c h w i ę k
szej p ł a s z c z y z n y , z w ł a s z c z a n a r o ż y oraz otoczenia d r z w i i okien.
B r a k niestety u j ę c i a całego b u d y n k u .
28), bądź obie jodnooześnio ( i l . 1/29, 30);
N a j p r o s t s z y m , a w p r o w a d z a j ą c y m j u ż pewne urozmaicenie
— olemonty rozmieszczono w s p o s ó b a k c e n t u j ą c y cechy prosto
sposobem k o m p o n o w a n i a ś c i a n y jest szachownicowy u k ł a d pus
kąta: k ą t y i środek ( i l . 1/31, 32) oraz p r z e k ą t n e i ś r o d e k ( i l .
t a k ó w , co w y n i k a z r e s z t ą z samej t e c h n i k i budowania. N a t o m i a s t
1/33, 34, 35, 36, 37).
najbardziej w y s z u k a n y p r z y k ł a d pokazuje i l . 13, gdzie do zakom
Tablica I I ( i l . 2) przedstawia
rozwiązania
przy zastosowaniu d w u r ó w n o w a ż n y c h
kompozycyjne
motywów
geometrycz
nych. Prostokąt ś c i a n y pustaka jest podzielony na dwie części
zbliżone do k w a d r a t ó w , w k a ż d e j z t y c h części jest umieszczony
jeden motyw. Większość z t y c h m o t y w ó w w y s t ę p u j e w w y o d r ę b
nionych polach, niekiedy p o d k r e ś l o n y c h o r n a m e n t e m
Motywy są za wszo symetrycznie
ustawiono
brzeżnym.
względom
siebie.
W dwu wypadkach o d m i e n n y m i elementami zaznaczono o ś sy
metrii (il. 2/5, 10) albo t e ż s y m e t r i ę zaakcentowano
oznaczając
przeciwległe boki m o t y w ó w ( i l . 2/11). S k ł a d a j ą c e się na
motywy
elementy są bądź u p o r z ą d k o w a n e o ś r o d k o w o ( i l . 2 / 1 , 2, 3, 4),
przy czym czasem bardziej kierowano się u k ł a d e m p r z e k ą t n y c h
kwadratów niż ich ś r o d k i e m ( i l . 2/12, 13), b ą d ź t e ż zbudowane s ą
na zasadzie wpisania w k w a d r a t k o ł a ( i l . 2/5, 6, 7, 8) l u b i n n y c h
w ó w — p r z y c z y m jeden z n i c h zastosowano ponadto w wersji
o d w r ó c o n e j ; obramowanie o k i e n t w o r z ą p u s t a k i i p o ł ó w k i pusta
k ó w o d w u i n n y c h m o t y w a c h , z a ś n a d i p o d o k n e m umieszczono
specjalnie przygotowane, odpowiednio d ł u ż s z e p u s t a k i o jeszcze
i n n y m wzorze, g ó r ę d o m u z a ś w y o d r ę b n i o n o wprowadzeniem do
datkowego m o t y w u . W sumie d l a ozdobienia tej p a r t i i ś c i a n y po
s ł u ż o n o się s z e ś c i o m a m o t y w a m i , u z y s k u j ą c k o m p o z y c j ę h a r m o
n i j n ą i u r o z m a i c o n ą . N a i l . 14 w i d z i m y k o l e j n y fragment ś c i a n y ,
z a p r o j e k t o w a n y w s p o s ó b m o ż e m n i e j e f e k t o w n y , lecz r ó w n i e ż
p r z e m y ś l a n y . G ó r n ą część ś c i a n y ozdobiono fryzom, a do obramo
w a n i a o k n a p r z y g o t o w a n o p u s t a k i o o d m i e n n y m n i ż na pozosta
ł y c h wzorze. Ciekawie ozdobiony szczyt b u d y n k u
il.
9.
przedstawia
U ż y t o t u t a j p u s t a k ó w prawie czterokrotnie
dłuższych,
z dostosowanym do tej d ł u g o ś c i o r n a m e n t e m , k t ó r y odznacza się
figur (il. 2/9 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16).
