http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3023.pdf
Media
Part of Dywany pani Tchórzewskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4
- extracted text
-
^
rajuHuTinsi/a
/ł\tovt^str\
2 2
11. 1. M o t y w y dekoracyjne d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h W i k t o r i i
T c h o r z e w s k i e j : 1—11 w y s t ę p u j ą c e na polach ś r o d k o w y c h , 12—25
występujące w bordiurach
Ewa Fryś-Pietraszkowa
DYWANY PANI TCHORZEWSKIEJ
napotykano
P o c h o d z i ł a z r o d z i n y szlacheckiej, k t ó r a o k o ł o r . 1880, g d y
d y w a n y dwuosnowowe z d ł u g i m i napisami w p l e c i o n y m i w bor-
W i k t o r i a b y ł a joszczo dziockiom, p r z o n i o s ł a się na nowo zakupione
diury.
gospodarstwo do Ł u z c k p o d Ł o s i c a m i , gdzio w t y m czasio parce
W czasie b a d a ń terenowych w okolicach Siedlec
Napisy
to i n f o r m o w a ł y
1
o wykonawczyni —
Wiktorii
Tchorzewskiej, zawioraly t o ż imię i nazwisko oraz miejsce
za
lowano f o l w a r k . N a przolomio X I X / X X w . k i l k a tkaczek w Ł u z
mieszkania w ł a ś c i c i e l k i , czasem p o j a w i a ł o się w n i c h t a k ż e miejsce
kach
w y k o n a n i a i d a t a . D a w n i t w ó r c y l u d o w i rzadko p o d p i s y w a l i swo
Według wspomnień mieszkańców
zajmowało
się
wyrobem
dywanów
dwuosnowowych.
tej w s i n a j w c z e ś n i e j
zaczęły
dziola, a na t k a n i n a c h raczej się to nio z d a r z a ł o . W a u t o r y z o w a
t k a ć dwie dziewczyny, W i k t o r i a K r y ń s k a i j e j r ó w i o ś n i c a W i k
nych
t o r i a G ł u c h o w s k a , k t ó r o n a u c z y ł y się t e c h n i k i dwuosnowowej
2
dywanach
zaobserwowano
szorog
i n d y w i d u a l n y c h coch
w zasobio m o t y w ó w , a z w ł a s z c z a w k o m p o z y c j i . Te dwa aspekty
„ g d z i e ś u j a k i o j ś k o b i e t y nazwiskiem D i a k ó w n a " .
Przolożona
s t a ł y się b o d ź c e m do bliższogo zainteresowania
tercjarek ze Zbuczyna, k t ó r a z n a ł a T c h ó r z o w s k ą
wspominała,
t k a c z k ą i jej
ż e t a n a u c z y ł a się zawodu u siostry popa, R o s j a n k i „ t a m gdzio
spuścizną.
Z fragmentarycznych w i a d o m o ś c i (uzyskanych u p a m i ę t a j ą
się u r o d z i ł a " . W p r a w d z i e obio informacjo n i o s ą jasne, alo wskazu
c y c h jeszczo T c h ó r z o w s k ą o s ó b , g ł ó w n i e k l i e n t e k i uczennic),
j ą jako nauczycielkę Tchórzewskioj osobę zamieszkałą w okolicach
czasem t r o c h ę n i e s p ó j n y c h , więc w m i a r ę m o ż l i w o ś c i sprawdza
Łosic związaną z duchowieństwom p r a w o s ł a w n y m ,
n y c h w d o s t ę p n y c h ź r ó d ł a c h w y ł o n i ł a się d o ś ć polna j e j s y l w o t k a .
z m a r ł a w c z o ś n i o , a z m ł o d s z y c h tkaczok w L u z k a c l i w y m i o u i a n o
W e d ł u g akt kościolnych
O l e c k ą , L e o n t y n ę T r ę b i c k ą , siostry B r o n i s ł a w ę i M a r i a n n ę Ł ę -
Wiktoria
Kryńska,
córka
Antoniego
Głuchowska
i K a t a r z y n y z Pniewskich, u r o d z i ł a się w r . 1877 w K o b y ł a n a c h
czyckio i i n . T k a c t w o zarobkowo uznano z o s t a ł o widocznie w tej
k o ł o Ł o s i c . W r . 1895, m i e s z k a j ą c w ó w c z a s w Ł u z k a c h , w y s z ł a
wsi za odpowiodnio zajęcio dla n i e z a m o ż n y c h szlachoianok. J a k o
za m ą ż za
Bronisława
Józefa
Tchorzewskiego
a z m a r ł a w r . 1945 w W ó l c e K a m i e n n e j .
