Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2059.pdf

Media

Part of Tradycje pasterskie i współczesność górali Gaddi ze stanu Himachal Pradesh ( Indie) / LUD 1998 t.82

extracted text

Lud. t. 82. 1998

PRZEMYSLAW IIINeA
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. A. Mickiewicza
Pozmlń

TRADYCJE PASTERSKIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ GÓRALI GADDI
ZE STANU HIMACHAL PRADESH (INDIE)!
W północno-indyjskim stanie Himachal Pradesh2 większość obszarów położonych powyżej 2000 m n.p.m. objętych jest granicami tzw. ,.pasa plemiennego" (ang. Iribal helI'), w którego skład wchodzą dystrykty Chamba, Lahaul
i Spiti oraz Kinnaur~. Rejon ten zamieszkały jest przez wiele małych grup
etnicznych, które są określane w nomenklaturze administracyjnej jako plemionas. Jednym z największych plemion stanu Himachal Pradesh jest społeczność
pół-osiadłych pa~terzy Gaddi(~ Są oni zarazem grupą najlepiej do tej pory
poznaną. W odróżnieniu od pozostałych społeczności plemiennych, które
w przeszłości zamieszkiwały obszary trudno dostępne i znacznie oddalone
od ośrodków władzy, Gaddi sezonowo wypasali swoje stada na terenach przyległych do siedzib rządowych. Ta sytuacja nie uległa zmianie do dzisiaj. BezI Materiały wykorzystane w niniejszym artykule zostały przeze mnie zebrane podczas Ekspedycji Etnologiclllej ..Toward Asia" przeprowadzon~i II okresie od listopada 1996 do maja 1997
roku.
2 W wi.;kslOśei prac z.ajmujących si.; zagadnieniami
z obszaru Indii. autorzy horykąją się
z prohlemem zapisu naz.w geograficznych i własnych. Ze 117gl.;du na ogromne zróżnicowanie
j.;zykowe ohszaru. na którym przeprowadzone zostaly hadania oraz brak źródcl polskich opisujących ów region. lIil;kslOŚĆ nazw podaj l; w transkrypcji angielskiej. Taka forma zapisu jest
pO\\szechnie używana przez administracjI; stantmą w Ilimachal Pradesh. Spolszczoną pisownię
stosujl; jedynie dla nazll geograficznych upowszechnionych
w naszym j.;zyku tj. Gudżarat.
Kaszmir. Pend/ah. Nazlly lI'łasne przedmiotów pochodz<lee z j.;zyków miejscowych zapisuję
kursywą w transkrypcji angielskiej.
) Angielskie określenie jest powszechnie stoSO\\£1I1ew literaturze przedmiotu. także przez naukowców indyjskich. Zasil;g "pasa plemiennego" ilustrujl; na I)'cinic 2 ukazującej mapę stanu
Ilimachal Pradesh.
4 Jest to najcz.l;ściej stosowany. schematyczny
sposób wyznaczania granic obszaru ..pasa plemiennego". zaw.;/ąj'lcy jego zasil;g do terytorium \vymienionych dystryktów. W rzeczywistości.
społeczności plemiennc zamieszkują także dystrykty Kangra. Mandi. l3ilaspur i Sirmaur.
, Dotychczas nie ustalono kryteriów. na których podstallie można sklasyfikować określoną
grupę jako plemi~. Mimo tego. iż termin ów jest cz.;stokroć stosowany przez przedstawicieli
rządowych nic \\)jaśnia się jego znaczenia w żadn~j z rządowych ustaw (Ahluwalia. 1993. S.

223).
" Z powodu hraku żródd niemożliwe jest nawet szacunkowe podanie wielkości populacji poszczególnych plemion. Jcdnakż<:: wielu autorów opisujących problematykę etniczną stanu Himachal Pradesh jako największą grupę plemienną w regionie uznaje Gaddich.

254
pośrednie kontakty Gaddich z lokalnymi decydentami
lub ich przedstawicielami dały władzom możliwość sprawowania
kontroli i czerpania zysków z gospodarki pasterzy. Obecnie rząd stanowy czyni wszelkie starania. aby doprowadzić do całkowitego
osiedlenia
Gaddich i zmiany ich tradycyjnego
stylu
życia.
Geneza etnonimu "Gaddi" wskazuje na tradycje pasterskie grupy. Jak podaje S. S. Shashi (1977, s. 4), nazwa może się wywodzić z terminów:
Gahar - określającego w języku hindi jesienne pastwiska wysokogórskie,
Godar - w języku hindi oznaczającego pasterza lub owcę (maciorkę),
Godar - określenia owcy Uako rodzaju zwierząt7) pochodzącego
z prakrytus.
Trudno dokładnie wskazać, które pojęcie dało początek nazwie Gaddich.
Najstarszą
formą jest ostatnia z podanych definicji i ona też wydaje się być
źródłem etnonimu.
Podczas badall terenowych
przeprowadzonych
w ramach
projektu "Toward Asia" udało się ustalić, że miano gaddi (lub K[Id/) funkcjonuje w języku pahari nie tylko jako nazwa omawianej
grupy, lecz jest także
ogólnym terminem określającym
pasterzy, bez względu na ich etniczne pochodzenie.
Region, który zamieszkują
pasterze, jest przez nich określany jako gadaren
(kraina Oll'iec- a więc nawiązanie do terminu z prakrytu).
PoslLlkuj'lc korzeni etnonimu Gaddi nie można pominąć wyjaśnienia
za\\<artcg.o \\. podaniach ludowych i mitach samych pasterzy. Według nich nazwa
społeczności
ma związek z regionem Brahmaur, który zamieszkują.
Obszar ten
jest uważany za krainę boga Sziwy. Brahmaur jest często opisywany
przez
pasterzy jako Gódi (lub Kailash), tron SZiwylO. W związku ze szczególnym
kultem, jakim pasterze obdarzają Sziwę, nazwę jego "tronu" przyjęli jako swój
etnonim (Balokhra, 1995, s. 24).

Tu .•rodzaj" jako jednostka taksonomiczna stosowana w zoologii.
Ogólna nazwa języków indoaryjskich. którymi posługiwano siC;w okrcsic średnioindoaryjskim od okola IV wieku p.n.e. do okola X wieku n.e. (Stasik. 1994, s. 4).
ą Mimo. że zapis w postaci ..gaddi·· pochodzi z języka hindi. bard/O często jest stosowany
także w języku pahari. W nawiasie podaję pisownię \\cdlug Tika Ram Joshi'ego (19X9. s. 43).
10 .lest to odwołanie się do świętej góry Kailash. która znajduje sio,:na północ od jeziora ManasanlVar (Manasa) w Tybecie, będącej celem pielgrzymek wyznawców hinduizmu oraz buddyzmu. W tradycji hinduistycznej Kailash jest górą boga Sziw)" (I)owson. ł96X. s. ł39). W stanic
Himachal Pradesh zm1jduje się kilka gór lokalnie nazywanych mianem Kailash. W słowniku
języka pahari opracowanym przez T. R. .Joshi (1989. s. 43) jako pierwsze znaczenie terminu RĆldi
autor podaje ,.tron": drugim jest ..pasterz".
7

8

255
Zarys historyczny

i organizacja

społeczna grupy

Do tej pory nic opracowano zwartego opisu dziejów Gaddich. Dla każdej
z klasii, na jnkie podzielona jest ich społeczność, historia przedstawiana jest
osobno. Przed krótkim omówieniem każdej z nich przedstawię obecny podział
Gaddich na warny i kasty (patrz tabela l). Wszystkie te struktury społeczne
można sklasyfikować według ogólnej kategorii "czystości rytualnej". Do kast
"czystych" należą Braminowie, Radżputowie, Khatri - noszący świętą nićl2
oraz Thakur i Rathi, którzy nie posiadają symbolu powtórnych narodzin
(świętej nici).
Tabela I. Klas)' i kasty plemienia Gaddi*

Podział wg rytualnej
czystości
Czyste
Nieczyste

Klasy
(warny)
Bramini
Radżputowie wYżsi
Radżputowie niżsi
Służący

*Wcdług S. S. Shashl ( 11)77. s. 4)).

