http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1748.pdf
Media
Part of W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1985 t.69
- extracted text
-
Lud,
.I0ZEF
t. 69, 1985
BURSZTA
W 90-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
Istnieje powszechnie przyjęty miły zwyczaj zaznaczania okrągłych dat
istnienia i działalności danej instytucji - dziesięciolecia, ćwierćwiecza
czy stulecia. Czyni się przy takich okazjach podsumowania przebytej drogi, podkreśla znaczni€jsze osiągnięcia, wskazuje na niedociągnięcia i ustala drogi postępowania w przyszłości. Przyjęło się już, że każde dziesięciolecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaznacza się w jego organie
- "Lud".
Właśnie w roku 1985 upływa 90 lat działalności naszego Towarzystwa,
okazja więc do historycznej refleksji. Z okazji poprzednich jubileuszy
PTL ukazało się na łamach "Ludu" kilka wyczerpujących omówień dziejów i roli naszej organizacji społeczno-naukowej (zob. wykaz ważniejszych
pozycji w końcu niniejszego opracowania), a ponieważ za lat dziesięć
członkowie PTL będą oibchodzi:lijego pełne stulecie, co stanie się wyjątkową okazją do obszernych omówień i podsumowań - ograniczymy się
na tym miejscu do kilku tylko przyponmień oraz ogólnych refleksji.
*
Powstanie jakiegoś towarzystwa jest zawsze znamiennym faktem kul:
turowym. Oznacza ono skupienie pewnej liczby ludzi w imię realizacji
wspólnych celów i nadanie temu skupieniu określonych (zazwyczaj statutem) ram organizacyjnych, na tle jednak szerszych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych czy politycznych oraz w nurcie danych prądów
umysłowych z dominacją ideologicznych. Nasza organizacja powstała we
Lwowie w lutym 1895 r. pod nazwą Towarzystwa Ludoznawczego, po
kilku latach usiłowań o zezwolenie ze strony władz zaborczych. Spośród
polskich towarzystw społeczno-naukowych było ono - rzecz znamienna
- jednym z naj wcześniejszych, a na terenie Europy bynajmniej nie spóź'
nionym. Istniały wprawdzie na Zachodzie znacznie wcześniejsze t::rwarzystwa tego profilu jak: paryskie Societe Ethnologique (1893), angielskie
Ethnological Society of London (1843), czy amerykańskie (Waszyngton}
Smithsonian Institution (1846). Istniało także wcześniej niż lwowskie (od
1863 r.) rosyjskie Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania,
Antropołogii i Etnografii, a na tereni€ Rzeszy Niemieckiej nawet dwa
(1869 i 1870), jedno poświęcone etnólogii i prehistorii, drugie antropologii
4
Józef
Bltrszta
i etnologii (podobne powstały w tym czasie na terenie Włoch, Widkiej
Brytanii i Stanów Zjednoczonych). Wszystkie one jednak miały charakter towarzystw ogólnopaństwowych. Kiedy się jednak zestawi pow:;tanie
naszego TL z innymi analogicznymi o charakterze - można powiedzie\"
regionalnym, to Towarzystwo lwowskie jest prawie rówieśnikiem
wrocławskiego Schlesische Gesellschaft fur Volkskunde (1894),
czy
Schweizerische Gesellschaft fur Volkskunde (1896). l'worzenie towarzystw
etnograficznych (etnologicznych) było zatern zjawiskiem ogólnoeu ropej.
skim i światowym, a wywodziło się z realizacji celów stawianych przed
świeżo tworzącą się dyscypliną skierowaną na badanie kultury ludu i ludów (stąd: etnografia z jednej, określana na terenie niemieckim także
jako Vołkskunde. a z drugiej strony etnologia zorientowana na ogólne
badanie }udów na kuli ziemskiej).
Nasze Towarzystwo przybrało nazwę Ludoznawczego. Nazwa pokrywała się z grubsza z obu wspomnianymi dyscyplinami etnografiq
i etnologią - z dominacją tej pierwszej, a więc badania kultury własnego ludu. Ogólny cel TL okreś'1ił prof. Antoni Kalina - założyciel wraz
z grupą wybitnych ówczesnych intelektualistów Towarzystwa i pierwszy,
długoletni jego prez€s, wybitny slawista i językoznawca - następująco.
"Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym
jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" ("LUd" t. I, s. 13). Deklarację ideową Kalina uzupełnił w L1897 na Walnym Zgromadzeniu
członków tymi m. in. słowami: ,.Dla interesu narodowego nader ważną
jest rzeczą poznanie etnicznych granic polskości, dla interesu ekonomicznego zaś zbadanie, czy i o ile lud polski przygotowanym był do pracy
przemysłowej" ("Lud", t. III, s. 88).