3
z
Tcłiórzowa,
najlepsza
z nich
wlaśnio Wiktoria
„ d y w a n i a r k a " wskazywana b y ł a
parokrotnie
Kryńska.
201
I I . 2. D y w a n dwuosnowowy czerwono-czarny, 138 c m x 183 c m . Taigi W i e l k i e , w o j . siedleckie, w y k o n a ł a W i k t o r i a Tchorzewska o k .
r. 1910; i l . 3. D y w a n d w u o s n o w o w y r ó ż o w o - z i e l o n y , 128 c m X 175 c m , R a d z i k ó w W i e l k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a T c h o r z e w s k a ;
i l . 4. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z o w o - z i e l o n y , 147 em X 195 c m , T c h ó r z e w , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r.
1929. W bordiurzo n a p i s : T E N D I W A N N A L E Z I D O F E L I C 1 J A N N I W I S O K I A Z E P S I T C H Ó R Z E W A R O B I O N I D R U G I E G O
P A Z D ; i l . 5. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z y w o - c z a r n y , 140 c m X 297 c m , k o ś c i ó ł w K r z o s k u , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a
Tchorzewska w r. 1925. W bordiurzo napis: S E R A F I C K I O J C E S W I E N T I F R A N C T S K U M O T L S I E Z A N A M I A R O B I O N I 4
S I E P N I A T I S I O C D Z E W I E N T S E T N E G O D W U D Z S C 5 R O K U ; i l . 0. D y w a n d w u o s n o w o w y granatowo-zielony (fragment), T c h ó r z e w - P l e w k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska
202
Pe ś l u b i e W i k t o r i a p r z e n i o s ł a się do T c h ó r z e w a , rodzinnej w s i
m ę ż a , oddalonej o k o ł o 30 k m
o d Ł u z e k , a o k o ł o 18 k m
Siedlec. W e d ł u g
Tchorzewscy
słów synowej
byli
od
początkowo
b i ł y " . „ N a g l e z m a r ł a , nio b y ł a stara, ze z m a r t w i e n i a " , n i e d ł u g o
po śmiorci jedynego s\ua, zabitego przez N i e m c ó w p o d koniec
w o j n y . Miło wspomir.a j ą s y n o w a : „ t o b y ł człowiek n i e k ł ó t l i w y ,
„ b a r d z o biedni, żyli z pracy r ą k " , s t ą d umiejętności
tkackie
p r a w c o w i t y , j a j ą bardzo l u b i ł a m . . . j a k o t e ś c i o w a to b y ł n a p r a w d ę
W i k t o r i i b y ł y szczególnie przydatne.
dywany
c z ł o w i o k " . .Autorytetem i uznaniem cieszyła się t a k ż e w ś r ó d s ą
W tej o k o l i c y
dwuosnowowo nie b y ł y w ó w c z a s zjawiskiom c z ę s t y m , jest w i ę c
s i a d ó w i znajomych ze w z g l ę d u na s w o j ą p r a c o w i t o ś ć i u m i e j ę t
p r a w d o p o d o b n o , że Tchorzewska w tej s y t u a c j i zo w z g l ę d ó w re
ności:
k l a m o w y c h u m i e s z c z a ł a swojo nazwisko na t k a n i n a c h . P ó ź n i e j
u z n a w a l i , m i a ł a wielkie z d o l n o ś c i " , „ p a n i T c h ó r z o w s k ą
zapewno s t a ł a się o s o b ą z n a n ą i m i a ł a w y s t a r c z a j ą c ą ilość z a m ó -
p i ę k n o d y w a n y , n i k t nio r o b i ł t a k ślicznio j a k ono,, nawot t a
w i o ń , bo rzadziej p o d p i s y w a ł a swe w y r o b y . Po k i l k u n a s t u latach
siostra zo Z b u c z y n a " .