Grupy kast'J
Bramini
Radżputowie, Khatri
Rathi, Thakur
Sipi, Rehra
Koli, Lohar, Badhi, Hali

Kasty "nicczyste", których codzienne życie obwarowane jest szeregiem tabu, nie mają statusu "niedotykalnych" w takim wymiarze, jak ma to miejsce
wśród społeczności zamieszkujących obszary nizinne. Szczególne miejsce
w klasie sIużących zajmują kasty Sipi i Rehra, których członkowie w przeciwieństwie do pozostałych "nieczystych" mogą odwiedzać świątynie, a ich
dotyk nie wiąże się z koniecznością dokonania obrzędów oczyszczających
(Shashi, 1977, s. 46). Klasa służących nie jest uważana przez kasty "czyste"

II Klas)' (Iuh \1'(//'11.\'harwa. rasa. klasa) są podstawo\\ymi warstwami struktury społecznej
wieksIości indyjskich grup clnicznych. Tradycyjny pod/iał obejmo\\a! Cztery Wielkie Klasy:
I. Bramini .. klasa najwyis/a. elila kulturowa (kaplani. mędrc)'): 2. Kszatrijowie - elita polityczna
i militarna: J. Wajśjollie - rolnicy. hodowcy. r/cmicślnicy i kupcy: 4. Sudrowie - służący
pozostałym. Po/a systemem klasowym była grupa ..nieezystych" (pariasów), składająca się
z rze/ników. granarl)'. myśliw)'ch. spr/ątac/Y itp. W litcratuw: kasty (ja/h) ezęsto mylone z klasami. w)'odr.,:hnily si.,: w ramach poszczcgólnych warn jako endogamie/ne
grupy tworzące
wspólnot.,: terytorialną zall'odow<\ luhli kultową połączone tradycją genealogiczną.
12 Swi.,:ta nić (określana
takie jako święly sznur) jest zellnętrzną oznaką przejścia obrzędu
inicjacji-- /lflw/(/jw/(/
- najwai.nicjszej ceremonii IV życiu hinduislów (mężczyzn) klas wyższych,
podc/as której d/iecko rod/j si.,: powtórnie (stąd cz~sto spotykana nazwa ..podwójnie urodzonych") i jest pr/.~j1l1ll\\ane do spo!cezności dorosłych. Święta nić noszona jest przez cale życie
IV postaci luinej p.,:t Ii pr/elliesl.Oncj
przel tulów od lewego ramienia do prawego boku (Herrmann i in.. 1')'.12. s. 120).
13 (irupy kast
podzielone na szereg kast (ja/h). a Ie 1_ kolei na podkusty.

s,,

256
za część społeczności Gaddi. Według nich nazwa plemienia obejmuje tylko
Braminów, Radżputów, Khatri, Thakurów i Rathi (Balokhra, 1995, s. 24).
Podczas krótkiego omówienia historii poszczególnych grup kastowych postaram się przedstawić ich obecną pozycję społeczną. W wielu opracowaniach
system kastowy traktowany jest jako tradycyjny porządek społeczny, który
od wieków trwa w niezmienionej formie aż po dzid, dzisiejszy. Jednakże
z biegiem czasu wiele praw kastowych uległo zmianie. Szereg przywilejów,
nakazów i zakazów, które w pewien sposób rozgraniczały ludzi należących
do różnych kast złagodzono bądź zniesiono (w rzeczywistości tylko częściowo)
na mocy konstytucji z 1947 roku. Niegdyś członków poszczególnych kast
można było rozpoznać po ubiorze lub codziennych zajęciach. Obecnie w każdej
z grup znajdują się osoby zarówno o wysokim, jak i niskim statusie majątkowym. W społecznościach, które nadal przestrzegają prawa kastowego naj istotniejszym elementem jest zachowanie czystości rytualnej.
Bramini
Bramini Gaddi, według swojej tradycji, pojawili się na obszarze Brahmaur
za panowania Radży Ajia Varmana w latach 7S0 - sao n.e. (Balokhra, 1995,
s. 24). Fakt ten wpłynął prawdopodobnie na dalsze losy tego władcy. Jego syn
Lakszmi Varman zaraz po osiągnięciu pełnoletności został przysposobiony
do sprawowania rządów i osadzony na książęcym tronie. Po przekazaniu władzy następcy Aija Varman opuścił Brahmaur i udal się na odosobnienie.
U zbiegu rzek Ravi i Budhil spędził resztę życia na adoracji Sziwy. Według
podal1, jako jedyny spośród władców księstwa Gaddich przeszedł po śmierci
do kręgu Istniet'l Najwyższych (Shashi, 1977, s. IS).
Bramini zajmowali, i formalnie zajmują do dzisiaj, najwyższą pozycję
w społeczet'lstwie. W okresie rządów książęcych otrzymywali od władcy ziemię
i byli zwolnieni od danin. Ich pola były uprawiane przez służących najmowanych z niższych kast. Bramini zajmowali się zazwyczaj odprawianiem modłów,
prowadzeniem ceremonii religijnych. Wierzono, iż są obdarzeni ponadnaturalną
mocą. Konsultowano się z nimi przy ustalaniu np. daty zawarcia związku
małżel1skiego, dnia, w którym można wyruszyć w podróż czy rozpocząć budowę domu. Obecnie nadal pełnią istotne funkcje społeczne, lecz nie posiadają
tak wielu praw i przywilejów jak w przeszłości. Biedniejsze rodziny bramiłlskie
uprawiają pola własnymi siłami, bez pomocy służby, wielu z nich zatrudnia się
przy pracach budowlanych górskich szlaków komunikacyjnych, niektórzy
najmują się nawet do służby li bogatszych Radżputów czy Khatri (Shashi, 1977,
s.44).

257

Radżputowie

i Khatri

Według J. M. Balokhra (1995, s. 24) wielu Radżputów to potomkowie
najeźdźców z obszarów nizinnych, lecz trudno jednoznacznie
określić ich pochodzenie. Inne źródła wiążą ich historię z dziejami Braminów z okresu panowania
Radży Ajia Varmana (Ahluwalia,
1993, s. 228). Całkiem odmienny rodowód
mają Khatri, którzy według podarl przybyli do Brahmaur z miasta Lahorel4.
Okresu, w jakim miała miejsce ich wędrówka, nie ustalono do dzisiaj. Podczas
gdy jedni historycy podają daty zawarte w przedziale od VIII do XVI wieku,
inni twierdzą, że migracja Khatri była długim procesem trwającym kilkaset lat
(Balokhra, 1995, s. 24).
Obie wspomniane
grupy łączył rodzaj służby jaką pełnili dla lokalnych
władców. Byli klasą wojowników formujących armię radżów. Podczas wypraw
wojennych,
przed i po przeniesieniu
stolicy księstwa Gaddich z Brahmaur
do Chamby (ok. 920 rok za panowania
Sahila Varmana),
stanowili jedną
z potężniejszych
armii w regionie, opisywaną w kronikach księstw sąsiednich
(Kangra, Kulu)jako Armia Gaddi (Shashi, 1977, s. 44).
Współcześnie
nazwy Radżput i Khatri odnoszą się do tej samej grupy społecznej. Z biegiem czasu zatarte zostały wszystkie elementy rozróżniające
ich
w przeszłości.
Członkowie
rodzin radżpuckich
określają siebie używając zamiennie obu nazw, lecz określenie
Khatri wspominane
jest coraz rzadziej
(Shashi, 1977. s. 44). Ich codziennym
zajęciem jest uprawa ziemi połączona
z hodowlą bydła oraz wypas stad owiec i kóz. Z tej grupy wywodzi się większość pasterzy prowadzących
obecnie półosiadły tryb życia.

Rathi i Thakur
Nie zachowały się żadne źródła opisujące historię tych kast. Można jedynie
domniemywać,
że ich przodkowie należeli w przeszłości do kast omówionych
powyżej, lecz złamali określone
prawa zachowując
jednak status czystości
rytualnej. W przypadku
Rathi przypuszczenia
tego rodzaju potwierdza
ich
nazwa. Termin Rathi pochodzi z pojęcia rakhehi oznaczającego
"poślubianie
wdów,·I'. Ludzie należący do tej kasty starają się nie używać tej nazwy. Częściej określają siebie jako Radżputowie
niższej klasy. Tak też są traktowani
przez Braminów, Radżputów i Khatri. Głównym zajęciem Rathi jest obecnie
uprawa ZiemI.

I~ Obecnie jedno z wi<;kszyeh miast pakistańskiego
stanu Punjab położone około 20 km
od granicy z Indiami.
~I; W iradyeyjnym syslemie kasLOwym wdowa nie mogła być poślubiona ponownie.

