http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1374.pdf
Media
Part of Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze / LUD 1975 t.59
- extracted text
-
Lud, t. 59, 1975
JOZEF FURDYNA
PLAN
BUDYNKU
MIESZKALNEGO
LASOWIAKÓW
WIEKU
XIX PO CZASY DZISIEJSZE
OD POŁOWY
1
Teren\'
d,.nvnej
Puszczy
Sandomierskiej
stanowiły
d.o niedawna
najbardziej
komcrwatywną
i reliktową
część Małopolski.
Zapoczątkowany dopiero w okresie międzywojennym
przemysł
zlokalizowany
na
krawędziach
Pu:;zczy, duże zniszczenia,
które w czasie drugiej
wojny
świato\vej dot:m(;!y jej centrum, a wreszcie okres intensywnej
cdbudO\\''y,
jaki nastąpił
\v ciqgu ostatniego
25-lecia, pchnęły
wieś lasowiaclq
iD
drogę intcnsywn\·ch
przemian.
Wskutek
tego tereny
lasQ\,viackie stanovv'ią uog1ldnc pole obserwncji.
pozwalające
na śledzenie evvolucji for!';
I Jako
źródla należy tu wymienić materialy własne i archiwalne or"z literaturę.
Badaniu terenowe, oparte na kwestionariuszu,
przeprowadziłem
\\. 14 wybranych
wsiach (biorąc pod uwagę względy geograficzne, gospodarcze i historyczne): Brzoza
Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Łętownia, Komorów, Micchocin, Padew,
Spic, Samów, Tuszów Narodowy, Wola Raniżowska, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska i Zbydni:)'s. W sumie dysponowano tu około 200 planami. Wśród źródeł archiwalnych wymit'nić należy przede wszystkim materiały Archiwum PracownI Badania Sztuki Ludowej Instytutu
Sztuki Polskiej Akademii
Nauk w Krakowie
(materiały z okolo 40 badanych '.lisi) i Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Konscrwators:dego w Hzcswwie (kilkanaście wsi). Ważniejsze pozycje literatury:
S. Bąk,
Cllata wiejska
w okolicU Tarnobr.zeg1L, "Lud" 1930, t. 29, s. l-54;
G. Ciołek, Urząe/::enia ogniowe iieh
wpływ
na rozwój
plann chałupy
wwjskiej,
"Biuletyn Historii
Sztuki i Kultury" (Warszawa) 1947, nr 3-4; S. Hupka, F. Ossowski, S. Tabeński,
Bue/ownictwo
lue/owe w powiecie Topczyckimw
Małopolsce,
Kraków 1935; F. Kot.ula.
Z Sandomierskiej
Puszczy,
Kraków 1962; H. Lep'.;cki, Działalność
kolonizacyjna
MaTii TeTesy i J(;zcja II w Galicji,
Lwów 1933; K. Moszyński, KultuTa ludowa Slowian, li" Uli. 2, t. l, Warszawa
1967; R. Reinfuss,
Orawski
dom ::: wyżką,
"Polska
SztukG. Ludowa" 1950, nr 1-6, s. 36-55; tegoż, Badania sztuki ludowej
prowadzone
Ie woj ew. T2cs2owskim pTzez Instytut
Sztuki
PAN, "Polska Sztuka Ludowa"
1960,
nr 2, s. 122-124; .J. Słomka, Pamiętniki
wlościanina,
wyd. 2, Kraków 1929; J. Tłoczek, Clla/upy polskie, Warszawa 1958.
lOG
JOZEF
FURDYNA
TABLICE
O b jaś
n i e n i a d o t a b l i c:
I - izba, S - slen, KO - komora, K - kuchnia, St - stajnia, SD - stodoła
(B - boisko, SK - zapole lub sąsiek), SZ - szopa, CH - chlew, PK -- piekarnik,
p - pokój, A - alkierz, G - ganek, SP - spiżarnia, P. Gosp. - pomieszczenia
gospodarcze, O - osłona z desek lub drągów, - - - przepierzenie,
~
ognisko
otwarte. Kreska przerywana przy urządzeniach ogniowych oznacza lokalizację daw·
nego pieca. Plan domu obwiedziony ramką oznacza typ podstawowy danego okresu.
Kreska ukośna przy oznaczeniu pomieszczeń znaczy, że ich funkcja uległa zmianie.
Litery nadpisane u góry odnoszą się do sytuacji wcześniejszych. C:J? bydło,
bydło stawiane okresowo lub jego lokalizacja według innej informacji. Wszystkie
ryciny wykonał J. Furdyna.
<~~i>
A
t,' I
-L!
---L
B
___
I~J'
-'-I
1
I
I
L
I:
L
, !
.:.....i--.J6I
....J'?
Tab!. l A: l Lipnica (około 1880), rekonstrukcja
wcdług informacji
K. Straub; 2. Komorów (II połowa XIX w.l, rekonstr.
według inL
Plan buuynku
mieszkalnego
107
Lasowiaków
-r--'·--"'1
t
i
I
I
f
i
!
"
'" l __ ('_. __ -15
I
~_L,.
l.
r---,---r---l'----r-·--T---l
i
1
i
.....
1
..,
t ~
...
_~
__l
f'-
,
__
l,'
t·,
,_.~t~ .....L~
:.
/1
l
ł
-.J.~
Tabl. II. Rozwój planów wnętrz: 1. Komorów (ok. 1870); 2. Łętownia
(ok. 1860); 3. Zbydniów (ok. 1865); 4. Spie (1880); 5. Krzeszów (pał.
XIX w.); 6. Wola Raniżowska (1900); 7. Sudoły (ok. 1840); 8. Lipnica
(ok. 1870); 9. Leżajsk (ok. połowy XIX w.); 10. Wola Zarczycka (1890)
F. Kosiorawskiej; 3. Kopcie (ok. 1830); 4. Łętownia, przysiółek Babiarze
(ok. 1870). I B: 1. Siedlanka (ok. 1870); 2. Brzóza Królewska (ok. 1865);
3. Wola Zarczycka (ok. 1870), chata kurna; 4. Wilcza Wola (ok. 1845); 5.
Lipnica (ok. 1890); 6. Kopcie (ok. 1860); 7. Grochowe (ok. 1860); 8. Miechacin, Piaski (ok. 1880); 9. Wólka Grodziska (1952)
lOS
JOZEF
FURDY:\iA
l
Tabl.
III.
Rozwój
żowska
(ok.
(1922);
5. Wólka
9. Cygany
planów
1875);
(1936);
wnętrz:
3. Wola
Grodziska
1. Łętovmia
Zarczycka
(ok.
lU. Chorzelów
(ok.
(ok.
187U); 2. Wola
1895);
4. Wab
1876);
6. Tuszów
(ok.
1935);
Narodowy
11. Tuszów
Rani-
Zarczycka
(ok.
186U);
Narodowy
(ok.
189U)
ludowego budownictwa
niemal
czesne, i to zarówno w sensie
chałupy.
od stadium
technologii
WY.lsclOwego po czasy współbudowy, jak i rozwoju planu
Pl'm budynku
mieszkalnego
Lasou.;laków
109
Tab!. IV. Rozwój planów wnętrz: 1. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok.
