http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2992.pdf
Media
Part of Drzeworyty leżajskie i ich rodowód / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4
- extracted text
-
Aleksandra Jacher-Tyszkowa
śMtr;iwi«4ue
M a ł k i
L
Lożajsk
jest
dawną
^
n
t
s
w inn-kn
Bor.*'j
k
i
DRZEWORYTY LEŻAJSKIE
| ICH R O D O W Ó D
m
królowszczyzną,
siedzibą
starostwa,
dowania k l a s z t o r u — droga b y ł a daleka. Z a n i m Tomasz Micha-
wielo
łok p e ł e n obaw i w ą t p l i w o ś c i z a c z ą ł d z i a ł a ć , m i a ł jeszcze t r z y -
k r o t n i e niszczone przez n a p a d y T a t a r ó w , k t ó r y c h zagony do
k r o t n o objawienio i zapownienie, że uda m u się z w a l c z y ć wszys-;
miastem o starych tradycjach miejskich.
cierały aż tutaj.
Miasto było
N i c dziwnego, ż e w y b u d o w a n y w X V I I
w.
tkie
przeszkody.
M a t k a Boska
pokazała
Michałkowi
kształt
klasztor m i a ł charaktor o b r o n n y , podobnio j a k inno k l a s z t o r y
p r z y s z ł e j ś w i ą t y n i i u k a z a ł a miejsce 12 o ł t a r z y . Ona w y b r a ł a
tego t y p u
Bernardynów
na wschodnich teronach Rzeczpospolitej. U g r u n t o
w a n i e r e l i g i i k a t o l i c k i o j w t y c h stronach nie n a s t ą p i ł o bez w a l k
na stróżów świątyni
i ponownie zapewniła,
że
udzieli p o m o c y nie t y l k o m i e s z k a ń c o m , ale i okolicznej l u d n o ś c i
i zamieśzok. O d n o t o w a ć należy w a l k i p o m i ę d z y zwolennikiem
a t a k ż e p i e l g r z y m o m . M i c h a ł e k p r z e k a z a ł w i a d o m o ś ć o obja
reformacji Ł u k a s z e m z B n i n a O p a l i ń s k i m ,
wieniu
starostą
leżajskim,
a Stanisławem Stadnickim zwanym diabłem z Ł a ń c u t a .
wadzenie t u z a k o n u B e r n a r d y n ó w
Wpro
z n a n y c h ze swoich poczy
n a ń na p o l u r o z w i j a n i a s z t u k i p r z y c z y n i ł o się walnio do w y b u dawania ogromnego barokowego k o ś c i o ł a .
Sławę
Lożajska
zapoczątkowało
Żyjący
leżajski,
wówczas
Tomasz
cudowne objawionie N a j
Michałek,
Strykowski
Chrystusa.
K ł o p o t y r o z p o c z ę ł y się z c h w i l ą , g d y p o d k r z y ż zaczęli p r z y c h o
dzić ludzie. R o z c h o d z i ł y s i ę wieści o uzdrowieniach nie t y l k o
l u d z i , ale i z w i o r z ą t w czasie szalejącej p o d ó w c z a s zarazy. K r o
1
ś w i ę t s z e j P a n n y M a r i i , odnotowane w 1590 r .
starszym m i a s t a , a n a b o ż n y r a d n y Jerzy
k a z a ł w t y m miejscu p o s t a w i ć k r z y ż z p o d o b i z n ą
pobożny
n i k a r z z a k o n n y n o t u j e : , , A iż w t e n czas srogie powietrze na
b y d ł o p a n o w a ł o , t e d y b y d ł o g r o m a d a m i o d W o ł y n i a i inszych
2
mieszczanin
r o d e m z Giedlarowej, ilokroć s z o d ł do lasu
zbiorać
drzewo, z a n i m w z i ą ł s i e k i e r ę do r ę k i m o d l i ł się do M a t k i Bos
stron n a t o mieysce p ę d z o n o , k t ó r e skoro o k o ł o onego s ł u p k a
obegnano, zaraz zdrowo z o s t a ł o " .
szerzenie się k u l t u
miał
3
Niemały
wpływ
na
roz
opisany przez k r o n i k a r z a w y p a d e k ,
k i e j . W t r a k c i e jednej z w y p r a w do lasu zatopionemu w m o d l i
g d y p r z e j e ż d ż a j ą c y p a n Rzeszotarski zmuszony b y ł do zatrzy-
t w i e M i c h a ł k o w i u k a z a ł o się n i e z w y k ł e ś w i a t ł o . U j r z a ł
Matkę
m a n i a s i ę , bo jego k o n i o p a d ł y n a k o l a n a przed o w y m „ s ł u p k i e m " ,
B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m i Św. J ó z e f a w dostojnej postaci. Z w i o l k ą
na k t ó r y m b y ł a zawieszona M ę k a P a ń s k a i nie c h c i a ł y r u s z y ć
czcią przyjął
z miejsca. W ł a ś c i c i e l u k l ą k ł p r z e d k r z y ż o m i z a c z ą ł się m o d l i ć .
t o objawienie, p o w i ą z a n o z poleceniem: M a t k a
B o ż a ż y c z y sobie, a b y t u t a j zbudowano k o ś c i ó ł , bo w y b r a ł a sobie
W ó w c z a s „ N . Panna w i d o m i e p o k a z a ł a i z g r z e c h ó w strofowa-
t o miejsce, a b y r a t o w a ć g r z e s z n i k ó w i b y ć dla n i c h
ucioczką.
wszy n o w i n ę t ę szczęśliwą l u d z i o m ogłosić k a z a ł a . J a k o ż zaraz
P o l e c i ł a M i c h a ł k o w i iść do starszych m i a s t a i p r z e k a z a ć i m t o
s t r o f o w a ł (pan Rzeszotarski) mieszczany tuteczne, ż e t a k nie
ż y c z e n i e . Od p r y w a t n e g o objawienia do b u d o w y k o ś c i o ł a i fun
d b a l i b y l i miejsca t a k ś w i ę t e g o , N a j ś w i ę t s z e j Pannie o d B o g a
47
I
Dopiero w 1608 r. Ł u k a s z Opaliński, m a r s z a ł e k wielki koronny,
starosta l e ż a j s k i , w y b u d o w a ł na miejscu objawienia obszerniejszy
k o ś c i ó ł d r e w n i a n y z 12 o ł t a r z a m i i o d d a ł go B e r n a r d y n o m . Dalszy
etap r o z w o j u — to wystawienie murowanego k o ś c i o ł a przez A n n ę
z P i l c z y O p a l i ń s k ą w l a t a c h 1618—1628. W t y m k s z t a ł c i e k o ś c i ó ł
p r z e t r w a ł do d n i a
dzisiejszego.
7
N a o d n o t o w a n i e z a s ł u g u j e jeszcze jedno wydarzenie z d z i e j ó w
obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j : koronacja obrazu p a p i e s k i m i
k o r o n a m i w 1752 r . za pozwoleniem p a p i e ż a B e n e d y k t a X I X .
W
h i e r a c h i i miejsc ś w i ę t y c h b y ł a to n o b i l i t a c j a s z c z e g ó l n e g o
r o d z a j u . J u ż od 1634 r . miejsce to z o s t a ł o uznane za cudowne,
a p r z y p a d k i c u d ó w z o s t a ł y przebadane przez s p e c j a l n ą K o m i s j ę
duchowną.
8
U r o c z y s t o ś c i koronacyjne
trwające
ponad
8 dni,
p r z y g o t o w y w a n e z w i e l k ą p i e c z ą przez d ł u ż s z y czas, z a p i s a ł y
się na d ł u g o w p a m i ę c i w i e r n y c h . W a r t o t u p r z y t o c z y ć u r y w e k
opisu, a b y z o r i e n t o w a ć się w randze u r o c z y s t o ś c i i j e j charaktorze: „Największy
p r z y p ł y w l u d u m i a ł miejsce
7 września.