258
Sipi, Rehra i inne kasty służących
Spośród wszystkich
kast "nieczystych",
Sipi i Rehra posiadają
wyższy
od pozostałych
status w hierarchii
społecznej.
Kasta Sipi obejmuje
rodziny
kowali, rolników i pasterzy (często najmowanych
przez Radżputów). Uczestniczą jako muzykanci
w ceremoniach
ślubnych
i świętach
kast ,.czystych".
Jakjuż wspomniałem,
mogą odwiedzać świątynie. Mimo tego, iż Sipi i Rehra
znajdują się w grupie "nieczystych",
to ich dotknięcie nic wymaga "zmycia"
poprzez obrzęd oczyszczający.
Mogą pić wodę oraz prać w strumieniach
zarezerwowanych
dla kast "czystych".
Od Braminów otrzymują błogosławicllstwo
podczas ślubu. Lecz tak jak pozostałe kasty służących nic mają prawa wstępu
do domostw klasy Braminów
i Radżputów
oraz nie mogą z nimi spożywać
posiłków. Nawet gdy jako muzykanci są zapraszani na uroczystości, organizuje
się dla nich osobne miejsce na podwórzu przed domostwem
(Shashi. 1977,

s.46).
Po wstępnym omówieniu systemu kastowego w powyższym zarysie historycznym należy opisać równie istotną w kulturze Gaddich strukturę grup pokrewiellstwa.
W większości
,.plemion"
stanu Himachał
Pradesh nadal powszechnie
spotykany jest tradycyjny
model rodziny rozszcrzonej
(wielkiej)
jako podstawowej
jednostki
organizacji
społecznej.
Lecz obecnie u Gaddich
coraz większego
znaczenia
zaczynają
nabierać
rodziny
nuklearne
(małe)
(Shashi, 1977, s. 27)16.
Pomimo zmian w organizacji rodzin wciąż zachowywany
jest ich charakter
patriarchalny
i patrylinearny.
W podejmowaniu
decyzji dotyczących
przebicgu
prac, planowania
zajęć, wydatków itp .• ostatnie słowo należy do naj starszego
mężczyzny
w rodzinie rozszerzonej.
Podczas jego nieobecności
(sezonowy
wypas) lub śmierci prawo to przypada naj starszemu synowi. Lineaż określany
17
jest przez Gaddich terminem Khandw1 (patrz rycina 1). W przeszłości często
się zdarzało,
iż Khandan dzielił się na mniejsze jednostki
zwane Khind.
Od momentu podziału lineażu (np. w wyniku międzyrodzinnych
waśni). rodziny należące do danego Khind przyjmowały
nazwisko bąd:l. imię przodka. który
odłączył się od Khandanu. Po rozlamie. członkowie
obu części lincażu nadal
zachowywali
świadomość
przynależności
do określonego
Khandal1lf oraz
x
kultywowali
tradycje wspólnego przodka. Każdy Khind
składa się z pewnej
liczby rodzin rozszerzonych
nazywanych
Tal. Jeżeli żyjący członkowie danej
16 Już. na początku
lat 70 .. w trakcie badaJ] tcrenowych pr/qml\\ad/Onych
pr/cz S. S. Shashi·ego. na 300 objętych badaniami rod/in 249 stanowily rodziny nuklearne (tj. X3(~/()).
17 Język Gaddich jest dialektem powszechnćgo
w Ilimaehal Pradesh ję/.yka Iwhari.
który należy do północnej grupy (Zachodnie Pahari) int!oeuropejskićj rodziny ję;yko\\ć.i.
18 .leżeli \II przeszłości lineażu nic było wewnętrznego
rozłamu lo lakże A"//(/I/(Iall

259
rodziny nie zamicszkują
w jednym gospodarstwie,
wówczas
Tal składa się
ze wszystkich
blisko ze sobą spokrewnionych
rodzin nuklearnych
(Bhasin,
1988, s. 121). Zatem To/ spełnia istotną rolę w integracji i podtrzymywaniu
więzi mi~dzy rodzinami podstawowymi.
Organizacja
społeczna jest u Gaddich
ściśle powiązana 7. systemem kastowym. Przykładem może być Shariki, termin
określający ród złożony z kilku lineaży (Khandon). Shariki obejmuje wszystkich ludzi z osady należących do tej samej kasty (Bhasin, 1988, s. 121). Rody
zaś wchodzą w skład nadrzędnego
szczebla organizacji
społecznej jakim jest
Golra. W terminologii antropologicznej
można ją określić mianem fratrii.
Rody (Shllriki równe kastom z danej osady) są zazwyczaj egzogamiczne,
podczas gdy w ramach (jolly przestrzega się zasady endogamii (Shashi, ł 977,
s. 36). Odpowiada to endogamicznemu
charakterowi
poszczególnych
kast.
Tradycyjny strój. jaki Gaddi noszą po dziell dzisiejszy, pozwala na ich łatwą
identył1kację. Mężczyźni wkładają bawełnianą koszulę (kurIa), na którą narzucają luźny plaszcz (cho/a) sięgający poniżej kolan, wykonany z wełnianego
samodzialu.
Luźnc. do kolan, wełniane spodnie (slItthan), w dolnej części
ciasno opasują łydki i kostki. Lecz Gaddi, szczególnie poza okresem zimowym,
wolą chodzić bez spodni. Wówczas ich nogi są osłonięte przez stosunkowo
długie poly płaszcza cho/a. Charakterystyczny
jest sposób wkładania
tego
okrycia wierzchniego.
Płaszcz posiada szeroki kołnierz przechodzący
w duże
klapy. Przewiązywany
jcst w pasie długą liną (dora) z owczej wełny, w taki
sposób, aby na wysokości klatki piersiowej było dużo wolnej przestrzeni między ciałem a klapami płaszcza. Wolne miejsce wykorzystywane
jest przez
pasterzy do noszenia naczyń, pożywienia,
a także dzieci i nowo narodzonych
jagniąt (Shashi, 1977, s. 157).
Najważniejszym
elementem
ubioru Gaddich jest wspomniana
dora (lina
z owczej wełny). Jest ona noszona zarówno przez mężczyzn,
kobiety, jak
i dzicci. Zwoje tej mocno splecionej liny podtrzymują
płaszcz chola na wysokości pasa. Imponująca jest jej długość, różna w zależności od płci i wieku jej
właściciela.
Dora dorosłego mężczyzny może osiągać długość do około 60
metrów. Noszona przez kobiety dochodzi do 50 metrów, natomiast
dzieci
opasują się liną o długości od 10 do 25 metrów (Balokhra,
1995, s. 29). Łatwo
sobie wyobrazić
wielkość tego wełnianego
"pasa", który u mężczyzn waży
około 2 do 2,5 kilograma. Dora jest wykorzystywana
w wielu sytuacjach.
Z jej pomocą przenosi się ładunki i bagaże, w razie potrzeby służy do związania kilku sztuk owiec i kózl'), zatyka się za nią niezbędne podczas podróży
przedmioty (np. sierp, fajkę wodną, zapałki, pieniądze
itp.), w czasie wypol" Gdy podczas
soono\\ ych przepo;dów stad pasterze nic mają do dyspozycji koszarów
ahy zapo;d/.ić z\\'icrzo;ta na noc. kozy i owce wiązanc sq razem za pomocą liny. Taka konieczność
powstaje także w trakcie wo;dró\\ki po niehezpiecznyeh stokach górskich.

260

GOTRA

- obejmuje rody należące
do jednej kasty

(FRATRIA)

SHARI KI

~SHARIKI
(RÓD)
obejmujqcy członków lineaży
określonej kasty zjednej osady

(RÓD)

Khandan

Khandan

(LINEAŻ)

(LlNEAŻ)

Khind

Khind

/\

Tol

Tol

To)

Tol
Tol

° i

00

O

Tol

00

Rodziny nuklearne

Rodziny rozszerzone
Ryc. I. Struktura

~

.~OOO

grup pokrcwicIlslwa

picmienia

(iaudi

261
czynku jest używana jako poduszka. Dora ma także znaczenie religijne. Gaddi
wierzą, że jest ona symbolem Sziwy (Shiva-ri Seli) i nosząc ją w imię boga
zapewniają sobie zdrowie oraz łaskę pozostałych bóstw (Shashi, 1977, s. 158).
Kobiety noszą rodzaj bawełnianej
sukmany (Iua/1chari) szytej na wzór męskiej cho/a, z tą różnicą, że sięga do kostek. Jako okrycie wierzchnie
przywdziewają weln iany płaszcz cho/a i przewiązują
go wełan ianą Iiną (dora).
Żellskim nakryciem glowy jest chach'u (lub chadaru) będący luźno narzuconym, długim na 2 metry pasem bawełnianej tkaniny (Balokhra, 1995, s. 29).
Tradycyjne obuwie Gaddich było wykonywane
w całości ze skóry owczej
(ju/a), bądź skórzana podeszwa łączona była z wierzchem uplecionym z koziej
sierści (jare/u\"). Drugi typ obuwia noszony był zazwyczaj w czasie wędrówek
po ośnieżonych
zboczach (Shashi, 1977, s. 159). Obecnie skórzane, gumowe
i plastikowe buty sprowadzane z nizin wypierają wzory tradycyjne.

