-
extracted text
-
Aleksander
Jackowski
N A G R O D Y IM. OSKARA KOLBERGA
„ZA ZASŁUGI DLA F O L K L O R U I SZTUKI L U D O W E J "
Ufundowanie
dze,
jaką
się
nagród
w
k o l b e r g o w s k i c h świadczy
naszym
kraju
przywiązuje
o wa
4 wykonawczynie
żywej
w i c z , O. J a r o s z e w i c z ,
do
dywanów dwuosnowowych
F. R y b k o ,
(S. K r u p o -
S. M a s e ł b a s ) ;
twórczości l u d o w e j i d o l u d o w y c h t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h .
5 w y k o n a w c z y ń t k a n i n , haftów, czepców i t d . ( J . Chaładaj,
Co
A.
prawda
wybitni
twórcy
o t r z y m y w a l i już n a g r o d y
Państwowe,
ale
i badacze
kultury
Ministra Kultury
znakomitych
twórców
ludowej
i S z t u k i oraz
ludowych
w i e l u i to w różnych d z i e d z i n a c h , toteż n i e l i c z n e
musiały
mieć
Trudno
zresztą
twórców
l u d o w y c h , działających
wiejskim
i zawodowych
ny
jest
konieczności
znaleźć
n a ogół
Nagrody
cjatywy
nimi
z
charakter
wspólną
symboliczny.
płaszczyznę
głównie
jest
nagrody
ocen
w
dla
środowisku
a r t y s t ó w , których d o r o b e k
szeroko,
nawet
poza
zna
granicami
kraju.
i m . K o l b e r g a , które powstały w 1974 r. z i n i
miesięcznika
najwyższych
„Barwy",
czynników
od początku mają
tetu Honorowego
wysoką
dzięki
zainteresowaniu
partyjnych i
państwowych
rangę. P r z e w o d n i c t w o
Nagród s p r a w u j e v - p r e m i e r
chma. Pięć razy p r z y z n a w a n o
nagrody
Komi
wrę
c z a n o — r a z w czasie m i ę d z y n a r o d o w y c h o b r a d
„Cepelii"
w
Warszawie,
Płockiego
w
czasie F e s t i w a l u .
Ważne
4 razy
n a dziedzińcu
filigrany:
Muzeum
H . Bernasowska,
Z.
(spinki: A.
Wojnowa,
Kuchta,
Stopka-Król,
3 twórców
(J. W i t e k ,
W. K i t o w s k i ,
( M . S t a r t e k , J . Gąsior);
ceramiki figuralnej
St. S e w e r y ń s k i ) ;
2 m a l a r z y n a s z k l e (E. P ę k s o w a , W .
2 budowniczych
szopek
Walczak);
krakowskich
(S.
Paczyński,
w
regulaminie
nagrody
jest
t o , że
1 stolarz i snycerz
2 budowniczych
znakomity
wa
—
(J. T y l k a ) ;
instrumentów
m u z y k , bajarz,
ludowych
propagator
(J.
Kawulok,
folkloru
i T. Śli
muzyk).
W g r u p i e 28 osób zajmujących się twórczością
i
folklorem
fussa,
znajdujemy
J . Burszty, K.
nazwiska
R.
Rein
Zawistowicz-Adamskiej,
J.
Sobie-
skiej, M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j ,
zbieraczy
L. Malickiego, ks.
A.
Oleszczuka;
folkloru: J . Taciny, J . Lubomirskiego, W. K i r -
s t e i n a ; organizatorów, działaczy i a n i m a t o r ó w
ką — t w ó r c ó w , z b i e r a c z y ,
W . Gębika, J . O r y n ż y n y , T . W i ę c k o w s k i e g o , K .
styczne
i twórcze
organizatorskiej
nież działaczy
waniu
oraz
ludzi
zasłużonych
w
folklory
działalności
i popularyzatorskiej. Nagradza
się
i zespoły p o l o n i j n e , zasłużone w
folklorystycznych
tradycji.
rzędzie
bardziej
honorują,
przeważają
ludzie
w
i
zasłużeni. Jest t o zrozumiałe. Fundując
naj
nagrodę
r e d a k c j a „ B a r w " zdawała sobie d o s k o n a l e s p r a w ę z tego,
że n i e m a l
równorzędnych
kandydatów
jest
wielu
i
że
t r z e b a się spieszyć, a b y dać satysfakcję ' l u d z i o m , którzy
od
kilkudziesięciu
już
lat znani
są
i działalności. Jednocześnie o c z y w i s t e
ze
swego
kunsztu
j e s t , że nagród n i e
może być za w i e l e , a b y n i e obniżać i c h r a n g i . T r u d n a t o
sytuacja,
zmuszająca
Umarła
Felicja
Komisji.
Nie
doczekał
prof. K s a w e r y
Trzeba
ny"
do k o m p r o m i s u . N i e r a z
Curyłowa
—
dosłownie
nagrody
w
bolesnego
dniu
znakomity
naukowiec
a zwłaszcza
„naczel
sytuacji, gdy K o m i t e t
Nagród
s u g e r u j e w m i a r ę możności (powiększenie ' l i c z b y
gów",
zawsze
stytucji,
obrad
P i w o c k i . M i a ł o t r z y m a ć ją za r o k , d w a . .
j e d n a k dodać, że R e d a k c j a ,
Henryk Gaworski w
realizuje
w której
„Kolber
te w n i o s k i . N i e znr.m i n n e j i n
chciano
by i u m i a n o tyle
wystaw
sługa
w
który
wymyślił
trafną
W
i popularyzację
t y m duża
również
zarówno
M . J . i Z. C w i r z e w i c z ó w ,
nagrodzonych
red. Juliusza
osób. Z a
Głowackiego,
nagrodę, j a k i j e j
Ponadto
wyjątkowo
nazwę.
nagrody
otrzymał
28-,lecie
swej
łów f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz
listów. ( P o m i j a
nie nagrody
zespół
objęto 65 t w ó r c ó w ,
etno
malarek
z Zalipia,
redak
11 r e g i o n a l n y c h zespo
6 muzyków
— instrumenta
i m . J . Pocka).