Motywy roślinne p r z y zdobieniu p u s t a k ó w c i e s z y ł y s i ę , j a k
już wspomniałam, m n i e j s z ą p o p u l a r n o ś c i ą . E l e m e n t y zdobnicze,
jakimi się posługiwano, s p o t y k a się r ó w n i e ż w z d o b n i c t w i e archi
tektury, mebli, ś r o d k ó w t r a n s p o r t u i t p . ( i l . 8) z a r ó w n o na terenach,
gdzie zdobiono pustaki w y s t ę p u j ą , j a k t e ż i w i n n y c h regionach
kraju. Analogie są jednak w p r z y p a d k u m o t y w ó w r o ś l i n n y c h t r u d
niejszo do stwierdzenia, j a k o że m o t y w y te komponowane
były
bardziej indywidualnie i r ó ż n o r o d n i e , w i ę k s z y w i ę c b y ł repertuar
stosowanych e l e m e n t ó w i m o ż l i w o ś c i i c h s t y l i z a c j i , a mniejszy
jest materiał p o r ó w n a w c z y .
tym
mocniej
Rozwiązując
pustaków
na
tle ś c i a n y
kompozycyjnie
motywem
zupełnie
pozbawionej
dekoracji.
n a r o ż a zdobiono czasem p o ł ó w k i
będącym
uproszczonym
m o t y w u w y s t ę p u j ą c e g o na p o z o s t a ł y c h
przetworzeniem
pustakach.
I n t e i e s u j ą c y s p o s ó b zdobienia ś c i a n y w z o r a m i m a l o w a n y m ;
wapnem
na
powierzchni p u s t a k ó w
pokazuje
i l . 10.
Prawdo
p o d o b n i e w ł a ś c i c i e l a tego b u d y n k u nie b y ł o s t a ć albo t e ż nie
z a l e ż a ł o m u na z d o b i e n i u f o r m na p u s t a k i , j e d n a k p o s t a r a ł się
w i n n y , prostszy s p o s ó b o ż y w i ć m o n o t o n n ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y .
Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w na terenie P o l s k i
Tablica I I I ( i l . 3) obejmuje rozmieszczenie m o t y w ó w r o ś l i n nyoh. Widzimy t u k i l k a zasadniczych u k ł a d ó w
ponowania ściany u ż y t o d w u zbliżonych form a różnych m o t y
kompozycji:
— w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń — przedstawia m a p k a ( i l .
15). Zaznaczono na niej m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h w y k o n a n o foto-
13
t o j e d n a k nie p o z w a l a j ą n a stwierdzenie, gdzie obecnie wysfy
p u j ą zdobione p u s t a k i , з Nie zawsze t o ż odnotowano i c h obecnoś
w dawniejszych penetracjach t e r e n o w y c h . Z a s t r z e ż e n i e t o do
t y c z y r ó w n i e ż p u b l i k o w a n e j t u m a p k i , k t ó r a wskazuje jedyni
p u n k t y zanotowane w naszych badaniach. O g ó l n a j e j wymów
jest j e d n a k p r a w d z i w a .
C z y m w i ę c w y t ł u m a c z y ć , że p r z y t a k z n a c z n y m w Polso
upowszechnieniu
b u d o w n i c t w a z p u s t a k ó w w y s t ę p o w a n i e fora
zdobionych m a zasięg d o ś ć ograniczony? I s t o t n e w y d a j e się t f
taj t o , że zasięg t e n p o k r y w a się w znacznej mierze z granicain
dawnoj
K o n g r e s ó w k i , gdzie z d o b n i c t w o architektoniczne byl
znacznie r o z w i n i ę t e . Z kolei okres w y s t ę p o w a n i a zdobionych fora
p u s t a k ó w p r z y p a d a na czasy w s p ó ł c z e s n e , k i e d y r ó ż n i c e kulturo
we, w y n i k a j ą c e z p r z y n a l e ż n o ś c i do r ó ż n y c h z a b o r ó w , uległy ze
t a r c i u , w z r o s ł a n a t o m i a s t r u c h l i w o ś ć s p o ł e c z n a . S t ą d t e ż rnożn
p r z y p u s z c z a ć , iż dekorowano f o r m y n a p u s t a k i p o w s t a ł y na ton
nach p o s i a d a j ą c y c h
tradycje
zdobnicze, a n a s t ę p n i e moda t
r o z s z e r z y ł a się na s ą s i e d n i e r e j o n y . Umiejscowienie najstarszyel
znalezionych f o r m p o t w i e r d z a t o przypuszczenie. N a l e ż y t u dl
d a ć , że m o d a
Powstają
na zdobione p u s t a k i rozprzestrzenia
coraz t o nowe r o z w i ą z a n i a , j a k n p .
