-
extracted text
-
R
C
H
I
W
U
M
H
I
O
Y
N
Stanisław Franciszek Gajerski
GARNCARZE I DRUCIARZE K A Ń C Z U C C Y W XVII—XIX WIEKU
(ZESTAW MATERIAŁÓW Ź R Ó D Ł O W Y C H )
Wstęp
W trakcie badań nad dziejami garncarstwa na terenie Rusi
zerwonej zwróciłem uwagę na Kańczugę , gdzie — jak ustali
li
byli też garncarze. Fakt ten nie uszedł uwagi Franciszka
v(iliili, kliny pisząc o kańczuckim ośrodku złotniczym, wspomiał o tamtejszym cechu zbiorowym, do którego, prócz rzemieślików interesującego go kunsztu, należeli też m.in. i garncarze .
Wcześniejsze tradycje garncarstwa w Kańczudze, w oparciu
i rejestr poborowy z 1628 roku, odnotował w swej pracy Maurycy
tom , Te drobne wzmianki nasuwają potrzebę dalszych badań
nad dziejami tamtejszego ośrodka garncarskiego.
Zainteresowali mnie, jeśli chodzi o Kańczugę, przede wszystjin druciarze, którzy zajmowali się drutowaniem naczyń glinia
nek. Ze względu na dawne tradycje tego kunsztu w t y m miaiteczku i daleki zasięg świadczonych przez nich usług problem
staje sii' wprost frapujący.
Na druciarzy kańczuckich zwrócono już uwagę na po
czątku ubiegłego stulecia . Wagę problemu podnosi fakt, iż
rzemieślnicy ci wędrując w X I X wieku daleko poza toren Galicji
rozsławiali swój kunszt i rodzinne miasteczko . Trudno natomiast
dowieść, czy w Kańczudze znajdował się odrębny cech drueia ray .
Podczas badań archiwalnych prowadzonych latom 1970 roku
n Archiwum Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego
w Krakowie (dalej cyt.: A M K i W K ) przebadałem materiały
ffohodzące w skład zespołu Archiwum Sanguszków (dalej cyt.:
Sang.). Wśród różnych, ciekawych danych, znalazłem tam również
wiadomości o kańczuckich garncarzach i druciarzach , pocho
dzące w lat 1650—1784. W zespole t y m rękopisy oznaczone
sygnaturami 347/5, 347/6, 347/7 i 347/8 nie są paginowane, przez
en nie można dokładnie określić znajdujących się w nich wzmianek
n wspomnianych rzemieślnikach. Uzupełnieniem tych wiadomości
sij dane o tamtejszych druciarzach wynotowane ze sporządzonej
w 1870 roku listy wyborczej, która przechowywana jest w Tekach
Schneidra (dalej cyt.: Schn.). Znajdujące się tam materiały
również nie są paginowane.
1
2
3
4
5
6
nione czterema basztami, z których jedna była murowana.
W 1589 roku było w Kańczudze 266 domów i 1338 mieszkańców.
Założenie parafii przypisuje się Ottonowi Pileckiemu; w 1507 roku
plebanem tamtejszym byl Stanisław z Rzeszowa. W 1612 roku
Anna Ostrogska odnowiła j ą ; wówczas to utworzyła tzw. Ko
legium Jalmużników, które znacznie uposażyła i poleciła opie
kować się chorymi, niezdolnymi do pracy mieszkańcami mia
steczka; proboszczowi dała tytuł przełożonego .
9
Kańczuga wraz z przyległymi wsiami tworzyła klucz kańczucki; w roku 1515 liczył on 163 łany uprawne i 29 pustych.
W mieście znajdowali się liczni rzemieślnicy, reprezentujący
różne kunszty, zrzeszeni w cechach, z których najstarszy, kra
wiecki, uzyskał aprobatę dziedziców z Pilczy w 1456 roku. Prócz
rzemieślników byli tam też kupcy .
Rozwój miasta hamowały wojny, przypadkowe pożary oraz
epidemie chorób zakaźnych. Dość nadmienić, że już w 1498 roku
zniszczyli Kańczugę Tatarzy, a w 1624 Ordyńcy ponownie na
padli na miasto. W 1609 roku złupił je Stanisław Stadnicki
zwany „Diabłem Łańcuckim". Xaloży też wspomnieć o „pogorzeniu Kańczugi" podczas jarmarku w 1637 roku. W okresie
wojny północnej Szwedzi i Sasi przyczynili się do ruiny gospo
darczej miasta. W latach 1708—1710 targi zupełnie zanikły.