1920); 2. Gwizdów (1868); 3. Brzóza Królewska
(1925); 4. Tuszów Narodowy (ok. 1920); 5. Miechocin (1938); 6. Giedlarowa (1950); 7. Sarzyna
(1870); 8. Brzóza Królewska
(1918); 9. Wielowieś (ok. 1915); 10. Babule
(1951); 11. Zbydniów (1938)
Do pierwszych
dziesiątków
lat drugiej połowy XIX wieku powszechnym zjawiskiem
w widłach Wisły i Sanu były ch8łupy
kurne,
czyli
tzw. "dymarki"
lub "dymówki"
jak naz.vwają je Lasowiacy,
stano-
110
JOZEF FURDYNA
Tab!. V. Rozwój planów wnętrz: 1. S.:>kołów Małopolski (pocz. XIX w.);
2. Sokołów Małopolski (II połowa XIX w.); 3. Sokołów Małopolski (poł.
XIX w.); 4. Tarnobrzeg (I pał. XIX w.); 5. Leżajsk (poł. XIX w.) - dom
pożydowski; 6. Leżajsk (II poło XIX w.); 7. Radomyśl nad Sanem, plebania (II pał. XIX w.); 8. Mielec (I pał. XIX w.); 9. Dzikowiec (1850) dom niemieckiego kolonisty; 10. Raniżów (1850 dom niemieckiego
kolonisty; 11. Nowy Kamień (lB50) - dom niemieckiego kolonisty
Plan budynku
Tabl. VI. Przykłady
rozwoju
mieszkalnego
Lasowiaków
formy budynku mieszkalnego:
2. ŁQtownia; 3. Domastawa
111
1. Brzóza Królewska;
wiące w przybliżeniu 70-80% wszystkich budynków mieszkalnych.
W nich mieściła się, lub raczej gnieździła, wielodzietna z reguły rodzina
chłopska. Rzuty poziome tych chałup reprezentowały rozwiązania prymitywne, często jedno lub dwu pomieszczeniowe, obok których jedynie
nieliczne domy zamożniejsze posiadały plany bardziej rozwinięte.
Najprymitywniejszym pomieszczeniem była' wspomniana chałupa jed-
11~
JOZEF
FURDY,
A
•
.t..
..t.•
\-1
ti
- ti
. lA
~':";;:.":,.,;'-...• ~lIIł
Tabl.
VII. Przykłady
rozwoju
formy budynku mieszkalnego:
townia; 3. Giedlarowa
nownętrzna,
której
program
wypełniała
tylko
Chałupy
takie, należące
do najbardziej
ubogiej,
ności, stanowily
już w drugiej połowie ubiegłego
1. Komorów;
2. Łę-
sama izba bez
często bezrolnej
wieku zjawisko
sieni.
ludrzad-
Plan
bHd.ljnku
mieszkalnego
11~
Lasowiakótc
(l
2
Tabl. VIII. Przykłady
.~ ~
Lud,
t.
59
rozwoju
formy budynku mieszkalnego:
de\v; 3. Ocice
1. Łętownia;
2. Pa-
11+
JOZEF
FURDY0:A
kie, a do nowszych
czasów dochował~T się one jedynie
wyjątkowo
(tabl. I A, ryc. 1-2).
Znacznie
bardziej
rozpowszechnione
były chałup.\' składające
się
z izby i sieni (tabl. VI, ryc. 1). U biedniejszych
izba stanowiłCl równocześnie pomieszczenie
dla ludzi i bydła, z tym, że latem bydło trzvmana czasem w sieni. W większości jednak wypadków, zarówno u średniozamożnych,
jak i u biednych posiadających
nieco ziemi, sień pełniła
jesienią i zimą rolę boiska, dlatego też (jak również ze względu na
odprowadzenie
dymu) nie kładziono nad nią powały, by nie przeszkadzała przy młocce. Być może z młocką i czyszczeniem zboża przez ręczne
wianie związany był również zwyczaj budowania w takich domach sieni
przelotowych,
zapewniających
odpowiedni przepływ
powietrza. niezbędny przy oczyszczaniu
ziarna. Sienie nieprzelotowe
był~,: czasem przepierzane w poprzek, by w odgrodzonej
części umieścić krowy, świnie
czy drób, lub by służyły za rodzaj prymitywnej
komory (tabl. I B.
ryc. 4-9).
Chałupy dwuwnętrzne,
składające
się wyłącznie z izby i sieni, dość
szeroko rozpowszechnione
jeszcze w drugiej połowie ubiegłego wieku.
dziś należą do rzadkich wyjątków. Spotkać je można tu i ówdzie w uboższych wsiach głównie w środkowej,
południowej
i wschodniej
części
Puszczy, a zamieszkiwane
są przez ludzi ubogich lub starych, któr~'m
brak już energii lub środków na podjęcie trudu budowy nowej chałupy.
W tym samym czasie, kiedy dwuwnętrzne
chałupy były na wsi 1asowiackiej często spotykane, zamożniejsi budowali chałupy trójwnętrzne.
składające
się z izby i komory oddzielonych
obszerną sienią (tabl. II.
ryc. 2-3), a inwentarz
trzymano
w osobnej stajni ustawionej
zwykle
poza budynkiem
mieszkalnym.
Wejścia do izby i komory umieszczane
były w sieni, zwykle w położeniu
przeciwległym
do siebie (tabl. II.
ryc. 1-7). Zdarzaj ą się wprawdzie
wypadki
niesymetrycznego
ich rozmieszczenia,
ale należą one do wyjątków,
podobnie jak i zastosowanie
dwóch otworów drzwiowych do komory lub umieszczonej w jej miejscu
stajni (tabl. II, ryc. 4-5).
W układach
trójwnętrznych
nowe pomieszczenie
użytkowane
było
niekiedy jako stajnia, i wówczas, jeżeli użytkowanie
to nie bvło tvmczasowe, drzwi do stajni umieszczano
od strony frontowej
domu lub.
co miało miejsce rzadko, od ściany szczytowej (tabl. II, ryc. 3-4)!.
2 Łączenie
stajen pod jednym dachem z CZęSClą mieszkalną domu w d,'ugie;
połowie XIX wieku należało już do rzadkości. Informatorzy
z okolic Mielca i Tarnobrzegu szacują liczbę tego rodzaju domów zaledwie na kilkanaście procent ogółu
budynków. Podobnie wyglądała sytuacja we wsiach położonych bardziej na \\'schód
od wymienionych powiatów. Np. w koilcu XIX v;. w Brzózie Królewskiej przykłady
Plan
budynku mieszkalnego
115
Lasowiaków
Trójwnętrzny układ jednotraktowy złożony z izby i komory (lub
stajni) rozdzielonych sienią, zaspokajał w pełni skromne potrzeby mieszkańców. Izba spełniała wówczas rolę pomieszczenia w pewnym sensie
uniwersalnego, w którym prócz schronienia i wypoczynku dla ludzi
(często i bydła) wykonywano większość czynności związanych z gospodarstwem domowym, a przede wszystkim z przygotowaniem strawy dla
ludzi i inwentarza, z mieleniem zboża w żarnach, rąbaniem drzewa,
łuskaniem grochu, szatkowaniem kapusty itp. Ponadto w izbie odbywało
się pranie oraz wykonywano różne czynności o charakterze rzemieślniczym, jak tkanie, obróbka drewna, krawiectwo czy szewstwo. Izba musiała więc być widna i w miarę obszerna, łatwo dostępna z zewnątrz,
a jednocześnie chroniona od zimna, co dość skutecznie zapewniała sień,
pełniąca również rolę pomieszczenia odciążającego izbę w pewnym zakresie od niektórych innych funkcji, jak przetrzymywanie drobnego
inwentarza czy krów, sprzętów gospodarskich (żarna, młynek do zboża,
stępa) beczek itp.; w lecie wykonywano tu też niektóre czynności gospodarcze. Obszerna sień służyła ponadto również jako miejsce przechowywania uprzęży i narzędzi (kosa, siekiera i in.).