terytorialny nagrodzonych
i 6 twórców; z Podlasia:
2 zespoły
twórców
pochodzą 2 zespoły
jest
sto
regionalne
1 zespół i 4 t w ó r c ó w ; z W i e l k o
i 3 twórców;
z kieleckiego:
4
osoby;
z r z e s z o w s k i e g o i K u r p i po 1 zespole i 2 t w ó r c ó w ; z M a
zowsza, K r a k o w a ,
a
G. Śląska, l u b e l s k i e g o
po 2 twórców;
po j e d n y m i z D . Sląsika, Śląska Cieszyńskiego,
łowic
kiego, Pomorza
Zach., r e j o n u rawsko-opoczyńskiego, n o
wosądeckiego,
sieradzkiego,
browskiego
(zespół
Nagrody
opolskiego,
z
Powiśla
Dą
malarek).
na pewno
nie wyróżniły
jeszcze
wszystkich
w y b i t n y c h t w ó r c ó w . A l e cóż począć, g d y n p . t y l k o wśród
tkaczek
kilka
dywanów
podwójnych
osób zasługujących
kolbergowskie
—
z A.
w
jest
jeszcze co
najmniej
równym stopniu n a
Jaroszewiczem,
wą, F. i H . M a l e w i c k i m i , M . D z i e s z k o
ciągu pięciu l a t nagrodą
—
się l i t e r a t u r ę l u d o w ą ze w z g l ę d n a i s t n i e
s u n k o w o duży. Z P o d h a l a
polski:
Tela-
działalności, zespół
„Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ,
Rozrzut
W.
choreografa
Kwaśniccwej.
„Cepelia" — w
cyjny
Pietkie
Styprekow-
k s . E. N i t k i ,
kowskiej, K. Prillowej, J . Mierzejewskiej,
zrobić, za
p e w n i ć środki n a n a g r o d y , u r o c z y s t e i c h wręczenie, urzą
dzenie
skiej,
pierw
starzy
twórczości:
w i c z a , J . Bzdęgi, Z. i S. Chrząstowskich, K .
p e d a g o g a Z.
Wśród twórców l u d o w y c h , których n a g r o d y
szym
rów
propago
ludową
etnografów:
o b e j m u j e o n a w s z y s t k i c h , którzy zajmują się l u d o w ą s z t u
n a u k o w c ó w , zespoły
S.
Grabarski);
B . S y c h t y , F. K o t u l i , J . P. D e k o w s k i e g o ,
i ciekawe
S. K u b i k ) ;
J.
F. H o r a k ) ;
2 garncarzy
Józef T e j -
i uroczyście
Czelusta,
3 metaloplastyków
F.
medale
Jaroszewiczo-
n a czele; p o d o b n i e
j e s t w ś r ó d w y c i n a n k a r z y n a K u r p i a c h ( H . Fąk, S. O l e n -
g r a f ó w , działaczy o r a z 44 zespoły. P o m i ń m y t u 10 nagród
d e r , A . Kuliś, P. P u ł a w s k i ) , z Ł o w i c z a (Z. W i e c h n o ) ,
czy
polonijnych,
z
rejonu
itd.
Z
rzeźbiarzy
i
ze
przyjrzyjmy
Znajdują
względu
na
ich
się n a n i e j n a z w i s k a
prezentujących
szczególny
się liście d o t y c h c z a s o w y c h
różne d y s c y p l i n y
charakter
laureatów.
m . i n . 34 t w ó r c ó w r e
sztuki, w t y m :
6 rzeźbiarzy ( W . K r a j e w s k i , W . C h a j e c ,
J . L u r k a , A. Ze-
gadło, E. K o ł a c z , J . Z g a n i a c z ) ;
4 w y c i n a n k a r k i , zajmujące
innymi
(M. Zgutko)
Susko wie,
z Paszyna
A.
Wydra,
i inni,
a iluż
jeszcze k o w a l i , s n y c e r z y ,
lutników, h a f c i a r e k ,
malarzy
zasługuje n a z a s z c z y t n e
czy p t a s z k a r z y
garncarzy,
wyróż
nienie.
dziedzi
Dobrze,
wybitnych
J.
Oskara
80
również
z n a k o m i c i są b r a c i a
B . Chojęta, M . B r u d e k , zespół
n a m i twórczości (S. Bakułowa, C. K o n o p k a , ,1. G r z e g o r y ,
Siwek);
się
kołbielsko-garwolińskiego
że
t a k jest.
twórców.
Kolberga.
Dobrze,
Dobrze,
że
że
mamy
jeszcze
tylu
istnieje
nagroda
im.
II.
Ieresa
Amb
1. K r a m
z
pieczywem
na odpuście,
Studzianna,
woj. skierniewickie,
1972 r.
rozewicz
PIECZYWO O D P U S T O W E
(OZDOBNE PIECZYWO LUDOWE - cz. II)
Jedną
z
na potrzeby
dziedzin
małomiasteczkowej
w s i jest p i e c z y w o
stępowało
powszechnie,
znacznie
mniejszym
na odpustach elementy
stki,
występuje
kalnego
obecnie
wyborze
wytwórczości
odpustowe. D a w n i e j w y
rzadziej
i
w
(serwety,
m a k a t y , gipsowe
(korale,
chu
wnętrza
miesz
figury), zabawki dla
spo
żywcze.
wy
pieczywem.
suwa
Rola
trudno
stroju
ozdoby
sobie i t e r a z w y o b r a z i ć o d p u s t bez k r a m ó w z o z d o b n y m
sie
Niemniej
dekoracyjne
dewocjonalia,
d z i e c i , „ p a m i ą t k i " z o d p u s t u , w t y m też i artykuły
O d p u s t y wciąż o d g r y w a j ą
form.
pierścionki),
znaczną rolę w życiu w s i .
t a była oczywiście n i e p o r ó w n a n i e większa w
międzywojennym,
a zwłaszcza
tową. N a u r o c z y s t e
nabożeństwa
okolicznych
Kalendarz
przed
I
wojną
przybywała
się o z d o b n e
łów
świa
styczny
z
tych
pieczywo.