W t y m d n i u nieustannie p r z y b y w a ł y mnogie k o m p a n i e , z k t ó
r y c h wiele liczyło po p a r ę t y s i ę c y g ł ó w , tak dalece, żo n a p e ł n i
ł y nie t y l k o c a ł y L e ż a j s k , ale i wsie okoliczne. T ł u m y b y ł y t a k
w i e l k i e , ż e r u c h w L e ż a j s k u i na drodze do k l a s z t o r u b y ł utru
d n i o n y . T e g o ż d n i a 7 w r z e ś n i a po p o ł u d n i u z o s t a ł c u d o w n y obraz
M a t k i B o ż e j z k a p l i c y u r o c z y ś c i e wyniesiony. N i e b a w e m przed
pałacom
Potockich w mieście
zaczęły
się s z y k o w a ć
wojska,
m i l i c j e nadworne, cechy, b r a c t w a , c h o r ą g w i e , kompanie
prze
r ó ż n e i c a ł y ten o g r o m n y p o c h ó d r u s z y ł k u k l a s z t o r o w i . Z a n i e m i
w przepysznej k a r o c y wieźli dwaj Potoccy S t a n i s ł a w i K s a w e r y
owe k o r o n y do k o r o n a c j i przeznaczone. Dopiero teraz za t ą ka
r o c ą r o z w i n ę ł a się niezmiernie d ł u g a k a w a l k a d a k a r e t , p o j a z d ó w ,
kolas, kolebek
i różnogo
rodzaju
wehikułów,
zajętych
przoz
m n i e j l u b więcoj dostojne osoby. P o c z ą t e k p o c h o d u j u ż od da
w n a j a k m ó g ł , t a k się g r u p o w a ł w losie k o ł o k o ś c i o ł a , g d y ostatnio
karoce w y j e ż d ż a ł y dopiero z p a ł a c u , w z g l ę d n i o z miasta. G d y j u ż
^ s ICY* a W W O O.BEF.NARDYNOU/j..«
!
obaj Potoccy w i o z ą c y k o r o n y s t a n ę l i p r z ó d ś w i ą t y n i ą a p o t e m
c h o ć z t r u d e m d o t a r l i przed „ m a j o s t a t " i do biskupa, o c z e k u j ą cogo i c h na s w y m t r o n i e , w ó w c z a s syn w o j e w o d y kijowskiego p a n
I I . 2. Matka
Boska
Leżajska,
K s a w e r y P o t o c k i w y g ł o s i ł u r o c z y s t ą m o w ę do k s i ę d z a
d r z e w o r y t z 1826 r.
biskupa
— k o r o n a t o r a , i w jego r ę c e o b a j : ojciec i syn złożyli p r z y w i e
ziono k o r o n y . N a t o p r z e m ó w i e n i e z d o s t o j n ą p o w a g ą odpowia
d a ł biskup, poczom obie k o r o n y z a n i ó s ł na o ł t a r z
„majestatu"
Żmudzi
i złożył przed c u d o w n y m obrazem. T e j ż e c h w i l i z a g r a ł y w k o ś
samej. P r z e t o ż ludzie g r o m a d a m i s y p a ć się p o c z ę l i na t o miejsce,
ciele fanfary, a na z e w n ą t r z z a g r z m i a ł a o g ł u s z a j ą c a salwa armat
a mieszczanie się d z i w o w a l i co b y to takiego b y ł o i s k ą d b y ( l u
i r ę c z n o j b r o n i . Po tej salwie w y s z o d ł na a m b o n ę b y ł y p r o w i n
obranego. I w r a c a j ą c
się rozgłosił t o wszystko a ż do
dzie) w i a d o m o ś ć m i e l i . "
W
literaturze
gólne etapy
cjał naszego zakonu o. M i c h a ł Paszkiewicz i p o r y w a j ą c e w y g ł o
4
kronikarskiej m o ż e m y
prześledzić
powstawania k u l t u p o c z y n a j ą c
poszcze
od i n d y w i d u a l n e j
p o b o ż n o ś c i Tomasza M i c h a ł k a przez k u l t o znaczeniu
lokalnym
sił kazanie
(...) N a z a j u t r z
dnia 8 w r z e ś n i a j u ż od wczesnego
ś w i t u w y c h o d z i ł y mszo Św., k t ó r o nieustannie odprawiano nie
t y l k o p r z y wszystkich o ł t a r z a c h w kościele, ale t a k ż e p r z y licz
n y c h o ł t a r z a c h , u s t a w i o n y c h na ten cel w d z i e d z i ń c u k o ś c i e l n y m ,
do o g ó l n o n a r o d o w e g o .
Dalszy c i ą g h i s t o r i i
„sprawiedliwego
Michałka"
w i ą ż e się
a nawet na p l a c u p r z y k l a s z t o r n y m p r z y f i g u r a c h . Odprawiono
z o s o b ą proboszcza miojseowego k o ś c i o ł a — A l b e r t a Wiszogrota.
t y c h m s z y ś w . o k o ł o 400, m o g ł y zatem te k r o c i o w e t ł u m y l u d u —
D o p u ś c i ł się o n p r o f a n a c j i s k ł a d a n y c h p r z y figurze w o t ó w , k a z a ł
c h o ć nie d o c i s n ę ł y się do k o ś c i o ł a — w y s ł u c h a ć w t y m d n i u u r o
je b o w i e m s p a l i ć , a g r u p y p i e l g r z y m ó w r o z p ę d z i ł biczem. G d y
c z y s t y m m s z y ś w . R ó w n i e ż od samego ś w i t u dnia tego g r a ł y nie
proboszcz
ustannie a r m a t y , a na ich o d g ł o s b i e g n ą c y daleko, ze w s z y s t k i c h
z a c h o r o w a ł na f e b r ę z w a n ą ogniem ś w . A n t o n i e g o , a ciało jego
wsi o k o l i c z n y c h r u s z y l i ludzie i z a r o i ł y się t a k drogi j a k b y t o
M i c h a ł k a osadzono w w i ę z i e n i u i z a k u t o w k a j d a n y ,
s t a ł o się czarne j a k w ę g i e l . Miejscowi ludzie p o c z y t u j ą to za w i
b y ł a nowa w ę d r ó w k a n a r o d ó w " . W ł a ś c i w a koronacja o d b y ł a się
d o m y znak k a r y za p r o f a n a c j ę ś w i ę t e g o miejsca. N a s t ę p n y p r o
po
boszcz l e ż a j s k i z a a k c e p t o w a ł k u l t M a t k i B o ż e j na s t a r y m w y r ę -
z b l i ż y ł się do cudownego obrazu, b y na g ł o w y Boskiego Dzie
b i s k u d ę b ó w , gdzie j a k pisze k r o n i k a r z „ p a c h n ą c y
sumie
pontyfikalnej:
, , K s . biskup
koronator
Sierakowski
rumianek
cięcia i Jogo M a t k i Niepokalanej w ł o ż y ć z ł o t e k o r o n y . W t y m
cudownie na p i a s k u zawsze k w i t n ą ł " . Tomasz M i c h a ł e k z o s t a ł
w i e l k i m i n i e z a p o m n i a n y m momencie cisza w całej ś w i ą t y n i b y ł a
u w o l n i o n y z w i ę z i e n i a , lecz sam niewiele m ó g ł z d z i a ł a ć . Dopiero
t a k uroczysta i p r z e j m u j ą c a , żo k a ż d y z p e w n o ś c i ą s ł y s z a ł w z m o
za p r z y c z y n ą n a w r ó c o n e g o l u t e r a n i n a K a c p r a
Głuchowskiego,
ż o n e bicie swego serca. I z n o w u toraz po u m o c n i o n i u k o r o n na
dzierżawcy
tu
5
r.
obrazie z a t r z ę s ł a się ziemia i z a d r g a ł o powiotrze od o g ł u s z a j ą c e j
drewniany kościół św. A n n y z trzema o ł t a r z a m i . K s i ą d z E r a z m ,
salwy a r m a t n i e j i r ę c z n o j p a l b y . Toraz ks. b i s k u p k o r o n a t o r za
starostwa
lożajskiego,
wystawiono
w
1598
d a w n y w ó j t l e ż a j s k i i rajca, po ś m i o r e i ż o n y k a p ł a n , w y m a l o w a ł
i n t o n o w a ł : , , A v e M a r i a stolla", n a s t ę p n i e „ T e D o u m
laudamus"
t r z y o b r a z y . Obraz p r z e d s t a w i a j ą c y
k t ó r e pochwycone przez
świeckich
Najświętszą Pannę
Marię
szlachtę i setki k a p ł a n ó w
u z n a n y z o s t a ł za cu
oraz z a k o n n y c h b r z m i a ł y t a k p o t ę ż n i e i r o z g ł o ś n i e , j a k n i g d y
d o w n y , zwano go „ b i a ł y m " w o d r ó ż n i e n i u od „ c z a r n e g o " , wzo
przedtem w tej leżajskiej ś w i ą t y n i . Po o d ś p i e w a n i u a n t y f o n y i
z D z i e c i ą t k i e m , t y p u Sancla
rowanego
Zwiastowanie
48
na
obrazie
N. Panny
Maria
Maior
częstochowskim.
6
Marii.
Trzeci
wizerunek
to
h y m n u a m b r o z j a ń s k i o g o o d ś p i e w a ł biskup m o d l i t w y
cerem on iałem " .
9
wskazano
Wszyscy nie p o m i e ś c i l i .
Cóż t a m za p ł a c z z r a d o ś c i , W kośeiole z t y l u . gości,
G d y j u ż K r ó l o w ą w koronie, I Jezusa na Jej ł o n i e ,
Z r a d o ś c i ą zobaczyli...
a na z a k o ń e z e n i o :
„ D z i a ł o się t o w r o k u P a ń s k i m 1752, dnia 8-go w r z e ś n i a ,
W ś w i ę t o N'arodzenia P . M a r j i . "
L u d o w a wersja
została
w
Drukarni
h i s t o r i i obrazu
X I X w. przez
Zygmunta
Jelenia
leżajskiego
przodrukowana
Wydawnictwo
Pieśni
w Tarnawie,
ulica
Odpustowych,
Wolowa
4. Z a
wiera ona znacznie więcej szczegółów p r z e ś l a d o w a n i a „ s p r a w i e d l i
wego"
Michałka,
nawrócenia
starosty
luterakiego
wyznania,
opisy p r ó b spalenia f i g u r y etc. T ę w i e r s z o w a n ą h i s t o r i ę , podobnie
j a k i inne p i o ś n i odpustowe ś p i e w a ł y p o b o ż n o p i e l g r z y m k i zmie¬
r z a j ą c e do L e ż a j s k a .