„pani
Tchorzewska
to
była
zacna osoba, wszyscy
ją
robiła
ciężkiej p r a c y i o s z c z ę d z a n i a T c h ó r z o w s c y p r z e n i e ś l i się do poblis
W d o m u r o d z i n n y m z o s t a ł po naszoj tkaczce t y l k o jodon,
kiej wsi W ó l k a K a m i e n n a , gdzie z a k u p i l i spore, j a k na miejscowo
bardzo zniszczony d y w a n . W p r a w d z i e h o d o w a ł a owce i m i a ł a s t ą d
w a r u n k i , gospodarstwo, o k o ł o 16 ha z i e m i . N i e b a g a t e l n y u d z i a ł
w ł a s n ą w e ł n ę , alo d y w a n y robione o d czasu do czasu dla siobie
w tej t r a n s a k c j i m i a ł y z a r o b k i W i k t o r i i , „ p a n i Tchorzewska t o
d a w a ł a „ n a o f i a r ę " do okolicznych k o ś c i o ł ó w . N i o z d ą ż y ł a nawot
się dobrzo na d y w a n a c h d o r o b i ł a " . J a k wspominano, n a j c h ę t n i e j
u t k a ć d y w a n u obiecanego synowej. D o r o b e k Tchorzewskiej za
b r a ł a n a l e ż n o ś ć w z b o ż u , nio u f a j ą c s t a b i l n o ś c i p i o n i ą d z a . D a t y
c h o w a ł się jodnak w rodzinach o s ó b , k t ó r y m t k a ł a d y w a n y na
przonoein nie u d a ł o się u s t a l i ć , m i a ł y one miojsco w czasio p i e r w
z a m ó w i e n i e , a t a k ż o w k o ś c i o ł a c h . Ł ą c z n i o w k i l k u n a s t u wsiach
szej w o j n y ś w i a t o w e j ł u b w k r ó t c e po j o j z a k o ń c z o n i u . W n o w y m
w okolicach Siodlec, Ł o s i c i Ł u k o w a d o k u m e n t o w a n o 6 d y w a n ó w
miejscu
d w u o s n o w o w y c h sygnowanych przoz t ę t k a c z k ę i 12 dalszych,
zamieszkania
Tchorzewska
mimo zwiększonych
obo
w i ą z k ó w gospodarczych n a d a l intensywnie z a j m o w a ł a się tkac
o d n o ś n i o k t ó r y c h pewno jest a u t o r s t w o T c h ó r z e w s k i o j ,
t w e m , „ p a n i Tchorzewska t k a ł a w c i ą ż d y w a n y , g o s p o d a r o w a ć
n a n y c h w l a t a c h 1900—1940. N i o jest to d u ż a część jej prac
nio l u b i ł a , nio o d r y w a ł a się o d p r a c y , gospodarstwem
zajmował
jeżeli w e ź m i e się p o d u w a g ę , że w y k o n y w a n i o d y w a n u t r w a 1—2
się m ą ż " ; „ n a w e t j a k o staruszka t k a ł a d y w a n y , samo j e j się r o
t y g o d n i , a j a k w i e l o k r o t n i e p o d k r e ś l a l i r o z m ó w c y , Tchorzewska
wyko
203
П. 7. D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-czarny (fragment;), k o ś e i ó l w Z b u c z y n i e , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a
d u ż o czasu s p ę d z a ł a p r z y krosnach
i m i a ł a wiolo
zamówień.
inetryczny
o
dosyć
Tchorzewska
skomplikowanym rysunku,
umieszczany
Cechy j e j r ę k i znajdujemy j e d n a k w w i o l u i n n y c h d y w a n a c h
najczęścioj n a ś r o d k u d y w a n u , a w ó w c z a s często w d o d a t k o w y m
w tej o k o l i c y , k t ó r y c h a u t o r s t w a nie z a p a m i ę t a n o .