(il.
z
rozłożonymi
był
dla
1, 2). W y t w ó r c a m i
miasteczkowi
piekarze
przybyłym
różne
przypadkach
nawet
t o w a r y . Jeszcze n a początku X X w . d o m i n o w a ł y
wyroby
nale
wędrowni
rękodzieła
stępnych
tkackie
kramarze,
ludowego,
surowców
itp. Obok
odpustowy
oferując
przygotowywanego
jak drewno,
przedmiotów
n y c h do gospodarstwa znaczny
glina,
z
znali
ogólnie
skóra,
do
wyroby
okazję
do
plan
kramów
wano
drobne
i
obwieszo
sporządzano
p r o c e n t t o w a r u stanowiły
Jednymi
różańce
piernikarze,
w
i
i są
a
niektórych
kształcie
z ciekawszych
w
odpusty
piesków,
a z okrągłych
korale
odpustu
byli
mało
w s i , wykorzystujący
zarobku. N a
kaczek, f i g u r e k ludzkich,
charaktery
wiejskiego
pieczywa
mieszkańcy
ciastka
piernikami
każdego
owego
dodatkowego
zakupowa-
użytkowych
Widok
kolorowymi
prawie
dosko
wiosek.
ostatnich na pierwszy
n y c h p ę k a m i okrągłych c i a s t e k n a n i z a n y c h n a n i t k i , s t o
okre
ludność
Spośród
do
kogutków,
krążków
zawieszania
tę
wykony
ciasta
na
są f i g u r a l n e w y p i e k i
szyi.
zwane
81
T
П. 2. K r a m z p i e r n i k a m i , Leżajsk, 1975 г.; i l . 3. Koza
proslyńska;
i l . 4. Pies,
w y k . Józef R o g o w s k i , B r z o z ó w ,
w o j . krośnieńskie, 1967 г.; i l . 5. Gwiazdki,
w y k . A g n i e s z k a L a s o t a , Sangródź, w o j . p i o t r k o w s k i e ; i l . 6—9.
Mikołaj,
Pan,
w y k . J. Rogowski.
82
7
в
9
8
„kozami
prostyńskimi",
przygotowywane
odpust
w
drobne,
Prostym
kolo
MazowieckiejUroczystość
ta
oziębianego
Ostrowi
na
figuralne
o d b y w a się w d n i u T r ó j c y Ś w i ę t e j , co stało się
powodem
stacie
powstania
sprzedaż
nacinane
w
czasie p o
względu
w o d z i , gdy wylała rzeka B u g , na rogach kozy
uratowany
owych
miejscowej
opowieści
figurek. Bowiem,
został
obraz
wyjaśniającej
jak opowiadano,
przedstawiający
Świętą
Trójcę.
Legenda
kaczek,
piesków,
rozetki,
kozy,
kształt s p i c z a s t e j
formowane
z
ciasta
postacie
kóz
nie
były zdobione, w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h
zaczęto
pokrywać
j e n i e r e g u l a r n y m i p a s a m i l u b p l a m a m i z ciermiobrązowej
polewy
{ i l . 3). W y r o b e m
„kóz"
zajmowali
się
n i e mieszkańcy O s t r o w i i najbliższych w s i . W
pięćdziesiątych
leżały
Ewa
do
bardziej
Zalewska
i
znanych
Franciszka
z mąki
figurek
we
i
wody.
wrzątku
Następnie k o z y
cukru
—
d u k t był gotowy
ta okres
z
jajkami.
Polewę
palonego
na
pędzelka, p o j e j wyschnięciu
pro
dostarczające
pieczywa
t u omów
piekarnie
warsztat
prosperity
Przede
codziennego
piecu.
wykonaną
Rogowskiego z Brzozowa,
nia
gotowanie
działały n a t e r e n i e całego k r a j u ,
przykładowo
wojennym.
było
chlebowym
d o sprzedaży.
Małomiasteczkowe
my
polewą
na
miesz
z ciasta sporządzo
w
zmieszanego z
kładano p r z y p o m o c y
wykonawczyń
etapem
pieczenie
zdobiono
karmelu
odpustowego
Dalszym
i
końcu l a t
Brzezińska,
k a n k i m i a s t a . F i g u r k i kóz f o r m o w a ł y
nego
głów
mistrza
w
jarmarki,
które
m.in.
w
Bliznem,
Obok
wypieku
wytwórczości
„korali"
i
z
wystających
główki,
wycięty pasek
prosto w y k o n y w a n o
nego
wałka
szyją
i
ogonek
powstawały
tuszem
umieszczano
Równie
postacie
głową
piesków.
oraz
dłużając
zaznaczano oczy.
nogi
tułów
zawinięty
nogi
i szyję.
się
wypiekiem
postać.
cieście
zaznaczano
nos i
koni,
na
racyjnością
produkty
większe
się
pobliskich wsiach
w
„różańców"
i
Starej
—
Wsi.
przygotowywano
także
oczy
się
okrągła
zagłębieniami
malowano
wzdłuż
były
sobą
ciastecz
jednego
wałeczków
w
tuszem.
z
spiralnie lub jedynie
ze
z
części
brze
łączono.
nałożenie
ciasta.
Na
też w y p i e k i w kształcie p o s t a c i
l u d z k i c h — podobne do M i k o l a i pieczonych na 6 g r u d n i a .
zdobniczymi.
stanowiły
których
podobnie, w y
jego d o l n e j
Delikatnymi
Nacięty
odpusty przygotowywano
Nazywano
i okresowe,
Domaradzu
krzyżujących
najczęściej
odpusty
podkreś
wykonywano
rozcięcie
N a j m n i e j kłopotliwe w w y k o n a w s t w i e
o kształcie r o z e t e k .
lub
zwierzęcia
a jeśli — t o o ł ó w k i e m
Figurki
usta,
jed
k u górze
n o g i . R ę c e „ o d c i n a n o " o d boków, a
wieńczyła
kilku
z
wydatną
ciasta. R z a d k o
Jeźdźców
głowa
ka
z
i -uszy
jeźdźców f o r m o w a n o
jednego paska ciasta. Przez
powstawały
Zazwyczaj
prosty
„szczypanie"
postacie
parokrotnie,
umiesz
l a n o i n n e szczegóły a n a t o m i c z n e ,
lub
nacinano
na
c i a s t a stanowiący skrzydła.