1 1
D r u c z k i te m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e
n a b y ć n a o d p u s t o w y m k r a m i e w L e ż a j s k u , wraz z o b r a z k a m i
Matki
Boskiej
Leżajskiej
wykonanymi techniką
kolorowanej
fotografii. Ś w i a d c z ą o zapotrzebowaniu na tego t y p u
odpustowo-pielgrzymkową.
Pobiły
ono nie t y l k o
literaturę
funkcje i n
formacyjne, ale w p r o w a d z a ł y w k l i m a t miejsca ś w i ę t e g o i b y ł y
odbierane j a k o
wierszowanej
ludowo eposv, p r z e k a z u j ą c e
formie
legendy
przemieszano
w
prymitywnej,
z
historycznymi
i n f o r m a c j a m i i d a t a m i , przetworzone „ d l a p o s p ó l s t w a " w d u c h u
religijności
charakterystycznej
dla opoki
baroku. N a s t r ó j
cu
r
d o w n o ś c i , w y j ą t k o w o ś c i , u w y d a t n i o n j w p i e ś n i towarzyszy! bez
przerwy
temu
miejscu, gdzie w e d ł u g legendy s k r o m n e m u M i
c h a ł k o w i o b j a w i ł a się M a t k a B o s k a .
12
Znany jest t y l k o jeden obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y s c e n ę obja
wienia. Jest n i m ilustracja w y k o n a n a t e c h n i k ą s t a l o r y t u przez
Carla Meyer'u w N o r y m b e r d z e , p r z e d s t a w i a j ą c ą k l ę c z ą c e g o M i
c h a ł k a z r ó ż a ń c e m w r ę k u na tle drzewa. M a t k a Boska w o b ł o k u ,
otoczona p r o m i e n i a m i , wskazuje Tomaszowi miejsce gdzie m a
b y ć postawiony k o ś c i ó ł . Postacie s ą obramowane
po
bokach
ś w i e c a m i , w s k a z u j ą c y m i zapewno, żo n a ł o ż y j e z a p a l i ć w kościele
I I . 3. Mruka
Boska
Leżajska,
d r z e w o r y t z p o l . X I X w.
— miejscu k u l t u . S t a ł o r y t ten jest i l u s t r a c j ą pierwszej
wspomnianego d r u c z k u Pieśń
Leżajskim,
o Najśw.
Pannie
Maryi
strony
w obrazie
lecz ftmkej ono w a t t a k ż e j a k o osobny obrazek, o c z y m
ś w i a d c z y odnalezienie go w zbiorze O. W a c ł a w a z. B u ł g o s t o w a
и napisem u d o ł u : „ o b j a w i e n i e M a t k i B o ż e j w B o r k u L e ż a j s k i m " .
Z a r ó w n o sama koronacja, j a k i obchodzona w 100 l a t p ó ź n i e j
rocznica k o r o n a c j i p r z y c z y n i ł y się do w z r o s t u s ł a w y obrazu M a t k i
Boskiej L e ż a j s k i e j .
1 0
Prawdopodobnie
Pannie
po k o r o n a c j i obrazu po
w s t a ł a Pieśń
o Nujńciełazej
(O Michałku).
Zuezynu się ona podobnie jok i inne p i e ś n i o M .
Marii
w Obrazie
Leżajskim
Gwiazdo śliczna, w s p a n i a ł a . K t ó r a ś n a m
Kzcszowskiego.
13
K o p i o w a n i e o b r a z ó w M a t k i Boskiej Leżajskiej rozpoczyna się
już w X V I I
interesujący
zajaśniała,
I do tego czasu świecisz, W r ó ż n y c h nas nieszczęściach
ciężysz
w . W książce Ludwika
Janidly:
„Odmalowanie
Grodzicki,
u r y w e k d o t y c z ą c y tej k w e s t i i :
odnajdujemy
Malarz
czeladnik J a n a J a r o s ł a w s k i e g o m i s t r z a
Stanisław
malarskiego
c h c i a ł w z i ą ć „ a b r y s " ze s ł y n n e g o obrazu L e ż a j s k i e g o , umieszczo
oddaje.
P ó j d ź m y ż p o w i t a ć nowa., Z nieba n a ś w i a t
nego w k a p l i c y . „ G d y sobie n i e o s t r o ż n i e p o c z y n a j ą c " u s i a d ł n a
Królowa,
ł a w c e , r o z p o c z y n a j ą c malowanie „ t a k go zaraz r z u c i ł o od o ł t a r z a "
Bo za L e ż a j s k i e m ,,a piasku, O b j a w i ł a się p r z y ł a s k u
wraz z ł a w k ą i „ a b r y s a m t " daleko a ż za k r a t ę „ a ż do trzeciego
Matka Boska M a r j a .
Człowiekowi prostemu, ale sprawiedliwemu, Tomaszowi
Michałkowi
gradusa". Ś w i a d k a m i tego zdarzenia
b y ł o wielu l u d z i , k t ó r z y
u p a d l i na twarze z przorażojiju. Ten w y p a d e k o d n o t o w a n y z o s t a ł
j a k o wydarzonio n i e z w y k ł o , d l a nas w a ż n o , bo m ó w i ą e o o j i r ó b i e
Z rozkazem niech to opowie
Rządowi
stawione z o s t a ł y w drzewoiyoio z n i e z b y t odległego od I.ożajska
— Borka
obrazu L o ż a y s k i o g o . . . " w opisie c u d ó w z 1046 r.
Boskiej od s ł ó w :
K t o się Tobie
B r a k natomiast l u d o w y c h wersji sceny objawienia, j a k i e przed
o dwzoro w a n i a obraz u .
Leżajskiemu.
Przed M a t k ą B o s k ą w kracie, P r z y p a t r z n o się m ó j bracie,
T e n ż e autor
1 4
wspomina r ó w n i e ż o p r ó b a c h
przemalowania
Co t a m za m a j s t r o w i e b y l i , Ż e t a k ą rzecz w y s t a w i l i ,
obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j na p o c z ą t k u X V I I w.
ł ś w i a t u do widzenia.
z o s t a ł o d d a n y nieznanemu
Teraz р а ш о i p a n n y , P ó j d ź c i e p o d
Co t a n i
bo j a k stwierdzono m i a ł „ o b w i s ł ą t w a r z " . Malarz nio z a b r a ł się
organy,
Przypatrzcie się. i tam sztuce, Przedniej sznyeerskiej
Obraz
z nazwiska m a l a r z o w i do p o p r a w y ,
nauce,
do tej pracy s a m ; t o w a r z y s z y ł m u k a p ł a n , k t ó r y „ o t a r ł s z y p ł ó t
n e m p r a y s t o y n y m t w a r z M a t k i Boskiej,
powyrabiali.
d a ł dozwolenie" dla
Czynią przygotowanie, N a to koronowanie,
tej a k c j i . Malarz jedynie dwa r a z y p o w l ó k ł p ę d z o l f a r b ą i stwier
Zeszło więcej n i ż r o k c a ł y , W s z y s t k o d l a M a r j i c h w a ł y ,
dził, ż e n a obrazie „ r z e t e l n i e z a s ł o n a s t a ł a s i ę " i w i ę c e j nio p r ó
e j honoru czyniłi.
bował poprawiać
Ksiądz biskup Sierakowski, T o n w i e l k i s ł u g a B o s k i ,
jiodejmowano p r ó b y poprawienia obrazu, ale j a k
Kursorje p o r o z a i e w a ł , Swej diecezji w z y w a ł ,
n i k a r z n i k o m u się one nie u d a ł y . Malarzu odczuwali Ogromny
^ a akt koronacji.
strach. Sama t w a r z M a t k i Boskiej „ m i e n i ł a s i ę , albo b i a ł ą , albo
J
K
' e d y t a k obwieszczenie, O d biskupa
proszenie,
P r z y b y ł o t a k l u d z i wiele, Żo się w t a k w i e l k i m k o ś c i e l e ,
obrazu
„dla strachu".
Joszczo
kilkakrotnie
twiordzi
r u m i a n ą , albo ś w i e t n ą , albo n a t u r a l n ą p o k a z o w a ł a
większa
kro
s i ę , a co
że s p a d y w a l i z rniojsc swoich, k i e d y się w a ż y l i w y -
49
5
malować'" .