Pasterstwo w kulturze Gaddich
Ze względu na brak źródeł historycznych
trudno dokładnie
podać okres,
od którego pasterstwo
stało się domeną Gaddich oraz jaki to miało wpływ
na tryb ich życia. Można jedynie przypuszczać,
iż w czasach rządów radżów
oraz w okrcsie angielskiego
kolonializmu
system kastowy regulował
życie
społeczne w większej micrze niż obecnie. Niegdyś Bramini i Radżputowie
najmowal i do wypasu swoich stad pasterzy z n iższych kast "czystych"
i kast
służących. Obccnie wypasem zwierząt zajmują się członkowie wszystkich kast,
lecz coraz większe utrudnienia,
z jakimi spotykają się pasterze podczas sezonowych wędrówek sprawiają,
iż muszą się najmować do niskopłatnych
prac
organ izowanych przez stanową adm in istrację.
Przed omówieniem
praw własności Gaddich warto wspomnieć o tradycyjnym systcmie opIat za dzierżawę ziemi nazywanym Bachh Dasri/. Wszystkie
pola i lasy księstwa (radżostwa) Brahmaur należały do radży. Rolnicy i pasterze
byli tylko jej użytkownikami.
Bachh Dasri/ nakładany był na wszystkich Gaddich bcz względu na to czy ich rodziny zamieszkiwały
teren Brahmaur od kilku
pokolell, czy też byli nowymi osadnikami.
Podatek pobierany był w postaci
zbol.a, ghcc, miodu, welny, przędzy oraz utkanego samodziału.
Zapłaty wełną
i przędzą wymagano nawet od rolników nie mających zwierząt (Bhasin, 1988,
s. 88). Sytuacja taka zmuszała
ich do prowadzenia
wymiany
barterowej
z pasterzami.
Rolnikom
regularnie
płacącym
Bachh Dasri/ radża nadawał
prawa dziedziczne do użytkowania ziemi o określonej powierzchni.
Takie same
prawa przyznawal
pasterzom,
którzy podejmowali
się wypasu stad władcy.
W dowód uznania
opiekunowie
zwierząt
otrzymywali
dziedziczne
prawo
wypasu na wybranym obszarze. W roku 189 ł, kiedy wysokość pobieranego
podatku została ustalona przez władze kolonialne,
Bachh DC/sri/ mogli także
pobierać drobni właścicicle ziemscy, którzy wcześniej uzyskali prawa od radży.

262
Niedługo potem (źródła nie podają dokładnej daty) podatki tego rodzaju zostały
zniesione całkowicie (Bhasin, 1988, s. 89). Obecnie gospodarze zobowiązani są
do uiszczania opłat sezonowych,
ustalanych przez rząd stanowy.
Prawem własności Gaddich objęte są zagrody (budynki mieszkalne i gospodarcze), ziemia uprawna, zwierzęta hodowlane i pastwiska. W wypasie zwierząt
bierze udział tylko męska część rodzin/O.
Pozostałe osoby (najczęściej
osoby
starsze, kobiety i dzieci) pozostają w domostwach
zamieszkałych
przez wielką
rodzinę. Tradycyjnie
była to dwupiętrowa.
szeroko frontowa chata z wyżką~'
oraz małym podwórzem. Jako materiał budowlany wykorzystywano
drewniane
bale, z których stawiano konstrukcję
szkieletową
budynku wypełnianą kamieniami uszczelnianymi
gliną bądź mieszanką gliny, nawozu i słomy. 00 dzisiaj
można spotkać także chaty o kamiennej
konstrukcji
ścian uszczelnionych
na sposób podany powyżej. Pomieszczenia
\V parterowej
czyści domu służą
jako składy drewna opałowego oraz spełniają funkcję obór dla zwierząt. Izby
na dwóch piętrach są pomieszczeniami
mieszkalnymi.
Wyżki znajdujące
się
na pierwszym i drugim piętrze stanowią miejsce, w którym wykonuje si<; większość prac domowych, ponieważ izby zazwyczaj nie mają okien. W przeszłości
teren zajęty pod budowę chaty należał do radży, lecz nie wi,vało się to z uiszczaniem
wysokich
podatków.
Władca pobierał symboliczną
opłatę roczną
o wał10ści jednej rupii. Obecnie właściciele domów zobowiązani
s'\ do zapłaty
podatku na poczet miejscowego pOJ7czayalu (Bhasin. 1988, s. 90).
Opłaty związane z użytkowaniem
ziemi i pastwisk w znacznej mierze zależą
od charakteru ich własności.
Z i e m i a u p r a w n a. Po uzyskaniu przez Indie niepodległości,
ziemia została rozdzielona między rolników według Księgi Nadania (Palla) pochodzącej
z okresu rządów książęcych.
Były w niej wyszczególnione
tereny uprawne,
nazwiska rodzin mających dziedziczne prawa, opłaty itp.n .
N i e u ż y t k i i P r z y I e g ł e d o w s i p a s t w i s k a (j li h ) . Ten typ
ziemi miał charakter
własności
wspólnotowej
mieszkailców
danej osady.
Nie był wymieniany w dowodzie nadania Palla, ale podlegał odrębnemu prawu
użytkowania
zwanenul
Bar/aJ/. Zgodnie
z jego regulami gospodarze
mogli
wypasać owce, kozy i bydło, ścinać na paszę trawę i liście pewnych gatunków
drzew, zbierać i obłamywać
suche drewno na opal, obcinać sosnowe lub cedrowe gałęzie z przeznaczeniem
na pochodnie, gromadzić suche i obalone pnie
20 Ubogie rodziny pasterzy. najmujących
sit; do wypasu cudzych stad. prowadZi\ koczowniczy
tryb życia przenosząc sil,: na sezonowe pastwiska wraz 7. calą rodziną i dobytkiem. Jednakże
stanowią bardzo małą grupt; IV społeczności Gaddich.
21 PrzykladO\\'c wymiary jednej z chat: dług. 10 m. SIeI'. 8 m. "ys. 6 Ill. Ohccnie sl,mia się
curaz większe budynki o nieco odmiennej konstrukcji.
22 Podczas badań nic mogkm ustalić aktualnych opiat za użytkowanie poszczególnych
typów
ziemi.