Szalejąca epidemia choroby zakaźnej w 1721 roku była przyczyną
zamknięcia targu .
Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej Kańczuga do
stała się pod panowanie austriackie; rozpoczął się nowy okres
dziejów miasteczka w ramach tżw. Galicji.
10
11
7
Garncarze w XVII i XVIII wieku
Najwcześniejsza wzmianka tycząca kańczuckiego ośrodka
garncarskiego pochodzi z 1628 roku. Wówczas to poborcy po
datkowi podali, że jeden garncarz, tytułem szosu, miał zapłacić
złotego . Jest, to informacja niezmiernie ważna, zważywszy, iż
następne wzmianki o rzemieślnikach tegoż kunsztu pochodzą
dopiero z lat 1707—1767.
W zestawieniu „osiadłości miasta Kańczugi" z 1707 roku
Prowadząc daleko wcześniej badania w Archiwum Głów
wymieniony został „garncarz, Eliasz Czawosz", który mieszkał
nym Akt Dawnych w Warszawie (dalej cyt.: AGAD) wynoto
przy u l . Północnej. Miał dwóch czeladników. Sam zaś był też
wałem jedynie wzmiankę o garncarzu; druciarzami się wówczas
gospodarzem i posiadał troje dzieci, w t y m dwoje małych .
nie interesowałem i z, tego względu trudno m i definitywnie
Przy ul. Przemyskiej, w domu wdowy Niklowej, mieszkał w 1766 r.
stwierdzić, czy w rejestrze poborowym z 1628 roku są o nich
garncarz Walenty Zieliński . W roku następnym miał on już
jakieś dane. Dla ułatwienia innym prowadzenia dalszych badań
własny dom położony „w pierzei idąc od miasta ku bramie" .
uznałem za celowe podać nieco danych o historii miasteczka.
Brak danych o garncarzach w inwentarzach z lat 1738, 1756
i 1772 tłumaczyć można okresowym zamarciem ośrodka kań
Zarys historii Kańczugi
czuckiego.
W sporządzonym w 1650 roku inwentarzu klucza kańczuc
Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o Kańczudze pochodzi
kiego, w którym wymienione zostały obowiązki cechów i rze
z 1340 roku. Dzieje jej związane są z losami szeregu znacznych
mieślników, nic nie wspomniano o garncarzach. Natomiast
rodów magnackich: Pileckich, Odrowążów, Kostków, Ostróg w zestawieniu dochodów płynących z miasta podano, że w „jar
skich, Lubomirskich, Sanguszków i Szydłowskich. W 1812 roku
marki od garncarzów biorą od woza garnków 6 " . Identycznie
Kańczuga przeszła w ręce wzbogaconej na handlu zbożem rodziny
podano w 1654 r o k u . Wynika z tego, że garncarze kańczuccy
Kellermanów, której potomkowie utrzymali się tam aż do
nie świadczyli bezpłatnie żadnych usług na rzecz dworu ani nie
1939 roku .
płacili czynszu od rzemiosła swego. Problem to dość ważny
Prawo magdeburskie otrzymała Kańczuga w 1523 roku
od kasztelana przemyskiego, Mikołaja z Pilezy; jego to też za w trakcie rozpatrywania dziejów garncarstwa okresu prospero
wania gospodarki folwarezno-pańszczyźnianej. Nałoży przy
sługą było przyznanie miastu prawa, organizowania jarmarków
puszczać, że garncarze z Kańczugi zaspokajali jedynie potrzeby
i targów. Miasto obwarowane zostało wałami ziemnj'mi i umoc
12
13
14
15
16
17
8
49
I I . 1. Misa, wyrób z Kołaczyc, glina glazurowana, wypalana. 0 dna 19,9 cm, 0 wylewu 77 cm, wys. 24 cm. Bączal Dolny, woj. kroś
nieńskie.