( i l . 4). K r ó t k i e
przez
w
modelowano
Na wierzchu wypieku
ciasta f o r m o w a n o
trójkątną
nacięty
końców
a drugi
przypominał ogonek.
czano
uproszczony.
przez zawiązanie wałka ciasta
t e n sposób o t w ó r osłaniano p r z e z
okresie
z ludowymi tradycjami
Hoczewie,
tych
Powstały w
w
zajmowała
d l a mieszkańców
odbywały
ilości
między
przeżywała
na doroczne
Ze
większej
posiadania
ciasta z w i j a n o
gospo
j e d n a k część
szyszki.
g ó w pasek
cześnie j e d n a k w y p e ł n i a ł a z a m ó w i e n i a b o g a t s z y c h
wykonywane
aby
jeden
okrągłe
weselne
Piekar
darzy z okolicznych w s i n a w y p i e k i okazyjne,
Znaczną
na koniach i
w o j . krośnieńskim.
równo
zgodnie
i
po
Józefa
miasta,
na wesela,
jeźdźców
parzonego
należały
piekarskiego
wszystkim
pieczywa
pszennego,
p r o d u k t ó w sposób i c h w y k o n a n i a był b a r d z o
Kaczuszki powstawały
pętelkę,
b o h a t e r k i wydarzeń.
z
przypominające
n a konieczność
m a k i l k a w e r s j i , które n i e o d m i e n n i e łączą się z postacią
Pierwotnie
ciasteczka
ciasta. D o u l u b i o n y c h wzorów
taki
j e „ p a n a m i " , a odznaczały
niż
ozdabiano
umieszczonym
ciasta
drobne
ciasteczka.
wydatnym
się większą
Najczęściej
kapeluszem,
szamerunkiem
n a tułowiu, p o w s t a ł y m z pasków i g u z ó w
l u b nałożoną
na
tułów
„gałązką"
z
ciasta
6—9). D o k ł a d n i e j podkreślano r y s y t w a r z y , a oczy
czano
deko
wypiek
(il.
zazna
ziarnkami grochu l u b pieprzu. Do dekoracji
tego
83
7
П.
typu
wypieków
karniczych
10—12.
stosowano
Najbardziej
sprzedaje
terenie
Małopolski.
dzina
wytwórczości
a wywodzi
jednak
i
się
w
3
dobie
niewątpliwie
również
XIX
XVIII—XIX
w.,
my
odznaczały
się kunsztowną
pie
matyka
odpustowym
które do d n i a d z i
i
jarmarkach na
osiągnęła
ta
i n a pocz.
XX
należy
piernikami
już
wypieku
pierników
pierników
rozwijał
związany
w
handlu
Warszawa)
Odrodzenia
bardziej znanych
zaliczyć
o
(Poznań,
wzmianki o
znaną
końcu
wiadomości
Polsce
w
rozwoju
Śląska,
cukier.
na odpustach
Pełnię
X I V w . . Wyrób
które
pracowniach
pieczywem
pierniki,
ze
dzie
w.,
się z p i e r n i k a r s t w a c e c h o w e g o .
Pierwsze
w
innych
dekoracyjnym
k o l o r o w e
siejszego
w
w
piernikarskie
także m a k t g r u b o z i a r n i s t y
są j e d n a k
wano
Formy
przeżywały
w
w
zanoto
1405 г.,
są
Toruniu
już
10). S z c z e g ó l n i e
dam
i
karoc,
pieszych
prząśniczek,
niemowląt
w
były
przedstawienia
Madonny
wania, Trzech
Króli, A d a m a
kołaja.
też
cych,
Znane
były
np. koguta,
Wytwarzane
z tych form
zachować p o u p i e c z e n i u
siało
być
rzaniem
Bazyleję,
ciasta
n.Menem, Salzburg, a w Czechach
p i e r n i k ó w istniały też w w i e l u p o l s k i c h m i a
Ploućnice .
3
do
gdyż
bardzo
trudności w
pierniki
Frankfurt
konnych,
herbów
z Dzieciątkiem,
Ukrzyżo
i E w y , Aniołów
i św. M i
jelenia,
pierniki
aby
Pracownie
bądź
powijakach,
przedstawienia
bociana,
rozkwit
U l m , Offenbach,
ich te
m i a s t i o z d o b n y c h serc. Z t e m a t ó w r e l i g i j n y c h p o p u l a r n e
znaczny
m i a s t , w których w y t w a r z a n o
a
i dworskim
wizerunki strojnych
żołnierzy
dekoracyjną,
naj
ornamentyką,
p o p u l a r n e były
rolę
wytwórczością
desce.
kawalerów,
miastach,
b y l z tego t y p u
w
wiązała się z życiem mieszczańskim
się w
innych krajach europejskich. Do
Norymbergę,
(il.
żłobione
używane
postaci
psa,
zwierzę
niedźwiedzia.
spełniały
przeważnie
do i c h w y r o b u
ciasto,
w i e r n y kształt f o r m y , m u
co
przysparzało
spożyciu. D l a t e g o
twarde,
też r ó w n o l e g l e
z
wykonywano
pierniki
pierników
twardych
zawierającego
wytwa
z
nie
używając
i c h p r o d u k c j i rzeźbionych f o r m . N a t e r e n i e
Niemiec
źródła
historyczne
środki spulchniające,
oczywiście
potwierdzają
istnienie
osobnych
ce
p i e r n i k a m i toruńskimi n a czele.
chów
piernikarskich dla wytwórców
O b o k T o r u n i a z n a j d o w a ł y się n a P o m o r z u W s c h . (Gdańsk,
nych
pierników
M a l b o r k , Elbląg, P a s ł ę k ) , Śląsku ( W r o c l a w ,
w y ł ą c z n i e do k o n s u m p c j i . Przypuszczać należy, że 1 wśród
s t a c h , z najsłynniejszymi
Gliwice,
cibórz, B r z e g , N y s a ) i w Małopolsce ( K r a k ó w ,
Tarnów).
Szczyt r o z w o j u
piernikarskiego
pada w Polsce na X V I I — X V I I I
przez
z
miejskich
drewnianych
wykonywaniem
ladnicy
cechowych
form
piekarscy,
84
wytwarzane
o s t a t n i c h rozwijały
W
się u z d o l n i e n i a r t y s t y c z n i e
cze
stają
zawodowi
snycerze
lub gra
być p r z e z n a c z o n e d l a d w o r u
p o s t a w i o n y c h osobistości . F o r 4
w
się
pierników
pewne
późniejszym
przeznaczonych
rodzaje
okresie
zdobnictwa
przez
ludowe
piernikarstwo.
stopniowo
miały
i wytwórców
wykorzystywane
Ich
zdobionych
odciskane
tych
były
a także
królewskiego l u b w y s o k o
przy
snycerką.
bogato
trudnili
ficy — gdy p i e r n i k i
mistrzów
Wadowice,
kunsztu
w. Pierniki
Ra
twardych, figural
XIX
klasyczne
przez
Hamburgu
odznaczające
stycznym,
aby
piernikarstwo
z n a c z e n i e . Ręczne,
zastąpione
rymberdze,
nie
w.
swe
się
fabryczne,
i
już
innych
miastach
z
nich
w
Europy,
poziomem
pierniki
traci
formy
produkowane
tak wysokim
uzyskiwane
cechowe
drewniane
zo
No
lecz
arty
stanowiły
I I . 13, 14. N i e m o w l ę w b e c i k u , d a w n a f o r m a p i e r n i k a r s k a z C i e s z y n a
(wys.
i współczesny p i e r n i k J a n a B i l e w i c z a z Ż y w c a ( w y s . 24 c m ) , 1960 r .
dzieła s z t u k i p o d z i w i a n e p r z e z w a r s t w y e l i t a r n e . F o r m y
ręczne zaczynają w y r a b i a ć r ó w n i e ż niekształceni s n y c e
rze, w z o r y ulegają u p r o s z c z e n i u — p i e r n i k a r s t w o n a b i e r a
cech l u d o w y c h , w y r a b i a n e p r z e d e w s z y s t k i m d l a uboższej
ludności m i a s t i d l a w s i .
