-
extracted text
-
„Etnografia
MIROSŁAWA
P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1
POSERN - ZIELIŃSKA
WKŁAD
INDIAŃSKIEJ HISTORIOGRAFII W
DZIEJÓW PODBOJU A M E R Y K I
Na marginesie
polskich
wydań
kronik
i relacji
POZNANIE
o
konkwiście
Konkwista zapoczątkowała nowy etap w dziejach kontynentu amery
kańskiego. Zniszczona w wyniku podboju i europejskiej kolonizacji k u l
tura przedkolumbijskich Indian stała się jednak twórczym składnikiem
dorobku współczesnych latyno-amerykańskich narodów. Wiele jej ele
mentów weszło ponadto na trwałe do kultury światowej, dając t y m
samym wyraz znaczeniu i roli indiańskich zdobyczy cywilizacyjnych.
Nie zawsze jednak doceniano je współmiernie do ich realnego wkładu
w kulturę ogólnoludzką, na co nie bez wpływu pozostawały koncepcje
„prymitywizmu" oraz „ahistoryczności" i niższości kulturowej ludów
kolorowych. Wkład ten podkreśla się coraz częściej w dążeniu do zburze
nia dotychczasowych stereotypów, wskazując przy tym na takie dzie
dziny, jak uprawa ziemi, medycyna, geografia, architektura, plastyka
i muzyka, gdzie komponenty indiańskie do dziś odgrywają dość znaczną
rolę .
i
1
(i ii %
Zwraca się również coraz większą uwagę na piśmiennictwo Indian,
widząc w n i m świadectwo kształtowania się zaczątków literatury, filo
zofii, a nawet historiografii. Nieliczne zachowane do dziś przedkolumbijskie manuskrypty i kamienne inskrypcje nie mogą jednak, rzecz zrozu
miała ze względu na swą fragmentaryczność, stanowić podstawowych
źródeł poznania indiańskiego dorobku literackego. Toteż szczególną rolę
w dziele poznania historii przedkolumbijskich cywilizacji Ameryki
Środkowej i Południowej oraz ich tragicznego upadku odgrywają auten
tyczne, indiańskie źródła pisane, które już w całkowicie nowej formie
1
P r o b l e m a t y k ą t ą z a j ę l i s i ę ostatnio u c z e n i r a d z i e c c y . P o r . K u l t u r a
Wkład
koriennogo
nasielenija
r e c . tej p r a c y W . D y n o w s k i ,
Amieriki
„Etnografia
mirowuju
kulturu,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964,
omówienie A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i ,
sięcioleciu,
w
Amerykantstyka
P o l s k a " , t. 11: 1967,
s.
458.
Moskwa
indiejcieto.
1963;
oraz
s. 363—369; a t a k ż e
radziecka w
ostatnim
dzie
244
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELIÑSKA
powstały w okresie hiszpańskiej końkwisty. Piśmiennictwo to, najczę
ściej w postaci kronik i relacji, reprezentowało niepoślednie walory
historiograficzne, dostarczając unikalnych nieraz informacji.
Znaczenie tych indiańskich dokumentów nie może jednak równać się
z rolą, jaką w okresie wielkich odkryć geograficznych i podboju kon
tynentu amerykańskiego odegrały raporty i pamiętniki europejskich
zdobywców. Te ostatnie bowiem zmieniając utarte dotychczas filozofi
czne i naukowe koncepcje przyczyniły się do rewolucyjnych zmian świa
topoglądowych, a umysłom uczonych pozwoliły wyzwolić się z ciasnych
ram średniowiecznej scholastyki. Dziś jeszcze cieszą się one ogromną
popularnością kształtując opinię o przebiegu końkwisty, wolną od wszel
kich tendencji interpretacyjnych, tak charakterystycznych dla później
szych historycznych opracowań tego okresu. Sprzyja temu nadal fakt
częstego publikowania najcenniejszych materiałów źródłowych autorstwa
hiszpańskich konkwistadorów, kolonizatorów i duchownych, a także
i zwyciężonych •— Indian, którym w udziale przypadło naoczne uczest
nictwo w tragedii zniszczenia nie tylko własnej państwowości, ale
i wysokiej cywilizacji.
Te ostatnie dokumenty indiańskie — do niedawna jeszcze zapomiane,
a później dostępne wyłącznie niewielkiemu gronu specjalistów znających
tubylcze języki, w jakich je spisano — zaczęto głównie od poł. X I X w.
tłumaczyć na języki europejskie i wydawać drukiem. Dzięki temu
stopniowo wzrastało i społeczne zapotrzebowanie na tego rodzaju
literaturę, której brak, w porównaniu z dobrze już znanym piśmien
nictwem hiszpańskim, dotkliwie odczuwano. Czytelnik do tej pory nie
miał przecież możliwości skonfrontowania dwóch niejako typów kronik
i relacji bezpośrednich świadków podboju — zwycięzców i zwyciężonych.
Różnice w obu typach tych źródeł wynikające z racji przeciwstaw
nych i krańcowo różnych pozycji, jakie zajmowali ich autorzy, skłaniają
do obiektywnej analizy tak hiszpańskich, jak i indiańskich dokumentów.
Pozwalają one także zrozumieć sytuację, w jakiej znalazła się garstka
kastylijskich zawadiaków pod wodzą Korteza na ziemi azteckiej fede
racji, których okrutne metody postępowania z ludnością tubylczą miały
z ich punktu widzenia głębokie uzasadnienie. W analogiczny sposób
dokumenty epoki pozwalają widzieć konkwistę oczami podbitych, oczami
Indian walczących o zachowanie wolności, własnej k u l t u r y i życia.
Zniekształcenia obrazu kultury podbijanych ludów w relacjach hisz
pańskich dają się wytłumaczyć średniowiecznym europocentryzmem
ich autorów. Wielokrotnie jednak znaleźć w nich można wartościowe
i drobiazgowe opisy meksykańskiej architektury, budzącej podziw naj
bardziej nawet prymitywnych żołdaków Korteza, bądź systemu zarzą
dzania państwem, znajdującego pełne uznanie w oczach zdobywców,
INDIAŃSKA
245
HISTORIOGRAFIA
czy też relacjonowane z najgłębszym oburzeniem przejawy życia religij
nego tubylców. Większe czy mniejsze odchylenia od prawdy wynikały
na ogół z racji o charakterze moralno-prawnym. Chodziło przecież
o uzasadnienie podbojów oraz metod konkwisty, zmierzających do reali
zacji polityki masowej eksterminacji i niewolniczej eksploatacji indiań
skiej siły roboczej. Z racji tej kwestionowano również przez jakiś czas
człowieczeństwo Indian zastanawiając się, czy traktować należy ich jako
potomków biblijnych prarodziców, a więc jako ewentualnych członków
chrześcijańskiej społeczności z wszystkimi wynikającymi stąd kon
sekwencjami .
2
Pomijając jednak te zamierzone czy przypadkowe deformacje, kro
n i k i owe mają dla nas pierwszorzędne znaczenie jako źródła do poznania
tamtych burzliwych dziejów, które nie tylko oszołomiły Indian gwałtow
nym biegiem wypadków, ale nierzadko odurzały również samych kon
kwistadorów. Wśród tych ostatnich wielu dziejopisarzy zafascynowanych
zmieniającą się ustawicznie scenerią wydarzeń zanotowało je dla potom
nych w formie pamiętników, kronik i relacji czy wreszcie urzędowych
sprawozdań.
Dokumenty tego rodzaju sporządzane przez zwyciężonych nie były
dla nich czymś nowym. Indianie bowiem jeszcze przed przybyciem
Hiszpanów przywiązywali niezwykle dużą wagę do swej historii, odnoto
wując najważniejsze wydarzenia bądź za pomocą swego piktograficznego
lub hieroglificznego pisma , bądź też przekazując je z pokolenia na po
kolenie tradycją ustną.
3
2
Por.
np.
czyński,
życie
Francisco
Przedmowa,
i działalność,
Indian,
Warszawa
Amieriki,
3
O
Indianach,
op.
cit.,
Warszawa
1956,
Casas.
s. 18—46; Bartolomé
1966;
De
J. L u t y ń s k i ,
Łódź
hieroglificznych
1956,
1954;
M.
Żyw-
Las
Casas,
jego
s. 5—27; t e n ż e ,
Krótka
radziecka,
Wśród
Vitoria,
Vitoria,
[w:] B a r t o l o m é D e L a s C a s a s ,
Moskwa
a etnografia
De
[w:]
Las
Ewolucjonizm
relacja
К
w
o
wyniszczeniu
istorii
zawojewanija
etnologii
anglosaskiej
s. 34—38.
tekstów
o
charakterze
historycznym
znajdowały
t a k ż e zapisy p o ś w i ę c o n e obserwacjom astronomicznym, o b r z ę d o m rytualnym i
kom
mitologicznym.
Zapisywano
prawdopodobnie
także
pieśni
epiczne
i
utwory
dramatyczne, k t ó r e w okresie k o l o n i a l n y m u l e g ł y t r a n s l i t e r a c j i na alfabet
D z i ę k i t e m u z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś . P o r . p u b l i k a c j e i n s k r y p c j i
slay,
nost
Archaeology,
indiejciew
grafia);
znaczna
t.
1—5,
American
of
the
Indians,
Smithsonian
1889—1902;
Maija,
Moskwa—Leningrad
część
zachowanych
w: E . K i n g s b o r o u g h ,
charakterystyka
London
[w:]
of Mexico,
Indian
iO"* Annual
Institution,
por.
Report
W.
(tam
rękopisów
Antiquities
piśmiennictwa
1963
J.
M a j ó w , А . Р. M a u dPismlen-
dalsza s z c z e g ó ł o w a
biblio
została
opublikowana
L o n d o n 1831—1848; o g ó l n a
G . M a 11 e r y,
Picture-writing
of the
of
W a s h i n g t o n 1893;
pismiennost
Cientralnoj
Amieriki,
„Sowietskaja
Pismiennost
koriennogo
nasielienija
Amieriki,
Bureau
of
American
Narody
1952,
Amieriki,
the
Ethnology
J . W. K n o r o z o w ,
Etnografija",
[w:]
łaciński.