Dwa zatem problemy wysuwały się na czoło w ideologii TL: naukowo-poznawczy i społeczno-ekonomiczny. Oba dotyczą ludu, zwłaszcza
klasy chłopskiej: poznania tego ludu w jego postaciach regionalnych
i etnicznych oraz podniesienia go - w myśl haseł pozytywistycznych -na wyższy poziom kulturowy i ekonomiczny. Działo się to w sytuacji, gdy
z jednej strony pojawiły się pierwsze organizacje polityczne chłopskie
(i robotnicze), i gdy - z drugiej - ukryte i jawne dążenia inteligencji
do odzyskania niepodległości Polski. W myśl zaś zdobywającej coraz większe wówczas uznanie ideologii neoromantycznej, chłopi mieli stanowić
podstawę narodu, a ich kultura miała dać identyfikację polskiej Kulturze narodowej.
W działalności TL dominował wzgląd poznawczy. Towarzystwo skupiło w sumie - w najlepszym swym okresie z czasów zaboru - ok. 500
członków, zarówno wybitnych profesorów szkół wyższych, pracowników
muzealnych i innych, jak zwłasźcza nauczycieli szkół średnich i podsta-
w 90-LElCrE PTL
5
-,yowych. zwanych
wtedy ludowymi.
Oni to stanowili
podstawę
działalności oddziałów
regiona'lnych
TI... na terenie Galicji, które w liczbie "( powstały w kilku ośrodkach
miejskich
(Buczacz,
Tarnów,
Kraków,
Chrzanów i in.), choć działalność
ich była zazwyczaj
krótkotrwała.
Zasadnicza
działalność
TL skupiła się we Lwowie.
W ślad za powsta!1i~m organizacji,
opartej
tylko na składkach
członkowskich,
utworzono
własne czasopismo
w postaci kwartalnika
"Lud".
Organ ten stał się abak warszawskiej
"Wisły",
zwłaszcza
po likwidacji
tej ostatniej
(1901)
- głównym
ośrodkiem
publikacji
naukowych
członków
TL. Do czasów
I wojny światowej
wyszło
19 roczników
,.Ludu".
Na uwagę zasługuje
także prowadzenie
przez TL przed I wojną specjalnej
serii wydawnictw
etnograficznych
. .Już w 1'. 1909 seria ta liczyła 17 pozycji, w tym takich
autorów,
jak, A. Chybiński,
G. L. Gomme (tłumaczenie
z r. 1901 głośnej
jego pracy o folklorze),
J. Schneider
czy S. Zdziarski.
Zauważyć
należy,
że gdy Komisja
Antropologiczna
Akademii
Umiejętności
w Krakowie
(ta
miała dział etnograficzny)
mało interesowała
się sprawami
etnografii,
to
zasługa ośrodka lwowskiego
dla :naszej dyscypliny
staje się tym większa.
To na łamach "Ludu"
i prac etnogra.ficznych
'1'1... odbijały
się ówczesne
kierunki
w etnologii światowej,
obok oczywiście
oryginalnych
prac uczonych polskich. Trzeba pamiętać,
że do r. 1912 nie było na ziemiach
polskich jeszcze żadnej katedry
etnografii
czy etnologii.
To właśnie
Towarzystwo
Ludoznawcze,
mając oparcie
organizacyjne
w uniwerc;yteci~
~wowskim,
nawiązało
już w pierwszym
ID-leciu swej działa-lności
żywe
stosunki
z 5-ciu akademiami,
w tym w Pradze,
Peszcie, Zagrzebiu
i Petersburgu.
Udział zaś w pracach Towarzystwa
brali tacy ówcześni uczeni,
Jak: J. Baudouin
de Courtenay,
S. Ciszewski.
B. DybO'wski, B. Gustawicz.
J. Kallenbach,
A. Kryński,
W. Łoziński, K. Potkański,
F. Romer, J. '3wię::ek, S. Udziela czy R. Zawiliński.
*
W okresie międzywojennym
Towarzystwo
Ludoznawcze,
nadal z siedzibą we Lwowie,
choć było organizacją
głównie
regionalną,
pozostało
nadal jedynym
ogólnopolskim
towarzystwem
etnograficznym.
Utworzone
bowiem w r. 1922 w Warszawie
Towarzystwo.
Etnologiczne
nie przejawiło
\viększej
działalności
i wkrótce
zamarło.
Lwowskie
natomiast
stało się
bardzo aktywne
i reprezentowało
de facto całą polską etnografię
i €tno10gię - prócz oczywiście
powstałych
pięciu uniwersyteckich
katedr etno·
grafij i etnologii
(Lwów, Kraków,
Poznań,
Warszawa.
Wilno).
Osiągnięcia
lwowskiego
TL przypisać
należy
głównie
jednej
osobie,
a to prof. Adamowi
Fischerowi.