5
Zaczynają
się
pojawiać
pierniki,
zastępuje
nałożona
lub rysowana
staje
kolorowy.
W
się
władnie w
XX
odpustowych
użycie
kształt,
foremki,
rysunek.
„Zewnętrzne
rów
jedynie
k o n t u r y takiego
paskie-m b l a c h y u s t a w i o n y m
do p o w i e r z c h n i
k l o c k a . P i e r n i k wytłoczony
my
z
zachowuje
rysunku
odtworzonego
k o n t u r ; szczegóły
piernikarz
określony
rysunku
prostopadle
z takiej
for
tylko
jego
wizerunku
zaznaczone p r z y
powtarza
następnie
pomocy
kolorowym l u
k r e m n a g ł a d k i e j p o w i e r z c h n i p i e r n i k a " . Stąd już
e
jeden
k r o k do przejęcia p r z e z m a l e w a r s z t a t y p i e r n i k a r s k i e t a k
niegdyś
ekskluzywnej
wytwórczości
pierników
figural
nych.
w
t e j sprzyjał
małych
także f a k t o ż y w i e n i a
miastach
po
reformach
gospodar
uwłaszczenio
w y c h , które p r z y c z y n i ł y się do wciągnięcia w k r ą g
miany
W
handlowej
celu
szerokich
zaspokojenia
wytwórczość
jej
warstw
potrzeb
małomiasteczkowych
i
ludności
gustów
warsztatów
wy
wiejskiej.
rozwija
się
piernikar-
brzegów,
zdobienia,
w
szczegóły. C i a s t o
z
t u b przez
uzyskanie
różnej
sprymitywizowanej
for
z
wycinanie
którego
wzoru.
procesowi
podkreślone
zdobi
się
końcówki
zo
kolorowym
wyciskanym
co p o z w a l a
d e k o r a c j i . Czynność
piernikarze szprycowaniem.
wzo
blaszaną
Upowszechnia
na
tą
zwą
się także
zdo
b i e n i e p i e r n i k ó w p o p r z e z n a k l e j a n i e błyszczącej
kolorowej
cynfolii,
barwnych
najczęściej
główek
postaci
oleodrukowych
nalepek,
l u d z k i c h , okolicznościowych
napisów,
a
powiązane
z
o s t a t n i o l u s t e r e k i f o t o g r a f i i <iil. 20).
Piernikarstwo
typu
niektórzy
małopolskie
wytwórczością
właściciele
scy
—
uczyli
a
nawet
w
się
na
samym
w
tach
silnie
Czech
—
Wadowicach,
I
wojną
piekar
światową
pierniki
Jeszcze w
wykonywano
Krakowie,
Słowacji,
wytwórniach,
wytwarzających
miastach n a t y m terenie.
6 0 - t y c h naszego w i e k u
i
mistrzowie
tamtejszych
Wiedniu. Przed
istniała gęsta sieć z a k ł a d ó w
znaczniejszych
było
terenie
warsztatów
zawodu
R z e s z o w i e , Jarosławiu
w
trakcie
piernikowe
dość różnorodnej
kiego
lecz
ułatwiającą
wielkości
Kętach,
—
cieście
l u k r e m n a k ł a d a n y m za pomocą pędzla o r a z
s k i c h , k t ó r e kontynuują wcześniejsze doświadczenia w i e l
piernikarstwa
w
drewnianymi lub metalowymi
wokół
ręcznego
tego
Sytuacji
czego
poszczególnych
przez odciskanie
D o p i e r o p o u p i e c z e n i u p i e r n i k zostaje p o d d a n y
stają
na
Miko
t a k obecnie c h a r a k t e r y
się sposób w y t w a r z a n i a
pierników
farmami
obwódką
są o b w i e d z i o n e
zewnętrzny
Upowszechnia
wszech
ciastu
zachowały
j a k n p . jeźdźców
kształty s e r c ('u. 20).
egzemplarzy
on
przez te w a r s z t a t y
wyrobów
( i l . 16) i s p o p u l a r y z o w a ł y
styczne
rzeźbę
kramach.
nadające
łajów
Piernik
panuje
dawnych
k o n i a c h , n i e m o w l ą t w p o w i j a k a c h ( i l . 14), p o s t a c i
których
Z a m i a s t d a w n y c h f o r m rzeźbionych w desce wchodzą
w
wzorów
ornamentyka.
wieku
w
mie. P i e r n i k i wytwarzane
wiele
28 c m )
je w
Tarnowie,
i Kańczudze. Obecnie
w
la
Żywcu,
Zakliczynie,
do
najbar-
85
dziej
znanych
Żywca
oraz
i
należą
bracia
Zygmunt
Bilewicz
(syn Jana)
Słowikowie
pracujący
w
z
zielony
z żółtego i n i e b i e s k i e g o
l u b pomarańczowy
z ró
Przemyślu
żowego
i żółtego. U z y s k i w a n o
też
barw
Kańczudze .
Pracochłonny proces p r o d u k c j i pierników trwał przez
dni, a
mistrzów
tajniki
uczniom
i
zawodu
były
przekazywane
strzeżone
przed
przez
konkurencją,
silną
W
zależności
od b a r w y
niej walory smakowe
do żółtej —
nakładano
o składniki i sposób w y k o n y w a n i a c i a s t a udzielają
cynfolię
jako
główki.