Knorozow,
azteckich
t. 1—9,
się
wąt
nr
Driewniaja
3;
tenże,
t. 1,
Moskwa
246
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELIÑSKA
Po przybyciu Hiszpanów literaturę tę spisano w znacznej mierze
przy użyciu alfabetu łacińskiego. Wielką zasługę na t y m polu położyli
co światłe jsi duchowni katoliccy, którzy dokonali zapisu tych utworów
niejednokrotnie w oryginalnym brzmieniu. Misjonarze hiszpańscy pozna
wali języki tubylcze, by głosić w nich swoją religię, ale znajomość ta
przyczyniła się również w wielkim stopniu do zachowania w oryginale
resztek obfitej niegdyś literatury twórców wielkich cywilizacji amery
kańskich *.
Wśród utrwalanych wydarzeń historycznych nie zabrakło także pełnej
dokumentacji wypadków, które jednoznacznie położyły kres indiańskiej
świetności. Początkowo relacje naocznych świadków indiańskich o konkwiście spisywali także chrześcijańscy duchowni, tłumacząc je następnie
z języka oryginału na hiszpański. Dzięki współpracy indiańskich infor
matorów z europejskimi zakonnikami powstały takie kroniki, jak np.
w opracowaniu franciszkanów — Bernardino de Sahagún, Historia gene
ral de las cosas de Nueva España (której dwa odpisy znane są pod na
zwami — Kodeks madrycki i Kodeks florentyński) ,
oraz Toribio de
Benavente Motolinia, pt. Historia de los indios de Nueva España ,
czy
wreszcie, jeśli chodzi o Amerykę Południową, żołnierza hiszpańskiego
— Pedro de Cieza de León .
5
6
7
1959,
s.
1906,
s. 43—62.
4
42—52; W .
H. P r e s c o t t ,
History
of
the
Conquest
Jednym z pierwszych duchownych zbierających
of
Mexico,
London
l i t e r a c k i dorobek I n d i a n
był
A n d r e s de O l m o s (1500—1571). N a j s ł y n n i e j s z y m k o l e k c j o n e r e m i z b i e r a c z e m
tekstów
a z t e c k i c h b y ł f r a n c i s z k a n i n B e r n a r d i n o de
tu
jeszcze
1538—1588), T o r i b i o de
Bena
wymienić
t a k i e n a z w i s k a , j a k D i e g o de
v e n t e , M o t o l i n i a (zm.
5
1569)
oraz J u a n
M e t o d a p r a c y B e r n a r d i n o de
pośrednio
od
wiane
pytania
im
Indian,
najczęściej
składali
S a h a g ú n (1500—1590). M o ż n a
Durán
de
Tovar
Sahagún
polegała
odpowiedzi
pomagając
s k r y p t a m i . Z k o l e i w y p o w i e d z i te
w
tubylczych
cześnie
język
opracował
druga
hiszpański.
grupa
Sahagún
zbieraniu informacji
po
transliterowała
współpracowników,
kilkakrotnej
przy
pomocy
znająca
równo
weryfikacji
tego
materiału
Florentine
Santa
Meksyk
de
cosas
• Toribio
de
España,
1950—1957; В .
4 t., M e x i c o
Benavente,
wypadkach
sta
manu
codex,
Nueva
wielu
azteckimi
Sahagúnie
Nowy
w
náhuatl
swymi
bez
na
O
de
dokonał
języku
sobie
warstw, którzy
s. 42—43. N a j n o w s z e w y d a n i a d z i e ł a S a h a g ú n a :
Fe,
i
na
w.).
por. P r e s c o t t , op. cit.,
las
komentarze
(2 p o ł . X V I
przedstawicieli w y ż s z y c h
łacińskiego
alfabetu
(ok.
zwany
tłumaczeń.
de
S a h a g ú n ,
Indian
Motolinia,
Historia
przez
tj.
„biedny",
jednym z dwunastu pierwszych misjonarzy franciszkańskich przysłanych
Hiszpanii na wezwanie Korteza.
Motolinia
wędrował
po
o
stosunku
Indian
religii,
chrześcijaństwa,
los
Indios
de
León
jest
autorem
de
Barcelona
1941.
' Pedro
historię Peru
de
Mexico
Cieza
de
i końkwisty.
ta z n a l a z ł a
Gwatemali
do
jego p r a c y jest Historia
1914,
Grupa
Meksyku,
general
1956.
la
i
się w
Meksyku
Nikaragui
ich
historii
Nueva
España.
szeregu
do
już w
był
Nowej
1523
r.
zbierając
informacje
i
Wynikiem
kultury.
Ostatnie wydania
kronik
Daje także relacje o kulturze I n k ó w
—
przedstawiających
uzyskane za
po-
INDIAŃSKA
HISTORIOGRAFIA
247
W wymienionych tu przykładowo nielicznych tylko tego typu kroni
kach niecodzienny, jak na tamte czasy, wydaje się fakt życzliwego
stosunku autorów tych historycznych przekazów do Indian i próby
zrozumienia ich wysokiej przecież, choć odmiennej bardzo od europej
skiej, kultury. Dzięki takiej postawie kronikarze ci uzyskiwali od tubyl
ców nie tylko opisy oraz oceny konkwisty i jej skutków, lecz także
drobiazgowe informacje na temat szeregu dziedzin indiańskiego życia
gospodarczego, społecznego i religijnego w czasach poprzedzających
jeszcze podbój.
W kilka już jednak lat po zdobyciu Ameryki niektórzy Indianie
opanowali doskonale umiejętność posługiwania się alfabetem łacińskim,
dzięki czemu zachowały się do naszych czasów spisane przez nich samych
wspomnienia z okresu pierwszych kontaktów z Europejczykami. Za
klasyczny przykład posłużyć może tu anonimowa relacja z Tlatelolco
datowana na rok 1528, a także tzw. Memorial z Solóla, zwany również
Rocznikami Cdkchiquelów
.
s
ś r e d n i c t w e m t ł u m a c z y — od m i e j s c o w e j l u d n o ś c i . C z ę ś ć p i e r w s z a k r o n i k i :
Parte
primera
de la chronica
del Perú,
que tracta
la demarcación
de sus
provincias,
la descripción
aellas, las fundaciones
de las nuevas ciudades,
los ritos y
costumbres
de los Indios, y otras cosas estrañas
dognas de ser sabidas, S e v i l l a 1553; A n t w e r p e n
1554; c z ę ś ć d r u g a : Segunda
Parte de la Crónica
del Perú,
que trata del
Señorío
de los Incas
Yupanquis
y de sus grandes
hechos
y gobernación,
Madrid
1880;
t r z e c i a c z ę ś ć p o ś w i ę c o n a k o n k w i ś c i e z a g i n ę ł a . Z c z ę ś c i c z w a r t e j z a c h o w a ł y s i ę do
d n i a dzisiejszego j e d y n i e t r z y k s i ę g i : La guerra de las Salinas,
La guerra de
Chu
pas, La guerra de Quito, t r a k t u j ą c e o w e w n ę t r z n y c h w o j n a c h m i ę d z y k o n k w i s t a
d o r a m i . W s z y s t k i e t r z y w y d a n o w j ę z y k u a n g i e l s k i m : The war
of Quito,
London
1913; The war of Chupas.
Cieza's chronicle,
L o n d o n 1918; The war of las
Salinas.
Cieza's chronicle,
L o n d o n 1923.
8
A n o n i m z Tlatelolco przechowywany w Bibliotece Narodowej w
Paryżu
w c h o d z i w s k ł a d z b i o r u : Unos Anales Históricos
de la nación
Mexicana.
Anónimo
manuscrito
de Tlatelolco,
[w:] E . M e n g i n, [ed.] Unos Anales
Históricos
de
la
nación
Mexicana,
Corpus
Codicum
Americanorum
Medii
Aevi, vol. 2, C o p e n h a g e n
1945. Roczniki
z Sokola,
p i s a n e p r z e z k i l k u a u t o r ó w , d o p r o w a d z o n o do 1604 r. Z a
w i e r a j ą one w p i e r w s z e j c z ę ś c i h i s t o r i ę I n d i a n G w a t e m a l i p r z e d h i s z p a ń s k i m p o d
bojem, w drugiej zaś p r z e d s t a w i a j ą przebieg konwisty oraz o b e j m u j ą k r o n i k ę ż y c i a
I n d i a n z S o l o l a . O r y g i n a ł p u b l i k o w a n y , por. Memorial
de Tecpán
—
Atitlán
(Solóla).
Anales
de los Cakchiqueles.
Historia
del antiguo.
Reino
del
Cakéhiquel
dicho de Guatemala,
[w:] M e n g i n, op. cit., vol. 4, C o p e n h a g e n 1952. A u t o r y t a
t y w n e t ł u m a c z e n i a z j ę z y k a o r y g i n a ł u n a j ę z y k h i s z p a ń s k i , por. Memorial
de
Solola.
Anales
de los Cakchiqueles.
Seguido
de Titulo
de los Señores
de
Totonicapán,
[ E d . D e A d r i á n R e c i n o s ] , M é x i c o 1950; The Annals
of the Cakchiquels.
Title
of
the Lords
of Totonicapán,
[ T r a n s l a t e d f r o m the C a k c h i q u e l M a y a by A d r i a n R e
cinos a. D e l i a G o e t z . N o r m a n ] . U n i v e r s i t y of O k l a h o m a P r e s s , 1953. O g ó l n e w i a
d o m o ś c i o i n d i a ń s k i c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i G w a t e m a l i , por. R . W . К i n ż a ł o w ,
Indiejskije
istoczniki
po istorii
i etnografii
narodów
Gornoj
Gwatiemaly
w
X—
—XVI
ww.,
[w:] Ot Al jaski do Ogniennoj
Zjemli.
Istoria
i Etnografija
stran
Amie
riki, M o s k w a 1967, s. 222—233.
248
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELIÑSKA
Wkrótce liczbę tych dziejopisarzy powiększyli zhiszpanizowani t u
bylcy, na ogół wywodzący się w linii prostej z arystokratycznych
warstw społeczeństwa indiańskiego. Dla przykładu wystarczy tu chyba
wymienić kronikarza Fernando Alvarado Tezozómoca i Fernando de
Alva Ixtiilxochitl, jeśli chodzi o Amerykę Środkową, oraz Felipe Guarnan
Poma de Ayala, autora znanej relacji o Peru .