Już w 1910 r. został On sekretarzem
Towarzystwa
a zarazem redaktorem
"Ludu" aż do okresu okupacji,
a 'vłaściwie swej przedwczesnej
śmierci (1943). Był też zarazem
skarbnikiem
'f L,
6
Józef
B'UTszta
bibliotekarzem stworzonej przez siehie bi1:>liot€ki,jako wpierw pracownik
Zakładu Ossolińskich, potem (od 1924 r.) profesor etnografii i etnologi.i
na UJK. Był autorem wielu podstawowych pozycji etnograficznych, takich jak Lud polski, Rusini, Połabianie, Łużyczanie i wielu innych, rozpoczął też prace nad etnografią Czech, Słowacji i Jugosławii (zob. "Lud"
t. 36: 1946, s. 6 - ] 8, oprac. J. Gajek). Słusznie też pisał prof. J. Czekanowski, Ż€ Towarzystwo Ludoznawcze to, "emanacja indywidualności
Fischera", i że "tej jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych w-:Jjen"
("Lud", t. 36, s. 57 - 77).
A. Fischer był - jak wspomniano - redaktorem "Ludu" przez ok.
30 lat. Był spiritus movens tego organu w organizacji zamieszczonych
tam artykułów. recenzji, sprawozdań i omówień z pozycji europejskich
i światowych.
Dajmy przykład. Tom 28 "Ludu" z 1'. 1929 zawiera wśród artykułów
opracowanie Ludwika Kuby z Pragi dotyczące jego kontaktów z O. Kolbergiem, uzyska.ne drogą korespondencji z tym wybitnym folklorysL1
czechosłowackim. W tymze tomie znajdujemy aż 66 recenzji i omówi-el"
publikacji etnograficzno-etnologicznych
i folklorystycznych z szerokiego
świata, w tym aż 48 pióra samego Fischera i to z siedmiu języków europ€jskich. Kontakt z nauką europejską utrzymywał Fischer dzię-ki główni':'
dobrze zorganizowanej wymianie "Ludu" z czasopismami i instytucjami
zagranicznymi. Wszystkie uzyskiwane stąd pu:blikacje włączał do inwentarza Biblioteki TL, która przetrwała do czasów współczesnych.
A. Fischer był również założycielem Archiwum Towarzystwa. Z~cho··
wało się ono do czasów po II wojnie w postaci 398 teczek, przy czym
sama korespondencja Fischera objęła aż 42 pozycje.
Jeszcze jedno należy podkreślić. A. Fischer stworzył w czasi~ swej
działalności nowy tytuł wydawniczy dla prac większych pod nazwą "Prace Etnograficzne", oczywiście pod swoją redakcją. W latach] 934 - 3G ukazało się w ramach tej serii 5 pozycji dotyczących głównie etnografi:
wschodnio karpackich grup etnicznych.
Wcześniej jeszcze Towarzystwo Ludoznawcze kontynuowało za wzorem sprzed I wojny wydawanie i sprzedaż na własny rachunek "wydawnictw własnych". Ich lista już z roku 1929 liczy 34 pozycje takich
m. in. autorów, jak: S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyniec, W. 1'\:1ingel', K. Koranyi, L. Krzywicki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski.
T. Seweryn, T. Witort, czy J. Zborowski. A więc reprezntacja całej polskiej etnografii.
Do członków lub współpracowników Towarzystwa należeli w okresie
międzywojennym - prócz wyżej wspomnianych - tacy np. uczeni. jak
W go-LECIE
PTL
7
A. Bachmann, K. Bad.ecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski, (prezes Towarzystwa od r. 1926 do czasów po H wojnie), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski,
J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński,
J. G. Pawlikowski,
S. Eljasz-Radzikowski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. Vrtel-Wierczyński.
czy J. Z'borowski.
*
Sytuacja naszego Towarzystwa, jego osiągnięcia i rola w okresie 40 lat
Polski Ludowej, znane są starszemu pokoleniu etnografów i miłośników
kultury ludowej z autopsji, a dla większości z bezpośredniego udziału
w jego pracach. Dla pokolenia młodszego, dysp<:mująC€go przecież szeregiem omówień, wystarczą na tym miejscu istotne przypomnienia.
Po ciężkich pięciu latach okupacji doszło do reaktywowania organizacji pod już rozszerzoną nazwą: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Stało się to na 21. Walnym Zgromadzeniu w Lublinie 22 XI 1945. Byłym
pracownikom UJK - J. Czekanowskiemu, J. Gajkowi - udało się przywieźć ze Lwowa dotychczasową substancję Towarzystwa w postaci biblioteki i archiwum. Do władz PTL weszli m. in. tacy etnografowie, jak.
J. S. Bystroń, J. Czekanowski (wiceprezes), K. Dobrowolski, J. Gajek
(sekretarz generalny), K. Moszyński (prezes), J. Obrębski. B. Stelmachowska, J. SWieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. Wznowiono organ "Lud" pod red. J. Gajka. Wówczas też z.aplanowano od razu szerokie, ogólnopolskie akcje badawczo-publikacyjne
w postaci "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Atlasu Polskich Strojów
Ludowych" oraz wznowienie "Prac i l'vlateriałów Etnograficznych'
serie kont yn UO'.'V a ne do dziś oraz rozbudowane i zaprowadzone potel~l
nowe.