Wyżej wspomniano już krótko o przepierzeniu w poprzek sieni
w związku z trzymaniem w porze letniej w części wydzielonej bydła
i drobiu. Praktyka ta dotyczyła zwykle ludzi bardzo biednych. Z chwilą
jednak rozpowszechnienia się komór stawianych obok sieni naprzeciw
izby w nowowznoszonych domach - taki plan realizowali coraz częściej
i biedniejsi. Zazwyczaj jednak komora nie pełniła u nich swej właściwej
roli, a wykorzystywana była (okresowo lub stale) jako stajnia. Z drugiej
strony w takich wypadkach utrzymywał się poprzeczny podział sieni,
a wydzieloną jej część przeznaczano na komorę, co znajduje zresztą
odbicie w późniejszym planie domu (tabI. I B, ryc. 8; tabl. II, ryc. 10).
Poza przechowywaniem niektórych sprzętów gospodarczych czy
skrzyń malowanych, komory pełniły również rolę magazynu produktów
rolnych, jak np. zboże i mąka. Umieszczanie drzwi do komór od strony
sieni wiązało się więc także z zabezpieczeniem tych pomieszczeń przed
kradzieżą. Przetrzymywanie w komorach bydła nie było powszechnie
praktykowane, a późniejsza zdecydowana dążność do usunięcia inwentarza z obrębu chałupy mieszkalnej przywróciła komorom ich właściwą
rolę również u biedniejszych.
W ciągu ostatnich dziesiątków lat XIX i początku XX wieku następuje systematyczny, szybki zanik wnętrz kurnych. Jak można sądzić
Z informacji terenowych, pod koniec ubiegłego stulecia stanowiły one
takie miały obejmo\\'ać
ogółu budynków.
około 20%,
a w \-Voli Zarczyckiej
i Komorowie
około 15%
lIti
JOZEF
FURDYNA
zaledwie kilka procent ogólnej liczby domów mieszkalnych. Bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej pozostają już tylko nieliczne wyjątki,
ograniczające się do bardzo biednych użytkowników 3. Jak to wynika
z zebranego materiału terenowego, np. wzdłuż zachodniej części Puszczy
Sandomierskiej, ilość "dymówek" w końcu lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku wynosić miała jeszcze 50%. W okresie jednak pierwszej
wojny światowej zmalała do ok. 3-4010 (szacunek bardzo przybliżony).
W biedniejszej środkowej i wschodniej części Puszczy dane procentowe
były nieco wyższe. Dla ścisłości należy zaznaczyć, że ostatnie "dymówki"
posiadały już odprowadzanie dymu z izby, ale wyłącznie na strych lub
do sieni; były to więc chałupy półkurne.
W miarę zanikania budynków złożonych z izb i sieni (wraz z ewentualną komórką) wzrosła ilość budynków złożonych z izby i komory
rozdzielanych sienią. Pod koniec XIX w. ilość takich budynków szacować
można na 80 lub nawet więcej procent.
W miarę postępujących zmian w zakresie planu niemal we wszystkich nowo budowanych chałupach zakłada się z góry w planie budowlanym miejsce na kuchnię, w starych zaś usiłuje się znaleźć je
w obrębie dotychczasowej powierzchni użytkowej. W końcu XIX w.
kuchnie stają się zjawiskiem dość częstym, a w okresie pierwszej wojny
3 Moment
przełomowy w zaniku
nastu przykładowo wybranych wsi:
"dymówek"
li aść
1870
okolo
1900
roku:
1920
3(\/11
I chata
Wieś
Wola
Raniżowska
Wola
Zarczycka
\rVicrzawice
Łętownia
Jaślany
Komorów
Giedlarowa
i Gwizdów
Brzóza K'ról.
Tuszów Narad.
.Miechocin
Stale
chat
kurnych
l~90
ok.
ok.
5011/0
ok.
5(Jllio
ok.
30"/11
40-50'10
ok. 60'/,
ok. 40°/9
ok.
ok.
3D!)!o
ok.
4011/n
ok. 45O/11
15%
ok. 10'/.
ok. 15'/,
ok. 15'10
ok. 4'10
ok. 50/.
ok. 5%
ok. 2~/o
3 -chaty
2
l chata
3 chaty
ti chat
3-5'/,
ok. 2'/.
3-4'/,
4-5\1/0
{)k. 3 ch3t
Lipnica
l{opcie
?
ok.
zestaw
U.•1IlC
danych
o
z kilku-
żródłach
Inforrnatorzy:
W.
Prus
i ~L
(Archiwum
PAN)
Inf.:
F. Pieróg,
M. Sroka •. J.
~owak
Kielbo-
wicz
ok. 20'/,
ok. 2511jo
oik. 20'/,
ok. 30'10
3D-60Gin
ok. 5-8'/0
ilustruje
15'/,
ok.
Archiwum
WUK w Rzeszowie
lnf.: J. Bujak,
t". Kolano
Inf.:
mieszkańcy
Tuszowa
Narodowego
Inf.: F. Kosiorowska,
A. Wrona
Inf.: A. Brzózan
z Gwizdowa
i ,\. Fila
z Giedlarowej
lnf.:
F. Zygmunt.
M. CzucIak, f\. Baj,
W. Szczepanik
Inf.: Sz. Makson,
M. Rzeszul
lnf.: J. Paluch,
K. Smykln
Inf.: J. Paluch
z Piaskóv.'
koło Tarnobrzegu
Archiwun1
WUK w Rzeszowie
i .-\rchiwum PAN
4 chat
Dane te znajdują ogólne potwierdzenie
w Pamiętnikach ... J. Słomki (s. 27) oraz
w stwierdzeniu R. Reinfussa zawartym w Katalogu wystawy mebli ludowych województwa
rzeszowskiego
(Łańcut-Zamek
1961, s. 10).
Plan
budynku
mieszkalnego
Lasowiakóu;
117
światowej przyjmują się powszechnie. Ich funkcja jednak ulega dalszym
przemianom i krystalizuje się dopiero w okresie międzywojennym.
Wśród rozwiązań można wyróżnić trzy podstawowe typy układu
kuchni, mające na ogół uzasadnienie w kształtujących się wcześniej
planach wnętrz.
W typie pierwszym - kuchnia zostaje wydzielona z części sieni.
Następuje wówczas skrócenie sieni mniej więcej o połowę, podobnie
jak to miało miejsce przy zanotowanych wyżej przepierzeniach (miejsce
dla krów i drobiu, lub komórka - tab!. III, ryc. 1-3; por. tab!. I B,
ryc. 6-7; tab!. II, ryc. 10). We wszystkich starych domach, w których
kuchnia została wydzielona w ten sposób, jest ona od sieni oddzielona
ścianką z okrąglaków lub desek, a czasem również i z ociosanych belek,
osadzanych zaciętymi końcami w pionowym "felcu" wyciętym w bocznych ścianach sieni. W domach nowszych ściana ta jest wykonana z reguły z belek. W niej znajdują się drzwi umieszczone zazwyczaj naprzeciw
drzwi frontowych sieni, podobnie zresztą jak w kuchniach wydzielonych
przy pomocy przepierzenia. Okno kuchni umieszczone jest naprzeciw
drzwi. W chałupach nowszych kuchnia i sień przed nią bywają nieco
większe niż w starszych i mają kształt zbliżony do prostokątu (tab!.