Trzecią grupę indiańskich kronikarzy stanowili na ogół Metysi,
w których żyłach obok k r w i jakiegoś znakomitego zdobywcy płynęła
krew matki pochodzącej z najwyższych warstw miejscowego społeczeń
stwa. Ten mariaż k r w i okazał się wystarczającym asumptem do umożli
wienia młodemu mieszańcowi godnego, jak na ówczesne czasy, w y
kształcenia. I tak wyrastał on w podziwie dla waleczności i odwagi
narodu ojca, ale równocześnie tradycje przekazane przez m a t k ę budziły
w nim skłonność do refleksji nad losem ludności, z którą związany był
przecież więzami k r w i . W ten sposób powstały relacje o warunkach
życia Indian po podboju napisane sugestywnie, nierzadko z ogromnym
zacięciem literackim oraz pasją gorącej obrony tubylców przed w y
zyskiem i grabieżą kolonizatorów. Autorzy tych kronik wędrowali
często po kraju, przeprowadzając z przedstawicielami ludności indiań
skiej szczegółowe wywiady. Interesowały ich przede wszystkim aktualne
warunki życia podbitych, informując się równocześnie w zakresie dawnej
kultury, która pozostała jeszcze żywa w pamięci ludzi starszych. Nie
którzy z tych kronikarzy okazywali się tak gorącymi obrońcami wszy
stkiego co indiańskie, że świadomie pomijali milczeniem wszelkie fakty
mogące ewentualnie rzucić jakiś cień wątpliwości na prawość postępo
wania czołowych przedstawicieli ludu, z którymi związani byli w linii
macierzystej stosunkami pokrewieństwa. Subiektywizm tego rodzaju
daje się zauważyć u kronikarzy 2 poł. X V I w., m.in. u Garcilaso de la
Vega, syna hiszpańskiego hidalgo i księżniczki inkaskiej, oraz Diego
Muñoz Camargo, Metysa z tlaskalańskiej arystokracji .
9
10
9
Fernando
n a n d o de
Alvarado
Alva
Mexico,
M e x i c o 1829;
Poma
de
l'Institut
T e z o z ó m o c ,
I,xtlilxochitl,
Ayala,
tenże,
Nueva
d'Ethnologie",
dukcje ilustracji,
t.
Historia
Coránica
23:
Chichimeca,
y
1936.
mexicana,
Crueldades
buen
de
México
los
1944;
Fer
Conquistadores
de
M e x i c o 1875;
gobierno,
Tłumaczenia
„Travaux
fragmentów
et
tej
Guarnan
Mémoires
kroniki,
zawartych w
niej
Zwierzęta
w
gospodarce,
rzeniach
w
świetle
kroniki
tenże,
Podstawy
i zwyczajach
rnan Poma
konkwiście.
Seria
1 0
de
w
Indian
Ayala,
komentarze i analizy
Felipe
etnograficznych znaleźć m o ż n a : M. F r a n k o w s k a ,
wiejskiej
szczegółowe
Crónica
Horribles
Peru
„Etnografia
Peru
w
ostatnim
Wiek
XVI
i I poł.
XVI
w.
P o l s k a " , t. 4: 1961;
okresie
XVII
i XVII
panowania
w.,
Inków
Prace Wydziału
de
la
Vega
[El Inca],
Historia
General
materiałów
Felipe
wie
Gua
gospodarki
i pierwszym
stuleciu
po
Filozoficzno-Historycznego,
E t n o g r a f i a , n r 5, U n i w e r s y t e t i m . A . M i c k i e w i c z a , P o z n a ń
Garcilaso
de
repro
del
1967.
Perú,
Madrid
1722;
INDIÁNSKÁ
HISTORIOGRAFIA
249
Do tej dużej skarbnicy kronikarskiej zaczęto coraz częściej sięgać
w X I X w., a zwłaszcza w X X w., publikując wybrane dokumenty, kro
niki i relacje. Pod t y m względem i polski rynek wydawniczy starał
się nie pozostawać zupełnie w tyle. Przetłumaczono kilka kronik, co
w sumie jest tylko kroplą w morzu tego, co można by jeszcze w t y m
względzie zrobić. W okresie powojennym ukazały się w polskim tłuma
czeniu trzy relacje hiszpańskie dotyczące konkwisty i pierwszego okresu
kolonizacji. Są to pamiętniki Hernando Colona, drugiego syna odkrywcy
Ameryki, Bernala Diáz del Castillo, uczestnika zdobywczej wyprawy
Korteza do Meksyku, oraz relacja o katastrofalnych skutkach podboju
pióra znakomitego obrońcy amerykańskich tubylców — Bartolomé De
Las Casas .
Źródła indiańskie reprezentowane są w języku polskim przez dwie
publikacje, a mianowicie Zdobycie Meksyku,
Azteka Anonima, oraz
wydany pod koniec 1967 r. wybór relacji o podboju zatytułowany
Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych
Pierwsza z wymienionych
wyżej indiańskich pozycji jest bezpośrednim polskim tłumaczeniem re
u
1 2
t e n ż e, Obras completas,
B i b l i o t e c a de A u t o r e s E s p a ñ o l e s , t. 133, cz. I I , M a d r i d
1960; D i e g o M u ñ o z C a m a r g o , Historia
de Tlaxcala,
M e x i c o 1892; t e n ż e , op. cit.,
M e x i c o 1948.
1 1
Wspomnienia o życiu K o l u m b a z o s t a ł y napisane prawdopodobnie w latach
1531—1538. P o l s k i p r z e k ł a d d o k o n a n y z o s t a ł n a p o d s t a w i e o s t a t n i e g o w y d a n i a
w ł o s k i e g o , por. Le Historie
delia vita e dei fatti di Cristoforo
Colombo
per D.
Fer
nando Colombo
suo figlio, M i l a n o 1930. P o l s k i e w y d a n i e : H e r n a n d o C o l o n ,
Dzieje
żywota
i znamienitych
spraw admirała
don Krzysztofa
Kolumba,
Warszawa
1965;
W p r z e k ł a d z i e polskim d o s t ę p n y jest obszerny w y b ó r p a m i ę t n i k ó w B e r n a l a
Diaz
del C a s t i l l o , d o k o n a n y z w y d a n i a m e k s y k a ń s k i e g o — Historia
verdadera
de la
conquista
de la Nueva España,
I w y d . , M e x i c o 1632; w s p ó ł c z e s n e w y d a n i a : M e x i c o
1939 i M e x i c o 1955. P e ł n e w y d . w j . a n g i e l s k i m — t e n ż e , The true history
of
the conquest
of New
Spain,
5 t., L o n d o n 1908—1916. P o l s k i w y b ó r : t e n ż e ,
Pa
miętnik
Żołnierza
Korteza,
czyli
prawdziwa
historia
podboju
Nowej
Hiszpanii,
W a r s z a w a 1962; B a r t o l o m é D e L a s C a s a s , Krótka
relacja
o wyniszczeniu
Indian
ułożona
przez ks. B i s k u p a O . B a r t ł o m i e j a D e L a s C a s a s z zakonu
Sw.
Dominika,
W a r s z a w a 1956. P r z e k ł a d u d o k o n a n o n a p o d s t a w i e p i e r w s z e g o w y d a n i a h i s z p a ń
s k i e g o : Brevissima
relación
de la Destruction
de las Indias colegida
por el
obispo
fray Bartolomé
De Las Casas o Casaus
de la orden
de Santo Domingo,
Sevilla*
1552. O b s z e r n y k o m e n t a r z i w s t ę p d o ł ą c z o n y do t ł u m a c z e n i a :
Ż y w c z y ń s k i ,
Las Cacas, jego życie
i działalność,
s. 5—100. W a r t o w y m i e n i ć r ó w n i e ż p o c h o d z ą c y
z okresu k o n w i s t y traktat teologiczno-prawniczy De
Vitoria,
op. cit.,
prze
t ł u m a c z o n y z o r y g i n a ł u ł a c i ń s k i e g o pt. De Indis, s p i s a n e g o n a p o d s t a w i e w y k ł a d ó w
w y g ł a s z a n y c h p r z e z a u t o r a w 1539 г., por. Ż y w c z y ń s k i , op. cit., s. 5—27: P r z e d
mowa.
1 2
A z t e k A n o n i m , Zdobycie
Meksyku,
Wrocław—Kraków
1959;
Zmierzch
Azteków.
relacje
o podboju,
Warszawa
1967.
B i b l i o t e k a N a r o d o w a , s e r i a I I , n r 116,
Kronika
zwyciężonych.
Indiańskie
250
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELINSKA
lacji azteckiej napisanej pierwotnie w języku náhuatl, będącego w X V
i X V I w. swego rodzaju ,lingua franca" Ameryki Środkowej. Tłuma
czenia oryginału azteckiego, wchodzącego w skład tzw. Codex florentinus,
dokonał znakomity polski językoznawca Tadeusz Milewski, znający
doskonale nie tylko język, ale również historię i kulturę ludów Nahua.
Dzieło powyższe stanowi fragment zbioru tekstów, którego inspiratorem
i ostatecznym redaktorem był hiszpański zakonnik Bernardino de Sahagún.
Podzielił on teksty spisane przez otaczających go notabli azteckich
bądź przez niego samego pod dyktando indiańskich informatorów, na
dwanaście ksiąg zawierających głównie stare przekazy o historii aztec
kiego narodu i jego kulturze w czasach poprzedzających przybycie
Hiszpanów. Jedynie ostatnia księga powstała w całości po podboju
Meksyku, a zawarte w niej materiały stanowią szczegółowe źródło
poznania przebiegu walk Indian z konkwistadorami i ostatnich dni
panowania władców azteckich. Szczegółowa analiza tego tekstu, który
przetłumaczony został właśnie na język polski, pozwoliła ustalić, iż
autorem jego jest tylko jedna osoba, którą T. Milewski umownie nazwał
Aztekiem Anonimem. Indianin ten doskonale zorientowany w biegu
wypadków i znający świetnie stosunki na dworze Motekosomy I I naj
prawdopodobniej należał do jego najbliższego otoczenia.
Wymieniony dokument, napisany najprawdopodobniej między 1530
a 1540 г., jest wstrząsającą relacją obfitującą w wiele dramatycznych
opisów o czasach równie szybkiego, jak i niespodziewanego upadku
potężnego imperium. Źródło to przedstawia dużą wartość nie tylko dla
uczonych, ale dzięki swym walorom artystycznym i literackim z po
wodzeniem może być nawet adaptowane do inscenizacji teatralnej. Te
walory XVI-wiecznego tekstu azteckiego dostrzegł jeden z krakowskich
teatrów, który w 1964 r. udostępnił go publiczności. Szkoda tylko, że
podobnego przedsięwzięcia nie podjęły i inne sceny, gdyż na pewno
warta jest tego ta mało u nas znana literatura, a przecież tak oryginalna,
wolna od europejskich wpływów i artystycznych konwencji Starego
Świata. Wyrosła ona bowiem z miejscowych, bogatych tradycji epicznych
i lirycznych.