o t o k u z g w i a z d k a m i (ił. 1/4, 4a; i l . 4, o). Czasem p o w t ó r z o n y
W zasobie m o t y w ó w zdobniczych stosowanych przoz W i k t o r i ę
T c h o r z e w s k ą sporo jest znanych z i n n y c h d y w a n ó w
dwuosno
jest t a k ż o w n a r o ż a c h p o ł a ś r o d k o w e g o d y w a n u , alo w ó w c z a s
ś r o d e k j e j jest i n n y . N i e s ą d z ę , a b y t e n m o t y w z o s t a ł zaprojekto
w o w y c h . K i l k a z n i c h znajduje się w zestawie u s t a l o n y m dla
w a n y samodzielnie przoz t ę t k a c z k ę , n i e ł a t w o j e d n a k u s t a l i ć jego
r z e m i e ś l n i c z y c h w a r s z t a t ó w w B r a ń s k u w identycznej postaci,
p r o w e n i e n c j ę . B y ć m o ż o , z o s t a ł przeniesiony z d y w a n u
a t o d u ż y k r z y ż z b u d o w a n y z czterech p a l m e t , bardzo c z ę s t o na
wschodniego, z d a r z a ł y się b o w i e m t a k i e w k o ś c i o ł a c h , a czasem
dywanach
w y k o r z y s t y w a n y oraz m a ł y
krzyżyk
o
ramionach
z liści ( i l . 1/1, G).* Swoiście i n t e r p r e t u j e Tchorzewska
rozotę
typu
i w drobnoszlacheckich d o m a c h , ale b o z p o ś r e d n i e g o ź r ó d ł a inspi
r a c j i nie znaloziono. Bardzo charakterystyczno
dla warsztatu
w i r o w ą z tego samego zasobu, u k ł a d a j ą c j e j r a m i o n a p a r a m i ,
Tchorzewskiej s ą p o n a d t o w ą s k i o szlaki geometryczne, stosowano
a g a ł ą z k ę z p ą c z k i e m przedstawia w formio bardziej zgeomo-
w b o r d i u r a c h , a m i a n o w i c i e meandor, p l e c i o n k i - l a ń c u s z k i o gra
5
t r y z o w a n e j ( i l . 1/3, 2 2 ) . Powno p o d o b i o ń s t w o z n a l o ź ć
można
t a k ż e w formio liściastej g a ł ą z k i z t y m , żo Tchorzewska u ż y w a ł a
k i l k u j e j o d m i a n , a ponadto p o s t ę p o w a l i z n i ą bardzo swobodnio,
założnio o d p o t r z e b y p r z e t w a r z a j ą c
j ą lub upraszczając,
w ł a ś c i w i o n a ś w i o t l i ć k o m p o n o w a n o pole
Podobnio
postępuje
z jochiym
kratką
Bordiurę
d y w a n u b u d o w a ł a Tchorzewska zawszo z trzech
lub czterech s z l a k ó w , w t y m jodon szeroki. W szorokim pasie
8, i l . 3, 5).
najczęścioj umioszczala w s p o m n i a n y w y r a z i s t y zygzak ( w y s t ę p n j o
goomotrycziiycli,
w 11 d y w a n a c h n a 18 r o z p a t r y w a n y c h ) , rzadziej zgoometryzo-
k t ó r y z drobnego p o d w ó j n e g o k r z y ż y k a rozrasta
romb wypołnkmy
k r o p k a m i ( i l . 1/13, 20, 2 1 , 19a—c, 14).
aby
( i l . 1/7,
z motywów
n i a s t y c h l u b o w a l n y c h o g n i w a c h , czy pasy serc u z u p e ł n i a n y c h
się w spory
( i l . 1/11, i l . 8). Stosunkowo
często
w a n ą g a ł ą z k ę l u b w i ć r o ś l i n n ą , a raz t y l k o z a s t o s o w a ł a t u szlak
ukośnio ustawionych k w a d r a t ó w
( i l . 1/25,
i l . 8). W
wąskich
s p o t y k a n y w b o r d i u r a c h joj d y w a n ó w w y r a z i s t y zygzak uzu-
szlakach
p o l n i o n y uproszczonymi g a ł ą z k a m i ( i l . l/23a i b) znany jest r ó w
p o j a w i a się ł a ń c u c h z g r a n i a s t y m i o g n i w a m i i to p r z e w a ż n i e
nioż w podobnej
Tchorzewska
na z e w n ą t r z , od strony k r a w ę d z i oraz w ą s k i zygzak ( i l . 1/21, 13),
stosuje go w d w ó c h odmianach r ó w n o c z e ś n i e , p r z y c z y m j e d n ą
n a t o m i a s t meander i sorduszka w y s t ę p u j ą t y l k o w pasie w o w -
umieszcza na b o r d i u r a c h w z d ł u ż n y c h ,
nętrznym. W zewnętrznym
formio
z dywanów
brańskich.
d r u g ą n a poprzocznych
(11. 2, 3, 5). Jost j e d n a k w zospolo m o t y w ó w
Tchorzewskiej
obrzeżających
szoroki, n a j c z ę ś c i e j
szlaku w z d ł u ż n e g o
dzące
° d jej d y w a n ó w nio s p o t y k a n o , n a t o m i a s t p r z e j ę ł y j o t k a c z k i
o z d o b i ł a r y s u n k i e m ł y ż k i i widolca.