Te
bardzo
Można
dzano
j e d n a k ogólnie
z mąki pszennej,
powiedzieć, że ciasto
sporzą
j a j e k , mąki ziemniaczanej,
d u , który w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zastąpiono
ze słodu z i e m n i a c z a n e g o ,
esencji
zapachowych
oraz a m o n i a k u l u b p r o s z k u d o p i e c z e n i a .
sto „ o d p o c z y w a ł o " p r z e z
dziny),
później
mami
wycinano
czono
je
na
egzemplarze
które
było
określoną
poszczególne
blachach
na
rozkładano
wstawiano
kształty
jasno-złoty
do
2—3
d n i . Wysuszone
pierniki
o d nałożenia
itp. Na piernik
glansowane
podkłady
ostatnie
do
w Krakowie
z Wiednia
napisów
wytwarzane
też
kupić
i
dostępnymi
Upieczone
rowano
deskach,
miast
trwało
się
przez
lukrem-glazurą,
n a całą
po
było
powierzchnię
masę,
wzory,
w
sposobami
jącymi
wypieku
z której
usztywniano
tubkach
mąką
wszel
Nie
G l a z u r a , którą
sma
dość
nato
była
rzadka,
nakładane
ziemniaczaną
metalowymi
otrzymania
i
ozdobne
umieszczano
końcówkami,
żłobkowanej
z białek j a j ,
zdobnicze
ziemniaczanej.
c z a s a m i z własnej i n w e n c j i t w ó r c z e j d o d a w a l i n o w e
i
mąki
O t r z y m a n ą białą masę w zależności o d p o t r z e b
przez
dodanie
spożywczych
handlu, o trzech
wym
i
barwników
podstawowych
niebieskim. Przez
dostępnych
k o l o r a c h : żółtym,
i c h łączenie
uzyskiwano
datkowe k o l o r y n p . fioletowy z czerwonego i
86
barwiono
w
różo
do
niebieskiego,
o
różnej grubości, w zależności o d r o d z a j u k o ń c ó w k i . W z o r y
żelatyny,
ziemniaczanego
da
obwódki,
w i e r z c h n i ę w y p i e k u . Glazurę w y k o n y w a n o
syropu
je
brak
je z
wykonywano
zakończonych
możliwość
n p . sprowadzając
pier-
wzorów,
choć pracujący p i e r n i k a r z e starają się pozyskać j e
mieckiej Republiki Demokratycznej.
warstwy
je
tego t y p u d o d a t k ó w zuboża ilość w y t w a r z a n y c h
pie
zdobiono
granic
Dostarczali
p r z e d wojną w w i e l u żydowskich s k l e p i k a c h . Obecnie
pierników
na
specjalnych
spoza
korzeni
cia
można
kimi
kolor.
oleodrukowe
nikarzom
(3—4 g o
kupcy,
glazurą
błyszczącą
w
l u b sprowadzane
bądź N o r y m b e r g i .
wędrowni
i
oraz
były
do
malinowy,
pokryty
papierki
for
suszenie
cienkiej
kraju,
dodawano
syropem
„ t r a g a r z e " znajdujące
sufitem pracowni. Zazwyczaj
kolorowe
drukarniach
czasami
a następnie
wyschnięcia
n a specjalne
i
mio
Wyrobione
ilość czasu
rozwałkowywane,
pod
zaczynając
odpo
niechętnie.
glazury
n p . do r ó ż o w e j — s m a k
cytrynowy
aż d o l a t o s t a t n i e j w o j n y . Jeszcze dziś p i e r n i k a r z e p y t a n i
wiedzi
odcienie
p r z e z słabsze l u b s i l n i e j s z e n a s y c e n i e g l a z u r y b a r w n i k a m i .
7
kilka
różne
przejmowali
wiązania. J a k o
rzystywano
elementy
motywy
Przygotowany
uczniowie
dekoracyjne
kwiatowe
towar
od
bądź
odbierany
swych
mistrzów,
najczęściej
roz
wyko
geometryczne.
był
od
wytwórców
p r z e z h a n d l a r z y — kupców, którzy r o z w o z i l i go p o
oko
licznych
brali
odpustach
i jarmarkach. Ludzie
c i często
I I . 15, 16. Mikołaj,
f o r m a d a w n a i współczesna; i l . 17, 18. Diabeł, p i e r n i k J . B i l e w i c z a ( w y s . 29 c m ) i d a w n a f o r m a
z M a ł o p o l s k i ( w y s . 22 c m ) ; i l . 19, 20. S e r c e , d a w n a f o r m a z W a d o w i c i p i e r n i k T a d e u s z a S ł o w i k a z K a ń c z u g i ,
woj. przemyskie.
]9
20
Produkcja
piórników
byia
sezonowa, uzależniona
świąt d o r o c z n y c h . N a W i e l k a n o c
baranków
stojących
wykonywano
l u b leżących,
pisanek,
kurek, ko
g u t k ó w . N a dzień 6 g r u d n i a p i e c z o n o g ł ó w n i e
natomiast
n a Boże
gotowywano
Narodzenie
postacie
ozdób c h o i n k o w y c h
oprócz
aniołów,
n p . gwiazdek,
Mikołaje,
Mikołajów
diabłów
i
wielkości,
koniki,
-kukiełki
oraz
ilość o k r ą g ł y c h
dużą
jeźdźców
ilość
koszyczków
z k w i a t a m i , k u r e k , k o n i k ó w , aniołków, l a l e c z e k ,
0 różnej
przy
znaczną
domków,
i t p . Poza s e z o n e m n a o d p u s t y i j a r m a r k i
bucików
pieczono
serca
na koniach,
lalki-
ciasteczek,
barwio
n y c h n a żółto l u b c z e r w o n o i n a w l e k a n y c h n a n i t k i
korale
bądź
zajęły
poczesne m i e j s c e
szczególnie
dotyczącej
w
okresu
par. Według obowiązujących
były
przez
chłopców
kach
tych
umieszczano
ludowej
kojarzenia
zwyczajów
d l a dziewcząt,
napisy
się
„Kocham
Cię", „ Z
swych
serca"
wybranków
przedstawiające
młodych
serca
dlatego
imion
kupowane
na
jeźdźców
na
natomiast
najczęściej
koniach.
beciku, laleczki, k o n i k i
rodzice
pierniki
Chrzestni,
{ i l . 24). N a
Boże
przeważnie k u p o w a l i d l a dzieci
—
uczuć — n p .
u p o m i n k i z o d p u s t u n a b y w a l i d l a chrześniaków
w
wypie
dziewczęcych:
( i l . 20). D z i e w c z ę t a
kupowały
wiej
zwyczajowości,
„Mani", „Hani", „Zosi" l u b proste w y z n a n i e
dla
jako
różańce.