Twórczość ściśle literacka Azteków przejawiała się głównie w formie
poezji i mów o charakterze moralno-politycznym, których tylko nieliczne
fragmenty zachowały się do naszych czasów. Obok poezji mitologiczno-religijnej rozwijała się twórczość literacka w środowisku dworskim
o wyraźnie zarysowanych elementach świeckich. W utworach tych
zawarte były niejednokrotnie głębokie treści filozoficzne, dające świadec
two wysokiego stosunkowo rozwoju wiedzy racjonalnej i początków
naukowej filozofii uwalniającej się już od światopoglądu reprezento;
INDIAŃSKA
251
HISTORIOGRAFIA
13
wanego przez warstwy k a p ł a ń s k i e . W tej przeważnie anonimowej
spuściźnie wyróżnia się jednak szczególnie poezja znanego z imienia
księcia Tezcuco — Nezahualcóyotla (1418-1472) .
Opublikowanie w języku polskim X I I księgi zbioru Sahaguna stało
się więc dużej wagi wydarzeniem wydawniczym. Po raz pierwszy
bowiem pozwoliło polskiemu czytelnikowi zapoznać się choćby z częścią
dorobku literackiego mieszkańców Doliny Meksyku. Tłumaczenie tego
dzieła jest tym bardziej wartościowe, że dokonano go bezpośrednio z j ę
zyka náhuatl, co daje rękojmię wierności z tekstem oryginału. Skrupulat
ność tłumaczenia, dokonanego przez świetnego znawcę mezoamerykańskich kultur, pozwala również na pełne wykorzystanie go w celach
ściśle naukowych. Obszerny wstęp wyjaśniający w przystępny sposób
całokształt kultury Azteków, sytuację w państwie Motekosomy w okresie
przybycia Korteza, a także świetna analiza genezy i charakteru dzieła
Azteka Anonima wraz z nadzwyczaj dokładnie opracowanymi przypi
sami ułatwiają z jednej strony lepsze zrozumienie samego tekstu i ducha
języka, z drugiej zaś przyczyniają się do rozszerzenia wiedzy czytelnika
w
0 ludności zamieszkującej Meksyk przed i w dobie konkwisty. Tak więc
obok bezsprzecznych wartości naukowych praca T. Milewskiego jest
również jednym z najlepszych przykładów dobrej roboty w dziele popu
laryzacji wiedzy .
Druga publikacja wydana w języku polskim, Zmierzch
Azteków.
Kronika zwyciężonych,
jest antologią obejmującą fragmenty kronik
1 relacji indiańskich o podboju Meksyku; Praca stanowi tłumaczenie
meksykańskiego zbioru, opracowanego przez znanego specjalistę od
zagadnień kultury azteckiej — Miguela León-Portilla, uczonego z Naro
dowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku .
1S
16
1 3
T e k s t y s t a r o ż y t n e j p o e z j i a z t e c k i e j z e b r a n e z o s t a ł y m.in. p r z e z D . G . B r i n t o n a, Ancient
Náhuatl
Poetry.
Containing
the
Náhuatl
text
of XXVII
ancient
mexican
poems,
[w:] Brinton's
library
of aboriginal
literature,
t. 7, P h i l a d e l p h i a
1887; t e n ż e , Rig Veda Americanus.
Sacred
Songs of the Ancient
Mexicans
with
a Gloss in Náhuatl,
[w:] Brinton's
library
P h i l a d e l p h i a 1890; A . M . G a r i b a y,
P o e s í a indígena
de la altiplanicie,
B i b l i o t e c a del E s t u d i a n t e U n i v e r s i t a r i o , No 11,
M é x i c o 1952. O t r e ś c i a c h f i l o z o f i c z n y c h w p o e z j i : Т. M i l e w s k i , Elementy
panteistyczne
w religii Azteków,
„Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K a t o
l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u L u b e l s k i e g o " , t. 5: 1957 z. 3, s. 15—37; t e n ż e ,
Ziemia
i niebo w poezji Azteków,
„ L u d " t. 50: 1966, s. 297—320.
1 4
Poematy N e z a h u a l c ó y o t l a t ł u m a c z o n o i rozpowszechniano w Meksyku g ł ó w n i e
w latach dwudziestych X I X w. w z w i ą z k u z w y s t ę p u j ą c ą w ó w c z a s t e n d e n c j ą meksykanizacji
m i e j s c o w e j l i t e r a t u r y . O N e z a h u a l c ó y o t l u i jego d z i a ł a l n o ś c i ,
por.
P r e s c o t t , op. cit., s. 8—9, 77, 83, 660; G . С. V a i 11 a n t, Aztekowie
z
Meksyku.
Powstanie,
rozwój
i upadek narodu azteckiego,
W a r s z a w a 1965, s. 132, 136—138, 227.
" A z t e k A n o n i m , op. cit., s. I I I — X C I X : T . M i l e w s k i ,
T y t u ł o r y g i n a ł u : Vision de los vencidos.
Relaciones
indígenas
Universidad
Nacional
Autónoma
de Mexico,
M e x i c o 1961.
1 6
Wstęp.
de la
conquista.
252
MIROSŁAWA
POSERN-ZIEŁINSKA
Ten wybór tekstów źródłowych zdaje się być jak najściślej związany
z zasadniczymi dotychczasowymi tendencjami dominującymi w historio
grafii dotyczącej okresu konkwisty. Przedstawiciele jednego z tych
kierunków stali na stanowisku całkowitego apoteozowania konkwisty
i następującego po niej okresu kolonialnego jako zjawiska w gruncie
rzeczy postępowego i niosącego w sumie duże korzyści dla ludności
tubylczej. Korzyści te dostrzegali oni przede wszystkim w nawróceniu
Indian na katolicyzm oraz stopniowym wciąganiu ich w krąg zdobyczy
europejskiej cywilizacji. Nie zauważali jednak, iż ta metafizyczna wiara
w kulturowe posłannictwo konkwistadorów miała dla podbitej ludności
jak najgorsze następstwa. Do dziś wskazuje się, że konkwista rozpatry
wana w kategoriach społecznego rozwoju uznana być może za zjawisko
postępowe, gdyż wg tych opinii zniszczona przez zdobywców kultura
i tak znajdowała się już na drodze do zastoju i regresu. Uwypuklanie
wszystkich tych domniemanych czy rzeczywistych przesłanek, które ja
koby usprawiedliwić miały bezprawia, podboje i kolonizację, daje się
zauważyć już w XVI-wiecznym p i ś m i e n n i c t w i e S t a n o w i s k u takiemu
przeczą jednak wyraźne tendencje rozwojowe, jakie przejawiały się
w społeczno-politycznym i kulturowym życiu wysoko cywilizowanych
społeczeństw. Ameryki w dobie wypraw Korteza i Pizarra.
Inne zgoła pozycje zajmują niektórzy uczeni meksykańscy widząc
w konkwiście i kolonizacji wyłącznie narzędzie zubożenia oraz depopulacji Indian przy równoczesnym zniszczeniu ich w wysokim stopniu
rozwiniętej c y w i l i z a c j i .
Trzecia wreszcie tendencja jest wynikiem kompromisu między w.w.
kierunkami w historiografii czasów podboju i kolonizacji Nowego Świata.
Stara się ona zerwać zarówno z jednoznacznie negatywnie ocenianą rolą
hiszpańskich konkwistadorów, jak i apologetyczną wersją o cywilizacyj
nym posłannictwie białej rasy na kontynencie amerykańskim. Kierunek
ten stara się z jednej strony podkreślić dodatni wpływ kultury europej
skiej na kulturę starożytnego Meksyku, ale równocześnie demaskuje
okrucieństwo i zezwierzęcenie zdobywców, co doprowadziło w sumie do
wyniszczenia żywotnych sił tak podbitego narodu, jak i jego kultury.
Jednym z ważniejszych rzeczników tego naukowego liberalizmu jest
lS
1 7
A. G b a j а у
luciones
de
sociales
de
la beneficencia
Madrid
1942;
1931;
Patron,
México,
española
S. de
Comentario
t. 1—5,
en México,
Madariaga,
A.
D o t or,
Hernán
Cortés,
conquista
española,
Mexico
1954.
G. G a r c í a ,
Carácter
de
los
los
1 8
seguc
textos
de
la
historiadores
critico,
histórico,
auténtico
a las
M e x i c o 1926—1935; P . L . L a g u a r t a ,
M e x i c o 1655; С .
Hernán
Cortés,
Madrid
1948;
conquista
primitivos,
P e r e y r a,
revo
Historia
Hernán
Cortés,
C o n q u e r o r of M e x i c o , L o n d o n ,
E.
Barrios
española
Mexico
en
América
1940.