Matka
Boska
z
miedziorytu
reprodukowanego
Muzeum Czartoryskich w K r a k o w i e , w Archiwum 0 0
Kapucy j
w książce L u d w i k a J a n i d ł y m a istotnie pełną twarz, głowę po
n ó w w K r a k o w i e prowincji Krakowskiej, w Muzeum Narodowym i
k r y t ą k o ł p a k i e m zdobnym w wotywno klejnoty. K o m p o z y c j a ta
w K r a k o w i e , Muzeum Historycznym miasta Sanoka i w in. i
wpisana jost w owal z czterema kwiatkami w n a r o ż a c h . Przed
W zbiorach tych z n a j d u j ą się nie tylko drzeworytowe przedsta- |
stawienie to odbiega zupolnio od ikonografii obrazu Matki Boskiej
wienia, ale wiele o b r a z k ó w wykonanych r ó ż n y m i
Leżajskiej spotykanego w okresie po koronacji w 1752 r. Nio
graficznymi (il. 7, 9, 10). Zasługują, one o t y ł o na u w a g ę , że
technikami
znamy zupobiio tych w i z e r u n k ó w , k t ó r e bez w ą t p i e n i a k r ą ż y ł y
bardzo często jeden i ten sam schemat ikonograficzny
od p o c z ą t k u X V I w. Znamy natomiast m a ł y , zupełnie przyciem
wywany jest w r ó ż n y c h technikach. W odniesieniu do wizerunków-
niony
Matki Boskiej
miedzioryt
Matki Boskiej
Leżajskiej
w
prostokątnym
obramowaniu otoczony b o g a t ą b a r o k o w ą r a m ą o
Leżajskiej
wykonywanych
odwzoro*
na przestrzeni okr
ornamencie
150 ł a t po okresie koronacji stwierdzamy stosunkowo m a ł ą ilo&Ś
m u j j z b w o - m a ł ż o w i n o w y m z napisom u dołu, wykonanym kur
w a r i a n t ó w wzoru. W zasadzio m o ż e m y w y r ó ż n i ć tylko trzy wa
s y w ą : „ W i z e r u n e k Cudownego Obrazu Koronowanego N . Maryi
rianty : jeden realizuje opisany w y ż e j miedzioryt, drugi powtarza
Parmy pocieszenia
w K o ś c i e l e (Lozańskim W . W . O O . Bernar
się w stosunkowo wczeenyoh drzeworytach (il. 3) oraz w znacznie
d y n ó w ) R o k u 1752 D n i a 8 września". N a perełko wanej sukience
późniejszych ehromolitografiach, szczególnie w marych obrazkach*"'
Matki Boskiej widnieje blaszka wotywna z motywom o c z u . '
6
dowoeyjnych. Trzeci wariant, najczęściej spotykany w ludowyefc
Odmiennie jest t e ż potraktowano t ł o obrazu, pokryte motywiuni
drzeworytach cliaraktoryzuje się s z a t ą Matki Boskiej dekorowaną
kwiatowymi.
c z t e r o p ł a t k o w y m kwiatom n a witej g a ł ą z c e , p e r o ł k o w a n y m коп*
P o m i j a j ą c tu obrazy malowane olejno, w okresie po koronacji
turem postaci z a r ó w n o Matki Boskiej j a k i D z i e c i ą t k a Jezua>
obrazu spotykamy w zbiorach muzealnych, archiwach i biblio
rozbudowanym
tekach z n a c z n ą ilość obrazków Matki Boskiej Leżajskiej wyko-
potraktowanymi gwiazdami dookoła g ł o w y Matki Boskiej (il 4}«
czterowierszowym
podpisem
i
dekoracyjnie,
nyoh t e c h n i k ą drzeworytu. Drzeworytnicy l e ż a j s c y musieli pro
Bernardyni zamawiali i rozprowadzali poprawne ioh zdaniem
p a g o w a ć przede wszystkim wizerunek „ s w o j e j " Matki B o ż o j ,
wersje obrazu. K r o n i k a r z klasztorny notuje, żo w 1893 r. zamó
czyli obraz kultowy, na k t ó r y b y ł o największe
zapotrzobowanie
wiono w Bawarii w Norymberdze
3 000 w i ę k s z y c h
. !
obrazków"
w ł a ś n i e w Leżajsku jako m i e j s c o w o ś c i p ą t n i c z e j . Z przeglądu
Matki Boskiej Leżajskiej, mniejszych o b r a z k ó w 47 500, medalu,
dotychczas
k ó w z m o s i ą d z u i niklu 10 000 szt., m e d a l i k ó w srebrnych 100,
znanogo m a t e r i a ł u
wynika,
że wizerunki M a t k i
Boskiej Leżajskiej b y ł y wycinane przoz wiolu d r z e w o r y t n i k ó w
W zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie jest przechowy
wana jedna deska drzeworytnicza, jednostronna (il. 8 ) .
17
Drze
a to wszystko k o s z t o w a ł o razem 1 111 zlr, 50 et.
Podobnie zamawiano obrazki z okazji bierzmowania, druko
wano nowe książki „ l e ż a j s k i e " do modlenia, obrazki, medalikir
woryty z n a j d u j ą s i ę obecnie w zbiorach Muzeum Etnograf icznogo
książeczki z opisom kościoła, w i d o k ó w k i .
w Krakowie, w Zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w K r a k o w i e ,
X I X i poez. X X w., m ó w i ą j u ż o imporcie o b r a z k ó w ; wcześniej
50
18
T e dane, z końca
II. .;. Matin
Both: Leiajtka, d w w o r y t kolorowany, ok. 1826 г., il. 5. Drzeworyt p o d ł o ż o n y pod kolorowane ezkło, przypuszczalnie
pul. X I X w.; i l . 0. Matka Boska Leżajska,
drzeworyt sygn. P . S . j i l . 7. Matka Возка Leżajska,
staloryt
korzystano prawdopodobno z miejscowej produkcji. Odnalezione
w zbiorach muzoalnych obrazki zamawiane
zagranicą
często
przez znanego kolekcjonera i t w ó r c ę Muzeum Budownictwa L u
dowego w Sanoku, Aleksandra Rybickiego, zakupiono
zostały
odbiegają od miejscowych w z o r ó w (il. 0, 10). W X I X w. w L e
w 1082 r. za p o ś r e d n i c t w e m w y ż e j podpisanej do zbiorów Muzeum
żajsku wytwarzano spotykane n a kiolocozyźnie, słabo dotychczas
Etnograficznego w Krakowie. K a ż d y z nich zasługuje n a d o k ł a d n y
przebadano obrazki drzeworytowe przykryto s z k ł e m . J a k przy
opis. N i e k t ó r e z nich s ą kolorowane wodnymi farbami, nieco
puszczają badacze „ w obrazach z podklejonymi partiami drzewo
s p ł o w i a ł y m i . I c h datowanie z a m y k a się w przedziale czasowym
rytowymi w i d z i e ć nałoży o d m i a n ę , k t ó m istniała równolegle (do
1842—1888, eo przesuwa znacznie daty wykonywania drzewo
produkowanych
rytniczych desek na terenie P o l s k i . "
obrazków
malowanych
na
szkle) i p o w s t a ł a
prawdopodobnie w ś r o d o w i s k u d r z e w o r y t n i k ó w czy sprzedawców
Zespól ten s k ł a d a s i ę z dziewięciu drzeworytniczych odbitek
drzeworytów starających się tą drogą nadać większą atrakcyjność
o d c i ś n i ę t y c h n a ż ó ł t a w y m papierze czarną farbą. T r z y drzeworyty
mało efektownym
odbitkom
1
drzeworytniczvm". ' Drzeworyty
odciśnięte s ą z jednej deski i p r z e d s t a w i a j ą M a t k ę B o s k ą L e ż a j s k ą .
takie z o s t a ł y odnalezione w Ziemi Sanockiej i prawdopodobnie
K a ż d a odbitka jeat kolorowana, lecz w s p o s ó b odmionny: po
pochodziły ono z ośrodka loża jakiego.
20
Podobne formy, nieco
c z y n a j ą c od d w ó c h k o l o r ó w ż ó ł t e g o i brązu (I. inw. 60.019), do
bardziej zminiaturyzowano, odnajdujemy później w produkcji
k o l o r ó w ultramaryny, zieloni, żółci, b r ą z u i różu (1. inw. 60.018
kalwaryjskieh i krakowskich o b r a ź n i k ó w i liandlarzy dewocjo
i 00.017) n a d w ó c h innych odbitkach. T e m a t y k a p o z o s t a ł y c h
naliami. Są to owalnej formv obrazki, czasom znacznie zmniej
d r z e w o r y t ó w jest z r ó ż n i c o w a n a : jost t u przedstawienie
szone, z podłożoną pod w v p u k ł e
luli p ł a s k i e szkło litografią,
Boskiej Szkaplerznej (1, inw. 00.020). Ten w ł a ś n i e drzeworyt jeet
cbromoltttigrafią
i otoczono wianuszkiem
ze
sygnowany przoz Tomasza B ą k o w s k i e g o ( T . B . ) i datowany n a
sztucznych k w i a t ó w N i e k t ó r e b v ł v podmalowywano pod szkłom.
rok 1842. Przez togo samego autora z o s t a ł ręcznie podpisany nio
Obrazki te t w ó r z у lv jeden z e t a p ó w ogromnej produkcji dowo-
sygnowany drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y św, Jerzego (1. inw. 60.013).