Właśnie działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należy do największych jego osiągniE;ć. Dzięki zwłaszcza inicjatywie i sprawności organizacyjnej prof. Józ€fa Gajka - na przemian sekretarza i prezesa Towarzystwa od 1945 r. od początków lat 60-tych ora,
długoletniego redaktora "Ludu" - nie tylko wznowiono wspomnian2
tytuły dawniejsze, ale zaprowadzono nowe.
Obok wi0,c naczelnego organu "Ludu", który należy do naj starszych
w Polsce czasopism naukowych, gdyż w ju·bileuszu 90-lecia PTL ukazuj€
się jego 69-ty tom, obok wznowionej serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" liczących po wojnie 27 tomów oraz nowej serii "Prac Etno·
graficznych" (tomów 10) - powstała również, p:)d redakcją (i kierownictwem) J. Gajka, niezwykle wzięta zarówno przez naukowców ja:,:
i działaczy kulturalnych
seria "Atlasu Polskich Strojów Ludowych".
Wyszło dote!d - \v opracowaniu różnych specjalistów - 31 zeszytów,
8
Józef
BlLTszta
które wymagają
wręcz wznowienia
z racji ich ogromnego
zapolrL~bo·
wania.
Nową serią wydawniczą
PTL stała się "Literatura
Ludowa",
dwumiesięcznik,
jedyny
w Polsce organ poświęcony
folklorystyce.
Powstał
on w r. 1957, a od r. 1972 ukazuje
się w nowej szacie pod wytrawną
redakcją
prof. Cz. Hernasa
i należy do najlepszych
czasopism
folklorystycznych
w ogóle.
W "centrali"
PTL, mieszczącej
się od r. 1954 - jak i zasobna Biblioteka PTL - we Wrocławiu,
wychodzi
od r. 1951 "Archiwum
Etnograficzne"
poświęcone
pracom
o charakterze
materiałowym
(dotąd
to:nów 32). Tam tEŻ wychodzi
od r. 1958 seria "Biblioteki
Popularnonaukowej" (dotąd tomów 8).
W ramach
PTL już na początku
podjęto
przedwojenną
jeszcze myśl
kartograficznego
ujęcia zjawisk
kulturowych
kraju w postaci "Polskiego
Atlasu
Etn<Jgraficznego".
Rozpoczęto
na podstawie
kwestionariuszy
opracowanych
przez prof. J. Gajka - badania
terenowe
na terenie całego kraju. Akcję tę przejął i realizuje
od r. 1954 Instytut
Historii Kultury
Materialnej
PAN.
Inicjatywie
i sprawnej
działalności
Oddziału
Łódzkiego
prL
tiJrof.
K. Zawistowicz-Adamska,
prof. B. Kopczyńska-Jaworska)
należy zawdzięczać względnie
regularne
ukazywanie
się od r. 1959 rocznika
"Łódzkich
Studiów
Etnograficznych"
poświęconego
etnografii
i folklorowi
ziem Polski środkowej
(dotąd tomów 24)
Któż wreszcie
nie wie o szczególnym
i wręcz wyjątkowym
wydawnictwie
PTL, j,akim są Dzieła wszystkie
Oskara
Kolberga.
To właśnie
PTL zmierzało
już od roku 1945 do wznowienia
dzieł tego niezwykłego
etnografa
i folklorysty
polskiego
i uzupełnienia
tego wydawnictwa
tomami opracowanymi
z zachowanej
jego spuścizny
rękopiśmiennej.
Myśl wydania tych dzieł przejawiała
się stale w dziejach PTL po ostatniej
w0jnie.
Na konferencji
w Jeleniej
Górze (zob. "Lud" t. 42) w roku 1954 poddano
analizie
całość spuścizny
O. Kolberga,
dopiero
jednak
Uchwała
Rady
Państwa
z 1960 r. umożliwiła
przystąpienie
do realizacji
tego gigantycznego wręcz przedsięwzięcia,
nie mającego
analogii
w żadnym
z krajów.
Wystarczy
przypomnieć,
że Dzieła wszystkie
O. Kolberga,
stanowiące
głównie "zdjęcie"
etnograficzno-folklorystyczne
terytorium
Polski sprzed
1772, obliczone są na 80 tomów, z których
do dzisiaj opublikowano
- za
wsparciem
finansowym
Polskiej
Akademii
Nauk - 63 tomy, reszta znajduje się w stopniJwym
opracowaniu
w Redakcji
w Poznaniu.
Poza wydawnictwami,
znaczenie
PTL przejawiło
się w organizowaniu
szeregu ogólnopolskich
konferencji
naukowo-metodologicznych.