Druciarze z XVIII i XIX wieku
samej ulicy w domu Józefa Zukiewicza; Marcin Cieleń zamiesz
kały u Andrzeja Nykla też przy tej ulicy; Matiasz Jarosz posia
dający własny dom; Wojciech Cieleń mający tam także własny
dom; Paweł Kotanowski zamieszkały w domu Szczepana Tar
nowskiego w Tyłach wspomnianej ulicy; Andrzej Wróbel miesz
kający u Andrzeja Zagurskiego w pierzei koło kościoła; Fran
ciszek Bobek zamieszkały w domu Andrzeja Sokolińskiego .
W roku następnym wymieniono takowych rzemieślników
20-tu , w 1772 — 23-ch , 1774 — 2 5 , 1776 — 24 , 1784 —
23 , a w 1870 roku było ich 20-tu . Fakty te występują w ra
żącej sprzeczności z tym, co dotychczas podawano na temat
stanu liczbowego druciarzy na początku ubiegłego stulecia .
Problemem otwartym do dalszych badań pozostaje sprawa do
kładniejszego określenia czym, poza drutowaniem naczyń, rze
mieślnicy ci jeszcze się zajmowali.
O druciarzach kańczuckich posiadamy dane dopiero
z 1706 roku. Dotyczą one 19 osób:
Józef Aleksandrowicz, który mieszkał w domu Tomasza
Kwolkiewicza przy ul. Kościelnej ; Wawrzyniec Urban, który
mieszkał. w domu Kazimierza Blizięnca w Tylach za Kościołem;
Stanisław Urban — zamieszkały tamże, gdzie „na jednym placu
chałupa" stała; Józef Kowalski, który mieszkał przy ul. Jarosław
skiej w domu Antoniego Pioruna; Michał Dziurski mający przy
tejże samej ulicy własny dom; Szymon Stącel także zamieszkały
w domu własnym. Na Dole za ul. Jarosławską; Antoni Wierzajski
również mający tam własny d o m ; Jakub Korniakowski—•
zamieszkały w domu Szymona Głowackiego przy Bramie Drew
nianej ; Józef Galarus — posiadający własny dom w Zatyłkach
za ul. Przemyską; Wojciech Swister mający także własny dom
przy ul. Krakowskiej; Józef Komocia również mający tam własny
dom; Michał Gębarowicz mieszkający w domu wdowy Gębarowiezowej przy tejże samej u l i c y ; Idzi Potasz — przy tejże
Na terenie Kańczugi działał też cech wielki, czyli złożony,
obejmujący rzemieślników różnych specjalności i branż. W świetle
nadanego mu przez Annę Ostrogską przywileju, który znany jest
z odpisu sporządzonego w 1771 r o k u , należeli do niego kowale,
ślusarze, rymarze, kotlarze, złotnicy, siodlarze, powroźnicy, garn
carze, nożownicy, iglarze, miecznicy i grzobioniarze . Wynika
z tego, że w Kańczudze nie było zbyt wielu garncarzy. Nie
umniejsza to jednak rangi tego ośrodka, zważywszy, iż rzemieśl
nicy takowi z Przeworska , Przemyśla , Rzeszowa , Soko
ł o w a i Leżajska należeli-również do cechów zbiorowych.
|
W artykule 36, wspomnianego powyżej statutu cechu kań
czuckiego, wymieniono opłaty jarmarczne obowiązujące tam
tejszych rzemieślników. Podano tam kunszty takie jak: kowalski,
mieczniczy, powroźniczy, kotlarski, rymarski, siodlarski, garn
carski, złotniczy, nożowniczy, blacharski i iglarski . Brak bliż-
rynku lokalnego i świadczyć mogli swe usługi przy budowie
pieców na terenie klucza kańczuckiego.
Na niewielkim stosunkowo obszarze, w okolicy tegoż mia
steczka, rozciągała się dość gęsta sieć ośrodków garncarskich,
spośród których najbliżej znajdował się Przeworsk , a dalej
nieco Jarosław , Sieniawa , Radymno , Pruchnik , Prze
m y ś l , Dubiecko , D y n ó w , Tyczyn , Rzeszów , Ł a ń c u t ,
Głogów , Sokołów " i Leżajsk . Konkurencja wyrobów i usług
była więc duża. Faktu tego nie można pomijać w trakcie badań
nad dziejami kańczuckiego ośrodka garncarskiego okresu przed
rozbiorowego. Ponadto liczyć się też należy z napływem wyrobów
garncarskich z Potylicza, które wówczas na ton teren docierały
i cieszyły się dobrą opinią wśród n a b y w c ó w .