III i IV).
Wymienione rozwiązania są właściwe dla całego omawianego obszaru.
Istnieją w nich jednak pewne lokalne różnice. Np. w niektórych wsiach
zachodniej części obszaru zasiedlenia Lasowiaków (między Mielcem
a Tarnobrzegiem), a rzadziej gdzie indziej (np. koło Kolbuszowej), szeroką
sień, głównie w budynkach uboższych, dzielono w poprzek na połowę,
urządzając w części tylnej kuchnię, a więc analogicznie jak w przypadkach notowanych powyżej, natomiast część przednią dzielono jeszcze
na połowy, prostopadle do kuchni. Od strony izby pozostawała sień,.
natomiast część druga pełniła najczęściej rolę małej komórki (tab!. I B,.
ryc. 9; tabl. III, ryc. 6). Taki podział miał miejsce wówczas, gdy w planie
domu brak było właściwej komory; w przeciwnym przypadku powierzchnia kuchni powiększała swój metraż wchłaniając małą komórkę
(tabl. III, ryc. 7). Przemiana ta nastąpiła po pierwszej wojnie, kiedy
wzrastała funkcja kuchni, a malała rola sieni.
W południowo-wschodniej części omawianego obszaru tradycja podziału sieni ma inną historię. Co najmniej od dwóch ostatnich dziesiątków lat XIX w. sień zostaje przedzielona w poprzek ścianą z belek, powodując w części wydzielonej powstanie tzw. "piekarnika". Piekarnik
służący pierwotnie wyłącznie jako miejsce do pieczenia chleba przejmował z czasem funkcję kuchni.
Ponieważ na terenie południowo-wschodnim obok sieni nieprzelotowych istniały też przelotowe, by utrzymać ich funkcje w nowej sytuacji
118
JOZEF
FUHDYi
A
trzeba było wykonać przejście obok piekarnika. W związku z tym
rozszerzano sień, a przeloty w kierunku tylnej części domu robiono od
strony komory (tabl. III, ryc. 5). Zmieniało to ogólny plan środkowej
części domu. Wąska część sieni odgrodzona bywała wtedy od kuchni
normalną ścianą belkową. W niektórych sytuacjach przy opisywanym
układzie sień zostaje podzielona na dwie części. Jedna nosi nazwę sieni
dużej, druga małej, lub "sionki", zaś ściana dzieląca jest przedłużeniem
ściany frontowej kuchni (tabl. III, ryc. 8). Poza głównym wejściem do
tej ostatniej od strony sieni, zaopatrzona jest ona - podobnie jak przy
sieni nie dzielonej ścianką na dwie części - w drugie drzwi prowadzące do izby (tabl. III, ryc. 5-6). Dodatkowe drzwi do izby są dość
często stosowane i w innych wariantach omawianego typu usytuowania
kuchni (tabl. III, ryc. 4, 7).
W okresie międzywojennym na terenie niektórych wsi, głównie
w powiecie Leżajsk (np. Brzóza Królewska i Wola Zarczycka) nowością
są tzw. kuchnie "wyrzucane". Zewnętrzna ściana od tylnej strony domu
nie pokrywa się wówczas z licem zrębu chałupy, ale zostaje wysunięta
przed niego na około 1 do 1,5 metra. Pozwoliło to uzyskać większą powierzchnię kuchni i ochronić sień przed ograniczeniem metrażu (tabl. III,
ryc. 4). Niektórzy użytkownicy tłumaczą takie rozwiązania ograniczoną
szerokością działek budowlanych i brakiem praktycznej potrzeby poszerzania całego domu.
Typ drugi, w którym kuchnia zajmuje całą powierzchnię pierwotnej
sieni, występuje przede wszystkim w części środkowej i południowo-wschodniej wideł Wisły i Sanu. Na pozostałym obszarze pojawia się
rzadko. Usytuowanie kuchni w miejscu sieni ma oparcie we wcześniejszej - przejściowo "kuchennej" - jej funkcji, ponieważ w niektórych
wypadkach umieszczano w sieniach piec, który w okresach letnich wykorzystywany był do przygotowania strawy dla inwentarza żywego, jak
też i dla ludzi (tabl. II, ryc. 5-6; tabl. IV, ryc. 1). Gotowanie strawy oraz
pieczenie chleba w sieniach stawało się zjawiskiem coraz bardziej trwałym. Wraz z powszechniejszym wprowadzeniem kuchni na szerszym
terenie wideł Sanu i Wisły, kuchenna rola sieni przedłuża się już na cały
rok. W związku z tym, podobnie jak i gdzie indziej, izba zostaje tu
zwolniona na stałe z funkcji kuchennych. Jednocześnie rodzi się konieczność przeprowadzenia w sieni-kuchni pewnych modyfikacji. Pierw'szą z nich jest sprawa oświetlenia, a potem pojawia się tendencja do
stawiania ganków. W układzie pieca widoczna jest dążność do przesuwania go w kierunku środka ściany dzielącej izbę od sieni i zmiany
czeluści pieca piekarskiego z równoległej na prostopadłą do izby. Towarzyszy tym zmianom likwidacja drzwi tylnych w sieniach przelotowych.
Plon
})/lrlynku
mics.:kalnego
Lasotvlakó'Ui
lHl
Omówiony
wyżej typ kuchni
rozwijał
się i dojrzewał
od schyłku
XIX W., ale dopiero z początkiem
XX stulecia roZ\.vinął się szerzej. Po
drugiej wojnie. choć w mniejszym
stopniu niż dawniej,
znajduje
nadal
iwntynuatorów
głównie wśród średniozamożnych.
W trzecim typie kuchnia
wydzielona
jest z części sieni i komory,
€\ventualnie
również z izby (tab!. III, ryc. 9-11; tab!. IV, ryc. 9-11).
Pojawienie
się kuchni
omawianego
typu następuje
stosunkowo
późno.
W \.vypadkach rzadkich przypada
ono na okres pierwszej
wojny, głównie na obszarze
południowo-zachodnim.
Rozwija
się natomiast
szerzej
w nowych, bogatszych
domach z okresu międzywojennego,
a na cały
teren rozszerza się po drugiej wojnie. Genetycznie
wiąże się on w pewnym stopniu z typem omawianym
w pierwszej kolejności,
a ulega przemianie wrn z z ogólnymi zmianami
funkcjonalnymi
wnętrza.
Po pierwszej wojnie
następuje
systematyczne
ograniczenie
gospodarczej
roli
komory, natomiast
poszerzają
się zadania kuchni,
przejmującej
z izby
część sprzętów, jak np. stół, krzesła, "ślubanek"
lub łóżko, półkę, szafkę
czy kredens
na naczynia
i sprzęt kuchenny.
V/zrasta
też dążność do
podkreślania
reprezentacyjności
izby, w związku z czym sień staje się
coraz częściej wyłącznie ośrodkiem komunikacyjnym
w obrębie sąsiadujących z nią pomieszczeń.
Zajęcie części izby na kuchnię nie należy do przypadków
częstych,
ale pozwala wyraźnie
zilustrować
wzrastającą
rolę kuchni. Wiązało się
to zwyJ<le z dążeniem do wygospodarowania
z komory dodatkowego
pomieszczenia
w postaci drugiej izby (tabl. IV, ryc. 8, 11).