Przedo w s z y s t k i m w s k a z a ć t u trzeba rozbudowany m o t y w goo-
204
dywanach)
boku dywanu
l o k o w a ł a zazwyczaj Tchorzewska swoje i n s k r y p c j o , sporo b u
k i l k a m o t y w ó w o r y g i n a l n y c h , k t ó r y c h na starszych t k a n i n a c h
m ł o d s z e o d nioj i na ogól b ę d ą c o z n i ą w b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t a c h .
(w 16
zastrzożeń
pod względem
ortografii.
Jedoń
z
napisów
W k o m p o z y c j i ś r o d k o w e g o pola T c ł i ó r z e w s k a w y r a ź n i o p r e
f e r o w a ł a u k ł a d o ś r o d k o w y , o p a r t y na d w ó c h osiach
symetrii.
W najprostszym u j ę c i u , z n a n y m t a k ż e z w i e l u d y w a n ó w innego
a u t o r s t w a s ą to rogularnie rozmieszczone k r z y ż o z p a l m o t , alo
n a w o t t ą b a n a l n ą k o m p o z y c j ę Tchorzewska c h ę t n i e wzbogaca
przynajmniej dwoma i n n y m i m o t y w a m i (il. 2 ) . Przeważnie jednak
na ś r o d k u pola umieszczony m o t y w jest obwiodziony d o d a t k o w y m
o t o k i e m z w a r t y m , albo t e ż l u ź n y m w i a n k i o m g a l ą z o k a w n a r o ż a c h
umieszczone są wydatniojsze a k c e n t y ( i l . 3 , 8 ) . Jak j u ż wspom
niano, przy zachowaniu o g ó l n o j s y m e t r i i u k ł a d b y w a u r o z m a i c a n y
przoz z m i a n ę f o r m y d r o b n y c h m o t y w ó w u z u p e ł n i a j ą c y c h . W p i ę
ciu dywanach T e h ó r z e w s k i o j
s p o t y k a m y r e g u l a r n y u k ł a d sza
c h o w n i c o w y w kracie prostoj ł u b u k o ś n o j , łctóroj oka
niane są na przemian d w o m a m o t y w a m i
wypeł
( i l . 6, 7 ) . W j e d n y m
z t a k i c h d y w a n ó w , w y k o n a n y m dla k o ś c i o ł a w Pruszynio, dato
w a n y m na r o k 1 9 0 2 , na ś r o d k u w t r z y k r o t n i e w i ę k s z y m od pól
k r a t y kwadracie umieszczono p a l m e t o w y k r z y ż . Jost to
naj
starszy w t w ó r c z o ś c i T c h ó r z o w s k i e j p r z y k ł a d specjalnego pod
kreślania środka dywanu.
Ciekawe r o z w i ą z a n i e k o m p o z y c y j n o , n i o p o w t ó r z o n o w znanych
nam
pracach
Tchórzowskioj,
przedstawia
dywan
znaleziony
w Celinach ( i l . 8). W u k ł a d z i e n a w i ą z u j ą c y m do u k o ś n e j k r a t y
są t u rozmieszczone k r z y ż e palmetowe odmiennogo ni*co k s z t a ł t u ,
alo ś r o d e k u k ł a d u , mocno p r z e s u n i ę t y w s t o s u n k u do geome
trycznego, s t a n o w i o b r a m o w a n y k r z y ż y k z liści. W o l n e miejsca
p r z y brzegu pola w y p e ł n i o n o k i l k u d r o m r y m i m o t y w a m i . Z a m y
k a t ę c a ł o ś ć dobrze d o b r a n a b o r d i u r a .