18
19
23
20
24
29
21
25
3
22
26
27
28
31
32
33
34
35
36
37
3S
39
41
40
42
43
Cech wspólny
44
45
46
49
47
48
50
51
szych danych na temat statutu uniemożliwia snucie jakichś
dalszych wniosków. Dlatego też byłoby celowe opublikowanie
Bo w pełnym brzmieniu.
Uwagi końcowe
Zestawiając obok siebie dane o garncarzach i druciarzach
ohcialem zwrócić uwagę etnografów na Kańczugę. Wzmianki
o garncarzacłi uzupełniają w pewnym stopniu dotychczasowy
tan naszej wiedzy o przeszłości tego ośrodka. Na szczególniejszą
uwagę zasługują wiadomości o druciarzach, na których dotych
czas w literaturze etnograficznej nie zwracano uwagi. Dzięki nim
„przedłużano żywot" wyrobów garncarskich. Drutowaniem na
czyń zajmowali się niejednokrotnie sami użytkownicy. Druciarze
musieli to jednak robić „fachowo", dokładnie i z pewnym sma
kiem. Jak to robili i jaki obszar obejmowali zasięgiem swych
usług — to problem, który oczekuje rychłego przebadania i wy
jaśnienia.
Nie mając możliwości zajęcia się bliżej tym zagadnieniem,
uznałem za celowe opublikować niniejsze materiały^ .
2
PRZYPISY
5
Hipolit Stupnicki, Galicja pod względem topograficzno-geo
Kańczuga, miasteczko, woj. przemyskie.
graf'iczno-historycznym, wyd. I I , Lwów 1869, s. 57, wspominając
F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy XVI—XIX
w.
o Kańczudze podał:
mieszkańcy trudnią się po największej
oraz mistrz Wawrzyniec Kasprowicz, Kraków 1962, s. 17.
części drutowaniem czyli naprawą garnków; tą skromną zarobM. Horn, Ruch budowlany w miastach ziemi przemyskiej
i sanockiej w latach 1550—1650 na tle przesłanek urbanizacyjnych, kowością są w kraju (mowa o Galicji — uwaga S. F. G.) i za
granicą dobrze znani". Nadmienić należy, że autor wspomnianą
Opole 1968, s. 133.
pracę napisał w 1849 r., tamże, s. I V .
W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych
bajów słowiańskich, t. I I I , Warszawa 1882, s. 802, podano:
W dziele Miasta polskie w Tysiącleciu, t. I I , Wrocław—
„Mieszkańcy (Kańczugi — uwaga S. F. G.) trudnią się rolnic
Warszawa—Kraków 1967, s. 360, podano, że w Kańczudze był
twem i drutowaniem naczyń glinianych; za tym przemysłem
odrębny cech druciarski.
odbywają dalekie podróże i są znani w odległych miasteczkach.
Wymieniono ich w inwentarzach gospodarczych klucza
Mały to zarobek, a przecież utrzymywało się z niego już na po
kańczuckiego; przy imionach i nazwiskach mieszkańców mia
czątku naszego stulecia sto rodzin, jak opowiada Bohrer w swej
steczka podawano też ich zawody. Odnośnie interesujących nas
podróży po Galicji (Bemerkungen auf einer Reise durch Galizien,
t u rzemieślników podawano: „Ganczarz" lub „Garncarz" oraz
Wion 1804). Dawniej wyrabiano tutaj koszulki druciane dla
„Druciarz".
towarzyszy pancernych, kolczugi, sakiewki, teraz jeszcze dru
J. Długosz, Mecenat kulturalny i dwór Stanisława Lubo
ciane sita i rachwy do przesiewania ziemi". Istnieje tradycja,
mirskiego wojewody krakowskiego, Wrocław 1972, s. 78—79;
że nazwa miasteczka wywodzi się od „kolczugi". F. Kotula,
W. Dworzaczek, Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa
op. cit., s. 44, stwierdza jednak, że brak jest pokrycia w materia
małopolskiego. Wiek XIV—XV,
Warszawa 1971, s. 35, 295—296;
łach źródłowych, by mieszkańcy Kańczugi zajmowali się wy
Miasta połskie..., s. 359—360; I . Rychlikowa, Studia nad towa
robem zbroi.
rową produkcją wielkiej własności w Małopolsce w latach 1764—
1
2
3
4
6
7
8
II. 2. Dwojaki,wypalane bez
polewy i glazury, 0 dna 9 cm, wylewu 13,5 cm, wys. 16 em. Majdan Sieniawski, woj. przemyskie.