263
drzew, ścinać drzewa podrzędnych
gatunków na uroczystości
ślubne i pogrzebowe. Po uzyskaniu pisemnej zgody z wyższych urzędów przysługiwała
dodatkowo pewna ilość drewna z przeznaczeniem
na cele budowlane.
Rolnikom
nie zezwalano ścinać zdrowych drzew nawet na obszarze ich ziemi uprawnej
(Bhasin, 1988, s. 89).
P o 1a n y (g h a I i). Wszystkie przyległe do wsi polany stanowiły własność wspólnoty wiejskiej. Każdemu należącemu
do niej gospodarzowi
przysługiwała część polany o określonej
powierzchni,
przyznawana
podczas spotkall wszystkich czlonków.
Poprzez otrzymanie
praw do użytkowania
części
wspólnotowego
terenu nabierał on charakteru własności prywatnej. Obszar ten
był źródłem produkcji siana, którego zapasy gromadzono
na okres zimowy jako
paszę dla zwierząt. Mimo tego, iż rolnicy otrzymywali
stałe prawo do parceli
ghali, za jej użytkowanie
nie płacili podatków. Przyległe do wsi polany były
i są nadal przez wladze lokalne traktowane jako nieużytki.
Z i e m i a k s i ą ż ę c a. W okolicach osad znajdowały się także tereny książęce (radży), które nie były objęte prawem własności tamtejszych
mieszkatlców. Ziemie tego rodzaju były wolne od jakichkolwiek
opłat i mogły być
użytkowane
przez wszystkich
mieszkatlców
księstwa Brahmaur.
Tradycyjnie
były to obszary pastwiskowe
(Bhasin,
1988, s. 90). Obecnie tereny książęce
są własnością
rządu stanowego,
który wydaje oficjalne
zezwolenia
na ich
użytkovvan ic.
T rak a r i K (/ f o h ar. Oprócz pastwisk znajdujących
się w pobl iżu osad,
zamożniejsi
gospodarze
posiadali tereny gospodarcze
i zagrody w znacznej
odległości od miejsca ich zamieszkania.
"Dodatkowe"
pola i budynki były
określane mianem kafohar. Obszar pastwiskowy okalający katohar nazywał się
frakar. Ze względu na znaczną odległość i niejednokrotnie
bardzo trudną drogę,
którą trzeba było przepędzać zwierzęta, na pastwiskach
larkar wypasano
wyłącznie stada owiec i kóz. Wiele rodzin Gaddich zamieszkujących
tehsil Brahmaur w dystrykcie Chamba do dzisiaj posiada pastwiska i pola uprawne znajdujące się w granicach dystryktu Kangra położonego około 1000 metrów niżej.
Dzięki temu latem mogą zbierać plony w Brahmaur, zimą natomiast uprawiać
pola kafohar (Bahadur, 1978, s. ł 6).
r a s t Vi i s k a \V y S o k o gór s k i e (d h ar). Pastwiska te wykorzystywane są wyłącznic w sczonie letnim do wypasu owiec i kóz. Wszystkie obszary
położonc w wysokich górach znajdują się pod kontrolą Wydziału Leśnictwa,
w którym (po oplacen iu podatku wypasowego)
można otrzymać pozwolenie
na sezonowy wypas zwierząt (Shashi,
1977. s. 115). Swobodne
korzystanie
z wyżej wymienionych
terenów uzależnione
było od opłacenia
stosownych
podatków, którc były nakładane na pasterzy zarówno w przeszłości, jak i dzisiaj. W latach 1863-1864 radża Sri Singh wprowadził
aukcyjny system przyznawania praw wypasu na określonych obszarach (Bhasin, 1988, s. 91). Pasterze Iicytowal i ccnl; za prawo do całorocznego
korzystania
z poszczególnych

264
hal23. W pozwoleniu dokładnie wyznaczano trakty, którymi mogły być przepędzane stada zwierząt z miejsca zamieszkania
gospodarza na pastwisko. Dzięki
temu ograniczano
niekontrolowane
spasanie
obszarów
leśnych.
Według
V. Saberwala (1996, s. 7) wydzielone hale wraz z prowadzącymi
do nich traktami przeznaczone
były na wypas około 1000 - l 200 zwierząt. Lecz rzadko
się zdarzało, aby jeden właściciel
posiadał tak liczne stado. Rodzina miała
zwykle około 300 - 400 owiec i kóz. Dlatego, aby zrekompensować
sobie część
zapłaty za prawa wypasowe,
gospodarze
podnajmowali
nie wykorzystywane
partie pastwisk innym pasterzom (Saberwal,
1996, s. 8).
Pastwiska
były podzielone
na dwie kategorie: zimowe (han - położone
w niższych partiach księstwa) oraz letnie (dhar - pastwiska wysokogórskie).
Najbardziej
powszechnymi
formami wypasu były transhumancje:
zstępująca
i wahadłowa.
W związku z niewielką ilością pastwisk han na obszarze księstwa, pasterze częstokroć
wędrowali
na odległe tereny obecnie
położone
w granicach stanów Pendżab czy Uttar Pradesh. Od polowy XIX wieku gospodarka pasterska
Gaddich
była stopniowo
ograniczana
przez kolonizatorów
brytyjskich. Ze względu na wzrastające zapotrzebowanie
na drewno Brytyjczycy zdecydowali
się na wprowadzenie
szeregu obostrzeó dotyczących
użytkowania obszarów
leśnych. Aby ograniczyć
wypas zwierząt w lasach Wydział
Leśnictwa wymagał od Gaddich zapłaty trzech podatków w ciągu roku. Poza
tym, w trakcie sezonowych przepędów stad, pasterze byli zobowiązani do przebycia minimum pięciu kilometrów dziennie, aby nie doprowadzić
do spasania
terenów położonych
na ich szlaku. Oprócz powyższych
ograniczeó
Gaddi
nie zostali zwolnieni z opłat ustalonych
wcześniej przez radżę. Tym samym
pasterze
zostali zmuszeni
do respektowania
obu systemów
podatkowych.
Gospodarze
byli szczególnie
zniechęcani
do hodowli kóz, które ze względu
na mniejsze jakościowo
wymagania
paszowe mogły być wypasane w lasach
(Saberwal, 1996, s. 8).
Przechodząc przez granice poszczególnych
księstw (radżostw) pasterze winni byli płacić "podatek graniczny"
(rahdari). Niegdyś była to forma zapłaty
symbolicznej,
mającej
raczej status religijny
niż finansowe
zobowiązanie
wobec radży. Granice przekraczano
na wysoko położonych przełęczach.
Pasterze w dziękczynnym
geście za pomyślne przebycie niebezpiecznych,
górskich
szlaków składali bogom w ofierze kilka zwierząt. Zwyczaj ten praktykowany
jest do chwili obecnej na obszarach
wysokogórskich
(Bhasin,
1988, s. 92).
Po reformie administracyjnej
w 1971 roku, kiedy na mapie Indii Himachal
Pradesh zaistniał jako odrębny stan, rahdari jest opłacany przez pasterzy podc3 Stosuj.; l~rll1in używany pr7~Z górali podhalańskich,
wadzone.i przez pasterzy Gaddi hyły prawa do wypasu
nie zawsze położonych w lej samej dolinie.

poniewai.
na kilku

przedmiotem
pastwiskach

licytacji projednoczcśnie.

265
czas przekraczania jego granic. W roku J 997 pobierany przez Wydział Leśnictwa podatek wynosił 50 pajs(/~ zajedno zwierzę na cały sezon.
Zwierzęta hodowane w wiejskich zagrodach (najczęściej krowy, byki, konie,
osły i muły), których nie łączono ze stadami owiec i kóz pędzonych na sezonowe pastwiska, nazywane były terminem ghareri. Ich właściciel musiał płacić
dodatkowy podatek przedstawicielowi radży (Bhasin, 1988, s. 91). Dzisiaj
opłata za ghareri włączona jest w stały podatek za ziemię, na której wybudowana została chata i budynki gospodarcze.
Podstawową jednostką produkcyjną u Gaddich jest rodzina rozszerzona25.
Nie ma w nich wyraźnie zarysowanego podziału prac domowych i gospodarczych w zależności od płci i wieku. Członkowie rodziny pomagają sobie nawzajem w codziennych czynnościach. Można jednak wyodrębnić pewne grupy
zajęć, zwykle wykonywanych przez poszczególne osoby. Mężczyźni zajmują
się zazwyczaj wypasem stad owiec i kóz, przędzeniem wełny, tkaniem, wyplataniem lin i narzut z koziej sierści oraz pracami polowymi (siew, orka, bronowanie, zbiory plonów itp.), gdy nie uczestniczą w wypasie sezonowym. Kobiety, które biorą udział w przepędach stad, pomagają w pilnowaniu zwierząt
oraz przygotowują posiłki. Pozostając w domostwie wykonują większość prac
w obejściu gospodarskim, gotują pożywienie, opiekują się bydłem oraz pomagają w pracach polowych. W zajęciach domowych i lżejszych czynnościach
przy uprawie pól kobietom towarzyszą dzieci. Osoby starsze podejmują się
obróbki owczego runa i koziej sierści oraz asystują na roli, a także wykonują
codzienne zajęcia domowe (posiłki, drobne naprawy itp.).
Większość rodzin Gaddich posiada choćby małe stado owiec i kóz. Według
V. Bhasin (1988, s. 157) w przeszłości pasterstwo było ich tradycyjnym zajęciem, a wielkość stad świadczyła o statusie majątkowym właściciela. Stada
owiec i kóz do dzisiaj określa się terminem dhan, który w języku pahari oznacza "bogactwo" (Shashi, 1977, s. 115).
Niemal każdy mężczyzna z plemienia Gaddi doświadcza w ciągu swego życia pracy przy wypasie zwierząt. Liczba pasterzy opiekujących się zwierzętami
zależy od wielkości stada. Okolo 400 do I 500 owiec i kóz tworzy stado nazywane khandah (Shashi, 1977, s. 114). Na podstawie wywiadów przeprowadzonych podczas badar'] ,.Toward Asia" można stwierdzić, iż pięcioosobowa grupa
pasterzy wystarcza do opieki nad stadem obejmującym około 500 sztuk zwie-

e4 Podstawow,! j.:dnostka mont:tanH\ w Indiach jt:st rupia indyjska (1 rupia = 100 pajsa).
Wczcśniej rupia dzieliła si~ na 16 anna. Prza długi czas po uzyskaniu przez Indie niepodległości
na targowiskach pol!allano c.::ny wannach. Iccz współcześnie monety o tym nominale nie funkcjonuj,) \\ obiegu picni~;f.nym.
e; Pomimo proc.:ntollcj prz.:wagi rodzin nuklearnych (patr/. ..Organizacja społeczna"). wiele
ząi~ć gospol!arClych lIykony\\'anych jest w ramach rodzin rozszerzonych (tof).