U p o d o b a ń io Tchorzewskiej do u k ł a d ó w o p a r t y c h na
dwóch
osiach s y m e t r i i stawia j ą w grupie pierwszych t w ó r c z y ń d y w a n ó w
zwanych k a p o w y m i
dlatego, że wzorowane s ą n a ornamentyce
fabrycznych к а р do n a k r y w a n i a p o s ł a ń . S t w o r z y ł a j e d n a k w tej
dziedzinie w ł a s n y t y p , u k ł a d a j ą c w z ó r z m o t y w ó w o
tradycyjnym
charakterze. D r u g a i s t o t n a cecha t w ó r c z o ś c i Tchorzewskiej
to
9 D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-zielony, 1 3 0 c m X 2 0 6 c m .
Celiny, w o j . siedleckie, w y k . T e k ł a R a d z i k o w s k a w r . 1 9 3 3 ,
W bordiurze n a p i s : T E N D Y W A N N A L E Ż Y D O M A R Y A N N Y
K R A Z U S K I E Y ZE W S I C E L I N Y PA
swoboda k o m p o z y c j i , g r a n i c z ą c a niokiody n i e m a l z n i e d b a ł o ś c i ą .
Zachowując bowiem ogólną symotrię i dbając o właściwe naświet
lenie pola
zdobniczego
zmienia,
albo
i przotwarza
motywy
stosownie do d o r a ź n o j p o t r z e b y , czy t e ż nowogo p o m y s ł u . W i ę k
szość tkaczek kopiujo mechanicznie z a m ó w i o n y w z ó r dostarczony
przez k l i o n t k ę , lub w y b r a n y przez n i ą z posiadanych d y w a n ó w
i n a t y m t l o Tchorzewska w y b i j a się zdecydowanie.
S w ó j w z o r n i k i i n d y w i d u a l n o cechy t w ó r c z e p r z o k a z a ł a W i k
t o r i a Tchorzewska uczennicom. M i a ł a i c h conajmnioj t r z y , A n n ę
M a t e j k o (ur.
1 9 0 2 ) ze Z d a n , p ó ź n i e j s z ą P i c c h o w i c z o w ą ,
osiadła w Wólce Kamiennoj, Teklę Starzcwską z
która
Tchórzewa,
0
I ° v . K a r p o w i c z o w ą , I I v . R a d z i k o w s k ą ( z m a r ł ą w r. 1 9 8 4 w w i e k u
o k o ł o 8 6 l a t ) , k t ó r a p r a c o w a ł a w Zomhraeh oraz t e r c j a r k ę
zo
Zbuczyna J ó z o f ę Maciojczuk ( 1 9 0 2 — 1 9 6 2 ) . Do takiej n a u k i „ d u ż o
c h ę t n y c h nio b y ł o , bo to jost b r u d n a i c i ę ż k a p r a c a " w e d ł u g
słów jednej z s ą s i a d e k T e h ó r z e w s k i o j , o b s e r w u j ą c y c h j o j d z i a ł a l
n o ś ć . O okrosio n a u k i A n n y Piochowicz o p o w i a d a ł jej m ą ż : „ z a
p a n n y l a t a ł a do T e h ó r z e w s k i o j i p o m a g a ł a jej w gospodarstwie,
bo t a m nio b y ł o k o m u r o b i ć . . . d o s k o c z y ł a , k r o w ę w y d o i ł a , w gos
podarstwie p o m o g ł a , z a c z ę ł a s n u ć o s n o w ę , to z n ó w cewki s p o s o b i ć
i t a k p o w o l i n a u c z y ł a się t y c h d y w a n ó w " , a pierwszy samodziolny
d y w a n u t k a ł a dla p e w n o ś c i z n i c i p a r c i a n y c h , ż e b y nio z n i s z c z y ć
wolny.