51
na Wiśniczu Lubomirskiego (...) dnia 25 stycznia w r. 1650 spi
sany..., s. 6.
Tamże, nr 137/2, Inwentarz majętności kańczudzkiej mia
sta i wsi do niej należących... spisany w 1654 r., s. 4.
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej
w XVI wieku, „Rocznik Przemyski", t. X I 1 I / X 1 V , Przemyśl
1970, s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tamże, Skład
zawodowy magistratu przeworskiego w latach 1600—1650 na tle
struktury zawodowej i społecznej miasta, „Przegląd Historyczny",
t. L X , 1969, s. 276, 277; F. Kotula, op. cit., s. 17.
S. F. Gajerski, op. cit., s. 42; M . Horn, Ruch budowlany...,
s. 133, 137—139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 409; F. Kotula,
Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszow
skiego, Rzeszów 1956, s. 8—17; J. Olszewska,'Jarosławski ośrodek
kaflarski, „Rocznik 1963/64" Stowarzyszenia Miłośników Jaro
sławia [Jarosław 1965], s. 50—60; Tejże, Cechy w dawnym Jaro
sławiu, „Rocznik 1966" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia,
[Jarosław 1967], s. 19, 23; Tejże, Cechy w dawnym Jarosławiu,
„Profile", Kwartalnik Rzeszowski, nr 1 (9), 1968, s. 59, 62—64;
Tejże, Zabytkowe kafle Muzeum w Jarosławiu, Rzeszów—Jaro
sław 1969, s. 7—10.
1 7
1 8
1 9
2 0
S. F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie w świetle
źródeł z XVIII
wieku, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2, 1969,
s. 213—215; Tenże, Zarys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi
Czerwonej w końcu XVII
i w pierwszej polowie XVIII
wieku,
„Rocznik" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, 1969—1970—
1971, Jarosław 1971, s. 129—138; Tenże, Potylicki ośrodek
kaflarski w XVI—XVIII
w., „Kwartalnik Historii Kultury
Materialnej", nr 3, 1972, s. 483; A. Stelmach, Dwór w Oleszycach
w XVIII
w., „Biuletyn Historii Sztuki", nr 3, 1971, s. 286, 289.
W Radymnie był m.in. i cech wielki, skupiający rze
mieślników różnych branż, J. Burszta, Zabudowa miasta Radymna
w polowie XVIII
w., „Rocznik Województwa Rzeszowskiego",
rok I , zeszyt 2, Rzeszów 1958, s. 31. Do niego mieli należeć
również, jak podaje M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, bez
podawania źródła informacji, tamtejsi garncarze. Pewnym po
twierdzeniem takowego stwierdzenia może być fakt, iż jednym
z bakałarzy radymniańskich był Jan Gancarczyk; K . Gottfried,
Z przeszłości Radymna, „Rocznik Przemyski", t. X , Przemyśl
1964, s. 159.
2 1
I I . 3. Bańka na olej. I I . 4. Dwojaki, polewane, malowane i gla
zurowane, 0 dna 8 om, 0 wylewu 11,5 cm, wys. 14 cm.
Moszczenica, pow. Gorlice.
2 2
M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133.