się nadil
zaobserwowali
ostatnio w rejonie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h p u s t a k i , na k t ó r y c h oi
e i ś n i ę t y w z ó r z o s t a ł jeszcze d o d a t k o w o p o m a l o w a n y r ó ż n o b a n
n y m i farbami.
Trudno natomiast
s t w i e r d z i ć , j a k z estetycznego punkt
widzenia oceniane jest b u d o w n i c t w o z p u s t a k ó w na terenach, в
k t ó r y c h z d o b i o n y c h f o r m nie znaleziono ? Czy oznacza t o obojej
n o ś ć m i e s z k a ń c ó w na b r z y d o t ę tego budulca, czy, podobnie ji
w z n a n y c h m i okolicach p o d k r a k o w s k i c h , ś c i a n y d o m ó w zbudi
LO
w a n y c h z p u s t a k ó w p o k r y w a się t y n k i e m , a m n i e j eksponował
grafio, j a k toż i te nieliczne, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł a f o r m a do odle
w ó w . Z m a p y tej w y n i k a , że zdobienie p u s t a k ó w w y s t ę p u j e przede
w s z y s t k i m w Polsce ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j . P r z y b r a k u
s z c z e g ó ł o w y c h informacji ustalenie z a s i ę g ó w i c z a s o k r e s ó w dzia
łalności p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w b y ł o b y w p e w n y m s t o p n i u m o ż
liwe t y l k o poprzez a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą f o r m y , m o t y w ó w w y s t ę
pujących
w stosunkowo
bliskim sąsiedztwie. Trudność
pologa
jednak na t y m , że w czasach w s p ó ł c z e s n y c h k r y t e r i u m b l i s k o ś c i
t o r y t o r i a l n o j nie m a j u ż w i ę k s z e g o znaczenia, t o t e ż n a l e ż y je
t r a k t o w a ć jedynie j a k o p u n k t w y j ś c i a . Dostrzec t o m o ż n a a n a l i
z u j ą c n p . zestaw m o t y w ó w przedstawionych na t a b l i c y I V (ił. 4).
(Cyfry p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i
mapie). Mniejsze czy w i ę k s z e p o d o b i e ń s t w a formalne
w wyborze e l e m e n t ó w , j a k i w sposobie i c h
na
zarówno
zakomponowania
w y s t ę p u j ą na d u ż y m obszarze, p r z y c z y m m o t y w y zarejestrowane
w najbardziej o d l e g ł y c h m i e j s c o w o ś c i a c h (42, 51 oraz 33, 38) s ą
najbardziej do siebie z b l i ż o n e , co pozwala p r z y p u s z c z a ć , iż pocho
d z ą one z jednego warsztatu. Z kolei zestaw m o t y w ó w na t a b l i c y V
(ii. 5) daje p r z y k ł a d
odmiennej
sytuacji. M o t y w y
b u d y n k i gospodarcze pozostawia się w stanie s u r o w y m . W tyi
w y p a d k u m i e s z k a ń c y w o l ą raczej p r z e s ł a n i a ć t y n k i e m pusta!