W sytuacji
braku w Polsce naczelnego
Instytutu
Etnografii,
jakie istnieją we wszys~kich krajach
sąsiednich,
rola PTL w organizowaniu
takich spotkali sŁa!a
\:
W 90-LECIE
PTL
się wiodąca. Wystarczy wymienić takie, jak konferencja w r. 1951 w przededniu I Kongresu Nauki Polskiej, wspomnianą Konferencję Kolbergowską z r. 1954, konferencję karpacką z r. 1956 zajmującą się międzynarodową organizacją badań karpackich, czy Międzynarodową Konferencję'
Pomorzoznawczą w Szczecinie w r. 1960. Dochodziły one do skutku przy
współpracy istniejących pięciu katedr etnografii oraz muzeów - tak, jak
to jest do dzisiaj. Od 10-ciu lat datuje się zgodna współpraca prL z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN.
Kiedy się tak patrzy retrospektywnie na 90-letnie dzieje PTL nasuwa
się spostrzeŻ€nie, że jego efekty zależą głównie od działaczy stojących
na jego czele, ich inwencji, przedsiębiorczości, oddan~u się pracy sp:>łecznej itp. Tak było za czasów sekretarza prof. A. Fischera, tak za czasów,
gdy na cze'le PTL stał prof. J. Gajek - a więc działaczy pracujących
w "centrum". Tak dzieje się też dzisiaj, gdy sekretarzem generalnym
jest mgr Antoni Kuczyński z Wrocławia. Jego to przedsięibiorczości i oddaniu się sprawie zawdzięczać należy realizowanie szeregu inicjatyw,
m. in. wznowienie kilku zamarłych od lat serii wydawniczych przy nowym układzie zespołów redakcyjnych, stałe kontakty z 22 oddziałami regionalnymi PTL skupiającymi w sumie ok. 1200 członków. Żałować tylko
należy, że nie wszyscy ze współczesnych etnografów włączają się w działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A ogólny dorobek naukowy i społecznopopularyzacyjny naszej nauki zależy od zgodnego i systematycznego współdziałania wszystkich jej form organizacyjnych: katedr
uniwersyteckich, muzeów etnograficznych
z parkami etnograficznymi
włącznie, Komitetu Nauk Etnologicznych jako naczelnej organizacji naukowej oraz Zarządu Głównego prL z jego oddziałami regionalnymi.
Aktualne dalsze informacje o działalności PTL znajdują Czytelnicy
w każdym numerze "Ludu", także i w niniejszym, jubileuszowym.
WY;BRiANA
LITER'\. TURA
J. Czekanowsk'i:
Pólwiecze
"Towarzystwa
Ludoznawczego",
"Lud"·L
36'
A. F i s c h er: Dziesięoiolecie
ludoznawstwa
polskiego
1914- 1924. lZc.;,awieni·e bi.blio.gralicznc), "Lud" ,t. 23: },!l24.- J. G aj ek: Prof. dr Adam Fischer,
..Lud" t. 36: 19'ł6 - J. G a j·eJk: Roln Polsk~ego Towarzystwa
Ludoznawczego
w polskiej etnograHi w latach 1945-1955, "Lud" t. 43: 1958. - O. Gajkowa:
Histo"ia
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
Jego powstanie,
rozwój i znaczenie
w ciqf]'U
siedemdziesięciolecia,
"Lud" t. 51: 1-966. - K. Z aw i 's t -ow j c z - A d a m s k a: por"kie Towurzystwo
LlI.do.znawcze. Dorobek, działalność,
perspektywy
rozwoju.
"Ll.d'.
1946.
+
5H:
1,g.75.
..Józef Burszta
THE NINETIETH ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY (PES)
There is a pleasant, commonly accepted custom of celebrating regular
anniversaries of the existence and activity of a given institution - the
tenth, twentyfifth or hundredth. On such an ocasion the road passed
over is reviewed, more significant achievements are emphasized, defects
are pointed out, and new horizons are designated. It has been already
an established practic.e to mark each tenth anniversary of the Polish
Ethnological Society in its organ - "Lud" (People).
Precisely - in 1985 the Society is celebrating its ninetieth anniver·
sary, this is therefore an occasion for historical pondering. On the occasion of former anniversaries of the PES some comprehensive presentations of the historyand
role of our social and scientiiic organization
were published in "Lud" {see: the list of more important publications
at the end of the present article), and as the PES members in ten years
will celebrate the hundredth anniversary which will constitute an exceptional occasion for comprehensive discussions and summing up - hen:
i.e. will limit ourselves to some recollections and general reflections.
The coming into being of a scientific society is always a signitican t
cultural fact. It means the converging of a certain number of people
around the fulfillment of common goals, and assuming definite organizational framework (statute) on the background, however, of broader
social economic or political conditions and in the current of given intellectual trends dominated by ideological ones. Our organization was
founded in Lvov in 1895 after a few years of endearvors to obtain per··
mission form the partitioning state authorities. It assumed the name
of the Ethnological Society. Among the Polish social and scientific soci€:tieJS it was - which is significant - one of the earlies and in an:,'
case not late in Europe. Admittedly, there were in the West considerably
older societies of that nature, such as: the French Societe Ethnologiqur:·
(1839), English Ethnological Society of London (1843), or the American
Smithsonian Institution in Washington (1846). Of earlier origin was
also Russian Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Anthropology, and Ethnography (1863); and in the German Reich even two
societies !(1869 and 1870), one of them concerned with ethnology and
pre-history, the other with anthropology and etnology (similar societies
W 90-LECIE
PTL
11
were established at that time in Italy, Great Britain and the United
States). All of them, however, had the character of national societies.