K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślni
czych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931,' s. 14, 15, 25, 29—30, 32,
62, 64, 70—71, 87, 212—213; Tenże, Przyjęcie do prawa miej
skiego w Przemyślu w latach 1541—1664, „Sprawozdania" Pań
stwowego Gimnazjum I I im. prof. K . Morawskiego w Przemyślu,
Przemyśl 1931, s. 14—15, 16—17, 18—19, 20—21, 22—23;
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 49, 53,
60, 62; M. Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 135—137; Tenże,
Lokalizacja cechów..., s. 407—408; Tenże, Walka klasowa...,
s. 132; A. Kunysz, Osada garncarska w Przemyślu (X—XIV
w.),
„Rocznik Przemyski", t. X , z. 3, Przemyśl 1965, s. 336—345;
Tenże, Osadnictwo otwarte w Polsce południowo-wschodniej od
VI do XIII
w., „Wiadomości Archeologiczno", t. X X X I , z. 4,
1966, s. 339—340, 348—350; Tenże i F. Persowski, Przemyśl
w starożytności i średniowieczu. (Od czasów najdawniejszych do
roku 1340), Przemyśl 1966, s. 58—62; M . Kwapieniowa, Przygo
towanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych,
„Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu", t. 6, Wrocław—War
szawa—Kraków 1966, s. 80, 88, 113, 117—119; J. Smolka,
Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla, Przemyśl
1927, s. 11.
2 3
180S. Cz. I . Towarowa gospodarka zbożowa, Wrocław—Warszawa—
Kraków 1966, s. 66; Tejże, Szkice o gospodarce panów na Łańcucie,
Łańcut 1971, s. 9—11, 23.
Miasta polskie..., s. 360; H . Rybus, Prymas Maciej Drze
wicki. Działalność kościelna w diecezji przemyskiej
(1504—1513),
Warszawa 1968, s. 167; Słownik geograficzny..., s. 802.
W. Dworzaczek, op. cit., s. 279; A. Homecki, Produkcja
i handel zbożowy w latyfundium Lubomirskich w drugiej połowie
XVII
i pierwszej XVIII
wieku, Wrocław—Warszawa—Kraków
1970, s. 19, 21, 22, 24, 27, 30, 35, 36; M. Horn, Lokalizacja cechów
i specjalności rzemieślniczych w miastach ziemi przemyskiej i sano
ckiej w latach 1550—1650, „Przegląd Historyczny", t. L X I ,
1970, s. 414, 421; Tenże, Walka klasowa i konflikty społeczne
w miastach Musi Czerwonej w latach 1600—1647 na tle stosunków
gospodarczych, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 47;
F. Kotula, op. cit., s. 17; M. Kulczykowski, M . Francie, Kraków
jako ośrodek towarowy Małopolski zachodniej w drugiej polowie
XVIII
wieku, Warszawa 1963, s. 53; J. Małecki, Studia nad ryn
kiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963, s. 157;
Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Studia..., s. 9, 64,
66—70, 126, 128, 154.
A. Homecki, op. cit., s. 33, 40; M. Horn, Klęski pożarów
w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1600—1651,
„Sprawozdania" Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, seria
A, nr 4, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968, s. 83; Miasta
polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Szkice..., s. 14, 26; Słownik
geograficzny..., s. 802.
AGAD, ASK I 17, Rejestry poborowe woj. ruskiego, głównie
z ziemi przemyskiej z lat 1526—1628, k. 565.
A M K i W K , Sang. nr 347/2, Konskrypcya
pospólstwa
miasta Kańczugi z uczynionej rewizyi jego die 14 Maii 1707 A.
Inwentarz miasta Kańczugi i wsi do niego należących z 1704 r., s. 8.
Tamże, nr 347/4, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego...
z r. 1766, s. 27.
Tamże, nr 347/5, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego,
tak miasta Kańczugi, jako też przyległych wsi z 1767 r.
Tamże, nr 137/1, Inwentarz majętności
Kańczudzkiej,
miasta i wsi do niej należących, z budynkami dworu i folwarków,
z polami za rozkazaniem JW. J. M. Pana Aleksandra Hrabie
9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
52
2 4
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej...,
s. 48, 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134.
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej...
s. 48 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134; B. Jaśkiewicz,
Zarys dziejów Dynowa [w:] Sześć wieków Brzozowa, Kraków
1959, s. 67; M . Przystasz, Rozwój gospodarczy powiatu sanockiego,
„Rocznik Sanocki", Kraków 1963, s. 155.
F. K i r y k i S. Mateszew, Zarys dziejów Tyczyna do roku
1772 [w:] 600 lat Tyczyna, Rzeszów 1973, s. 38, 69.