niż z a s t a n a w i a ć się n a d i c h u p i ę k s z a n i e m . T a k samo zresztą pi
k r y w a się t y n k i e m ś c i a n y zbudowane z i n n y c h m a t e r i a ł ó w . Ścii
n y te n a s t ę p n i e maluje s i ę , n i e k i e d y w r ó ż n o b a r w n e wzory, ca
sami jeszcze zdobi się t ł u c z o n y m i l u s t e r k a m i l u b k o l o r o w y m i «
p a d k a m i z t w o r z y w sztucznych i t p . Zdobione w t e n s p o s ó b doi
m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na w s i , j a k i w m a ł y c h miasteczkae
a czasem i w m i o ś c i e , na terenie c h y b a całej P o l s k i . M o ż n a zajj
s e r w o w a ć w tej dziedzinie lokalne m o d y , b y ć m o ż e w pewny
s t o p n i u z w i ą z a n e z rodzajem i pochodzeniem
k ą w a g ę p r z y w i ą z u j e się do w y g l ą d u z e w n ę t r z n e g o d o m u . Wygl(
t e n n i e w ą t p l i w i e b o w i e m w p ł y w a na p r e s t i ż w ł a ś c i c i e l a w miej
eowym środowisku.
B u j n y r o z w ó j r ó ż n y c h f o r m omawianego t u zdobnictwa j«
m o ż e najbardziej j a s k r a w y m p r z y k ł a d o m p r z e m i a n w upoda
niach estetycznych t z w . w a r s t w n i e e l i t a r n y c h .
znalezione
w tej samej m i e j s c o w o ś c i (oznaczone na r y s u n k a c h , j a k i na m a
pie cyfrą 35) i w m i e j s c o w o ś c i a c h s ą s i e d n i c h t a k dalece r ó ż n i ą się
od siebie, w y r a ź n i e dzieląc się na dwie g r u p y , iż w y d a j e się uza
sadniona hipoteza o i s t n i e n i u na t y m terenie d w u t w ó r c ó w nie
u t r z y m u j ą c y c h ze s o b ą k o n t a k t ó w l u b d z i a ł a j ą c y c h w r ó ż n y c h
okresach czasu. Analogicznie r o z u m u j ą c , m o ż n a b y się ustosun
k o w a ć do całości zgromadzonego m a t e r i a ł u . J e d n a k p ł y n ą c e s t ą d
w n i o s k i , p r z y b r a k u k o n k r e t n y c h d a n y c h , m i a ł y b y jedynie h i p o
t e t y c z n y charakter, lepiej w i ę c p o w s t r z y m a ć się od i c h f o r m u ł o
w a n i a , j a k o że istnieje jeszcze m o ż l i w o ś ć i c h w e r y f i k a c j i w terenie.
B l i s k o p ó ł w i e c z n y okres r o z w o j u
Polsce
środkowej
zdobnictwa p u s t a k ó w
i północno-wschodniej
wymagałby
w
również
o k r e ś l e n i a k o l e j n y c h tendencji e w o l u c y j n y c h , z m i a n ź r ó d e ł inspi
racji p r z y w p r o w a d z e n i u n o w y c h w z o r ó w , co n i e w ą t p l i w i e
wiąże
się z p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i , jakie się w t y m czasie d o k o n a ł y .
N i e w i a d o m o n a t o m i a s t , czy w i n n y c h c z ę ś c i a c h k r a j u pus
t a k ó w nie zdobiono, czy t e ż po p r o s t u nie d y s p o n u j e m y odpowied
n i ą d o k u m e n t a c j ą . P y t a n i e t o m u s i chwilowo p o z o s t a ć bez odpo
wiedzi.
Prowadzone
b o w i e m przez
naszą Pracownię
badania,
aczkolwiek w c i ą g u 30 l a t o b j ę ł y p e n e t r a c j ą obszar c a ł e g o k r a j u ,
14
surowca użytej
do dekoracji ś c i a n . W s z y s t k o to j e d n a k ś w i a d c z y o t y m , jak wil
P R Z Y P I S Y
1
M . Ż y w i r s k a , Kurpiowska
forma
„ P o l . Szt. l u d . " , R . I I , 1048, n r
2
M . Gładysz,
Góralskie
cementowa
na „pustaH
0—10.
zdobnictwo
drzewne
na
Ślem
K r a k ó w 1935.
3 N a zdobione p u s t a k i n a t r a f i o n o r ó w n i e ż w czasie osi
n i c h b a d a ń w w o j . w o j . k i e l e c k i m , c z ę s t o c h o w s k i m , nowosąl
k i m i rzeszowskim.