Podobnio w s p o m i n a ł a
lata nauki Radzikowska:
„bio-
g a ł a m do niej co raz, to cewki z w i j a ć , s n u ć o s n o w ę , to z n ó w coś
w gospodarstwie p o m ó c " . Po k i l k u m i e s i ą c a c h takiego t e r m i n o
w a n i a Tchorzewska p r z y j ę ł a j ą za o p ł a t ą do n a u k i . „ K o s z t o w a ł a
mnie t a n a u k a k r o w ę , k t ó r ą m i a ł a m d o s t a ć na w y p r a w ę , ale nio
ż a ł u j ę , bo t a n a u k a dala m i d o b r y chleb w ż y c i u " . P r a k t y k o w a ł a
8 D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-fioletowy, 1 3 7 cm X 1 8 4 c m
kościół w R a d z i k o w i e W i e l k i m , w o j . siedleckie. W bordiurzo
napis: T E N D I W A N RO B I Ł A W I K T O R I A T C H O R Z E F S K A
A N A L E W DO AM>1ELI K R A S N O D E M S K I
przoz c a ł ą z i m ę , a od wiosny t k a ł a j u ż w s p ó l n i e zo s w o j ą m i s t r z y
n i ą . T r w a ł a t a w s p ó ł p r a c a przoz p a r ę ł a t , do czasu
wyprowadzki
Tchorzewskiej do W ó l k i K a m i o n n e j . R a z o m z r o b i ł y m . i n . w i o l k i ,
205
I I . 10. D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-czarny, 135 c m x 175 c m , W ó l k a K a m i e n n a ,
w o j . si^dliecke, w y k . A n n a ł u e e h o w i c z
zszywany z k i l k u części d y w a n ,,w i a b l i e z k i " czyli w k r a t ę , do
w e n c j i , j a k m o ż n a oconić na podstawie znanych prac, w y k a z y
k t ó r o g o ś z okolicznych kościołów.
w a ł a R a d z i k o w s k a , k t ó r a p r z e j ę ł a o d swojej m i s t r z y n i r ó w n i o ż
W t w ó r c z o ś c i trzech w y m i e n i o n y c h tkaczek bardzo w y r a ź n i o
charakterystyczną
elastyczność
komponowania,
chociaż
nio
w i d o c z n y jest w p ł y w w a r s z t a t u Tchorzewskiej, k o r z y s t a ł y bo
p r z y c h o d z i ł o j e j t o ł a t w o ; „ j a k się k w i a t y u k ł a d a , trzeba sobio
w i e m w d u ż y m s t o p n i u z jej w z o r ó w i u k ł a d ó w . N a j w i ę c e j i n
g ł o w ę dobrze n a ł a m a ć " , a n a j w i ę k s z a t r u d n o ś c i ą b y ł o dla niej
206
r o z ł o ż e n i e szlaku w n a r o ż n i k u b o r d i u r y . Ta sama t k a c z k a w czasie
w y w i a d u o ś w i a d c z y ł a , żo nie w p l a t a w d y w a n y ż a d n y c h dat ozy
n a p i s ó w , „ b o t o za d ł u g a r o b o t a " , niemniej w k i l k u jej pracach
t a k i e i n s k r y p c j e spotkano.
Brakuje
informacji
o uczennicach W i k t o r i i
Tchorzewskiej
z wczosnogo okrosu j o j p r a c y w Ł u z k a c h . W o wsi toj zanotowano
wprawdzie,
żo
m ł o d s z a ze w s p o m n i a n y c h
sióstr
Łęozyckich,
M a r i a n n a (ur. o k . 1880) u c z y ł a się u nioj w ł a ś n i e , ale w rodzinie
tej t k a c z k i w y m i e n i a n a jest inna nauezyciolka z L u z o k . J a k k o l
wiek b y ł o , w p ł y w y w a r s z t a t u T c h ó r z o w s k i e j widoczne s ą bardzo
w y r a ź n i o nio t y ł o w d y w a n a c h M a r i a n n y z Ł ę c z y c k i c h
Wierzbic
k i e j , k t ó r o m a ł o z n a m y , ale i i m y c h tkaczek z jej r o d z i n y , z w ł a s z c z a
6
siostry i c ó r k i . M o ż n a w i ę c s ą d z i ć , że siostry Ł ę c z y c k i e doskonale
z n a ł y t w ó r c z o ś ć T e h ó r z e w s k i o j i o z o r p a ł y w z o r y z jej d y w a n ó w .
Najbardziej w s z e c h s t r o n n ą i n a j l o p s z ą chyba t k a c z k ą p o c h o d z ą c ą
z toj r o d z i n y jost Holena M i ł k o w s k a
(ur.
1911),
zamieszkała
w Chybowio k o ł o Sarnak. T k a c z k a ta, dobrze c z u j ą c się z a r ó w n o
w
wykonywaniu
„kapowych"
wzorów
próbowała
tradycyjnych
ponadto
jak
i
realizować
współczesnych
własne
pomysły
(il. 13).