Berumen,
y
en
La
México
INDIAŃSKA
253
HISTORIOGRAFIA
19
w historiografii meksykańskiej L . Castillo L e d ó n . Wśród uczonych
francuskich podobne stanowisko zajmuje m.in. J. Lafaye, autor prze
tłumaczonej również na język polski pracy o konkwistadorach. J u ż na
pierwszych stronach swej książki pisze on, że:
„ N i e m o ż n a [...] w s p o s ó b z g o d n y z d u c h e m h i s t o r i i o p o w i e d z i e ć d z i e j ó w Z d o
b y w c ó w , j e ż e l i u p r z e d n i o nie z e d r z e s i ę z n i c h z a s ł o n l e g e n d y , z a r ó w n o c z a r n e j ,
j a k b o h a t e r s k i e j . U w o l n i ć k o n k w i s t a d o r ó w od i c h w s p a n i a ł e g o i m i e n i a , to s p r o w a
dzić ich z mitycznych w y ż y n , na k t ó r e w y w i n d o w a ł ich romantyzm europejski
n a t r z ę s a w i s k a h i s t o r i i , gdzie t o c z y ł o s i ę i c h ż y c i e . Z b u r z m y ł u k i t r y u m f a l n e , j a k i e
w z n i o s ł a i m — w w i e r s z u i p r o z i e —< H i s z p a n i a c e s a r s k a , o s t r o ż n i e t r a k t u j m y
o s k a r ż e n i a h i s t o r y k ó w angielskich i hugonockich; zbadajmy s p r a w ę
pozwalając
m ó w i ć ś w i a d k o m , tzn. s a m y m Zdobywcom, c y t u j ą c ich relacje, i s u r o w y m s ę d z i o m ,
j a k i m i b y l i d l a n i c h « z d o b y w c y d u c h o w i » , tzn. m i s j o n a r z e . S t r o n n i c z o ś ć j e d n y c h
i d r u g i c h nie p o z o s t a w i a ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , m a j e d n a k t ę w a r t o ś ć , ż e w p r o
w a d z a n a s w obcy ś w i a t d u c h o w y Z d o b y w c ó w . J e d y n i e b o w i e m z i c h p u n k t u w i
dzenia p a t r z ą c m o ż e m y ich z r o z u m i e ć i tylko wedle zasad m o r a l n o ś c i , j a k ą s i ę
rządzili, mamy prawo sądzić ich p o s t ę p o w a n i e . "
3 0
Lafaye nie wspomina jednak nic o opiniach świadków z drugiej strony
frontu walk hiszpańsko-indiańskieh. Parafrazując wypowiedź francus
kiego amerykanisty należy pozwolić także przemówić nie tylko samym
zdobywcom i ich surowym sędziom, ale i „pokonanym", dzięki czemu
uzyskamy możliwość obiektywnej oceny i zrozumienia obok konkwisty
również i skutków zderzenia się dwóch, jakże różnych cywilizacji. Zatem
tylko spojrzenie na dzieje podbojów Ameryki poprzez świat pojęć
zarówno Hiszpana, jak i Azteka czy Inki, pozwala na wyrobienie w ł a ś
ciwego sądu o ludziach i ich czynach w dobie tworzenia hiszpańskiego
imperium.
Zdaje się, że taki właśnie cel przyświecał autorowi wyboru tekstów
indiańskich M . León-Portilla. Starał się w ten sposób udostępnić
szerokiemu gronu czytelników publikację, która stanowiłaby wyraźną
przeciwwagę hiszpańskich kronik i relacji, a równocześnie pozwoliłaby
zweryfikować dotychczasowe, często nieuzasadnione poglądy na temat
poziomu cywilizacyjnego Indian w momencie ich pierwszych kontaktów
z Europejczykami. Miał on przede wszystkim na względzie uksztłtowanie
możliwie najbardziej zobiektywizowanej oceny podboju Nowego Świata.
Uważając, że osiągnąć to można wyłącznie na drodze skrupulatnego,
chłodnego konfrontowania ze sobą opinii zwycięzców i zwyciężonych,
1 9
L.
Mexico
2 0
Castillo
J. L a f a y e ,
reprezentuje
—371.
Ledón,
La
conquista
y
colonización
española
en
México,
Zbliżone
stanowisko
1932.
Konkwistadorzy,
Warszawa
F . А . К i г к p a t r i с к, Zdobywcy
1966,
Ameryki,
s.
9;
W a r s z a w a 1957, s.
369—
254
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELIŃSKA
M . León-Portilla dostrzegł prawdę leżącą w przysłowiowym
W związku z t y m pisze:
„Z j e d n e j s t r o n y t e k s t y
i pisma obrazkowe Indian,
p a ń s k i e złożą s i ę na dwie p ł a s z c z y z n y historycznego
się
konkwista. Nie
ulega
wątpliwości,
że między
środku.
a z drugiej relacje hisz
zwierciadła, w którym
obrazem
odbija
przedstawionym
przez
Indian a tym, jaki m a l u j ą Hiszpanie, istnieć będą duże różnice. Niezależnie jednak
od w z a j e m n e g o
ludzkie.
potępiania
się i braku
I jako takie powinny
zrozumienia obydwa wizerunki są
b y ć studiowane
w
sposób
obiektywny.
głęboko
Albowiem
t y l k o i c h s p o k o j n e p r z e a n a l i z o w a n i e , w o l n e od u p r z e d z e ń i s y m p a t i i , p o z w o l i z r o
z u m i e ć korzenie w s p ó ł c z e s n e g o Meksyku, k t ó r y narodził się w w y n i k u g w a ł t o w n e g o
zderzenia d w ó c h
światów,
jakie m i a ł o miejsce przed w i e k a m i . "
2 1
Autor wyboru indiańskich relacji, przetłumaczonych niedawno na
język polski, jest doskonałym znawcą kultury Indian Nahua, specjalizu
jącym się głównie w śledzeniu ich przedkortezjańskiego światopoglądu,
sposobu, w jaki wyobrażali sobie wszechświat, a w n i m miejsce czło
wieka.
Przez długi okres wydawało się, że poznanie zasadniczych elemen
tów światopoglądu. Indian okresu przedkolumbijskiego, ze względu na
brak dostatecznej ilości źródeł, będzie zawsze napotykało przeszkody nie
do przezwyciężenia. Szczegółowe studia w t y m zakresie zapoczątkowali
uczeni tej miary, co Eduard Seler, Alfonso Caso, Jacques Soustelle, oraz
Angel Garibay . Najdalej jednak dociekania naukowe w t y m kierunku
posunął M . León-Portilla. Wynikiem jego naukowych dociekań było
kilka prac, z których jedna — poświęcona filozofii ludów Nahua — zdo
była sobie, dzięki licznym tłumaczeniom na języki obce, największą
p o p u l a r n o ś ć . Uczony ten badania swe oparł na szczegółowej analizie
dokumentów i utworów poetyckich, spisanych w literackim języku
mieszkańców Tenochtitlanu, głównego miasta Azteków.
22
23
Głęboka znajomość azteckiego piśmiennictwa pozwoliła mu również
stworzyć antologię, której „zamierzeniem [...] było przekazanie współ
czesnemu czytelnikowi jednego z najbardziej cennych świadectw, jakie
zostawił naród świadomy swojej historii i wartości swojej własnej k u l
tury" .
24
2 1
Zmierzch
2 2
E. Seler,
Alterthumskunde,
Azteków,
s. 33: M . L e ó n - P o r t i l l a ,
Abhandlungen
t. 1—5, B e r l i n
1902—1923; A . C a s o ,
M e x i c o 1937; J . S o u s t e l l e ,
1940; t e n ż e , La vie
2 3
ciones
Siete
en sayos
Faculdad
2 4
del
sobre
de F i l o s o f í a
León-Portilla,
des
Historia
M. L e ó n - P o r t i l l a ,
especiales
La p e n s e s cosmologique
quotidienne
P a r i s 1955; A . G a r i b a y ,
La
Instituto
cultura
zur
Od autora wyboru.
Gesammelte
Azteques
Indigenista
Náhuatl,
y Letras,
The
des
á la veille
de la literatura
filosofía
Amerikanischen
náhuatl,
Sprach-
Religion
anciens
oj the
Mexicains,
de la conquete
n á h u a t l , 2 t., M e x i c o
estudiada
sus
1953—1954.
fuentes,
Edi
tenże.
U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t o n o m a de
México.
1958.
O d a u t o r a w y b o r u , s. 31.
Mexico
Paris
espagnole,
1956;
Mexico
Interamericano,
en
und
Aztecs,
INDIAŃSKA
HISTORIOGRAFIA
255
Praca ta stanowi interesujący wybór tekstów zróżnicowanych tak
pod względem chronologicznym, jak i ich terytorialnego pochodzenia.
Począwszy od najstarszych pieśni o podboju, tzw. „icnocuicatl", dato
wanych na lata 1523 i 1524, a skończywszy na dokumentach spisanych
już w 2 pol. X V I w., mamy również okazję zapoznać się z jednej strony
z relacjami obrońców azteckiego imperium i ich sprzymierzeńców,
a z drugiej — z przekazami stronników Korteza. walczących u boku
Hiszpanów, przeciwko swym odwiecznym wrogom — Aztekom.
Nieco więcej niż połowę zaprezentowanych tekstów w antologii
M . León-Portilla stanowią relacje zebrane przez B. Sahaguna. Po w n i - .
kliwszej ich analizie (brak bowiem w wydaniu León-Portilla dokładnej
dokumentacji naukowej) okazuje się, że bez wątpienia pochodzą one
wszystkie z owej X I I księgi, którą już kilka lat temu wydano w języku
polskim w tłumaczeniu i opracowaniu T. Milewskiego. Zatem po raz
wtóry na naszym rynku wydawniczym znalazło się niemal w całości
to samo dzieło, choć wiele innych, równie interesujących i wartościo
wych, czeka jak dotąd na przetłumaczenie i opublikowanie.
Nie chcę tu bynajmniej kwestionować w ogólności sensu wydania
Zmierzchu Azteków,
bo w sumie jest to praca niezwykle cenna, co
starałam się powyżej wykazać. Zastanawia mnie jednak fakt wyboru
tej, a nie innej antologii. Mam chyba prawo mniemać, że wydawnictwo,
tłumacz oraz osoby sprawujące naukową pieczę nad tą publikacją znały
Zdobycie Meksyku w tłumaczeniu T. Milewskiego. Nie sposób przecież
przypuścić, by nie wiedziano nic o tej jedynej, jak dotychczas, i stosun
kowo niedawno wydanej u nas indiańskiej relacji, t y m bardziej że
nawet w przypisach powołano się na autorytet Milewskiego, podając
dokładne dane bibliograficzne tłumaczonego przezeń azteckiego doku
mentu . Zatem jakie motywy przemawiały za dokonaniem tłumaczenia
antologii, która ze względu na zawarte w niej relacje nie stanowi znów
takiego novum na polskim rynku wydawniczym? Wydaje się, że przy
czyna t k w i w tym, iż nie skonsultowano się w należytym stopniu z kom
petentnymi w t y m zakresie krajowymi specjalistami. A może, pomijając
tę powszechnie obowiązującą zasadę, oparto się wyłącznie na autorytecie,
jakim niewątpliwie jest znakomity uczony meksykański M . León-Portilla.
Nie przypuszczam jednak, by był on poinformowany o dorobku skromnej
jeszcze polskiej amerykanistyki w zakresie tłumaczeń azteckiego piś
miennictwa. Trudno zaś dziwić się, że w swym zbiorze indiańskich
relacji o podboju, tak dużo miejsca przeznaczył dla jednego z najwarto
ściowszych zabytków literackiej spuścizny ludów Nahua, jakim bez
wątpienia jest utwór, którego autorstwo, za T. Milewskim, przypisujemy
Aztekowi Anonimowi.