12
I I . 10. Pustaki malowane w a p n e m , B o r k i , w o j . siedleckie. I I . 11. P u s t a k i zdobione m o t y w e m l i r y greckiej, Rojewo, w o j . włocław
skie. I I . 12. Sterczyna dachowa w k s z t a ł c i e l i r y greckiej, H u s a k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e . I I . 13. F r a g m e n t ś c i a n y - z p u s t a k ó w , Braciejowice,
w o j . lubelskie. I I . 14. F r a g m e n t ś c i a n y z p u s t a k ó w , K a d ł u b , w o j . sieradzkie.
г ,
• 6
ł
I
\
I
42
13
1
ł
ł
I
• 15
J
• i
•;
-17
8
23
f
S
В
2^
22
гл
,20
45
•
ч
• 32 2 ?
• •
SO
1
1
I
.52
</*">
S/E D LCE
56
w
S
*
„46
474
33
• ,53
*55
60 »61
(63
»62
"•• •
/
«
3
|44
#
^ 8
5S
4
,49
.64
V .
cząsrocMow/ł
Rorr
t
i
\
*»
lowai
65
Ul
we V
mala
u
г
I
i
wanj
15
ч
mocy
i Szt
I I . 15. M a p k a o b r a z u j ą c a zasięg w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w n a terenie P o l s k i (w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń ) : 1 — Kiel B y d g
p i n y , w o j . ciechanowskie. 2 —• T r ą b i n , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 3 — U z d o w o , w o j . ciechanowskie. 4 — Rojewo, w o j . w ł o c ł a w s k i e . 5 — Chod» w a nj
r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 6 —• P l e w k i , w o j . suwalskie. 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• K r a s n e , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 9 — Bogusze, woj,
b i a ł o s t o c k i e . 10 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 11 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Zambrzyce, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 13 — Sulęcin Szlach, s t w o ,
1
w o j . o s t r o ł ę c k i e . 14 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 15 — N i e m i r y , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 16 —• W i s t k a , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 17 — Osiny, woj,
k o n i ń s k i e . 18 —• D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 19 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 20 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 1 - w y b i (
S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 22 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 23 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 24 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 25 — Grab
Oczy
k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 26 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 27 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 28 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 29 — K a w ę c z y n , woj.
k o n i ń s k i e . 30 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 31 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 32 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 33 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 34- t r ą d y
Lisna, w o j . skierniewickie. 35 — Trzcianne, w o j . skierniewickie. 36 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 37 — M i ł o c h n i e w i c e , woj. skier to t r a
niewickie. 38 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 39 — Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 40 —• Rzeczyca, w o j . skierniewickie. 4 1 - nice s
M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 42 —• Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 43 — K u r z e s z y n , w o j . skierniewickie. 44 — K u z e n i n , w o j . piotrkowskie,
na p
45 — Szpaki Stare, w o j . bialskopodlaskie. 46 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 47 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 48 — Zawada
w o j . radomskie. 49 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 50 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 51 — D ę b i c z e , w o j . kaliskie. 52 —• W y g o d a Plugawsku organ
w o j . kaliskie. 53 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 54 — R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. 55 — M a ł a W i e ś , w o j . sieradzkie. 56 — Kurnos, woj. czośc:
p i o t r k o w s k i e . 57 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 58 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 59 —• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 60 — Gabrielów, p o s t a
w o j . sieradzkie. 61 — Czernice, w o j . sieradzkie. 62 — D z i e t r z n i k i , w o j . sieradzkie. 63 — L a s k i , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . 64 — Stara, woj,
twórc
kieleckie. 65 — Z a w o j a , w o j . bielskie. 66 — W i e w i ó r k a , w o j . t a r n o w s k i e .
rek.
Miro!
sialik
Mapa (II. 15) i tablice (U. 1—5):
opr. Autor, rys. M. Czarnecka
Fot.: E . Fryś-Pietraszkowa — i l . 13; J. Optolowicz — 11. 10; M. Przeździecka — U. 8; J . Świderski — il. 6, 7, 9, 12, 14, 16
stoso\
kazać
w 107
zeum,
kupio
toroso
o
I I . 16. P u s t a k i zdobione m o t y w o m
16
serca, R a d o s t ó w , w o j .
kaliskie.
którą