Dążność do polepszenia
warunków
mieszkaniowych
wyraża się również \V innych zmianach. Jedną z nich jest pojawienie
się ganku, co jak wspomniano
już wyżej - narzuca się przede wszystkim
przy lokalizacji kuchni w całej przestrzeni
dawnej sieni. Funkcja
ganku polegała
głównie na osłonie wejścia do domu, stąd też początkowo
były to po
prostu wsparte
na słupkach
daszki. Potem dopiero nastąpiło
częściowe
CI nawet
całkowite zabudowanie
ścianek, co wiązało się też ze zmianami
konstrukcyjnymi.
Ganki stawia się zwykle już po zbudowaniu
domu.
::"Tapojedynczym
wieńcu grubszych
belek lub niewysokiej
podmurówce
z kamienia
montowano
z cienkich beleczek konstrukcję
ramową,
a następnie obijano ją deskami. Obicie mogło być pełne lub tylko częściowe
na wysokość około 1 do 1,3 metra od podłogi ganku. Wejście z drzwiami
umieszczano
zazwyczaj
równolegle
do frontu
domu (tab!. II, ryc. 6;
tab!. III, ryc. 10: tabl. IV, ryc. 2, 8; por. tab!. V, ryc. 2, 7), czasem zdarzało się też umieszczenie
go na wprost wejścia do sieni. Ganki późniejsze, z okresu międzywojennego,
zaopatrywane
są niekiedy
w szklane
okna.
W niektórych
domach
zamiast
ganku
stosuje
się wnęki
otwarte
l~O
JOZEF
FURDY<'i.\
w środku sClany licowej, zbliżone do tych, jakie w~'stępują
\V
budo\,'nictwie
Dołów
Sanockich 4. Wnęki
takie
pozostają
otw'arte
(okolice
Rozwadowa),
lub w nowszych
rozwiązaniach
-- oszklone.
Ganki
u Lasowiaków
są zjawiskiem
występującym
sporadvcznie.
Dalszym
przykładem
rozwoju
wnętrza
mieszkalnego
jest pojawienie
się drugiej izby. Już w końcu XIX w. trafiają
się rzadkie wypadki wykorzystania
komory
na drugą
izbę. Jedną
zajmują
wówczas
zwykle
starsi gospodarze
z małymi
dziećmi, drugą nowozałożona
rodzina
(syn
gospodarza
z żoną lub córka z mężem). Przeróbkd
komory na izb~, lub
budowa w nowym domu drugiej
izby w miejsce komory,
uzasadniona
jest komplikacjami
rodzinnymi
i gospodarczymi.
Dwie izb." z sienią
w środku bez komory
wewnątrz
domu (tabl. II, ryc. 6. 8-9), czasem
jednak z kuchnią wydzieloną
z sieni, ma analogie w architekturze
miejskiej. że wymienię
choćby współczesne
im przykłady
z Sokołowa Małopolskiego, Leżajska i Kolbuszowej
(tabl. V, ryc. 6. 8). Chałupa dwuizbowa
bez komory nie znalazła
w zasadzie liczniejszych
kontynuatorów.
Była
wynikiem
doraźnych
tylko
rozwiązań.
InaczeJ,
niż omówiona
powyżej,
przedstawia
się sytuacja
według
PoLskiego Atlasu Etnograficznego.
Na terenie
branego
tu pod uwagę
obszaru
zanotowano
mianowicie
występowanie
dwóch izb obok siebie.
Sień znajduje
się w środku, z jednej jej strony komora. z drugiej dwie
izby. Otwory drzwiowe
wszędzie w amfiladzie.
Podczas własnych
badań
terenowych
takiego układu jednak nie spotkałem.
Jest to, jak się ,,v.\'daje, inna, nietypowa
sytuacja,
o bardzo małym zasięgu~. Poprzednikiem
takiego rozwiązania
byłby układ: chlew, sień. izba, komora, gdy chle\,·
zamieniono
na komorę,
a komorę na izbę. U Lasowiaków
brak jednak
takich analogii.
Występują
one natomiast
w Kieleckiem,
na Podgórzu
i we wschodniej
części województwa
krakowskiego
6.
Przy omawianiu
nietypowych
i rzadkich
zjawisk
warto
zap'Jznać
się też bliżej ze wspomnianym
już przy opisie kuchni
planem
dwutraktowego
wnętrza,
znanego obok jednotraktów
już \V drugiej połowiE:
XIX W. w niektórych
wsiach południowo-wschodniej
cZf~ści wideł 'Wisły
i Sanu. Jednotrakty
ulegają
tam czasem
podziałowi
(ściany)
wzdłuż
całego budynku.
Część oddzielona
ma przede wszystkim
charakter
gospodarczy,
a jej szerokość odpowiada
mniej więcej 1i:) szerokości
całego
budynku.
Układ pomieszczeń
poprzecznych
pozostaje
taki sam: izba.
sień, komora w części mieszkalnej.
a stajnia.
chlew lub szopa z małą
,l R. Reinfuss,
nr 7-12, s. 138.
5
Polski
6
Por. Polski
Atlas
Z obozu naukowego
Etnograficzny,
Atlas
w
Weryni,
,.Polska
z. 2, Warszawa 1965, karta
op. cit., mapa nr 88.
Etnograficzny,
Sztuka
Ludowa"
37, mapa nr 90.
1950.
Plan
blldynkll
mieszkalnego
Fot. 1. Brzóza Królewska,
Fot. 2. Siedlanka.
Lasowiaków
dom zbudowany
dom zbudowany
okola 1870 r.
okola 1910 r.
JOZEF
FUHDYNA
sienią, lub tzw. "sionką" (w środku) w części gospodarczej (tabl. IV,
ryc. 7; tabl. V, ryc. 6). Z chwilą wprowadzenia kuchni istota podziału
zostaje utrzymana, jednak pomieszczenia gospodarcze zostają dostosow:ąn~ do usług mieszkalnych.
Zamienia się je na dodatkowy pokój
z kuchnią, pokój i komorę lub kuchnię i komorę (spiżarnię). ,J ednocześnie ulega redukcji dawna duża komora leżąca w części mieszkalnej obok
sieni, naprzeciw izby. Urządza się w niej najczęściej drugą izbę. Przemiany te są powolne i zbiegają się już w xx w. z przemianami w planach wnętrz na całym obszarze lasowiackim i poza nim.
Omówiona sytuacja wiązała się na obszarze południowo-wschodnim
z wyższymi aspiracjami mieszkaniowymi właściwymi bogatym gospodarzom, przy czym brak podstaw do wiązania jej genezy z terenem
Lasowial{ów, ponieważ zasięg występowania chałup tego rodzaju jest
mały i peryferyczny, a powiązania z tradycją nieuchwytne. Pewną
analogię stanowi tu dom oznaczony nr 6 na tabl. V (Leżajsk). W bliższym
sąsiedztwie wiejskim, może poza pewnymi podobieństwami w niektórych planach domów we wsiach powiatu ropczyckiego czy łańcuckiego,
trudno znaleźć dla nich bardziej przekonywujące porównania. Niektóre
domy kolonistów niemieckich, jak np. widoczny na tabl. V, ryc. 9 pozwoliłyby na snucie spekulacji o możliwej krzyżówce wzorów lokalnych
z obcymi. Z przykładów dalszych narzucają się pewne podobieństwa
z niektórymi rozwiązaniami planów z Krakowskiego w typach domów
tzw. "na dwa końce", występujących zwykle wśród średniozamoinych
chłopów, lecz bez wydzielenia tzw. małej sieni 7.