25
2 5
Zmierzch
Azteków,
s. 214,
222,
p r z y p . 44.
Aneks.
256
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELIŃSKA
Któż więc ponosi odpowiedzialność za powtórne tłumaczenie tego
samego dzieła, przy równoczesnej chronicznie zbyt małej inicjatywie
wydawniczej w zakresie problematyki amerykanistycznej? Zapotrzebo
wanie społeczne na tego typu publikacje jest bez wątpienia ogromne.
Zamiast więc dostarczyć odbiorcy jakąś nową, nie znaną mu dotąd po
zycję, zmarnowano dużo ludzkiej pracy i nakładów finansowych. T y m
jednak razem tłumaczenia dokonano nie z języka oryginału, t j . náhuatl,
jak zrobił to T. Milewski, lecz z hiszpańskiej wersji językowej opraco
wanej przez słynnego meksykańskiego językoznawcę i filologa Angel
Maria Garibaya . Z racji pełnego wyczerpania nakładu Zdobycia
Meksyku może najzupełniej wystarczyłoby opublikowanie drugiego w y
dania tego dzieła, a niezwykle zasłużona „seria ceramowska" znalazłaby
wolne miejsce dla rzeczywiście n o w e g o . t y t u ł u z zakresu dziejów i k u l
tury kontynentu amerykańskiego.
Tymczasem powtórne, i to podwójne, tłumaczenie (z n á h u a t l na język
hiszpański, a następnie z hiszpańskiego na język polski) nie pozostało
na pewno z korzyścią dla azteckiego oryginału. Nie trzeba chyba udowad
niać, że kilkakrotne, kolejne tłumaczenia zawsze prowadzą do zniekształ
ceń pierwotnego tekstu. Nic więc dziwnego, że tego typu deformacje
zaistniały również i w tłumaczeniu dokonanym przez M . Sten. A oto
przykład różnic między obydwoma polskimi wersjami fragmentu X I I
księgi Sahaguna:
26
„ R z e k ł i m : p o d z i w i a l i ś m y n i e b i e s k i e t u r k u s y . M a j ą b y ć dobrze s t r z e ż o n e . S k a r b
n i c y b ę d ą i c h dobrze s t r z e c . J e ż e l i d o p u s z c z ą , a b y c o k o l w i e k z g i n ę ł o , d o m y i c h
z o s t a n ą z a b r a n e i z a b r a n e b ę d ą i c h d z i e c i , n a w e t te, k t ó r e z n a j d u j ą s i ę j e s z c z e
w łonie matki."
2 7
„[...] i r z e k ł i m : Z d u m i e w a m y s i ę t y m i c i e m n o z i e l o n y m i , k o s z t o w n y m i t u r k u
s a m i . N i e c h b ę d ą d o b r z e s t r z e ż o n e ! N i e c h j e u k r y j ą i dobrze s t r z e g ą ! J e ś l i k t o ś
je w y p u ś c i , [biada] n a s z y m d o m o m , n a s z y m d z i e c i o m , n a s z y m b r z e m i e n n y m [ k o
bietom]!"
2 8
Pomijając różnice natury stylistycznej obu wyżej przytoczonych
fragmentów polskich tłumaczeń, których nie sposób wyeliminować
w wypadku dokonania ich przez dwie różne osoby, zwracają uwagę prze
de wszystkim różnice o charakterze merytorycznym. W pierwszym
cytacie, zaczerpniętym ze Zmierzchu Azteków,
widzimy Motekosomę,
bo jemu to przypisuje się wypowiedzenie tych słów, jako bezwzględnego,
2 6
P o r . G a r i b a y,
1964; t e n ż e ,
dzieła
Poesía
S a h a g ú n,
Garibay,
Historia
...; t e n ż e ,
indígena...,
Historia
4 t„ Mexico
Garibay
general...;
Edición
1956.
2 7
Zmierzch
Azteków,
2 8
Aztek
Anonim,
s. 68.
op. cit.,
s.
La
14.
literatura
de
los
Aztecas,
Mexico
jest t a k ż e autorem nowego opracowania
Porua,
preparada
por
el
doctor
INDIAŃSKA
257
HISTORIOGRAFIA
despotycznego władcę, który — jak wynika z szerszego kontekstu —
nakazuje pilne strzeżenie skarbów, by w całości oddać je Hiszpanom.
Drugi fragment, pochodzący ze Zdobycia Meksyku, przedstawia go
całkowicie odmiennie. On to bowiem w trosce o dobro swego ludu
sugeruje ukrycie bogactw Tenochtitlanu, przewidując jakby ogromne
niebezpieczeństwo grożące mieszkańcom ze strony pożądliwych przy
byszów, w wypadku ujawnienia ich posiadania.
Tego typu rozbieżności o mniejszym lub większym zakresie można by
przytoczyć znacznie więcej. Polegając całkowicie na autorytecie T. M i
lewskiego trudno m i jednak z drugiej strony jednoznacznie obciążyć
t y m i deformacjami drugiego tłumacza, M . Sten. Być może częściowo
winę ponoszą meksykańscy wydawcy omawianej antologii źródeł indiań
skich. Co prawda M . León-Portilla w przedmowie pisze:
„ T ł u m a c z ą c je na j ę z y k h i s z p a ń s k i
staraliśmy się zachować jak najdalej idącą
w i e r n o ś ć z o r y g i n a ł e m w j ę z y k u náhuatl,
a t a k ż e o d d a ć jego m o c e k s p r e s y j n ą i g ł ę
boki
dramatyzm.
uwypuklić
Niezależnie
od
ich w a r t o ś ć literacką
wartości
i
historycznej
ogólnoludzką."
tych
tekstów
chcieliśmy
2 9
Być może właśnie dla oddania owej ekspresji i dramatyzmu pomi
nięto pewne słowa, inne nieco zmieniono, co w połączeniu z następnym
tłumaczeniem i dążeniem do uwypuklenia, t y m razem w języku polskim,
tych samych walorów relacji, doprowadziło do daleko niekiedy posu
niętych zniekształceń oryginalnych tekstów.
Antologia Zmierzch Azteków,
poza niemal pełnym tekstem Azteka
Anonima, zawiera również fragmenty wielu innych kronik i relacji
zupełnie dotąd nie znanych polskiemu czytelnikowi. Zważywszy jeszcze
na obszerną część wprowadzającą, która w przystępny sposób wyjaśnia
najważniejsze wydarzenia historyczne, istotne elementy kultury społecz
nej i duchowej Azteków, a także obejmuje krótką charakterystykę
indiańskich źródeł, z jakich pochodzą poszczególne partie antologii, nie
można powiedzieć, by ta nowa polska publikacja nie posiadała swej
dużej wartości popularyzacyjnej. Ponadto piękna szata graficzna, wzbo
gacona indiańskimi rycinami skopiowanymi z kodeksów oraz interesujący
styl tekstu, który na pewno nie pozostaje bez związku z literacko-dziennikarskimi zainteresowaniami tłumacza, złożyły się w sumie na ciekawą
pozycję wydawniczą. Skoro jednak antologia ta skierowana jest w głów
nej mierze do szerokiego dość kręgu czytelników, szkoda wielka, że
redakcja nie zastosowała w pisowni azteckich nazw oraz imion własnych
transkrypcji opartej o zasady polskiej ortografii. Ułatwiłoby to znacznie
ich czytanie, t y m bardziej że trudno zakładać, by przeciętny odbiorca
zorientowany był w regułach wymowy skomplikowanych i obco brzmią2 9
León-Portilla,
O d a u t o r a w y b o r u , s. 31.
17 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1
258
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELINSKA
cych dla naszego ucha słów tak egzotycznego języka, jakim jest język
náhuatl. I tak zamiast pisać „Motecuhzoma", należałoby podać imię
azteckiego władcy w polskiej wersji transkrypcyjnej jako Motekosoma;
zamiast nie wiadomo na jakich zasadach już przetranskrybowanego
,,Cuauhtemoc" (wg oryginału azteckiego winno być — Quauhtemoc)
prościej byłoby napisać Kwawtemok; czy wreszcie w miejsce. „Cuetlaxtlan" lepiej byłoby — Kwetlasztlan. Sądzę, że można było tego dokonać
bardzo łatwo opierając się na dokładnych informacjach w t y m względzie
T. Milewskiego, zawartych we wstępie do Zdobycia Meksyku , oraz na
przykładach licznych jego transkrypcji znajdujących się bądź bezpo
średnio w tekście, bądź w przypisach. Pozwoliłoby to z powodzeniem
uniknąć takich niekonsekwencji, jak np. pisanie słowa „Tlaxcala" (nazwy
jednego z miast-państw w Dolinie Meksyku) raz zgodnie z oryginałem,
a dosłownie kilka wierszy poniżej używanie określenia na jego mieszkań
ców w wersji „Tlaszkalanie", a więc już w transkrypcji polskiej .
Pomijając jednak wszystkie uwagi krytyczne podkreślić należy sam
fakt podjęcia publikacji w języku polskim indiańskich źródeł histo
rycznych. I choć Zmierzch Azteków nie ma służyć celom ściśle nauko
wym, bo nie to zapewne leżało w zamiarach zespołu redakcyjnego,
niemniej jednak sądzić chyba można, wnioskując z dużej popularności
tej ostatniej, jak i poprzedniej pozycji indiańskiego kronikarstwa, że
i w przyszłości wydawnictwa nasze bliżej zainteresują się tego typu
piśmiennictwem.
Dzieła indiańskie bowiem zasługują ze wszech miar na uwagę, gdyż
obok swej dużej wartości naukowej stanowią również poważny wkład
do skarbca najwyższych osiągnięć światowej literatury. Szereg filologów,
znawców piśmiennictwa tubylczej ludności Ameryki, stawia np. dramat
Ollantay ,
napisany w języku keczua, w jednym rzędzie z Pieśnią
o Rolandzie, Słowem o pułku Igora czy niektórymi znakomitymi eposami
północnoeuropejskich narodów. Podkreślają oni piękną formę i ciekawą
kompozycję tego utworu oraz wskazują na liczne zawarte w nim idee
30
31
32
3 0
Aztek
3 1
P o r . np. Zmierzch
3 2
Anonim,
op.
Azteków,
cit.,
s. L X X X I V — X C I :
s.
Milewski,
Wstęp.