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej...
s. 35—36, 39, 49, 74, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 139;
Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 411; F. Kotula, Rzeszowska
majolika ludowa, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4—5, 1953,
s. 303—319; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 24—
29; Tenże, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 31, 46—47; J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, „ I I sprawozdanie"
dyrekcji c.k. I I Gimnazjum w Rzeszowie za rok szkolny 1906,
Rzeszów 1906, s. 2, 9, 34, 36; Tenże, Dzieje miasta Rzeszowa,
Rzeszów 1913, s. 225—226, 259, 436, 437, 443, 444; A. Przyboś,
Rzeszów na przełomie X V I i X V I I wieku [w:] Pięć wieków
miasta Rzeszowa, s. 72.
2 5
2 6
2 7
2 8
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Musi Czerwonej...,
s. 49, 70, 73, 74—75; M. Horn, Ruch budowlany... s. 133—134;
Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 410; F. Kotula, Rzeszowska
majolika..., s. 305—306; Tenże, Łańcucki ośrodek tkacki w XVII
i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 4,
1954, s. 665; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 18—
24; Tenże, Rozmowy ze skorupkami czyli rzecz o plastyce garncar
skiej i jej wymowie historyczno-społecznej, Rzeszów 1969, s. 47—65.
F.Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 15—16,
43—44; Tenże, Głogów Małopolski, Kraków 1970, s. 21.
M.Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tenże, Lokalizacja
cechów..., s. 414; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa...,
s. 12; S. Koziarz, Cech garncarski w Sokołowie, Lwów 1899;
M. Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu..., s. 80,
83 , 85, 101, 105, 113, 117; Z. Przyrembel, Far/urnie
połskie
HWM i dzisiejsze, Lwów 1936, s. 15, 17.
L. Dzięgiel, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka
Ludowa" nr 1, 1953, s. 33—37; S. F. Gajerski, Garncarze na
terenie Rusi Czerwonej..., s. 41—42, 49, 61, 62; M . Horn, Ruch
budowlany..., s. 133, 137, 138, 140; Tenże, Lokalizacja cechów...
s. 412, nie wykazał garncarzy, którzy w 1569 r. należeli do cechu
rzemiosł drzewnych, ale uwzględnił ich już w pracy następnej,
Rozwój rzemiosł branży drzewnej w miastach ziemi przemyskiej
i sanockiej w łatach 1550—1650, „Zeszyty Naukowe Wyższej
Szkoły 1'edagogicznoj w Opolu", Historia V I I , Opole 1970, s. 42;
l'. Kotula, Leżajski ośrodek ceramiczny, „Polska Sztuka Ludo
wa", nr 1, 1953, s. 26—32; Tenże, Materiały do dziejów garncarHm..., s. 45; Tenże, Rozmowy ze skorupkami..., s. 161—170;
J. Półćwiartek, Położenie ludności wiejskiej starostwa leżajskiego
w XVI—XVIII
wieku, Warszawa—Kraków 1972, s. 209;
T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa",
nr 3—4, 1963, s. 165—182.
S. F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncar
skich w Potyliczu i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1,
1960, s. 43, 45; Tenże, Formy zbytu i zasięg wyrobów potylickich
garncarzy za czasów Rzeczpospolitej przedrozbiorowej, „Z naszej
ziemi". Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Ludo
znawczego Oddział w Przemyślu, nr 8, 1967, s. 19—20, 25—27;
Tenże, Novi dżereła pro potylyćkyj honćarśkyj centr (druha połovyna XVI — persa połomjna XVII
st.J, „Archiyy Ukrajiny",
nr 3 (89), 1968, s. 89—90; Tenże, Potyłicki ośrodek
kaflarski....
s. 482—483; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 98,
AMKiWK, Sang. 347/4, s. 25.
Tamże, s. 26.
Tamże, s. 27.
Tamże, s. 28.
Tamże, nr 347/5.
Tamże, nr 347/6, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego,
w woj. ruskiem a ziemi przemyskiej położonych... z 1772 r.; Tamże,
nr 347/6, Inwentarz miasta Kańczugi i dóbr do niej należących
spisany... 1772 r.
Tamże, nr 347/8, Inwentarz dóbr klucza, kańczudzkiego
w ziemi przemyskiej i powiecie przeworskim... z r. 1774.