Ogólne przemiany społeczne i kulturowe, szybsze po pierwszej wojnie,
powodują postępujący zanik rozwiązań jednotraktowych.
Funkcja poszczególnych pomieszczeń ulega zmianie. Kuchnia, prócz gotowania strawy, służy również do spania. Tu domownicy spędzają teraz większą
część doby. Sień maleje i ogranicza swą rolę, stając się rodzajem przedpokoju. Komora traci na dawnym znaczeniu magazynu gospodarczego
zmieniając się na podręczny magazyn, związany przede wszystkim
z kuchnią (spiżarnia).
Wygospodarowana druga izba musi się w zasadzie pomieścić w tradycyjnym metrażu domu. Ponieważ jednak z tym faktem zbiega się
zanik komór i ograniczenie przestrzeni sieni, a także wprowadzenie
kuchni, powstają więc nowe, inne od dawnych rozwiązania. 'Wyróżnić
wśród nich można następujące przykłady:
a) Druga izba powstaje przez podział starej na dwa pomieszczenia.
Przykładów takich jest najwięcej i są one obecnie często stosowane
7 W.
Kwaśniewicz, Rozwój
wnętrza
domu chłopskiego
w latach 1880-1956, "Etnografia Polska" 1959, t. 2, s. 317.
w
ziemi
krakowskiej
Plan
budynku
1nzeszkalnego
Lasolviaków
123
w nowych domach (tabl. IV, ryc. 1-6). Podział następuje prostopadle
do ściany szczytowej domu, wskutek czego w ścianie szczytowej przybywa drugie okno. Drzwi w niektórych wypadkach do jednego pokoju
prowadzą od sieni, do drugiego od kuchni lub bezpośrednio z pierwszego
pokoju. W domach, gdzie kuchnia ulokowana jest w całej sieni, do
obydwu izb wejścia wiodą z kuchni (tabl. IV, ryc. 2), a w bardzo rzadkich
sytuacjach do obydwu izb od strony sieni, co było możliwe przy tradycyjnych sieniach pozostawionych w całej szerokości budynku lub przy
zajęciu części sieni przez jeden z pokoi (tabl. IV, ryc. 10).
b) Duża tradycyjna izba pozostaje niezmieniona, a nowa, bądź pokoik
powstaje w części frontowej lub (bardzo rzadko) w całym metrażu komory (tabl. III, ryc. 9, 11). Zamiast małej izby w wydzielonej z komory
części pomieszczenia może być urządzona np. pracownia stolarska (tabl. IV,
r~'c. 6). Wariantem tego układu jest zarówno podział dawnej izby, jak
też jednoczesny podział komory (tabl. IV, ryc. 8, 11). Mała izba posiada
okno bądź od strony frontowej jeżeli to możliwe, bądź od szczytu domu.
Drzwi do niej prowadzą, z reguły, z sieni.
c) Przy istniejącym zwykle podziale dużej izby mały pokoik urządzany jest w tylnej części dawnej sieni (tabl. IV, ryc. 9). Są to jednak
wypadki nietypowe i bardzo rzadkie, podobnie jak zajęcie na ten cel
części sieni, przy podziale dawnej izby (tabl. IV, ryc. 10).
W niektórych rzadkich wypadkach na skutek zajęcia części dawnej
izby przez kuchnię (co jest przykładem w pewnym stopniu odwrotnego
procesu niż wyżej opisany) i powstania drugiego pokoju z części komory
i ewentualnie sieni, ich układ jest prawie zawsze równoległy do ściany
frontowej domu (tabl. IV, ryc. 8, 11). Uwaga ta dotyczy niektórych rozwiązań przedstawianych w punktach b i c.
Inaczej przedstawia się sytuacja w małej grupie tradycyjnych budynków dwutraktowych występujących w części południowo-wschodniej
badanego obszaru. Dom, jak wyjaśniono to wyżej, podzielony jest tu
wzdłuż na wąską część gospodarczą i szerszą mieszkalną (z izbą, sienią
i komorą). W okresie opisywanym obecnie, część gospodarcza zostaje
czasem (rzadko) przystosowana do celów mieszkalnych. W jednym z pomieszcz.eń, sąsiadującym zwykle z izbą, urządza się pokoik. W domach
nowych, budowanych w oparciu o plan tradycyjny, dawna "część gospodarcza" ulega poszerzeniu, a komora likwidacji. Nawiązaniem do tradycji jest utrzymana czasem sień przelotowa, nie dzielona jednak na
dwie części.
Zwiększenie ilości izb w domach związane jest z nowymi potrzebami
i zmianami w funkcji poszczególnych wnętrz (np. chęć wydzielenia pomieszczenia tylko do celów sypialnych, innego do celów reprezentacyjnych, dla uczących się dzieci, starszych rodziców, pracy zawodowej itp.).
JOZEF
FURDYN A
Nowsze i zupełnie nowe rozwiązania domów coraz mmeJ przypominają planem typy tradycyjne. Wielokierunkowe przemiany społeczne
i kulturowe ostatnich kilkudziesięciu lat powodują - jak nigdy przedtem - zwłaszcza w ostatnim okresie, angażowanie się ludzi w nowe
kształtowanie wnętrza i całego domu. a ile w okresie międzywojennym
opisywane przemiany dotyczyły głównie chłopów bogatych, reemigrantów, wziętych rzemieślników itp. oraz mieszkańców wsi leżących bliżej
rozwijających się ośrodków przemysłowych (w końcu dwudziestolecia,
Centralny Ośrodek Przemysłowy - cap, przemysł wikliniarski okolic
Rudnika i Niska), a tyle obecnie dotyczą one przede wszystkim chłopów
małorolnych, którzy weszli do grupy chłopa-robotników. Ich możliwości
zarobkowe w przemyśle są większe, ponieważ mniej absorbuje ich ziemia;
bogatsi skoncentrowali się w pierwszym rzędzie na inwestycjach gospodarczych.
Mimo olbrzymich zmian spowodowanych działaniami wojennymi,
procent nowych, głównie murowanych domów mieszkalnych jest tu wyższy niż wzniesionych w całym okresie międzywojennym. Około 700/0
wszystkich domów na omawianym obszarze zachowuje jeszcze układy
tradycyjne, w zasadzie jednotraktowe z izbą, sienią, kuchnią i komorą.
Plany nowych domów nie przewidują już jednak zdecydowanie komór 8.
Szerokofrontowność budynku zostaje w zasadzie utrzymana. Sień zajmuje zwykle położenie po środku frontu, przed nią dość często stawia
się ganki.
Kończąc rozważania na temat planów lasowiackich chałup należy
dodać kilka uwag dotyczących powiązań tych planów z innymi terenami
Polski. Na niektóre zagadnienia zwrócono już uwagę przy omawianiu
sytuacji bardziej szczegółowych. Plan lasowiackiej chałupy mieszkalnej,
głównie starszego, tradycyjnego typu, wykazuje najwięcej podobieństw
z rozwiązaniami na obszarach sąsiednich, głównie w Lubelskiem, we
wschodniej części województwa Kieleckiego oraz w środkowej i wschodniej Rzeszowszczyźnie. Wydzielenie np. komory z części sieni w budynku
jednoizbowym z sienią (tabl. I B, ryc. 8) praktykowane było w całej
południowo-wschodniej i wschodniej części Polski w jej obecnych granicach 9. Układ późniejszej kuchni w tylnej części sieni (głównie w planach z izbą, sienią w środku i komorą) powszechnie stosowany przez
Lasowiaków, również ma miejsce w Lubelskiem, częściowo w Kieleckiem.