When, however, the creation of our Ethnological Society is compared
to other societies of an analogical character - one could say - regional, then the Lvov Society is almost a contemporary of the Wrocław
Schlesische Gesellschaft fUr Volkskunde (1891), or Schweizerische Gesellschaft fUr Volkskunde (1896). The creation of ethnographical (ethnological) societies was, consequently, an all-European and world-wide phenomenon, resulting from the fulfillment of goals set in front of a nearly
established discipline directed at the examining of the culture of a people and peoples (that is why on one hand ethnography defined in Ger·
many also as Volkskunde, and on the other ethnology orientated toward",
the general examining of peoples in the world).
Our organization assumed the name of Ethnological Society. The
name roughly corresponds to both the mentioned disciplines - ~~tnography and ethnology - with the domination of the former: research
on the culture of one's own folk. The general goal was defined by prof.
.'\ntoni Kalina - a founder, together with a group of outstanding can,
temporary intellectuals, of the Society, its first long-term president.
eminent Slavist and linguist - in the following way: "Today, when the
slogan of the p e a p l e, its education, improvement of its material
existence are common, we should start building from the foundation
and that is the cognition of that people, its life and character" ("Lud",
\'01. I, p. 13). Kalina supplemented
the ideological declaration in 1897
at the General Meeting of the members with these, many others, words
"For the national interest of great significance is the cognition of ethnic
boundaries of the Polish traits, whereas for economic interest the i.nvestigation on whether and to what extent the Polish people were prepared for industrial work" ("Lud", vol. III, p. 88).
Consequently, two problems were advanced to the forefront in the
ideology of the Ethnological Society: scientific-cognitive and social-economic. Both of them concern the people, especially the peasant class:
the cognition of that people in its regional and ethnic forms and raising
it - in accordance with the positivist slogans - to () higher cultural
and economic level. That occured in a situation where on one hand the
first peasant (and worker) political organization came into being, and
when - on the other hand - there were implicit and explicit endeavours of the intelligentsia to restore Poland's independence. While in
accordance with the neo-romantic ideology, which was gaining ever
greater appreciation, peasants were to constitute the basis of the nation.
and their culture was to be identifi.ed with the Polish national culture.
The cognitive regard was dominant in the Etnological Society's acti-
.J ózef
f3nrs.zta
vity. The Society numbered in total - in its period during the era 0~
partitioning - about five hundred members, both eminent higher schooi
professors, museum employees, etc., as well as teachers of secondary and
primary schools, the latter called "popular" at that time. It was precisely they who constituted the basis of the activity of the Ethnological
Society regional divisions in Galicia. Seven of such divisions were founded in urban centers (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów, etc.\,
although their activity was usually short-lived.
The basic activity of the Etnological Society was concentrated in
Lvov. Following the creation of the organization based exclusively ·)n
membership fees a society organ - the quarterly "Lud" was founded.
That periodical became - next at Warsaw's "Wisła", and especially a:tel' the liquidation of the latter (1901) - the main center for scienti:t'2
publications of the Ethnological Society members. Nineteen annual setCi
of "Lud" were published before World War L Already in 1909 that series numbered seventeen items, including such athol'S as A. Chybinski.
G. L. Gomme (a 1901 translation of his outstanding work on folklore),
J. Schneider or S. Zdziarski. It should be mentioned that since the Anthropological Commision of the Academy of Science and set in Krako·..•
:
(it had Ethnographic Department) was little interested in the problem,:;
of ethnography, then the merits of the Lvov center in regard to our dl.-icipline were still greater. It was on the pages of "Lud" and ethllogr3pic papers of the Ethnological Society that the contemporary treJ~ds ~:~
world ethnology were reflected in addition to and, of course, in additi!jl1
to the original achievements of Polish scholars. It should be remembered
that before 1912 there was not on the Polish land any university department of ethnography or ethnology. It was precisely the Ethnogrc"phical Society, which the organizational support on the part of the
Lvov University started already in the first decade of its activity an intensive cooperation with five academies, including Prague, Pest, Zagreb.
and Petersburg. Whereas active in the Society were such contemporary
scientists as J. Baudouin de Courtenay, S. Cisz·ewski, B. Dybowski,
B. Gustawicz, J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. PotkaJ1ski,
F. Romer, J. Świętek, S. Udziela, or R. Zawiliński.
In the period between the wars the Ethnological Society, still based
in Lvov, although still mainly a regional organization, remained, ho",,'evel', the only all-Poland ethnographic society. For the Ethnologieal Soci~ty, created in 1922, did not operate on a greater scale and soon died out.