-
^yjnej
lub stidorytcm
Matki
i niezależnie od ich poziomu estetycznego b y ł na nie
za wszo ybvt
2 i
Prawdopodobnie
w warsztacie Tomasza B ą k o w s k i e g o
Jako miojsce p ą t n i c z e b y ł Leżajsk o M u g i w a n y t a k ż e przez
wędrownych liandlarzy dewocjonaliami,
którzy wędrowali
od
(1. inw. 60.014). L e c z j u ż jego odpowiednik • • Grób Matki Boskiej
Kalwaryjskiej
(I. inw. 60.013) jost sygnowany
odpustu do odpustu obsługując wiole r ó ż n y c h miejscowości j a k
(podpis o d r ę c z n y
2arczycka, O d p o i y s z ó w , Sokal, Milatyn, i bardziej na południo
jak ś w . J a n Nepomucen
Położną .Kalwario.
dobnie
»iej J
i M
powstał
drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa Kalwaryjskiego
P n c ł a w s k ą , K o b y l a n k ę , Tarnowiec, ozy daw-
l „ i Kalwarię Zebrzydowską,
Drzeworyty leżajskie odnalezione stosunkowo niedawno u atoW a D ą b r o w s k i e g o w Ż o ł y n i , leżącoj parę kilometrów od Leżajska
w
warsztacie
Chrystusa ш
literkami K . S .
K s a w e r y Stankiewicz). P o z o s t a ł e drzeworyty
(1. inw. 60.012) p o w s t a ł y
Bąkowskich
podobnie
jak
prawdopo
drzeworyt
k r z y ż u , bez sygnatury, z d a t ą 1888 г. (1. inw.
00.016). Zarówno Tomasz B ą k o w s k i j a k i K s a w e r y Stankiewicz
byli m a l a r z a m i
23
o wszechstronnych zainteresowaniach
Tomasz
51
zwieńczone
krzyżykiem.
Dookoła
głów
12 gwiazd.
Maforic
M a t k i Boskiej jest ozdobiony d u ż y m c z t e r o p ł a t k o w y r a
kwia
k i o m na w i t e j g a ł ą z c e z p ą k a m i i h e t k a m i . N a szyi M a t k i B o s k i
cztery sznury k o r a l i z k r z y ż y k i e m , zawieszone n a d w ó c h t r ó
listkach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h d r z e w o r y t ó w jest k o n t i
postaci „ p o r o t k o w a n y " szoregowo u ł o ż o n y m i k ó ł e c z k a m i . Om,
m o n t jest w y k o n a n y w s p o s ó b p o p r a w n y i zamierzony, awiadej
0 d u ż e j w p r a w i o i o p a n o w a n y m warsztacie. O p r ó c z tradycyjnej
szrafowania widocznego t y l k o n a t w a r z y M a d o n n y , w y s t ę p u
ryty
o charakterze czysto o r n a m e n t a c y j n y m , j a k po jedyne!
k r e s k i przerywano (mftforion n a d g ł o w ą M a t k i Boskiej, półkolią
z ą b k i , zestawy k ó ł e c z e k u ł o ż o n e w k r z y ż y k i czy k w i a t k i ) . W i z
runek u j ę t y w p o d w ó j n e obramionie od z e w n ą t r z , czarny pas<
od s t r o n y w e w n ę t r z n e j w y p e ł n i o n y u k o ś n ą k r a t k ą . W n a r o ż n i k a *
m a ł e c z t e r o p ł a t k o w o r o z e t k i . N a o b r a m o w a n i u od d o ł u po lew
stronie r o z p o c z ę t y o r n a m e n t w postaci p o l o w y l i s t k a d ę b o w e g
U d o ł u n a p i s : „ W I Z E R U N E K O B R A Z U X . P . M . jW
L E L E Ż A I S K I M : U W W : OO B E R "
(napis nio
KOŚCII
ukończony;
N a podstawie cech f o r m a l n y c h m o ż n a ten d r z e w o r y t p r z y p o r z ą i
k o w a ć T o m a s z o w i B ą k o w s k i e m u . *Wykazujo on d u ż e po dobieg
s t w o do d r z e w o r y t ó w sygnowanych l i t e r a m i T . B . , p r z e d s t a w i a j ą
cych M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą . T r z y d r z e w o r y t y s ą odciśnięj
z jednej do^ki
lecz ко1оголгапо inaczej
ł>0 01 £) w y k a z u jo 11 ioziiacziie bóżnice
/.o
nu
doat»i> dokonane" z o s t a ł y
późjiioj rift o d b i t k ę
jeden z n i c l i o n r i m
co w s k a z y w a ł o b y na
drobno
rotiiezo,
t
prKonio&ionjj
Aji&liza zestawu r y t ó w i o r n a m e n t ó w
w||
krtzujfi znaczna ilość' d r o b n y o h d e t a l i zdobniczych o rozwiniętej
iormio
Te olomontv zdobnicze nkl&daja się z u l u b i o n y c h zostę-
w ó w kresek, s k o m p o n o w a n y c h w o r n a m e n t k w i a t o w y
liśoias^
? go o m с t ryz o w a n o g w i a z d k i
kóloczl^
r z ę d y kresek, t r ó j i i ^ t k i i t j
krój
litcii* w
otoc/ono k r o p k a m i
Si^ ouo podobnie- j ^ k niopowt-arzah^
p o d p i • io unikalna^ coc ILŁJ wlaśri io drzeworytnik*!
чV^TIUJ-APP^O
Na
lub
STVOJO
1
r
pi'aco litfiranu l ' ł i
^
podstawie analizy r y t ó w m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e bardzo;
b l i s k i formalnie i s t y l o w o jest. i n n y d r z e w o r y t odnaleziony w S*!
noku, przedstawiający
Św. B a r b a r ę ,
przechowywany
obecnie;
w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w S a n o k u . " N i o m o ż n a wykluczyć,
ż e jest on j e d n y m z wielu d r z e w o r y t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y w ośrodku
l e ż a j s k i m . H i p o t e z a t y m bardziej jost prawdopodobna, że / a r ó w a o j
św, B a r b a r a , j a k
Matka Boska В^фка:
il. 8 Klocek drzownrvtniczv, 1819 г.;
i l . 9. Obrazek dewocvjnv ( m o t a l o r v t ) ; i l . 10.* D u ż e g o formatu
m i e d z i o r y t r ę c z n i e kolorowany, ok. p o l . X I X w., w v m . p ł y t y
ok. 4 5 0 4 323 m m , i l . ] 1. D r z e w o r v t ilustracyjny-; i l . 12. D r z e w o r y t
kolorowf.nv
i Matka Boska Leżajska
wykazują
barda
z b l i ż o n y t y p k o l o r y s t y k i i b y ł y sprzedawane j a k o obrazki pod-|
kladane p o d szkło dla uzyskania większej t r w a ł o ś c i .
;
D r z e w o r y t p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą odci*n i ę t y n a ż ó ł t y m papierze k o l o r o w a n y jest. u l t r a m a r y n ą , b r ą z e m '
1 ż ó ł c i e n i a i o k o l o n y g ł a d k ą r a m k ą p o d w ó j n ą •>, grubszej i cieńszej
kreski. Obraz jest d w u s t r e f o w y : u g ó r y M a t k a Boska t r z y m a j ą *
i m l e w y m r ę k u D z i e c i ą t k o Jezus, mo przoz p r a w ą r ę k o przewie-,
.-.zono szkaplerze, n a k t ó r e wskazuje D z i e c i ą t k o . G ł o w a Matki
Boskiej okolona o b s z e r n ą k r e s k o w ą a u r e o l ą pochylona jest Jcu
B ą k o w ^ k i m u W a l odpustowe obrazy M a t k i Boskiej
Leżajskiej,
D z i e c i ą t k u . l » r i ą 1 k o m a inaczej r o z w i ą z a n a aureole: jest on»
p o k r y w a ł m a l o w i d ł a m i -ściany kapliczek w okolicach
Leżajska,
w y p e ł n i o n a p r z e r y w a n y m i kreskami o o n t r y o z u y m i . N a giowaok
z a j m o w a ł >». odnawianiem -darych o b r a z ó w . " Obrazy Ksaworego
k a b l ą c z k o w ń k o r o n y . Szczególnie bogato są r y t o w a n e szaty M a t k i
S t a n k i o w i w . , wy^iępujik
Boskiej. D r z e w o r y t n i k z a s t o s o w a ł t u n i e m a l f a k t u r ę m a l a r s k ą - *
w kapliczkach w
Woli
Żarczyckiej.
Huciskach i Giediarowej. Jest on m . i n . a u t o r e m obrazów M a t k i
Boskiej
Salotyriskioj,
Różańcowej
i
Leżajskiej.
2 5
Sygnaturę
p o s ł u ż y ł się f a j k o w a t y m i
b i a ł y m i l i s t k a m i na c z a r n y m tle, uto*;
ż o n y m i szeregowo i oddzielonymi b i a ł y m i k r e s k a m i . Podbioir
. . K . S , " od.ialozi,,!,,, ],a k i l k u drzeworytach. W e d ł u g zestawienia
m a f o r i o n u p o k r y ł g ę s t o k ł a d z i o n y m i k r e s k a m i u k o ś n y m i a szat*
dokonanego
i u-/.-/, Kxaworego
Piwo.-fciogo w y s t ę p u j e
z r ó ż n i c o w a ł k r e s k a m i p i o n o w y m i . Natomiast sukienka Dzieciątka.
drzeworycie
Matki
Odjjoi yszow.skioj,
Rzeszowskiej,
Częstochowskiej i Różańcowej u Dominikanów
Krakowskich.