P i e r n i k i k u p o w a n e n a o d p u s t a c h p r z e z ludność
ską
od
najwięcej
jako
kukiełki
Narodzenie
Mikołaje,
diabły
1 aniołki, zaś n a W i e l k a n o c b a r a n k i (id. 22).
P o z a Małopolską
Wielkopolsce.
Jako
w y r ó b pierników
znany
ostatni
na
działał do 1970 r . K a z i m i e r z
И. 2 1 . Т. S ł o w i k
przy
pracy.
nikarskiej
t o w a r n a k r e d y t , oddając p i e r n i k a r z o m należność
sprzedaniu
ich
rodzin
całości. S a m i
zajmowali
wówczas,
gdy
przekazać
kupcom.
się
wytworzonego
I I . 22. Baranek
wyk. Kazimierz
mistrzowie
sprzedażą
towaru
dopiero
l u b członkowie
rzadko
nie byli
i
dopiero
w
stanie
rodziny. Dziad
b y ł też
tym
w
terenie
mieszkający
się ze s t a r e j
j e g o M i c h a ł uczył się
Gnieźnie, g d z i e w k o ń c o w y c h
w
pier-
zawodu
l a t a c h ubiegłego
wieku
otrzymał d y p l o m p i e k a r z a i głównie t e n zawód uprawiał.
Nauka
syn
jednak
obejmowała
jego Stefan
też
wyrób
Szczepan P i j a n o w s k i ,
pierników,
po nauce
u
gdyż
ojca,
o t r z y m a ł także w Gnieźnie w 1901 r . d y p l o m m i s t r z o w s k i
zajmując
wielkanocny,
Pijanowski,
Pijanowski
Mieścisku koło W ą g r o w c a . W y w o d z i ł
w
po
piernikarz
się
przede
wszystkim
wypiekiem
pierników
w y s . 14 c m , w y k . Z y g m u n t B i l e w i c z , Ż y w i e c ; i l . 23. Kura,
w y s . 11 c m ,
Mieścisko, w o j . p i l s k i e , 1965 г.; i l . 24. Koń, w y k . A n t o n i Zajączek, K ę t y ,
woj. bielskie.
przeznaczonych
się
do
umiłowaniem
wiedzy.
M.in
czarny
piernik
sprzedaży
zawodu
uzyskał
i
na
od cechu
toruński,
odpustach.
chęcią
Odznacza!
zdobywania
toruńskiego
a synowi
nowej
przepis
Kazimierzowi
1905 г., n a j b a r d z i e j garnącemu się do p o m o c y
na
ur. w
ojcu, prze
kazał zasadę, że n i e należy w y ł ą c z n i e k o p i o w a ć
wyuczo
n y c h w z o r ó w l e c z starać się t w o r z y ć własne rozwiązania.
W
1935 г., p o śmierci S t e f a n a
Szczepana
Pijanowskiego,
pracownię piekarską przejął s y n K a z i m i e r z , który
otrzy
mał w
z pra
wem
w
1928 r . p a t e n t n a w y t w a r z a n i e
sprzedaży
pracy
na terenie
pomagała
Wyroby
swoje
kach
Janowcu,
w
Poznańskiego.
siostra, a
sprzedawał
pierników
Piernikarzowi
od 1955 r . żona
sam na
Rogoźnie,
Stefania.
okolicznych
Ryczywole,
jarmar
Margoninie
Wągrowcu
oraz n a o d p u s t a c h w Ujściu, S r e b r n e j
Czeszewie,
Sokolnikach,
uiatwić
sobie
Kazimierz
rodzaje
Kłodzku
t r a n s p o r t nabył
Pi janowski
i
Panigrodzie.
nawet
i
Górze,
Aby
konia i
furmankę.
dwa
podstawowe
wykonywał
c i a s t a — białe i c z a r n e . D o w y r o b u ciasta b i a
łego u ż y w a ł
pszennej
mąki, j a j , n i e w i e l k i e j ilości
tłusz
czu, a m o n i a k u i l u k r u , c z y l i c u k r u
ugotowanego
w
dzie
cukru
garnek
(w
wody).
proporcji
Ciasto
5
garnuszków
czarne,
obok
zawierało
jeszcze p r z y p r a w y
sztuczny
miód,
musiał
być
kakao,
a
—
z
pierniki
i
rozwałkowaniu
figuralne: koniki,
postacie
ludzkie zwane
jeźdźców
„małe
Zagniecione
ne
i
„dużymi
osiągały
dzenie
koniach,
serca
centymetrów.
Wyroby
I I . 25. Jeździec, w y k . K . P i j a n o w s k i .
w s z y s t k i m serca i p o s t a c i e l u d z k i e , z w a
pamprami", wycinane
wysokość
pieczone
kilka
formami
p a m p r y " . Wielkość i c h
nie przekraczała d w u d z i e s t u k i l k u
większe, p r z e d e
lukier
przez
wycinał
na
bądź
cukru
karmelowy.
Pijanowski
wo
produktów,
prawdziwy
ciasto o d p o c z y w a ł o w z i m n y m p o m i e s z c z e n i u
godzin. Po
1
wymienionych
korzenne,
przygotowany
zrumieniony
na
od
były
kształcie
gwiazdek,
Oprócz
wymienionych
ciastka
—
50 d o
były
ręcznie
80 c m . N a
nożem
Boże
Naro
drobne
ciasteczka
choinkowe
w
ptaszków,
listków,
bucików
itp.
wypieków
„brukowce",
które
wykonywał
powstawały
I I . 26, 27. Pamper,
piernikarz
z
pociętych
wałeczków
ciasta umieszczanych
w
okrągłej,
metalowej
foremce.
Każdy
kim,
piernik
bezbarwnym
czonego
cuikru
przed
upieczeniem
lukrem,
i białek
składającym
jaj. Do
w y s . 55 c m i 22 c m , w y k . K . P i j a n o w s k i , 1965 r.
smarowano
się
zdobienia
z
lek
rozpusz
upieczonych
twie piernikowej formy
w y p r a c o w a ł najpełniej
przy
t w o r z e n i u dużych „ p a m p r ó w " . P r o s t a , a jednocześnie
z w a l i s t a postać chłopka z d o b i o n a była delikatną, n i e m a l
koronkową
siateczką
l u k r o w y c h wężyków,
doskonale
uwydatniającą c h a r a k t e r p o s t a c i . Czyniło t o z t y c h p i e r
n i k ó w cenne dzieła l u d o w e g o k u n s z t u • i(il. 26).
28
29
I ) . 28, 29. S e r c a , w y s . 32 i 32 c m , w y k . K .