Whereas the Lvov Society became very actiVe and represented de Iacto
the whole of Polish ethnography and ethnology - apart from the five
established university departments of ethnography and ethnology (Lvov,
Kraków, Poznań, Warsaw, Vilno).
W 9O-LECIE PTL
The achievements of the Lvov Ethnological Society should be attributed mainly to one person, namely professor Adam Fischer. Already
in 1910 he became a secretary and, simultaneously, and editor of "Lud"
till the World War II occupation, and in fact until his pre-mature death (1943). Ile was also the treasurer of the Society, the librarian of
the library he built himself the in the capacity of an Ossolineum employee, later (since 1924) as professor of ,ethnography and ethnology at the
University J. K. in Lvov. He was the author of many basic ethnographic
books, such as Lud polski (The Polish People), Ruthenians,
Palabians.
Lusations, and a lot others; he began also work on the ethnography of
the Czech country, Slovakia, and Yugoslavia (see: "Lud", vol. 36: 1946,
pp. 6 - 18. et J. Gajek). Professor J. Czekanowski was also right when he
wrote that the Ethnological Society "is an emanation of Fischer's individuality" and "the Society owes almost everything to his extrem'2
activity. Only due to it the Society would endure great traumas brought
about by the catastrophe of two horrid wars" ("Lud", vol. 36, pp 57 - 77).
A. Fischer was - as it was already mentioned -an editor of "Lud"
for about thirty years. He was the spiritus movens of that organ regarding the organization of its articles, reviews, reports, and discussion;>
on European and world publications.
Let us provide an example. The 28th volume of "Lud" of 1929,
among articles, includes a paper by Ludwik Kuba from Praque on hi<;
contacts with O. Kolberg, the eminent, Czechoslovak folklorist, which
were by means of correspondence. In this volume there are 66 reviews
and articles about ethnographical-ethnological
as well as folklor publications all over the world, including 48 written by Fischer himself from
seven European languages. Fischer maintained the contact with the
European science through a well-organized exchange of "Lud" with foreign magazines and institutions. All publications from that source, he
included in the Library of the Ethnological Society which has survived
till contemporary times.
A. Fischer also the founder of the Association Archives. It survived
till after the II World War in the form of 398 folders and the Fischer's
correspondence comprised as many as forty two items.
It is worth stressing that A. Fischer established a new editorial title
for larger works - "Ethnographical Works", naturally, as the editor. In
the years, 1934 - 36, within the framework of this series five works that
dealt mainly with the ethnography of eastern-carpathian
ethnic groups,
were published.
Earlier, the Society continued, as it used to before the I World War,
to publish and sell "own publications" on its own account. The 1929 list
14
Józef Burszta
of those publications has already thirty four items of such authors as
S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyni€c, W. Klinger, K. Koranyi,
L. Krz~r:i••icki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski, T. Seweryn,
T. Witort, J. Zborowski, here the very best people of Polish ethnography.
The members and/or co-partners of the Society were in the period between the wars, apart from those mentioned above, such scholars as
A. Bachmann, K. Badecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski (president of the Society from 1926 to the times
after the II World War), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G,
Pawlikowski, S. E. Radzikawski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. VrtelWierczyński, or J. Zborowski.
The situation of our Society, its achievements and role during forty
years of the Polish People's Republic are known to the older generation
of ethnographs and folk culture lovers from their own experience, and
for most of them - from a close participation in the works of the Society. To the younger generation which has numerous publications to
look into, some significant mementos will be enough.
After five hard years of occupation the organization came back to life
under the extended name - the Polish Ethnological Society. It happened at the twenty first general asembly in Lublin on November 22nd,
1945. Two former employees of the J. K. University in Lvov, J. Czekanowski and J. Gajek managed to bring the Society's essenCe in the
form of Libraryand Archives from Lvov. The management board of the
Polish Ethnological Society consisted of such ethnographs as J. S. Bystroń, J. Czekanowski (vice-president), K. Dobrowolski, J. Gajek (president genefial), K. Moszyński, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. Swieży,
L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. The "Lud"
(People) was printed again, the editor of which was Gajek. A plan was
made to take wide-spread and ,all-Poland publication-research actions
in the form of Polish Ethnographical Atlas, the Atlas of Polish Folk Costumes, and continue "Ethnographical Works and Materials" - still continued and developed and also later new series.
It should be stressed that the publishing activity of the Polish Ethnological Society is one of its greatest achievements. Thank to, especially,
ideas and organizational ability of prof. Józef Gajek - alternately secretary and president of the Society from 1945 to the beginning of thp
1960s, and also of long standing editor of "Lud" - not only mentioned
titles were reprinted but also new were printed.
W go-LECIE
PTL
15
Apart from the main organ "Lud", which is the oldest ethnographicperiodical in Poland, this year - the ninetieth anniversary of the Polish
Ethnological Society - the 69th volume of "Lud" is being printed together with a reprinted series of the "Ethnographical Works and Materials" (after war it had 27 vols.), and also a new series "Ethnolographical
Works" (lO vols.).