266
rząt. W zachowaniu bezpieczel1stwa takiej liczby owiec i kóz pomaga około
5 do 8 psów pasterskich. Jednakże powyższe proporcje (l pasterz + I pies / 100
sztuk zwierząt) nie stanowią reguły w przypadku stad większych. Przykładowo,
I 200 owiec i kóz jest zazwyczaj pilnowane przez 7 lub 8 pasterzy i 8 do 1a
psów.
Właściciele około 20 do 100 sztuk owiec i k.óz zazwyczaj nie uczestniczą
w wypasie sezonowym. Powierzają wówczas zwierzęta posiadaczom dużych
stad (około 150 do 300 sztuk). Są to najczęściej zaufane osoby należące do tego
samego lineażu (Shashi, 1977, s. 159). W przypadku, gdy z kręgu rodziny
rozszerzonej, posiadającej duże stado (khandah), nie można zebrać odpowiednio licznej grupy pasterzy, najmuje się dodatkowych pomocników zwanych
puhal (wynajęty pasterz). Często stosowaną praktyką jest także łączenie małych
stad kilku rodzin w większe (około 400 do 500 sztuk). Daje to możliwość
stworzenia grupy pasterzy, w której skład wchodzą sami właściciele zwierząt.
Rozwiązanie takie, szczególnie w okresie letniego nasilenia zajęć rolnych,
pozwala pozostałym w gospodarstwie mężczyznom na prace przy zbiorach
plonów oraz przygotowaniu pól pod kolejne uprawy.
Gospodarka wypasowa Gaddich opiera się głównie o owce rasy Gaddi oraz
kozy rasy Gaddi26. Liczba zwierząt przez nich hodowana obejmuje 41,9%
owiec i 63,3% pogłowia kóz z obszaru pasa plemiennego (patrz tab. 2). Do tej
pory nie przeprowadzono dokładnych badal1 naukowych nad wydajnością obu
ras. Natomiast dane uzyskiwane od hodowców różnią się do tego stopnia,
że nie sposób opisać walorów hodowlanych tych zwierząt.
Tabela 2. Pogłowie O\\'iec i kóz na obszarze plemiennym Ciaddich
. zWIerząt
.
W sezonowo wypasanyc ł1 stat Ił'
ac l
oraz roporc.le
Proporcje owiec i
Pogłowie
Pogłowie na obszaPogłowie na obszakóz w wypasanych
rze pasa plemienrze zamieszkałym
w stanie
neQo
przez Gaddich
stadach [%J
Himachal

Owce

1 090328

183583

76963

49,0

Kozy

1 058868

98484

61 402

50,027

'Na podstawIe danych z pracy R. Slllgh'a (1992).

26 Termin Gaddi określający
rast,: owiec i kóz jest tradycyjm\ nazwą zwierząt wypasanych
przez pasterzy Gaddi. Obecnie w publikacjach naukowych autorzy starają siC;zamienić nazwc; kóz
Gaddi na nieprecyzyjny termin koza himalajska (Negi. 1988. s. 24).
27 Mimo tego. że pogłowie kóz na obszarzc plemiennym Gaddich jest niższe od owczego. stanowią one okolo p%wę wypasanych sezonowo stad. Powodem jest większa odporność kóz
na trudne warunki otoczenia. Kozy mogą rodzić mlode nawet \\ trakcie przcpc;du siad. Dlatego
przez ealy rok mogą uczestniczyć w wypasie. podczas gdy owce na okres porodu i odchowania
jagniąt pozostają w zagrodach gospodarskich.

267
Roczny cykl pasterski oraz rozkład prac polowych Gaddi uzależniają od warunków klimatycznych
w poszczególnych
sezonach. Zimowe opady śniegu oraz
niskie temperatury zmuszają pasterzy do prowadzenia
transhumancyjnej
formy
wypasu. Umożliwia to zwierzętom ciągły dostęp do świeżej paszy.
Całoroczny rozkład zajęć pasterzy można podzielić na sześć omówionych
poniżej okresów.
p o ł o w a p a ź d z i e r n i k a d o k o J1c a I i s t o p a d a (początek zimy)
Początek m igracj i stad na obszary
pastwiskowe
położone
w dolinach
(transhumancja
zstępująca).
Jeżeli ro~
"'
dzina posiada ziemie uprawne i pa~
stwiska po południowej
stronieł3llcucha Dhauladhar
(w dolinie Kangra)
zwierzęta przegania się na pola. Przez kilkanaście dni wypasane są na pastwiskach i koszarowane
w nocy na obszarze pól. Jest to często spotykana forma
naturalnego nawożenia terenów uprawnych.
Przełom
listopad/grudzieJ1
do kOl1ca
lutego
(sezon zimowy)
Stada przepędzane
są na pastwiska
położone na obszarze niskich łal1cuchów górskich
(Shiwalik,
Shimla).
Właściciel
stada musi dysponować
otrzymanym
z Wydziału
Leśn ictwa
pozwoleniem
na wypas
sezonowy.
Zwierzęta pozostają tu przez okres około 3 miesięcy. Na przełomie
łutego
i marca rozpoczyna się wędrówka powrotna do Brahmaur.
Początek
marca
do połowy
kwietnia
(okres wiosenny)
Pasterze docierają
do pól położonych po południowej
stronie Dhauladhar. Podobnie jak w czasie zimowego
przepędu
zwierząt
pozostają
przez
Kangra
okolo 2 tygodnie, nawożąc pola świeżo
zaorane po zbiorach. W marcu dokonuje się strzyżenia owiec i kóz.

. ...

Przełom
kwieciel1
/ maj
do połowy
czerwca
(sezon letni)
Stada powracają
do stałych osad właściciel i. Zwierzęta
są wypasane
na przyległych do wsi pastwiskach
(wypas dzienny). W nocy koszarowane
są
na polach uprawnych
(nawożenie).
W ciągu dnia owce i kozy prowadzi
się na położone w górach pastwiska,
lecz znajdujące
się na tyle blisko,
aby na noc zwierzęta
powróciły

268
lipca odbywa się drugie w roku strzyżenie
do osady. Na przełomie czerwca
owiec i kóz.
Przełom
czerwiec/lipiec
do pierwszych
dni września
(lato)
Pasterze przepędzają stada owiec
i kóz na pastwiska wysokogórskie dhar
(transhumancja
wstępująca).
Zwierzęta wypasane są na obszarze
dystryktu Lahaul i Sp iti (Dorje, 1974,
s. I) oraz w wyższych partiach dystryktu Chamba.
P o ł o w a w r z e ś n i a d o p o ł o w y p a ź d z i e r n i k a (sezon jesienny)
Powrót pasterzy i zwierząt z pastwisk dhar do stałych osad właścicieli.
Przez okres około miesiąca owce i
kozy wypasane są na pastwiskach
przyległych do wsi. W tym okresie
mężczyźni, pozostający przez większą
część roku poza gospodarstwem, pomagają w pracach polowych (nawożenie pól przez zwierzęta, orka i przygotowania pod siew jęczmienia) i gromadzeniu zimowych zapasów siana28 z okolicznych polan (ghali). Pod koniec
września odbywa się trzecie strzyżenie owiec i kóz. W połowie października,
wraz z pierwszymi opadami deszczu i śniegu, pasterze ponownie rozpoczynają
cały roczny cykl transhumancją zstępującą.
W rzeczywistości stada odbywają wędrówki, które można zakwalifikować
jako transhumancję wahadłową. Przez cały rok wypasane są poza miejscem
zamieszkania właścicieli. Podczas wędrówki z pastwisk zimowych (pogórze
himalajskie) na letnie - wysokogórskie (i z powrotem) zwierzęta zatrzymują się
tylko na krótki okres czasu w osadzie, gdzie wykorzystywane są do nawożenia
pól.
Główne miejsca będące celem wędrówek pasterzy oraz prowadzące do nich
szlaki zostały oznaczone na rycinie 2. Większość Gaddich posiadających duże
stada zwierząt wykupuje prawa wypasowe do terenów położonych w granicach
stanu Himachal Pradesh. Wraz z wynajętymi pasterzami prowadzą owce i kozy
na tereny wypasowe w dystryktach Una, Bilaspur, Sirmaur (w Himachal Pradesh) oraz Gurdaspur (Pendżab) i Dehra Dun (Uttar Pradesh) (Singh, 1992,
s. 105). Dotarcie do najdalej położonych pastwisk w stanie Uttar Pradesh
zajmuje pasterzom około 4-5 tygodni. Dziennie mogą pokonać odcinek około
28 Zapasy siana gromadzone na okres zimowy wykorzystywane
są do karmienia krów pozostąjących w zagrodzie przez cały rok oraz owiec (maciorek), które po narodzinach jagniąt
nic uczestniczą w sezonowym wypasie.