Związek ze środkową i południowo-wschodnią Polską podkreślają także
sienie przelotowe i późniejszy proces podziału wnętrza na dodatkowe
8 Ich role pełnią
najczęściej piętrowe piwnice stawiane poza domem mieszkalnym lub pomieszczenia wydzielane przy stajniach.
9 Polski
Atlas Etnograficzny,
op. cit., karta 38, mapa nr 9-!.
Plan
bUdynku
mieszkalnego
Lasowiaków
izby (pokoje), zanik komór i ograniczenie metrażu sieni. Podziały izby
na dwa pomieszczenia przy istniejącym również podziale sieni (głównie
na sień i kuchnię) praktykowane były i są obecnie - łącznie z ograniczeniem wielkości komór na rzecz dodatkowej izby - w szerszym zasięgu niż południowo-wschodnia część kraju. Spotyka się je również
w Krakowskiem, na Śląsku i w Polsce środkowo-zachodniej (zwykle
w domach starszych). Podziały izby łącznie z podziałem komory, ale bez
podziału sieni, mają już zasięg bardziej rozproszony, choć w zasadzie
podobny, z wyłączeniem jednak środkowo-zachodniej Polski, a sporadycznie pojawiają się w północno-zachodniej 10.
Poza związkami z chałupami wiejskimi czytelne są również związki
z budownictwem miejskim, a w pewnym stopniu z domami na wsi
specjalnie eksponowanymi, jak plebanie, organistówki itp. Wpływy budownictwa miejskiego dotyczą przede wszystkim chłopów zamożnych
we wsiach leżących w obrębie ściślejszych kontaktów z pobliskimi miasteczkami. Budynki miejskie, np. z terenu Sokołowa Małopolskiego,
Leżajska, KolbuszO\Nej, Cmolasu, Tarnobrzegu itp. reprezentują dla końca
XVIII i pierwszej połowy XIX w. ogólnie dwa kierunki. Pierwszy związany z jednotraktem, drugi z dwutraktem lub zbliżonymi do niego rozwiązaniami. Układy jednotraktowe o rozwiązaniach prostych, jak vvidoczny na tabl. V. ryc. 1-2 z początku XIX w., nie różnią się od analogicznych przykładów wiejskich z tego okresu i drugiej połowy XIX vJ. Tak
skromny jednak program mieszkalny należy w miasteczkach już co najmniej od połowy XIX w. zdecydowanie do rzadkości. Również plan widoczny na tabl. V, ryc. 3 jest dziś reprezentowany w wyjątkowych
przykładach, n podobnie rzecz ma się z planami przedstawionymi na
tabl. V. ryc. 4, 6.
Poza prymitywnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi
występujących
w obrębie miast budynków mieszkalnych istniały jednak od dawna bardziej skomplikowane rozwiązania dwu lub więcej traktowe, jakie przedstawia tabl. V, ryc. 4-5 lub 8. W przykładach tych istnieje dużo podobieństw do niektórych dawnych budynków wiejskich z przełomu XIX
i XX w. oraz czasów późniejszych (tabl. IV). Wpływy miejskie w zabudowniach nowszych potęgują się obecnie jeszcze bardziej, głównie
we wsiach leżących blisko miast.
Większość dawnych plebanii lub organistówek, budowana z drzewa
przez wiejskich cieśli, tkwi na ogół dość mocno w tradycjach lokalnego
budownictwa wiejskiego. Wyzbywa się jednak powiązań gospodarczych.
Plan domu jest tu bardziej rozczłonkowany, z reguły szerokofrontowy,
z sienią pośrodku. Obok sieni, zachowanej w całej szerokości budynku,
10
Polski
Atlas
Etnograficzny,
op. cit., karta
37, mapa nr 91.
l~G
JOZEY
Fot. 3. Wola Raniżowska,
Fot. 4. Chmielów,
FUR DYN A
dom zbudowany
dom zbudowany
około 1915 r.
około 1910 r.
Plan
hHcłynkH
-mi,eszkalnego Lrrsowi(!"~óu;
127
zwykle przelotowej. rozmieszczane są po obu jej stronach pozostałe pomieszczenia. Układy te reprezentuje tu w pewnym stopniu tabl. V, ryc. 7.
Porównując go z niektórymi późniejszymi domami chłopskimi stwierdzamy duże podobieństwo. Komplikuje je (jak i w niektórych planach
budynków miejskich) zachowana w nich długa sień, którą w nowszych
domach wiejskich spotyka się bardzo rzadko.
Koloniści niemieccy z końca XVIII w. mieszkający na terenie wideł
Wisły i Sanu wokoło 17 osadach, w zakresie planów wnętrz mieszkalnych ~ jak się wydaje ~ nie wywarli znaczniejszego wpływu na tradycje miejscowe. Liczyć się jednak należy z faktem, iż istniały w ich
domach pewne elementy, które - zwłaszcza w chwili wprowadzenia
kuchni do domu lasowiackiego - mogły odegrać rolę wzorów do naśladowania, np. posadzki, podłogi itp. We wszystkich niemal planach domów niemieckich (projektowanych
zresztą w oderwaniu od tradycji
niemieckich, a głównie bawarskich, skąd pochodziła większość osadników),
układ sieni i umieszczonej za nią w środku szerokości budynku kuchni,
jest analogiczny, jak w większości domów lasowiackich, gdzie kuchnie
wydzielone były z części sieni (tabl. IV, ryc. 3-5; tabl. V, ryc. 9-11).
Również rozkład otworów drzwiowych z sieni jest analogiczny. Na poczet tych wpływów możnabyewentualnie
przyjąć pewne podobieństwa
w późniejszym podziale dużej izby na dwie części.
Należy jednak stwierdzić, że ewolucja chłopskiego domu lasowiackiego była wynikiem przede wszystkim głębszych przemian społeczno-gospodarczych i kulturowych na wsi i jest z tymi przemianami organicznie związana oraz przez nie głównie określona.
W ciągu około stuletniego okresu, wziętego tu pod uwagę, plan domu
lasowiackiego przeszedł poważne przemiany. Dotyczyły one nie tylko
ilości i układu pomieszczeń, ale także ich wymiarów, proporcji itp., co
miało znów wpływ na całą bryłę budynku. Wczesne chałupy jednoizbowe
z sienią posiadały około 7 do 8 metrów długości, natomiast z komorą
były one około 3 do 3,5 m dłuższe. Ich szerokość wahała się od 4 do 5,5 m.
W końcu XIX w. wraz z rozrostem pieców i pomniejszeniem się w związku z tym metrażu izby, dążono do poszerzenia domu (uzyskiwał on od
5 do 6 m szerokości). O ile w dawnych sytuacjach powierzchnia izby
wynosiła około 20 m2, to obecnie wzrosła dość znacznie i wynosi od 25
do 30 m2 (łącznie z piecem, którego podstawa posiada od 5 do R m2).