Tchorzewska p r a c o w a ł a przodo w s z y s t k i m dla swojej, drobnoszlacheckiej spoloozności, jej uczennico j u ż dla szerszego k i ę g u
odbiorców
wiejskich,
bowiem
po
ostatniej
wojnio
światowej
d y w a n y dwuosnowowo r o z p o w s z e c h n i ł y się t a k ż e w rodzinach
c h ł o p s k i c h . Charakterystyczny w z o r n i k W i k t o r i i T c h ó r z o w s k i e j ,
k o n t y n u o w a n y przez uczennice z n a l a z ł uznanie na
określonym
obszarze Zachodniego Podlasia i Z i e m i Ł u k o w s k i e j , a jogo
m o n t y znajdujemy
jeszcze obocnio w
twórczości
p o ś r e d n i o z w i ą z a n y c h z jej o s o b ą tkaczek. N i e
frag-
niektórych,
rozpowszechnił
się j e d n a k na dalszych terenach Podlasia, p o z o s t a j ą c zjawiskiem
lokalnym.
Twórczość
Wiktorii
Tchorzewskiej
i joj
„szkoły"
t k a c t w a artystycznego zdocydowalam się o p r a c o w a ć m i m o wielu
I I . 13. D y w a n d w u o s n o w o w y z ó l t o - b r ą z o w y (fragment), C h y b ó w
w o j . bialskopodlaskie, w y k . H e l e n a M i ł k o w s k a w r . 1962
P R Z Y
1
A r c h i w u m P r a c o w n i I S P A N w K r a k o w i e , Zospolu D o k u
m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j . M a t e r i a ł y z obozu naukowo-badawczogo z 1961 r. u z u p e ł n i o n o b a d a n i a m i t e r e n o w y m i a u t o r k i
w r. 1986
2
T k a n i n y dwuosnowowe z w t k a n y m i m i e n i e m i nazwiskiom
w y s t ę p u j ą m . i n . w okolicach Ł o m ż y i Grajewa, ale d o t y c z y ono
raczej w ł a ś c i c i e l a d y w a n u .
3
K s i ę g i m e t r y k a l u o k o ś c i o ł a parafialnego w G ó r k a c l i kolo
Losie ( a k t ś l u b u , r. 1895 poz. 5) i k o ś c i o ł a parafialnego w Zbuczynio kolo Siedlec (akt zgonu, r. 1945, poz. 34).
4
Zofia C i o ś l a - R e i n f u s s o w a , Brańskie
dywany
dwuosnowowe,
„ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X I , 1957 n r 2, t a b ] , i / 2 2 , 12
5
j a k w y ż e j , t a b l . 2/15,4
l u k i z n a k ó w zapytania, t r a k t u j ą c j ą j a k o p r z y e z y n o k do
za
7
gadnienia k r ą ż e n i a w z o r ó w t k a c k i c h .
IS Y
6
M a r i a n n a W i e r z b i c k a przokazala u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i e swej
siostrze B r o n i s ł a w i e M i ł k o w s k i e j oraz swojoj c ó r c e Czesławie
Palowskiej (ur. 1902) z a m i e s z k a ł e j w Rogoznoczce kolo M i ę d z y
rzeca Podlaskiego. B r o n i s ł a w a M i ł k o w s k a z k o l e i n a u c z y ł a
t k a c t w a dwuosnowowego c ó r k i H e l e n ę i M a r i ę . Wszystkie t r z y
m i e s z k a ł y w Chybowio kolo Sarnak. Trzecio pokolenie tkaczek
d y w a n ó w w t o j rodzinie reprezentuje w n u c z k a M a r i a n n y , W a c ł a
w a z L i p i ń s k i c h Sikorska, urodzona w r. 1944 w R a c z y n a c h ,
a z a m i e s z k a ł a w Grabowcu k o ł o P a p r o t n i , k t ó r a u c z y ł a się
u swej c i o t k i P a w ł o w s k i e j .
Aleksander B ł a c h o w s k i , Niektóre typy tkanin
dekoracyjnych,
przykład krążenia wzorów we współczesnej
sztuce ludowej, „ R o c z n i k
M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u " , zeszyt 5, 1973, s. 37—38
i dalsze.
7
F o t . : ,T. Ś w i d e r s k i , ił. 1—3,
5 — 13
207