Buskiej
ona
na
Jezus jest znacznie skromniejsza. Maforion
M a t k i Boskiej p c f
16
m a l o w a n y na kolor u l t r a m a r y n y , podbicie ż ó ł t e , w ł o s y i koronj?
1'iwocki d o p a t r z y ł się p o d o b i e ń s t w a i w y k o n a w s t w a jodnej r ę k i
częściowo b r ą z o w o . W dolnej strefie w ś r o d k u św. M i c h a ł ArcbfĆ
na tych trzech ostatnich drzeworytach." M o ż n a h y p o w i ę k s z y ć
tutaj
licę
M a t k i Boskiej
drzeworytów
-sygnowanych
Dzikowskiej.-
„K.S." o
drzeworyt
8
ck>rpi$eo w <-7vśćcu w p ł o m i e n i a c h
W grupie leżajskich d r z e w o r y t ó w n a szcaogólną u w a g ę z a s ł u
guje przedstawienie Matki
Boskiej
u j ę t y w p ó ł k o l i s t a r a m k ę . Po lowej я ы о п ю paszeril
szatana i d i a b ł y w p ę d z a j ą c e duszo p o t ę p i o n o
Leżajskiej
( i l . 12).
Matka
w s p o s ó b n i e t v p o w v oddzielone S Ą krP-skami od t ł a
napis'
u s t a w i o n ą księgę, p r a w ą r ą c z k ę ma w z n i e s i o n ą do b ł o g o s ł a w i e ń
T I?
wadi
k o r o n y z i n i c j a ł a m i M a r i i i Jezusa, ozdobione puttami,
dus^
:
n y c h i d o m v o h n a r o ż n i k a c h w i z o r u n k u M a t k i Uoskiej w y k o n a n e
Koska z D z i e c i ą t k i e m Jezus i ,a l e w y m r ę k u , t r z y m a j ą c y m pionowo
stwa. M a r i a m a d ł o n i e s k r z y ż o w a n e i opuszczone w dół. N a gło-
po pmwHJ
O m a m o n t y k w i a t owo w gótC
, ł
OBRA.Z
(il
* NMP
• H К Л PI A
U dohji
• ŚWIĘTEGO
• 184JE
podobnie
Macief'
lfi)
Drzeworytnicy
leżajscy
stosowali,
jak
K o s u y e k i z P l a ż o w a e f e k t o w n ą l o c h n i k ę b i a ł o r y t u , czyli cięci*.
i.1
52
г
—
-ж
<р 4«,
МЯ
II,
13. Grób Pana
Jezusa,
14'
d r z w o r y t k o l o r o w a n y ; i l . 14. Grób Matki Boskiej
miedzioryt c z ę s t o c h o w s k i
na Kalwarii,
w y k . Teresa T.anglinmmer
białej kraski n a czarnym tle. W drzeworycie ze ś w . J e r z y m (il.
p ł a c z ą nad l e ż ą c y m w grobie Chrystusem, k t ó r e g o c i a b położone
22) t e c h n i k ą t ą wykonano ornament brzogowy z ł o ż o n y z wkom
poniżoj mensy ołtarza spoczywa w majestacie śmierci. Poszcze
ponowanych w biało półkola piecio- lub trójlistków".
Ponadto
gólne partie ołtarza, zwłaszcza u d o ł u , zróżnicował drzeworytnik
stosunkowo
kreskami o r ó ż n y c h u k ł a d a c h — dając t y m samym przegląd
grubą, czarną kresko u doht. T e n niezamierzony nujpruwdopo-
możliwości swojego warsztatu. D l a wypołrironia pustej przestrzeni
dołmioj efekt to j a k gdyby podstawka dla smoka i przebijającego
w g ó r n y c h narożach umieścił dwa wiolopiatkowe kwiaty. Zamy
go joźiiicit.
kają
drzeworytnik
nie w y c i ą ł
podpisu,
pozostawiając
żowania.
Ma ona tutaj charakter rozdrobnionego
umieszczając
kompozycję,
której
centralnym
ornamentu
i cechy r y t u w s k a z u j ą na to, żo autorom togo drzeworytu jost
się ząbki w y p e ł n i o n o b i a ł y m i trójUstkanii. Nieco inaczej potrak
drzeworytnik narożniki,
symetryczną
punktem jest monstrancja z napisem I H S . Krój litor w podpisie
o podobnym rozwiązaniu. Są to białe, rytmicznie p o w t a r z a j ą c e
tował
one całą
Ukrzy
P o d o b n ą bordiuro w y c i ą ł Tomasz B ą k o w s k i w scenie
i
.«ц <к ЛТ»
Tomasz B ą k o w s k i ,
Zupełnie inny charaktor m a analogiczny drzeworyt przed
w nich rozetki.
s t a w i a j ą c y Grób Matki Boskiej Kalwaryjskioj (il. 15). Drzeworyt
Kompozycja togo drzeworytu jest bardzo z a g ę s z c z o n a : autor l e j
jest odbity czarną farbą n a papierze p o c i e m n i a ł y m i przybru
deski niemal boi s i ę t ł a na odbitce, bo k a ż d e wolno miejsce
dzonym. U j ę t y tylko w p o j e d y n c z ą ramkę kredkową w górnej
szczelnie w y p e ł n i ł grupami poziomych kresek, W czerni pozosta
części,
w i ł jodynie pionowe i poziome ramię k r z y ż a .
o t o c z o n ą w a ł e c z k i e m chmur, promionistą aureolą i gwiazdami,
przedstawiającej
Matkę
Boską
jako K r ó l o w ą
Nieba,
Drzoworyt p o d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa K a W y j a k i e g o
c i ę t y jost głównie czarną k r e s k ą na b i a ł y m tle. U góry w wieńcu
(il. 13) odbity czarną farbą n a p o ż ó ł k ł y m papierze o o b c i ę t y c h
o b ł o k ó w b ł o g o s ł a w i ą c y B ó g Ojciec. T e n półwionieo jest kompozy
brzegach, nio jost kolorowany za w y j ą t k i e m w ł o s ó w , pomalowa
cyjnie p o ł ą u z o n y z p o d w ó j n i e p o d w i ą z a n ą po bukach kotarą,
nych n a brązowo. STa odwrocio papieru g ł ó w n e kontury s ą po
z d o b n ą kreskami grzebykowatymi kropkowanymi i jodełką. W
ciągnięte c i e m n o - b r ą z o w y m atramentem. Partia ś r o d k o w a drze
g ó r n y c h n a r o ż a c h umieszczono gałązki z r ó ż y c z k a m i . Л\' dolnoj
worytu jest wykonana tod m i k ę b i a ł o t y t u , pozostało
techniką
strefie na mensio ołtarza ciało Matki Boskiej z dwoma tviiolkanii,
czarnej kreski na bieli. U doiu napis n i e u k o ń c z o n y •
„GBOB
n a tle k r a t y . Po bokach p o d w ó j n e kolumnv, d o ł e m stopnie. Na
: X X X X X X " (w d o m y ś l e — P a n a Jezusa). W p ó ł k o l u
tlo antepondiura krucyfiks i po trzy świece, a niżej balustrada,
na czarnym tle n a mensie ołtarza stoi monstrancja, otoczona
Drzeworyt m a wiolo drobnych detali, u ich umioszuzonio na
PXXX
świecami i wisi wieczna lumpa. .Pozostałe partie nad ołtarzom s ą
dołu i
w y p e ł n i o n o drobniutkimi kroskami przerywanymi w układzie
K.S.
poziomym bądź pionowym.
niaturtrwycb formach, Obio strofy !асиу итЬчиоиошь rontralnie
Górna część półkola jest pokryta
kroskami i m i t u j ą c y m i fałdy draperii, po bokach
spionowanoj.
K s a w e r y Stankiewicz
świetnm się C Z U J A 'W tyci I mi-'
r
cyfra iMarii z dworcui udorujĄcymi twiiotkunii »Trik \v\ żł*j wsjjoni*
1
Po bokach ołtarza duże postacie a n i o ł ó w w szatach o obfitym
niano, ten sam autor w y k o n a ł również drzeworyt przedstawiający*
efałdowaniu usytuowane symetrycznie, w jednakowych pozach,
M e t k ę Воэкф UzikowskĄ
54
przeebo* vy wtwiy w ЛЕииоиш Tutrziul
-
skim w Z a k o p a n e m .
30
W s k a z y w a ł b y n a to specyficzny dla tego
ryt z a s t o s o w a ł drzeworytnik dla wykoriczonia z a s ł o n y podwie¬
drzeworytnika zostaw r y t ó w i analiza grafologiczna jogo sygnatu-
szonej u góry, j a k i dla zaakcentowania dolnej c z ę ś c i ołtarza.