Długość sieni równała się we wszystkich wypadkach szerokości domów,
szerokość jej natomiast wynosiła zwykle od 2,5 do 3 m, a czasem nawet
3,5 m w domach jednoizbowych. Wiąże się to głównie z wykorzystaniem
tego pomieszczenia przy młocce lub innych zajęciach gospodarczych, do
magazynowania słomy itp. Z chwilą jednak, gdy takie czynności przenoszono poza dom, sień ulegała zwężeniu, ale nie mniejszemu na ogół
JOZEF
FUHOYNA
niż do 2,5 m. W dalszym ciągu bowiem jej rola gospodarcza
była duża,
a poza tym wszelkie podziały (np. wydzielenie
chlewa lub pomieszczenia
-clla bydła, urządzenie
komory, czy potem kuchni) wymagały
utrzymania
odpowiedniej
jej szerokości.
Fot. 5. Łętownia,
dom stary z około 1925 r. i nO\vy z 19(;3 r.
Powierzchnia
komór w jednotraktach
symetrycznych
(komora naprzeciw izby, obok sieni) rożwnała
się zazvvyczaj około 2/;) powierzchni
izby, a w domach zamożniejszych
nieco więcej. Ponie'Naż szer()kość: izby
i długość komory była z reguły taka sama, zatem powierzchnia
użytkowa
komory wynosiła od 15 około 20 m2.
Tradycyjne
domy drewniane
jednotraktowe
z izbą, sienią i komorą
od końca XIX w. ulegają wydłużeniu
o 1 do 2 m. Pozostaje to głównie
w związku z wydzieleniem
kuchni i koniecznością
jej poszerzenia.
Pierwotnie kuchnia, lokalizowana
w cZl:;'ści sieni, zajmuje około połowy jej
metrażu.
Gdy sień posiadała
np. 2,5 ITI szerokości i 5.~ m długości, to
jej powierzchnia
wynosiła
blisko 14 m2, zaś powierzchnia
kuchni wydzielonej
połowę
tego. Kuchnia
zmieniają::
swą funkcje;
potrzebuje
wi~kszego
metrażu.
Powierzchni3
jej zwj~ksza
się zatem pQ\Vodując
równocześnie
wydłużenie
domu. \V okresie pierwszej
wojn.\' i póżniej,
\N domach
nowowznoszonych
powierzchnia
ta (łącznic z urz<1dzeniem
Plan
tlll(i!JHKH
mieszkalnego
Lasowiaków
12H
ogniowym) dochodzi mniej więcej do około 12 m2, a czasem jest nieco
większa, jak np. w wypadku
stosowania
kuchni
tzw. "wyrzucanej"
(tab!. III, ryc. 4), czy w przykładach
przedstawionych
na tab!. III, ryc. 7,
11. Lokalizowanie
kuchni na całej powierzchni
sieni nie wpływa w zasadzie na zmianę metrażu sieni. Natomiast
kuchnie wydzielone
z części
komory i z części sieni, z izby, czy wreszcie z części izby i części komory,
są zawsze duże i reprezentują
rozwiązania
naj późniejsze. Ich powierzchnie wahają się od 14 do 16 m2 (w niektórych
rzadkich wypadkach
przekraczają nawet tę wielkość), co w ogólnym planie domu stanowi około
1/4 całej powierzchni
mieszkalnej.
Posiadają
one zazwyczaj
od 2,5 do
około 3 m szerokości i od 4,5 do 5,2 m długości (tab!. III, ryC'. 10-11;
tabl. IV, ryc. 9-11).
Z wprowadzeniem
kuchni
wiąże się czasowe ograniczenie
funkcji
i powierzchni
komór, prowadzące
ostatecznie
do ich zupełnego
zaniku.
Jednocześnie
pojawia
się tendencja
do podziału
dużej izby na dwa
mniejsze pomieszczenia
oraz wydzielenie
izby głównie z części komory.
Podział dużej izby posiadającej
średnio (z wyłączeniem
domów starych
i uboższych) około 25 do 30 m2 następuje
jak powiedziano
wyżej prostopadle
do ściany szczytowej
domu. Nie jest to zazwyczaj
podział
przez środek .. Jedna z wydzielonych
części, przeznaczona
na sypialnię,
jest zwykle większa a 2 do 5 m2, druga reprezentacyjna,
mniejsza. PÓŹniej sytuacja się odwraca, więcej uwagi przywiązuje
się do reprezentacji.
Pokoik wydzielony z komory, a czasem i części sieni (np. tab!. III, ryc. 9,
11) jest siłą rzeczy niewielki i zajmuje około 10-12 m2 powierzchni.
Budynki wznoszone w okresie międzywojennym
i obecnie (głównie
murowane) są szersze od starszych, skutkiem
czego uzyskują bryłę bardziej zwartą i wydają się być krótsze niż dawne, choć rzeczywista
ich
długość nie jest mniejsza i wynosi od 15 do około 16 m, natomiast
szerokość od 7 do 9 m (por. bryłę budynków
na tabl. VI, VII, VIII oraz
fot. 1-5).
Zupełnie nowym zjawiskiem jest spiżarnia związana z obsługą kuchni.
Posiada ona zwykle od 6 do 8 m2 powierzchni.
Sień jak powiedziano
wyżej systematycznie
malejąc
zajmuje
obecnie około 1/2 części powierzchni
całego domu, podczas gdy w chałupach XIX-wiecznych
w budynkach
jednoizbowych
z sienią zajmowała
około 1/3, a przy planach
trójpomieszczeniowych
(izba, sień, komora)
1/5 - 1/6; już na przełomie XIX i XX w., po wyodrębnieniu
kuchni, wynosiła zaledwie 1/8 lub nawet 1/10.
9 -
Lud, t. ~9
130
JOZEF
FURDYNA
JÓZEF FURDYNA
THE PLAN OF THE HOUSE OF THE LASOVLĄKS FROM THE
MIDDLE OF THE NINETEENTH CENTURY TO THE
PRESENT DAY
(Summar
y)
An ethnographic group known as the Lasoviaks which inhabits the confluence
of the Vistula and San Rivers and an area to the east of the San did not have any
cultural identity until the nineteenth
century. Up until the second half of the
nineteenth century chimney-less cabins with a hole in the roof for smoke were
common in the villages of the Lasoviaks. They did not disappear until the beginning of the twentieth century. The floor plans of the houses were often primitive - consisting of one or two rooms (a living-room and an entrance hall) o:'
three rooms (living-roam-entrance
hall-bedroom). The houses generally had a wide
front and contained only one room.
At the end of the nineteenth century a kitchen appears inside the house and
quick becomes the common room. There is rarely a second room, but the richer
people sometimes have a front porch. The kitchen, which at first functions mainly
as a household chores room, soon becomes the main living-room as well. It is
made out of a part of the entrance hall and a part of the bedroom, the whole
entrance hall and bedroom or rarely a part of the living-room because in the SOlltheastern parts of the territory under discussion there is sometimes a second livingroom in place of the bedroom. The second room is also sometimes made by dividing
the original living-room into two rooms with a wall running from the front o: the
house to the back, and each room has separate windows.
In connection with the changes in the layout of the rooms there follows a partial change in the construction of hearths inside the house.
In the southeastern
and southern areas of the territory under consideration
where there were traditional through-hallways,
in addition to the one-room dwellings there also appear two-room dwellings as a result of dividing the house inte
living quarters (from the front to the back) and a kitchen. The later use o: the
kitchen for living purposes changes the plan of the house into a house with t\';O
living areas.
Disregarding
the present situation, especially recent years when there have
been rapid and basic changes in the traditional interiors as well as different kinds
of local variants within the traditional arrangements, the changes which have been
outlined briefly are connected organically with developments within the village and
social and cultural conditions. Such changes havenot
come about without external
influence.