II.
30. Serce,
w y s . 10 c m , w y k . K .
Pijanowski.
Pijanowski,
1965 r .
już p i e r n i k ó w sporządzano l u k i e r gęsty. S z t y w n o ś ć
masy
uzyskiwał
mąki.
Do
piernikarz
zdobienia
przez
pierników
nymi,
spożywczymi
pach
Gniezna
i
dosypanie
lukier
był
pszennej
barwiony
fabrycz
barwnikami, kupowanymi
Poznania.
Najchętniej
czerwonego, zielonego i żółtego oraz
w
używano
skle
koloru
naturalnego —
bia
łego. L u k i e r wyciskał p i e r n i k a r z z p e r g a m i n o w y c h t u b e k ,
a w
zależności
o d wielkości
uzyskiwano
grubszy
Do
wykorzystywano
ozdób
cukier
wyciętego
l u b cieńszy
i paski kolorowej
otworu w
wężyk
także
lukru
mak, gruboziarnisty
cynfolii. Te ostatnie
wyłącznie n a p o s t a c i e dużych
tubce
( i l . 21).
naklejano
„pamprów".
Szczególny c h a r a k t e r p i e r n i k ó w K a z i m i e r z a
nych
sunku
rysy
powierzchnię
drukowanych
postaci,
twarzy
wypieku.
nalepek,
zdobiąc
Nie
Pijanow-
wykorzystując
poprzestawał
paseczkami
i
Omówione powyżej bogate t r a d y c j e związane z róż
n y m i r o d z a j a m i o z d o b n e g o l u d o w e g o p i e c z y w a świadczą
o j e g o z n a c z n e j niegdyś r o l i w życiu mieszkańców w s i .
O b e c n i e r o l a t a b a r d z o się zmniejszyła,-pierniki znalazły
konkurencję w w y r o b a c h p r z e m y s ł o w y c h , w i n n e g o r o
dzaju „pamiątkach". N a t o m i a s t w ostatnich p a r u l a t a c h
p i e r n i k i zaczęły się p o j a w i a ć n a różnych f e s t y n a c h i
C e p e l i a d a c h , można j e też od czasu do czasu kupić w
s k l e p a c h C e p e l i i . Znajdują z a w s z e chętnych n a b y w c ó w
wśród publiczności m i e j s k i e j , szczególnie serca ze s t o
s o w n y m i d e d y k a c j a m i (np. „Kochaj mnie") i i m i o n a m i
solenizantów.
Na
pewno
istnienie
warto
kolorowych
istniejących
jeszcze
dołożyć wysiłków,
pierników,
warsztatów,
alby
przedłużyć
podtrzymać
produkcję
zapewnić
ciągłość
tra
d y c j i , przyuczając m ł o d y c h a d e p t ó w — k t ó r y m t r z e b a b y
s k i e g o polegał n a i c h l u k r o w e j d e k o r a c j i , nakładanej n a
gładką
Obecnie
wytwórczość pierników znacznie
zmalała,
s t a r s i normalną koleją r z e c z y odchodzą, młodzi n i e p o
dejmują z a w o d u , woląc inną, lżejszą i l e p i e j
płatną
pracę. Z a w ó d p i e r n i k a r z a w y m a g a
b o w i e m znacznego
wysiłku f i z y c z n e g o , a n a d t o drobiazgowości i p o c z u c i a
e s t e t y k i . P r a c u j ą c y jeszcze s t a r z y p i e r n i k a r z e najczęściej
n i e posiadają już uczniów, d l a t e g o też t r z e b a się liczyć
z f a k t e m z a n i k u t e g o r o d z a j u p i e c z y w a w b l i s k i e j już
przyszłości.
żad
jednak
dać
Wydaje
tylko
na r y
wężykami
lukru
świadomości
zdobnic
praktykach
i szczegóły u b i o r u . M i s t r z o s t w o
w
odpowiednie
zarobki
się
że
i
gwarancje
dalszej
egzystencji.
stosunek
do
również,
chleba,
społecznej
nowej,
wielowiekowy,
istniejący
mógłby
rodzącej
się
po
symboliczny
dzień
zostać
dzisiejszy
w
wykorzystany
w
obrzędowości
świeckiej.
P R Z Y P I S Y
P o r . : J . Olędzki, D o r o c z n e
pieczywo
obrzędowe
północno-wschodniej
Polski,
„ P o l . Szt. L u d . R. X V , 1961
n r 1, s. 3 — 2 3 ; o r a z Konkursowe
noworoczne
pieczywo
kurpiowskie,
„ P o l . Szt. L u d . " R. X V I , 1962 n r 4, s.
237—244; a także Sztuka
Kurpiów,
W r o c ł a w 1971, s. 3 8 —
—40.
J a n i n a K r u s z e l n i c k a , Pierniki
toruńskie
i
inne
w zbiorach
Muzeum
w Toruniu,
T o r u ń 1956, s. 14 i 20.
op. c i t . , s. 29.
op. c i t . , s. 19.
1
2
3
4
M a r i a Ż y w i r s k a , Rzeźbione
formy
piernikarskie,
„ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957 n r 2, s. 102—106.
J . K r u s z e l n i c k a , op. c i t . , s. 38.
H a l i n a W ó j c i k , Pierniki
odpustowe
w pld-wsch,.
Małopolsce,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966 n r 3/4.
D a n e o K a z i m i e r z u P i j a n o w s k i m uzyskałam od
w d o w y po p i e r n i k a r z u S t e f a n i i P i j a n o w s k i e j .
Warsztat
S ł o w i k ó w szczegółowo został o p i s a n y
w
czasie p r a c d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h
w Pań
stwowym Muzeum Etnograficznym.
5
s
7
8
F o t . : K . C h o j n a c k i — i l . 1, 2, 21; S t . D e p t u s z e w s k i — i l . 10-ч14, 17; J . Olędzki — i l . 3; L . P e r z i F . M a ć k o w i a k — i l . 23, 25, 27—30;
W.
Fot.
Szulc —
ze zbiorów:
i l . 8; J . S w i d e r s k i
Muzeum
Narodowego
w
— i l . 5, 15, 16, 18—20 , 22, 26; L .
Poznaniu
T r o j a n o w s k i — i l . 4, 6; H . Wójcik — i l . 24.
— i l . 23, 25, 27—30; P a ń s t w o w e g o M u z e u m
i l . 2, 4, 7, 9, Zl.
Etnograficznego
w
Warszawie
—