Tamże.
'Tamże, nr 347/12, Inwentarz klucza kańczudzkiego in
anno 1784 (...) sporządzony, s. 7—9.
Tamże, Schn. 721.
Patrz przypis 4.
2 9
3 0
31
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
3 9
4 0
41
4 2
4 3
4 4
F.Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17, podał,
że cech ten „dopiero w roku 1657 zorganizował się tam, na pod
stawie przywileju wystawionego przez Annę de Sternberg księżnę
Ostrogską (...). Dokument ten dosłownie kazał przepisać i za
twierdził Aleksander Michał Lubomirski w roku 1711" stwierdził
autor, przenosząc dodatkowe wiadomości na jego temat do przy
pisu 44, s. 44, w którym podał: „Niestety, oryginalne dokumenty
nie dochowały się do naszych czasów. Jednak pod koniec X I X w.
miejscowy wikary ks. [Jan] Kudła, sporządził kopiariusz zacho
wanych do jego pobytu w Kańczudze dokumentów, tak miej
skich jak i cechowych. Kopiariusz znajduje się w archiwum
parafialnym w Kańczudze. Kopie przywilejów omawianego
cechu znajdują się na s. 183—192. Z nich korzystałem w niniej
szym studium". Zastrzeżenia jednak wzbudziły dat}'. Aleksander
Michał Lubomirski zmarł w 1676 r., K . Niesiecki, Herbarz polski,
t. V, Lipsk 1840, s. 153; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty
polskiej, t. I X , Warszawa 1912, s. 175; A. Boniecki, Herbarz
polski, t. X V , Warszawa 1912, s. 63, podaje, że w r. 1676 wyjechał
on „dla poratowania zdrowia za granicę" i „umarł w pierwszych
dniach stycznia 1677 r." Nie jest to istotne; różnica jednego
roku, a może kwestia kilku t3'godni, nie odgrywa tu zasadniczej
roli. Problem tkwi w tym, że w 1711 r. nie mógł on już potwierdzić
wspomnianego statutu. W związku z tym zwróciłem się z prośbą
do Urzędu Parafialnego w Kańczudze o udzielenie mi bliższych
danych na ten temat; dzięki uprzejmości ks. Józefa Pęcherka
dane te sprostowałem.
4 3
4 6
F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17.
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej...,
s. 42.
4 7
Do r. 1576 garncarze przemyscy należeli do cechu zbio
rowego; później zorganizowali własny, K . Arłamowski, Dzieje
przemyskich cechów rzemieślniczych..., s. 14.
Jak utrzymują F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 312
i A. Przyboś, op. cit., s. 72, z końcem X V I w. miał istnieć w Rze
szowie samodzielny cech garncarski. Poglądu tego jednak w pełni
nie podziela M. Horn, Ruch budowlany..., s. 139, ale definityw
nie się z nim nie rozprawia i podaje nadal, że cech takowy istniał
w 1593 r., tenże, Lokalizacja, cechów..., s. 411. W 1718 r. garn
carze tamtejsi wraz z murarzami i cieślami utworzyli wspólny
cech, J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, s. 9; tenże,
Dzieje miasta Rzeszowa, s. 225—226.
S. Koziarz, op. cit,, s. 6—7.
S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej...,
s. 61.
F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17.
W 1907 r. zaczął się kryzys kańczuckiego ośrodka na
skutek pojawienia się gotowych wyrobów fabrycznych oraz
utrudniania przez kupców sprowadzania łubów przetakowych
bezpośrednio z Bukowiny czy z innych miast Galicji. Nie po
mogła uchwala Sejmu galicyjskiego, polecającego Wydziałowi
Krajowemu podjęcie środków zaradczych. Wielu druciarzy zre
zygnowało z zawodu, tylko niektórzy zajmowali się drutowaniem
naczyń kamiennych, traktując to jako dodatkowe źródło do
chodu. Garncarstwem zajmowała się w Kańczudze tylko rodzina
Dytrychów.
(Inf. Mieczysława Skórskiego i ks. Józefa Pęcherka, którym
na t y m miejscu składam podziękowanie).
4 8
4 9
5 0
5 1
5 2
J o t . : K . Ruszel
Obiekty ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie
53