269

Uttar
Pradesh
Legenda:
_ •._ •._._._.
------

Granice państwowe
Granice stanowe
Granice dystryktów

, ..~~. Obszar "plemienny"
~

SKALA

o

20
!

"

20

40 km

• I

Szlaki sezonowych wędrówek Gaddich

Ryc. 2. Szlaki sczonowych przcp<;:dów stad owicc i kóz nąjczęściej wykorzystywane
pastcrzy z plemicnia Gaddi (map<;:opracowano na podstawie Singh. 1992. s. 106)

przez

12-17 kilometrów w zależności od ukształtowania terenu, po którym się poruszają. Przebycie takiego dystansu trwa niemal cały dziell. Co trzy, cztery dni
pasterze zatrzymują się na całodzienny odpoczynek lub pokonują znacznie
krótszą drogę (do 5 kilometrów). Obecnie Gaddi napotykają na coraz większe
trudności związane z uzyskaniem pozwolenia na wypas poza granicami stanu.
Dodatkowym utrudnieniem jest konieczność opłacenia podatku granicznego,
który zwiększa koszty wypasu.

270
Właściciele
mniejszych
stad w okresie
zimowym
prowadzą
zwierzęta
na niedaleko
położone
pastwiska
w niższych
partiach dystryktów
Chamba
i Kangra.
Zwierzęta pasą się dziennie około 7 do 8 godzin. Trasy wypasu dziennego
oraz szlaki migracyjne muszą być planowane w taki sposób aby przynajmniej
dwukrotnie w ciągu dnia stado mogło być pojone. Podczas pobytu na pastwiskach zimowych pasterze powinni zapewnić zwierzętom dost9P do soli, która
uzupełnia w ich organizmie braki jodu, mikroelementów
oraz soli mineralnych
(Singh, )992, s. 107). Sól podawana jest zwierzętom
w postaci dużych brył
nabywanych na lokalnych targowiskach.
Aby utrzymać zwierzęta w lepszej kondycji, ogranicza się im dostęp do wodopoju przez 2-3 dni po podaniu soli. Pasterze twierdzą, iż owce i kozy jedzą
wówczas więcej zielonej paszy i ziół, co poprawia ich zdrowie. Na pastwiskach
wysokogórskich
zwierzęta często wylizują skały zawierające sól kamienną oraz
wapno. Dodatkowa porcja soli jest im podawana raz w tygodniu (Singh, 1992,
s. 108).
Pasterze (puhal) wynajęci
do pomocy w wypasie zwierząt są opłacani
w różny sposób. Tradycyjnie,
za sezon wypasowy
właściciel
zapewniał
im
darmowe wyżywienie
(ok. l kg kukurydzy na dziel1, sól i warzywa), owcze
i kozie mleko w dowolnej ilości, odzież (para obuwia, plaszcz - dmla , wełniany koc), dwie owce lub kozy na każde sto sztuk znajdujące
się pod opieką
puhala, wynagrodzenie
pieniężne w wysokości 4 rupii indyjskich miesięcznie
(Bhasin,
) 988, s. 162). Obecnie wynajmowani
pasterze rezygnują z wielu
powyższych
świadczet1.
Preferują
zapłatę w postaci zwierząt
i pieniędzy.
Po około 3-4 latach stają się posiadaczami
niewielkiego
własnego stada2'!, które
mogą wypasać razem ze zwierzętami
obcymi. Tym samym nabywają praktyki
i podnosi się ich status w zawodzie, ponieważ zostają mahlundi (przywódcą
grupy pasterzy, bacą) i mogą samodzielnie
organizować
wypas zwierząt powierzonych im przez kilka rodzin.
Produkty pasterskie, takie jak wełna, kozia sierść, mleko kozic, baranina,
koźlina, skóry i nawóz, Gaddi wykorzystują
na własne potrzeby oraz do sprzedaży na lokalnych rynkach. W warunkach górskich jednym z bardziej istotnych
produktów w życiu górali jest owcza wełna. W przeszłości Gaddi wykonywali
z niej odzież dla całej rodziny oraz różnego rodzaju koce i narzuty. Współcześnie wełna służy jako podstawowy
surowiec do tkania materiału, z którego
szyte są płaszcze - chola i koce. Runo ciemnego koloru (brązowe, czarne)

29 Na przykład. jeżeli co roku pasterz otrzymuje IV ramach I.aplaty dwie s/luki owiec łub kóz.
to po 6 latach przy małej śmiertelności młodych może mieć około 120 zwierz'lt (n)fpoczynając
od stanu zerowego).

271
wykorzystywanc jest przez Gaddich do wyplatania liny - dora wcześniej opisanego elemcntu ubioru.
Wełna pozyskiwana jest w trakcie strzyży dokonywanej trzy razy w roku
(marzec, czerwiec, wrzesiellio. Do dzisiaj strzyżenie odbywa się za pomocą
ręcznych no:i.yc zwanych kat. Do tej czynności zatrudniani są zazwyczaj górale
z kasty Sipi. Otrzymują zaplatę w wysokości do 2,5 kilograma surowego runa
za ostrzyżenie 25 owiec. Wprawny pracownik w ciągu jednego dnia może
ostrzyc około 80 do 85 owiec (Bhasin, 1988, s. 163).
Welna jcst następnie myta (często stosowaną praktyką jest mycie wełny
przed strzyżą) i rozczesywana za pomocą grępli ręcznych. Przędzenie jest
czynnością wykonywaną zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Częstym
widokiem jest grupka rozmawiających ze sobą górali, którzy nieprzerwanie
wysnuwają cienką nić z kądzieli noszonej za połami płaszcza cha/a. Wykonywane jest to na dwa sposoby. Kobiety używają kołowrotka z napędem ręcznym
(charkha), mężczyźni zaś wrzeciona (takli). Użycie wrzeciona daje możliwość
nieprzerwanego wykonywania pracy podczas wędrówki ze stadem czy w chwilach odpoczynku. W razie potrzeby cienka przędza powtórnie jest skręcana
na wrzecionie w nić podwójną.
Tkanina wełniana jest wykonywana przy pomocy krosien poziomych. Tkaniem zajmują siy głównie mężczyźni, choć kobiety także uznaje się za dobre
wykonawczynie tego rzemiosła. Praktycznie w każdym domostwie jest przynajmniej jeden warsztat tkacki. Tkanie jest uważane przez Gaddich za rzemiosło związane ze sferą sacrul11 (Shashi, 1977, s. 117). Dlatego w całym plemieniu jest tylko kilka rodzin znanych z wyrobów wysokiej jakości.
Rodziny posiadające dużą liczbę owiec otrzymują rocznie wystarczającą
ilość wełny, aby znaczną jej część sprzedać w postaci runa lub gotowych wyrobów. Dla przykładu: właściciel posiadający stado około 200 owiec pozyskuje
w ciągu raku okolo 90 kilogramów runa (Singh, 1992, s. ł 83). Po przerobieniu
całości na tkaniny11 jej wartość wynosi około ł 5 rupii za metr (półmetrowej
szerokości). Sprzedaży produktów wełnianych dokonuje się podczas grudniowego i kwietniowego pobytu na pastwiskach położonych po południowej
stronie gór Dhauladhar w dolinie Kangra (Bhasin, 1988, s. 168).
Kozia sierść wykorzystywana jest przez właścicieli zwierząt do wyplatania
lin oraz grubo plecionych narzut i toreb. Tradycyjnie wykonywano z niej
wierzchy obuwia (jare/w'), lecz obecnie umiejętność ta zanika. Aby pozyskać
długą,latwiejszą
w obróbce sierść, kozy są strzyżone co trzy lata. Po tym
okresie, od jednego zwierzęcia można pozyskać do około 0,5 kilograma surowOd jednej owcy rasy Gaddi średnio otrzymuje się w marcu ok. 150 g. w czerwcu ok. 350 g,
wc wrześniu ok. 50() g runa (Bhasin. 1988. s. 163).
-'I Na wykollanić l1lćlra tkaniny welnianej pulrzeba okolo pól kilograma przydzy.
3(1