94.
D r a m a t „ O l l a n t a y " , n a j w a ż n i e j s z y z a b y t e k l i t e r a c k i j ę z y k a keczua,
pochodzi
z 2 p o ł . X V I I I w. D o d z i ś t r w a s p ó r , czy g e n e z y tego u t w o r u s z u k a ć n a l e ż y w p r z e d k o l u m b i j s k i e j t w ó r c z o ś c i I n d i a n P e r u , czy t e ż jest on d z i e ł e m c h r z e ś c i j a ń s k i e g o
d u c h o w n e g o , z n a j ą c e g o dobrze j ę z y k keczua,
a zarazem konwencje teatru iberyj
skiego. D y s k u s y j n e s ą r ó w n i e ż w a r t o ś c i l i t e r a c k i e tego u t w o r u . T e k s t o r y g i n a ł u
bez t ł u m a c z e n i a o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w : J . T s с h u d i , Die Kechua-Sprache,
t. 2,
W i e n 1853, s. 71 n. P o r . J . A . Z u b r i с к i j , „Apu-Oliantaj"
— pamiatnik
kultury
narodów
keczua,
[w:] Kultura
Indie jciew,
s. 254—270; A . M é t r a u x ,
Inkowie,
W a r s z a w a 1968, s. 185—186; R . H . N о с o ń, Dzieje,
kultura
i upadek
Inków,
Wro
c ł a w 1958, s. 275—277.
INDIAŃSKA
259
HISTORIOGRAFIA
humanistyczne. Realizm i ekspresję zaś opisów końkwisty w azteckich
relacjach przyrównuje się często do mistrzowsko zarysowanych scen
wojny trojańskiej w Iliadzie Homera.
Literacka twóczość tych ludów Nowego Świata, które znajdowały
się poza kręgiem azteckich wpływów, nie ograniczała się również w y
łącznie do dzieł o charakterze lirycznym i epicznym, lecz także sta
nowiła odbicie ich zainteresowań dziejami własnego etnosu, dynastii
czy rodu . Klasycznym tego przykładem może być kolekcja niezwykle
cennych rękopisów, zebranych w tzw. księgi Chilam-Balam
Są to
dokumenty spisane w języku Majów przy użyciu alfabetu łacińskiego.
Przypuszcza się, że niektóre fragmenty ksiąg Chilam-Balam stanowią
transliterację znacznie starszych tekstów hierpglificznych. Z innej świętej
księgi ludności Maja-Kicze, znanej pod nazwą Popel-Vuh możemy dziś
poznać mity, wyobrażenia kosmologiczne oraz najistotniejsze elementy
religii ludu zamieszkującego południową część Gwatemali .
Zabytki indiańskiego piśmiennictwa stanowią niewyczerpane źródło
naukowych dociekań szeregu dyscyplin, które stawiają sobie za zadanie
poznanie przeszłości, tak przedkolumbijskiej, jak i okresu kolonialnego,
autochtonicznej ludności Nowego Świata. Literatura piękna, kroniki
i relacje Indian zawierają ogromne bogactwo informacji, z których ko33
34
35
3 3
D o tej g r u p y ź r ó d e ł
historii
rodu
własności,
lub
zaliczamy również
miejscowości
i c h g r a n i c , itp. w i a d o m o ś c i
per,
A. N a r c i s o ,
Titulo
IAK,
t.
1906,
2, S t u t t g a r t
del
s.
tzw.
zawierające
,,títulos". B y ł y
również
dane
to
zestawienia
dotyczące
ziemskich
o c h a r a k t e r z e p r a w n y m . Por. np. K .
barrio
de
373—397;
Santa
Ana,
Agosto
Por. K i n ż a ł o w ,
14
Sap
de
1565, X I V
Indiejskije
istoczniki...,
s. 227—231.
3 4
Pierwsze wiadomości
o tych księgach
pochodzą
z XVII
w. Poznano
je
do
k ł a d n i e dopiero w X I X i X X w . W i c h s k ł a d w c h o d z ą t e k s t y t a k z o k r e s u p r z e d kolumbijskiego, j a k i kolonialnego. Obok t e k s t ó w historycznych z n a j d u j ą s i ę t a k ż e
utwory o charakterze mitologiczno-kosmograficznym,
kalendarzowym i proroczym.
Por.
los
V. A. B a r r e r a
y
S . R e n d o n, El
libro
de
M e x i c o — B u e n o s A i r e s 1948; M . W . M a к e m s o n , The
A t r a n s l a t i o n of the
The
book
of
book of Chilam
Chilam
Balam
of
Balam
of Tizimin,
Chumayel,
gie
Institution
of
Washington.
Division
of
American
Archaeology
and
Ethnology",
Pismiennost
indiejciew
Maija,
s. 47 n .
3 5
et
les
Por.
Ch. E . B r a s s e u r
mythes
Popol-Wuh,
de
el'antiquité
de
chicastenango
(Popol
Buj).
1927; The
Sacred
Book
of
a. S.
Morley
from
the
by
D. Goetz
L.
S h u l t z e - J e n a ,
izd.
G.
podgotowleno
Texto
Popol-Vuh,
indígena
priest.
of
Balam
Washington
t. 1, P a r i s
L e i p z i g 1913; J . A . V i l l i a c o r t a ,
Bałam,
Yaguar
Research,
Bourbourg,
americaine,
Guatemala
kicze,
75,
Chilam
Institution
book of Chilam
Historical
no
de
of the
N e w Y o r k 1951; R . L . R о у s,
Carnegie
P u b l i c a t i o n 438, W a s h i n g t o n 1933; t e n ż e , The
libros
Book
Washington,
of lxii.
„Notes
1946;
Popol-Vuh.
Carne
on
Middle
Knorozow,
be
livre
sacre
1861; N . P o h o r i l l a s ,
y F . R o d a s , Manuscrito
fonetizado
Das
Chi-
traducido'
al
casteliano,
Ancient
Kuiché
Maya.
English
version
translation
of
Recinos,
the
Stuttgart
R . W . Kinżalowym,
1944;
y
de
A.
Norman
P o p o l - V u h . Pieriew.
M o s k w a — L e n i n g r a d 1959.
s
1950;
jazyka
260
MIROSŁAWA
POSERN-ZIELINSKA
rzystać mogą w swych badaniach przede wszystkim archeolodzy, his
torycy, językoznawcy i etnografowie. Pierwsza grupa uczonych miała
kilkakrotnie okazję zlokalizować na podstawie danych źródłowych
pewne kompleksy architektoniczne, a często dzięki n i m mogła poznać
funkcje odkrytych przez siebie zabytków. Historia z kolei uzupełniała
na ich podstawie swe wiadomości z zakresu dziejów politycznych Ame
r y k i przedkolumbijskiej. Opisy kolejnych dynastii władców, ich wew
nętrznych waśni prowadzących często do wybuchu lokalnych wojen,
tworzenia się federacji państw, wybuchu buntów czy wreszcie kon
kwisty stworzyły plastyczny obraz społeczeństw, których wysoka
kultura bezpowrotnie uległa zniszczeniu . Indiańskie źródła spisane przy
pomocy łacińskiego alfabetu są również bezcennym materiałem dla
językoznawców prowadzących badania nad przedhiszpańskimi piktograficznymi i hieroglificznymi systemami pisma Azteków, Miszteków,
Zapoteków, Majów i Inków .
W piśmiennictwie indiańskim nie brakuje ponadto materiałów o cha
rakterze ściśle etnograficznym, który doskonale uzupełnia w t y m za
kresie źródła hiszpańskie z czasów podboju . I tak znaleźć tam można
liczne informacje o przedkolumbijskich formach władania ziemią, spo
sobach jej uprawy, daninach, układach społecznych, podziale klasowym,
rodzinie i systemach pokrewieństwa, bądź też wyobrażeniach religijnych.
Poznanie z kart tych dokumentów charakterystycznych cech codziennego
życia oraz zwyczajów starożytnych mieszkańców Nowego Świata poz
wala lepiej zrozumieć problemy dzisiejszej ludności Ameryki Łacińskiej.
Dlatego też studia nad piśmiennictwem indiańskim mają, jak twierdzi
również M . León-Portilla, kapitalne znaczenie historyczne. Opinię tę
najlepiej wyraża chyba jego celna wypowiedź:
36
37
38
„ B e z n a m i ę t n a ocena starcia d w ó c h ś w i a t ó w : i n d i a ń s k i e g o i h i s z p a ń s k i e g o ,
z k t ó r e g o to d r a m a t y c z n e g o z w i ą z k u w y w o d z i s i ę M e k s y k i m y , M e k s y k a n i e , po
m o ż e lepiej p o z n a ć n a j g ł ę b s z e źródła naszych s p r z e c z n o ś c i , w z l o t ó w i u p a d k ó w ,
j e d n y m s ł o w e m « o b l i c z a i s e r c a » naszego n a r o d u i n a s z e j k u l t u r y . "
3 9
Badając współczesne społeczeństwa tego kontynentu nie sposób prze
cież zapominać o kulturowym dorobku ich protoplastów. Miejscowe bo3 6
Ot
J . W . К n о г o z o w,
Aljaski...,
s. 234—240.
Pozdniaja
istorija
Jukatana
po
chronikam
Maija,
[w:]
8 1
O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę d o t y c z ą c ą p i s m a M a j ó w por. K n o r o z o w ,
Pismien
nost indie jciew
Maija,
s. 638—655. P o r . t a k ż e W . А . I s t r i n ,
Wozniknowienije
i razwitije
pisma,
M o s k w a 1965; H . J e n s e n , Die Schrift
in Vergangenheit
und
Gegenwart,
H a m b u r g 1935.
3 8
W . L . A f a n a s j e w , Narratiwnyje
Nowogo
Swieta,
[w:] Ot Aljaski...,
nija
3 9
León-Portilla,
O d autora
s.
w y b o r u , s.
istoczniki
244.
46.
po istorii
otkritija
i
zawojewa-
INDIAŃSKA
261
HISTORIOGRAFIA
wiem systemy społeczno-gospodarcze pod wpływem wzorów hiszpań
skich wielokrotnie modyfikowane w okresie kolonialnym wywierały
często swe piętno na ukształtowanie się współczesnych stosunków
agrarnych oraz ściśle z nimi związanych, skomplikowanych układów
społecznych.