Under editorial supervison of J. Gajek an outstanding series has been
established "The Atlas of Polish Folk Costumes". Up to now, thirty one
items by various specialists were printed and they need to be reprinted
as quickly as possible.
A new editorial series of the Polish Ethnological Society is "Folk
Literature", bimonthly, the only organ devoted to folklorization in Poland. First time it was printed in 1957 and since 1972 it is in the new
get-up and edition of prof. Cz. Hernas, and belongs to the best folkloristic periodicals at all.
In "center" of the Polish Ethnological Society - and rich Library
of PES - in Wrocław, since 1951 "Ethnographical Archives" is continuously printed, devoted to works of material character (up to now 32
volumes). There, also, a series of "Popular-Scientific Library" has been
printed since 1958 (up to now 8 volumes).
Within the Polish Ethnological Society, at the beginning, they made
steps to elaborate cultural events in the country in cartographical form
of the "Polish Ethnographical Atlas" (pre-war idea). According to J. Gajek's questionnaries, the research actiones were undertaken all over Poland. The actions have been continued by the Institute of History of
Material Culture of the Polish Academy of Sciences since 1954.
Thank to initiative and activity of the Łódź Ethnological Society
(prof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. Kopczyńska-Jaworska), almost regular editions come out of annual "Łódzkie Studia Etnograficzne" (Łódź.
Ethnographical Studies), devoted to ethnography and folklore of the
middle regions of Poland (up to now 24 volumes).
Who does not know about a specific and simply outstanding edition
of the Polish Ethnological Society, namely "Complete Works by Oskar
Kolberg". The Polish Ethnological Society precisley made steps since 194;')
towards republishing the mentioned works by extraordinary Polish ethnographer and folklorist, and supplementing them with volumes composed from his post-hurnous works. After the last war (World War II)
the idea of publishing the works was all time alive. At the conference
in Jelenia Góra (see: "Lud", vol. 42) in 1954, they analized all Oskar
Kolberg's works (post-humous), but only the People's State Council re-
16
Józef Burszta
.solution from 1960 enabled to start to realize simply this gigantic undertaking, not comparable in any other country.
It should be remembered that "Complete Works by Oskar Kolberg",
constituting mainly ethnographical-folkloristic
"picture" of Polish territory before 1772, are ,estimated eighty volumes, and from which sixty
threeare
already published by now - thank to financial aid of the
Polish Academy of Sciences - and the other volumes are being elaborated in the chief Editorial Office in Poznań.
Besides publications, the significance of the Polish Ethnological Society was showed by organization plenty of all-Polish scientific-metodological conferences. Whereas, there is a lack of general Institute of
Ethnology in Poland, which exist in all neighboring countries, the role
of the Polish Ethnological Society in organizing such meetings became
leading one. It is only needed to remember the conference in 1951, the
day before I Congress of Polish Science, already mentioned the Kolberg
Conference in 1956, dealing with international organization of Carpathian
Studies, or the International Pomeranian Conference in Szczecin in
1960. All of them were realized with help of five existing departments
of ethnography and museums - as it is up to now. For ten years, has
been noted good cooperation of the Polish Ethnological Society with the
Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences.
Within the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society.
retrospectively, aU results are remarked mainly by ideas, initiativeness.
and social work of the leaders of the Society. It was observed in times
-of the secretary, prof. A. Fischer, as well in times when the head of
the Polish Ethnological Society was prof. J. Gajek - leaders working
in "center". Today, is similar, when the secretary is Antoni KuczY!'lski,
M. A. from Wrocław. Thank to his initiatives and engagement in the
work, plenty of projects are being realized, for example, a reprint of old
editorial series under ned editorial supervision, continuous contacts with
twen ty two regional departments of the Polish Ethnological Society, totany with the membership of 1,200. Only we should regret that not
aU of contemporary ethnographers do not join the Polish Ethnological
Society's activity. However, all scientific and social heritage depends all
consistent and systematic cooperation of aU its organizational forms:
university departments, ethnographical museums with ethnographical
parks, the Comittee of Ethnological Sciences as the leading scientific
organization and the authority of the Polish Ethnological Society with
its regional departments.
All current news about activity of the Polish Ethnological Society
.readers will find in each issue of "Lud", also in this anniversary one.
W 9O-LECIE PTL
17
References:
J. C z e k a n a w s k i: 25 years of "Ethnologioal Society", "Lud", vol. 36,
1946 - A. F i s c h e r: Ten years of Polish ethnology (bibliography),
"Lud", vol. 23, 1924 - J. G a je k: Prof. dr. Adam Fischer, "Lud", vol.
36, 1946 - J. G a j e k: Role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955, "Lud", vol. 43, 1958 - O. G aj k a w a:
History of the Polish Ethnological Society. Its beginning, development
and significance within seventy years, "Lud", vol. 51, 1966 - K. Z aw i s t a w i c z - A d a m s k a: The Polish Ethnological Society. Heritage.
Activity, perspectives of department, "Lud", vol. 59, 1975.
2
Uw