ту, w y k a z u j ą c a jednakowy s p o s ó b cięcia literki K . i S,
U d o ł u ornamont jest jednak szerszy, wzmocniony ponadto mo
Drzeworyt Św. J a n a Nepomucena (il. 17) o d c i ś n i ę t y c z a r n ą
ferbąna
tywem z drobnych z ą b k ó w .
ż ó ł t a w y m papierze jest ręcznie kolorowany farbą u g r o w ą
I n n ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą d r z e w o r y t ó w tego k r ę g u jest
i n i e b i e s k ą : t ł o jest kolorowane ugrem, podobnie jak elementy
w y p e ł n i e n i e t ł a drobnym ornamentem w postaci kółeczek, krzy
mostu i postumentu oraz napisu. Natomiast łuki po bokach,
ż y k ó w otoczonych kropkami, czy kropek otoczonych k ó ł e c z k a m i ,
obeliski, pelerynka ś w . J a n a i obramowanie postumentu jest
r o m b i k ó w c z a r n o b i a ł y c h , również kropkowanych. Spotyka s i ę
niebieskie.
frontalnym
t a k ż e przerywane kreski zgrupowane w p r o s t o k ą t y lub t r ó j k ą t y ,
lecz z g ł o w ą p o c h y l o n ą w lewo, w stylizacji szat i w atrybutach
j a k na drzeworycio ś w . J a n a z Lożajska, lub prostokąciki z u k o ś
(palma m ę c z e ń s k a i krucyfiks) nie odbiega od stereotypu, j a k i
n y m k r z y ż e m n a b i a ł y m Ho, j a k w drzeworycie ś w . T a w ł a , do
występuje
k t ó r e g o klocek z o s t a ł znaleziony w Woli Ż a r c z y c k i e j , niedaleko
Przedstawienie
św. J a n a
w grafice popularnoj. W
w układzie
drzoworytach
ludowych
bardzo różnio rozwiązane s ą takio detale j a k obramowanie, ossy
zdobiny.
31
Leżajska.
32
Te drobne elementy zdobniczo pełnią zawsze funkcję
P o s t a ć J a n a Nepomucona ujęta jost w dwie kolumny,
p o m o c n i c z ą , uzupełniającą g ł ó w n e przedstawienie. S t a n o w i ą one
z a m k n i ę t e s p ł a s z c z o n ą a r k a d k ą , n a której drzoworytnik w y c i ą ł
niekiedy r ó w n o w a g ę dla e l e m e n t ó w architektonicznych zaryso
fajkowate listki, tak c h ę t n i e przoz niego stosowane. XI d o ł u za
wanych w tle, a czasem p o d n o s z ą świetność g ł ó w n e j postaci.
znaczony postument i fragment mostu oraz, u k o ś n y m i kreskami,
Graficy profosjonałni w y r a ż a j ą nawet przypuszczenie, ż e s ą one
płynąca woda
wycinane celem niopozostawiania pustych miojsc w tle, p o n i e w a ż
Z ł u k o w a t e g o mostu s t e r c z ą dwa niskie obeliski
zwieńczone rozetkami U d o ł u n i e u k o ń c z o n y
NBPO
(mucon)".
napis: , , S : I A N
Drzeworyt m a format
(150x92
mm)
zbliżony do wielu o b r a z k ó w , k t ó r e oprawione zawioszano zazwy
przy r ę c z n y m
najczęściej odbijaniu d r z e w o r y t ó w ,
namoczony
papier łatwiej ulegał przedarciu.
W y d a w a ł o b y się, że dekorowanie szat. w drzeworytach lu¬
dowych jest zbędno, g d y ż najczęściej pokrywane b y ł y one ultra
czaj n a ścianie.
rytów
m a r y n ą , z a k r y w a j ą c ą bogactwo białorytu. J e d n a k drzoworytnicy
różnorodnie zestawionych. Zdobienia s ą zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e
— t w ó r c y desek - - m y ś l e l i kategoriami czarno-białych w a l o r ó w .
idei rlrzoworytu i harmonijnie uzupełniają g ł ó w n e przedstawienie.
W snycerskiej obróbce w y r a ż a ł o się mistrzowskie niekiedy w y
Np. w drzeworycie G R Ó B P A N A ( J E Z U S A ) ten s a m ozdobny
czucie kompozycji i f o r m y .
Drzeworyty leżajskie c h a r a k t e r y z u j ą się bogactwem
33
55
'PRZYPISY
1
Słownik
geograficzny Królestwa
Polskiego,
Warszawa 1884,
t, 5. *. 193—193 ora/, Józof l i p o w s k i , Leżajsk i okolice, Warszawa
JD59; Zuzanna K a z a n o w s k a , Bazyliko
i klasztor 00
Bernardynów
w Leżajsku,
K a l w a r i a Zebrzydowska 1804; W ł a d y s ł a w Łuszcz.'tiowicz. Klasztor
Uitijvki
i jego dziełu sztuki — W mienia z po
dróży, K r a k ó w 18!).->
" G u i l / o l n u s Gumponborg, Atlas
Marianas...
Monachium
1072, s. ДН1 podaje s z c z e g ó ł o w y opis cudu i obrazu. W indeksie
< iumpoiiberga w y m i e n i o n y jest l e ż a j s k obok B o c h n i , B o r k u .
K r a k o w a , CzOHtoeliiiWV-. G i d l i . Jaros'nwia. Myślenie, Koka';,,
T a r n o w a , T u c h o w a , Warty. Z a m o ś c i a i Zielenie.
Por. t e ż : ..Odmalowanie obrazu L e ż a j s k i e g o w kościele O v c ó w
B e r n a r d i n ó w na T l i o a t r u m micysca c u d a m i w s ł a w i o n e g o , k t ó r e
p r z y lasku Mariev Hożej oddano. Dla naprawienia oczu, k t ó r e
iiiopravjazuie na cudowno obrazV p a t r z ą , laski z n a ć nio c h c ą ,
prawdziwych d o w o d ó w w i a d o m o ś c i ą przez wielebnego Oyea
L u i l u w i k a J a i n d l a Dd'fmitora O y e ó w U o m a r d i n ó w wystawiono
za dozwoleniem StiutusWh K o k u P a ń s k i e g o 1046 M i e s i ą c a Marca
w Z a m o ś c i u , d r u k o w a ! Paweł Radieux".
O. C z e s ł a w Rogdal.ikt Br. M u . , Pamiętni!:
koMoUi i klasztoru
00 Bernardynów
w Leżajsku,
spisany ze s t a r y c h a k t ó w i k r o n i k ,
K r a k ó w 1929. s, 19
" t a m ż e , ». Iw
t a m ż e , s. l!)
" O. W a c ł a w v. Sulgostowa, O cudownych obrazach w Polecę
Przenajświętszy
Matki Bożej, K r a k ó w 1902, s. ЗОН
J
5
7
t a m ż e . s. 38»
Por. t o ż : K s i ą ż k a z a w i e r a j ą c a i w b o ż e l i s t w o do N a j ś w i ę t s z e j
M a r y i P a i m v s ł y n ą c e j c u d a m i w U z n j s k i m obrazie z d o d a n ą
historią objawienia sic N a j ś w i ę t s z e j Dziewicy p o b o ż n o m u Toma¬
szowi M i c h a ł k o w i i p r z y ł ą c z o n a opisaniem o b c h o d u etoletniej
k o r o n a c y i w г. 18ЛЗ z a ' s t a r a n i e m Przewielebnych O j c ó w Ber
n a r d y n ó w w y d a n a . T a r n ó w i J a s ł o , D r u k i e m Anastazego Rusinowskiogo 1861 ( I w y d . 1850), Książka
do nabożeństwa
oraz
histon/a radnwiirjo
obrazu .V«jświętsz, j Maryi Panny w kościele
00 litr,an-d„nów
тс Uiajsh:'
L w ó w 'lst»3. N a k ł a d e m 0 0 Bere.;u-dvnów, U ź s l j s k .
" W i n c e n t y Wirus, Maje wspomnienia.
Lublin 1981, s. 125
pisze, że m i e s z k a ń c y W i e r z c h o s ł a w i c gromadnie u c z ę s z c z a l i na
wszystkie n i i p u s t v . jakie o d b y w a ł y -sic w o k o l i c y , N a j c h ę t n i e j
jednak i najgr..itui<lnii'j chodzili do Odporyszowa, gdzie była
, , M a t k a Boska cudowna, co p o b i ł a S z w e d ó w ' ' . N a K a l w a r i ę
chodzili dwa tiizv do r o k u , a t o na W i e l k i P i ą t e k i na Wniebo
wzięcie N.M. Г а п и у . Odbycie co najmniej * trzvkrotnej tam
p i e l g r z y m k i u w a ż a n o za konieczny o b o w i ą z e k katolika, od
k t ó r e g o nie mordo b y ć ż a d n e j d y i n e n s y Pubożniojszo i harduuj
z a m o ż n e n i e w i a s t y z a p u s z c z a ł y się d o ś ć ezosto <lo C z ę s t o c h o w y
1 L e ż a j s k a , j a k o miejsc więcej od K a l w a r i i s ł a w n y c h i bardziej
« u d o w n v r . l i . P i e l g r z y m k i n a b o ż n y c h p r o w a d z i l i specjalni prze
w o d n i c y , k t ó r / , v c z ę s t o r o b i l i sobie z tego p o w a ż n e ź r ó d ł o do
c h o d ó w , g d y ż k a / d v z p i e l g r z y m ó w m u s i a ł się im wielokrotnie
o p ł a c a ć . Przewodnicy p i e l g r z y m e k i n t o n u j ą c y p i e ś n i , znali je
dobrze na p a m i ę ć , za nimi powtarzali siewa i ś p i e w a l i uczestnicy
pielgrzymki.