Nie pozostawały również poza sferą obserwacji indiańskich twórców
źródeł pisanych zjawiska scalania się w jedną całość kultury własnego
społeczeństwa z k u l t u r ą przybyszów. I tak np. X V I I - i XVIII-wieczne
reguły wspólnot religijnych oraz kalendarze czarowników-proroków
z południowej Gwatemali dostarczają bezcennych wiadomości o pierw
szych symptomach synkretyzacji starych tradycyjnych wierzeń reli
gijnych z elementami zapożyczonymi z katolicyzmu .
Wartość indiańskich źródeł dla nauki, a przede wszystkim dla etno
grafii, jest zatem bezsprzeczna i dziś żaden amerykanista nie może ich
ignorować, t y m bardziej że stopień wykorzystania tego piśmiennictwa
nie jest jak dotychczas zadowalający. Równie duże walory literackie,
będące przecież odbiciem bogactwa i różnorodności myśli Ameryki
przedkolumbijskiej, nie zasługują też na zapomnienie. I choć w swym
europocentrycznym widzeniu świata jeszcze zbyt często zapominamy
0 kulturowym dorobku mieszkańców innych kontynentów oraz ich du
żym wkładzie do skarbca ogólnoludzkiej kultury, czas by wreszcie
poprzez dobrze zorganizowaną, zakrojoną na szeroką skalę akcję popu
laryzatorską przybliżyć te ludy oraz ich kulturę przeciętnemu Europej
czykowi. Akcja tego typu zdaje się być bardzo potrzebna zwłasz
cza w Polsce, gdzie nawet redakcja Wielkiej encyklopedii
powszechnej
nie uznała za stosowne umieścić choćby k i l k u krótkich haseł o najzna
komitszych utworach literatury indiańskiej, aczkolwiek dzieła te, wg
opinii szeregu autorytetów, reprezentują najwyższe osiągnięcia lite
ratury światowej.
Wydaje się zatem niezwykle pożądane publikowanie całości względ
nie tylko fragmentów co cenniejszych indiańskich manuskryptów, k t ó
re uzupełnione, tak jak uczynili to Milewski i León-Portilla, obszernymi
wstępami, komentarzami i przypisami pozwolą naszemu czytelnikowi
poznać pozaeuropejski świat ludzkich myśli i uczuć.
Oba polskie wydania indiańskich relacji dotyczą jedynie wąskiego
kręgu azteckiej k u l t u r y Doliny Meksyku. Warto byłoby zatem zwrócić
w przyszłości uwagę i na inne obszary przedkolumbijskich cywilizacji
oraz udostępnić najwartościowsze zabytki ich dawnej literatury, gdyż
walory i znaczenie tych źródeł nie ustępują w niczym artystycznemu
1 poznawczemu poziomowi znanych nam już dokumentów nahuańskich.
Za pierwszy krok w t y m kierunku można by uznać pracę M . Fran
40
ie i n ż a ł o w ,
Indiejskije
istoczniki
po
istorii...,
s.
231.
262
MIROSŁAWA F O S E R N - Z I E L I N S K A
kowskiej o gospodarce wiejskiej w X V I - i XVII-wiecznym Peru, w któ
rej autorka wykorzystując szczególnie kronikę F. G. Poma de Ayala
przedstawia realistyczny obraz państwa Inków t u ż przed wkroczeniem
oddziałów Pizarra i w czasie pierwszego okresu hiszpańskiej koloni
zacji . Jednak nawet obszerne cytaty i liczne, wartościowe reprodukcje
oryginalnych ilustracji autora kroniki nie zastąpią nam mimo to oddziel
nej publikacji, która złożona choćby z najbardziej tylko reprezenta
tywnych części dzieła Poma de Ayala, oddawałaby wtedy najpełniej
atmosferę i obraz epoki, w jakiej jej autor żył i pracował.
Dlatego też jednym z głównych zadań polskiej amerykanistyki
winno stać się tłumaczenie i udostępnianie szerokiemu kręgowi odbiorców
materiałów źródłowych do dziejów Ameryki oraz literackiego dorobku
indiańskiej myśli twórczej. Znaczenie pomocy konsultacyjnej dla insty
tucji wydawniczych podejmujących tego rodzaju przedsięwzięcia byłoby
również niebagatelne i z pewnością dla obu stron bardzo korzystne.
41
42
Mirosława
Posern-Zielińska
AMERICAN
INDIAN
HISTORIANS'
CONTRIBUTION
TO
OUR
KNOWLEDGE
OF T H E CONQUEST OF AMERICA
(in
connection
with
and
the publication,
in Poland,
a c c o u n t s of t r i e c o n q u e s t )
of
chronicles
S u m m a r y
I n a s s e s s i n g the c o n t r i b u t i o n m a d e b y A m e r i c a n I n d i a n s to c i v i l i s a t i o n a n d
w o r l d c u l t u r e , w e s h o u l d n o t forget t h e i r w r i t i n g s — l i t e r a t u r e , p h i l o s o p h y a n d
h i s t o r y — w h i c h took s h a p e e v e n i n the t i m e s b e f o r e C o l u m b u s . T h e s e A m e r i c a n
I n d i a n w r i t t e n s o u r c e s , w h i c h took on a n e w f o r m d u r i n g the C o n q u e s t , g i v e us
a p a r t i c u l a r l y v a l u a b l e i n s i g h t into t h e h i s t o r y of the a n c i e n t c i v i l i s a t i o n s of C e n
tral a n d South A m e r i c a a n d their tragic fall. T h e y are a n indispensible supple
m e n t to the w i d e r k n o w n s o u r c e s w r i t t e n b y t h e S p a n i s h c o n q u e r o r s , c o l o n i s e r s ,
a n d p r i e s t s . T h e y e n a b l e h i s t o r i a n s to c o m p a r e a n d o b j e c t i v e l y a n a l y s e t w o t y p e s
of c h r o n i c l e w r i t t e n b y e y e w i t n e s s e s of the C o n q u e s t — t h e V i c t o r s a n d the
Vanquished.
B e f o r e the d i s c o v e r y of A m e r i c a b y C o l u m b u s , I n d i a n h i s t o r y w a s r e c o r d e d
b y m e a n s of p i c t o g r a p h s or h i e r o g l y p h i c s , or it w a s p a s s e d on f r o m g e n e r a t i o n
to g e n e r a t i o n b y w o r d of m o u t h . T h i s m a t e r i a l h a s s u r v i v e d t i l l t h e p r e s e n t day,
for it w a s w r i t t e n d o w n b y E u r o p e a n c h r o n i c l e r s , or, at a l a t e r date, b y A m e r i c a n
I n d i a n s w h o h a d l e a r n e d to u s e t h e L a t i n a l p h a b e t , or b y e d u c a t e d mestizos w h o
w r o t e a c c o u n t s of t h e c o n d i t i o n s i n w h i c h t h e v a n q u i s h e d A m e r i c a n I n d i a n s w e r e
living.
4 1
4 2
F r a n k o w s k a ,
Podstawy
gospodarki...
O z a d a n i a c h p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i por. M . F r a n k o w s k a , Zadania
i
trzeby
polskiej
amerykanistyki
w zakresie
etnografii,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t.
1966, s. 237—252.
po
10:
INDIAŃSKA
263
HISTORIOGRAFIA
A p a r t f r o m P o l i s h t r a n s l a t i o n s of S p a n i s h c h r o n i c l e s a n d a c c o u n t s b y H . C o l o n
D i a z del C a s t i l l o a n d b y B . D e L a s C a s a s , t w o h i s t o r i c a l s o u r c e s w r i t t e n b y A m e r i
can
I n d i a n s a r e a l s o a v a i l a b l e to us i n P o l a n d . O n e of t h e m is the P o l i s h t r a n s l a
tion d i r e c t f r o m the N á h u a t l l a n g u a g e ,
of B o o k X I I of S a h a g u n ' s Historia
de
the
las
cosas
de
Nueva
España,
by
T . M i l e w s k i ( A z t e k A n o n i m : Zdobycie
second
publication
Aztecs.
Chronicle
selection
of
accounts
hitherto
almost
i s : Zmierzch
of
the
texts by
Meksyku
Azteków,
Vanquished).
unknown
the
Náhuatl
only
important
Nevertheless
lations
language
stylistic
but
the
general
linguistics,
reader,
Sahagun. This
then
differences
T . Milewski's creative
(Decline
translation
fragments
Polish
of
of
double
in
the
to c o m p a r e
of
and
contains
translation,
first
caused
text
the
Mexican
also
actual
contribution
a
chronicles
and
into P o l i s h , has
t h i s p u b l i c a t i o n g i v e s us the o p p o r t u n i t y
a n d to a p p r e c i a t e
on
zwyciężonych
is a P o l i s h
into S p a n i s h , a n d
changes,
expert
— T h e C o n q u e s t of M e x i c o ) . T h e
It contains
to
t h e c o m p l e t e t e x t of B o o k X I I of
from
Polish
Kronika
This
M. Léon-Portilla.
practically
eminent
not
as
well.
the t w o
trans
to t h e
development
of P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s .
The
v a l u e of the I n d i a n w r i t i n g s as r i c h s o u r c e s
logists, h i s t o r i a n s , l i n g u i s t s ,
and ethnographers,
of i n f o r m a t i o n
does not
for
archaeo
by any means
diminish
t h e i r h i g h l i t e r a r y v a l u e . F r o m t h i s p o i n t of v i e w , too, the p u b l i c a t i o n of the
more
p r e c i o u s A m e r i c a n I n d i a n m a n u s c r i p t s , not o n l y f r o m the A z t e c a r e a of c i v i l i s a t i o n ,
b u t f r o m other a r e a s as w e l l , is h i g h l y d e s i r a b l e . T h i s w o u l d g i v e a w i d e r
of r e a d e r s a c h a n c e
tants
to b e c o m e f a m i l i a r w i t h the
of A m e r i c a a n d w i t h t h e i r c o n t r i b u t i o n
a clearer understanding
the
present
habitants
of
of the s o c i a l p r o c e s s e s
time.
I n bringing
to
other
continents,
in breaking
E u r o p e the
c u l t u r e of t h e
circle
original inhabi
to w o r l d l i t e r a t u r e , a n d g i v e
them
t a k i n g p l a c e i n L a t i n A m e r i c a at
cultural achievements
away
from
the
of the w o r l d , P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s is r i g h t l y of no s m a l l
Translated
of
the
Europecentric
significance.
by Krystyna
Kozłowska
in
vision