C y t o w a ć p i e ś ń p ą t n i c z a o N a j ś w i ę t s z e j Pannie M a r i i
w obrazie l e ż a j s k i m s k ł a d a s i ę ze Ш z w r o t e k . Kgzemplarz (w po
siadaniu a u t o r k i ) z a k u p i o n y z o s t a ł w 1ВДЗ r. w k r a m i e klasztor
nym w L e ż a j s k a . 'W o l i w i l i obecnej u k a z a ł a s i ę praca Zbigniewa
L e n a r t o w i c z a , Kult
Matki
Haskiej Pocieszenia
w bazylice OO
Bernardynów
w Leżajsku,
Warszawa 1985. A u t o r p u b l i k u j e 29
pieśni o t o m a t y e e M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , w tvm 23 pieśni
p ą t n i c z o . Z a c z e r p n i ę t o one zostalv z l o k a l n y c h ' ś p i e w n i k ó w ,
a t a k ż e spisano na podstawie ustnych рггл-knzów starszych ludzi
z okolic L e ż a j s k a , s. 8 6 - - 1 0 2
W ł a d y s ł a w Skoczylas. Drzeworyt Ludowy w Polsce,
Warstawa 1934, i l . 13
1 2
8
t a m ż e s. 36:! ora/, O. K a j e t a n Grudziński,
Sanktuarium
Maryjne, w /л:.-./*/.« (w:) . . K r o n i k a Diecezji Przemyskiej 1962'',
z.
s. oó
9
1 0
O. Czesiuw B o g d , i b k i op. c i t . s. (59 i nast,
t a m ż e , s. 76 podaje, że j u ż przed okresom stulecia koronacji
miejscowy g w a r d i a n w p r z e w i d y w a n i u t y s i ą c z n y c h t ł u m ó w piel¬
g r z y m ó w k r a j o w y c h t . j . z C a l i r j i oraz zagranicznych t . j . P o l a k ó w
zza k o r d o n u rosyjskiego zwrócił się do w ł a d a z p r o ś b o o u m o ż l i
wienie swobodnego przekroczenia granicy. P o n a d t o na okres
u r o c z y s t o ś c i m i a n o w a n o komisarza s t r z e g ą c e g o p o r z ą d k u i bez
pieczeństwa.
56
1 3
I I . 16. Matka
Boska
I I . 18. Matką
Boska Leżajska,
I
Szkaplerzna,
d r z e w o r y t k o l o r o w a n y , 1842 r . — w y k . Tomasz B ą k o w s k i ; i l . 17. Sw. Jan Nepomucen,
drzeworyt
kolorowany
ok. pot. X I X w . , fragment, w y k . Wi. B ą k o w s k i ; i l . 19. Św. Jerzy, d r z e w o r y t ok, p o l . X I X w . , fragment,
w y k . Tomasz B ą k o w s k i
1 4
O. L u d w i k J a n i d ł o , op. c i t . , s. 84
t a m ż e , 8. 68
Blaszka w o t y w n a jest p o z o s t a ł o ś c i ą p o licznych w o t a c h ,
k t ó r e b y ł y p r z y b i j a n e do lipowej deski obrazu. W protokole k o n
serwacji o b r a z u z 1959 r. ( B i b l i o t e k a 0 0 B e r n a r d y n ó w w K r a
kowie) podano, żo znaleziono 50 dziur po p r z y b i j a n y c h w o t a c h .
O d b i t k a z toj deski eksponowana b y ł a na w y s t a w i e Polskiej
G r a f i k i L u d o w e j w 1970 r. por. Polaka Grafika Ludowa,
Kraków
1970, k a t . 26, s. 22
O. C z e s ł a w B o g d a l s k i , op. c i t . , s. 77
R o m a n Reinfuss, Malarstwo
ludowe, K r a k ó w 1962, s. 74—•
75
Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , jest t o d r z e w o r y t Św. W a
lentego i M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , i l . 57, k a t . 176 oraz i l . 68,
k a t . 177
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
1 1
Por. kolokcje gromadzone w Gabinecie G r a f i k i M u z e u m
Etnograficznego w K r a k o w i e .
2 a
N i e k t ó r z y badacze b y l i p r z e k o n a n i , żo nie z n a m y p ł y t
и d a t ą późniejszą, niż r o k 1840. Por. J ó z e f G r a b o w s k i , Ludowe
obrazy drzeworytnicze,
Warszawa 1970, s. 25
2 3
Stefania K r z y s z t o f o w i c z , E w a Ś n i e ż y ń s k a ,
Mieszczańscy
malarze leżajscy, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963, n r 3/4,
s. 157—164
2 4
T a m ż e . A u t o r k i p o d a j ą , że w s p ó ł c z e s n y K s a w e r e m u Stan
kiewiczowi b y ł malarz p o d p i s u j ą c y się T . B ą k o w s k i . A u t o r k i nie
Tozwiązują t u imienia. Jest t o Tomasz B ą k o w s k i , z w a n y t a k ż e
B ą k i o m , ojciec malarza leżajskiego W ł a d y s ł a w a . W ś w i a d e c t w i e
urodzenia W ł a d y s ł a w a z a w ó d Tomasza p o d a n y j a k o „ p i c t o r " .
Ż o n ą Tomasza b y ł a A n t o n i n a z d o m u Szubartowicz.
2 5
t a m ż e , s. 160. Franciszek K s a w e r y Stankiewicz (1825—
1978) syn J a k u b a , o zawodzie o k r e ś l o n y m j a k o „ p i c t o r " , p o d p i
s y w a ł swoje o b r a z y olejno p e ł n y m i m i e n i e m i nazwiskiem l u b
s k r ó t e m z d o d a t k i e m l i t e r M . L . (Malarz L e ż a j s k i ) . W p i s a n i u
imienia stosował litery ł a c i ń s k i e : Xawer.
K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa
1934, s. 92
t a m ż e , s. 93
D r z e w o r y t p u b l i k o w a n y : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . ,
i l . 59, k a t . 4
t a m ż e , i l . 89, k a t . 3 1 . D r z e w o r y t ś w . B a r b a r y b y ł n i e g d y ś
k o l o r o w a n y •— widoczne s ą ś l a d y f a r b y c y n o b r o w e j . Z b i o r y
M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w S a n o k u , 1. i n w . 945
Te d w a d r z e w o r y t y , k t ó r e zestawiamy m o ż e m y t r a k t o w a ć
j a k o system z n a k ó w i k o n i c z n y c h , o p e w n y m zespole, czy systemie
kresek specyficznych t y l k o dla jednego a u t o r a . M o ż o m y s t o s o w a ć
t u podobne m e t o d y j a k grafolodzy s t o s u j ą do badania i d e n t y f i
kacji pisma.
Polska Grafika Ludowa,
op. c i t . , ś w . J a n N e p o m u c e n , i l .
101, k a t . 195
K l o c e k znaleziony w W o l i Ż a r c z y c k i e j , p o w . L e ż a j s k
z pierwszej p o l o w y X I X w . , p r z e c h o w y w a n y w zbiorach M u z e u m
O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, p o r . : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . ,
k a t . 20 i 2 1 , i l . 48 i 50, w y m . o d n o t o w a n o w k a t . 270, n a s. 51
Przytoczmy t u opinię artysty grafika o d u ż y m doświadcze
n i u , d ł u g o l e t n i e g o pedagoga, M a r k a Ł u c z y ń s k i e g o (Exetor College
o f A r t , A n g l i a ) . U w a ż a on, żo p o l s k i d r z e w o r y t l u d o w y nio b y ł
doceniany o d s t r o n y a r t y s t y c z n e j — bardzo c z ę s t o p r o ś c i drzewo
r y t n i c y stosowali w s p o s ó b i n t u i c y j n y t a k i e r o z w i ą z a n i a do j a k i c h
a r t y ś c i d o c h o d z ą czasami po d ł u g i c h l a t a c h p r a c y .
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
P o t . : oo K a p u c y n i , i l . 2, 3, 9, 1 1 ; J . K u b i e a a , i l . 10, 12, 14, 16 —19, 2 1 , 22; M . M a ś l i ń s k i , i l . 4—6, 8. O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w :
A r c h i w u m P r o w i n c j i K r a k o w s k i e j OO K a p u c y n ó w , K r a k ó w , zb. O. W a c ł a w a z Sulgostowa, i l . 2, 3, 9, 1 1 ; B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j ,
i l . 6, 7. 14; M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , i l . 10, 12, 13, 15—17, 2 1 , 22; M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w Sanoku, i l . 4, 5; M u z e u m
O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, i l . 8
58
i