272
ca (Singh, 1992, s. 199). Sierść skręcana jest ręcznie w mocną i grubą nić.
Ciasno zwinięta w kłębki jest odkładana na okres około dwóch miesięcy,
w którym to czasie przyjmuje nadany kształt i dzięki temu nie rozkręca się
w trakcie wyplatania. Produkty z niej wykonane oraz nadwyżki sierści nieobrobiOllej wraz z tkaninami wełnianymi są sprzedawane na targowiskach. Podczas
badal1 terenowych w roku 1997 cena surowej sierści na targowiskach wynosiła
około 30 rupii za kilogram.
Owcze i kozie skóry rzadko są sprzedawane na lokalnych rynkach. Jeżeli
gospodarz posiada jakiekolwiek nadwyżki, zazwyczaj wymienia je na inne
towary (do chwili obecnej są obiektem wymiany barterowej). Jest to związane
z niewielką ich produkcją i dużym zapotrzebowaniem w gospodarstwie domowym. Skóry owcze wykorzystuje się na przykrycia posłal1, siedziska oraz jako
okrycie wierzchnie w sezonie zimowym. Skóry kozie z okrywą włosową także
są używane jako element odzieży, natom iast wygarbowane i wysuszone
na słońcu są stosowane do przechowywania zbóż i pożywienia.
Gaddi nie opierają swojej diety na produktach zwierzęcych. Większość
ich posiłków składa się z ryżu, roślin strączkowych, warzyw oraz chapali
(rodzaj chleba wypiekanego w postaci cienkich placków z mąki pszennej
wymieszanej z ryżową lub kukurydzianą).
Mleko służy głównie jako dodatek do herbaty, wypijanej w dużych ilościach. Pozyskuje się je od krów hodowanych w przydomowych zagrodach.
Dojenie owiec i kóz praktykowane jest (w ograniczonej formie'") jedynie przez
pasterzy, którzy bardzo często piją mleko (szczególnie kozic) zamiast herbaty.
Spożywa się je w postaci świeżej. Nie gromadzi się jego zapasów w celu przerobu na inne produkty spożywcze. N ie jest także sprzedawane na targowiskach.
Mięso nie stanowi częstego posiłku Gaddich. Górale nie praktykują uboju
owiec i kóz wyłącznie w celu pozyskania mięsa. Zwierzęta, które zginą podczas
wypadków na sezonowych pastwiskach spożywane są przez pasterzy. Okazyjnie, właściciele stad przeznaczają kilka sztuk na ofiary skladane podczas obrzędów religijnych. Wówczas mięso ofiarowanych zwierząt dzielone jest między
wszystkich uczestników ceremonii.
Gaddi w znacznym stopniu zasilają rynek mięsny w stanic Himachal Pradesh. Dzieje się to za sprawą pośredników, którzy skupują od pasterzy zwierzęta
i sprzedają miejscowym rzeźnikom. Trudno ocenić. jak duży jest przyrost liczbowy stada w ciągu roku, ponieważ zależy to od warunków panujących
w danym sezonie. Szacunkowo można przyjąć, że właściciel 200 owiec i 200
kóz sprzedaje co roku około 20 owiec i 35 kóz, przy zachowaniu wyjściowej
wielkości stada (Bhasin, 1988, s. 163).

32

Pasterze doją tylko tyle mleka. ile sami mogą spożyć.

273
Ostatnim produktem
zwierzęcym,
na który należy zwroclc uwagę przy
omawian iu dróg dystrybucj i i konsumpcj i w społecznościach
pasterskich, jest
nawóz. Jak już wspomniałem
podczas omawiania rocznego cyklu życia pasterzy, CZysto stosuje się koszarowanie
zwierząt w ciągu nocy na polach uprawnych. W len sposób gospodarze oszczędzają wiele godzin pracy, które musieliby poświęcić na gromadzenie nawozu, jego transport oraz rozrzucenie na polu.
Podczas przepędu sIad na pastwiska letnie i zimowe pasterze często skracają
dystans kierując zwierzęta drogami przebiegającymi
przez prywatne tereny
uprawne. Oczywiście,
wcześniej trasa jest uzgadniana
z właścicielami
pól,
którzy pozwalają na ich przcjście pod warunkiem,
że zwierzęta przez krótki
czas (dwa, trzy dni) pozostaną na wyznaczonych
ziemiach w celu ich użyźnienIa.
Nawóz krowi jest wykorzystywany
tylko w gospodarstwie
domowym. Miesza się go z dodatkiem słomy, formuje w placki golu (wielkość i kształt gotu
zależą od rodzaju pieca w jakim mają być spalone) i suszy na SłOllcU. Wysuszone golu jest używane w kuchennym piecu codziennie podczas gotowania posiłków.

Pozagospodarcze

znaczenie zwierząt hodowlanych

Gaddi są w znacznej większości hinduistami.
Szczególną czcią darzą boga
Sziwę - Pana narodzin i zniszczenia.
Wiąże się to z przekonaniem
górali
o świętości krainy, którą zamieszkują.
Obszar Brahnaur traktowany jest przez
nich jako świyta góra Kailash. Pozostałe postaci z panteonu hinduistycznego
także pozostają w ogromnym poszanowaniu.
Na całym terenia pasa plemiennego
do dnia dzisiejszego
pozostało wiele
śvViątYll związanych z kultem Nagów (Naga = snskr. 'wąż'). Pochodzenie tego
kultu wciąż pełne jest nie wyjaśnionych
tajemnic. Ich historia przeplata się
z legendą i jest podawana w innej wersji przez mieszkańców
różnych osad.
Gaddi także są wierni tej tradycji i podczas świąt odprawiają modły w świątyni
lokalnie czczonego Naga. Na co dzier'l noszą przy sobie zatknięty za wełniany
,.pas" - dora rodzaj sierpaka nazywanego dat (lub dral). Symbolizuje on boga
Kailunga - ojca wszystkich Nagów (Bahadur, 1978, s. 108). Szczególnie pasterze prowadzący stada na pastwiska sezonowe wierzą w moc Nagów. Za "pasem" mają zatknięty zwykły sierp do ścinania paszy oraz dal noszony wyłącznie jako symbol Naga.
Podczas każdego obm;du rei igijnego Gaddi ofiarowują kozy lub owce. Płeć
zwierząt zależy od rangi święta lub rodzaju prośby kierowanej
do bogów.
Nie sposób wymienić wszystkich
świąt i sytuacji, kiedy składane są ofiary.
Dlatego ograniczę siy do podania kilku przykładów:
- owce i kozy ofiarowywane
są na przełęczach górskich, po pomyślnym ich
przebyciu,

274
- aby uzyskać błogosławieJlstwo duchów skał (Jogini) pasterze poświęcają
im kozę,
- rolnicy oczekujący na pomyślne plony ofiarowują przed świątynią dorosłego kozła. Lecz podczas wyraźnego zahamowania wzrostu roślin darem
dla bogów jest koza.
Podczas wszystkich obrzędów rodzinnych (takich jak narodziny dziecka,
ślub, śmierć itp.) poświęcany jest dorosły kozioł. Zwierzę jest przygotowywane
do obrzędu przez cały dzień. Najpierw dokładnie jest myte oraz obsypywane
kwiatami i ryżem. Karmi się je trawą i wodą. Ofiary dokonuje mężczyzna
wybrany z rodziny lub wioski. Głowa kozła powinna spaść po jednokrotnym
cięciu dużym, obrzędowym nożem. Drganie ciała po ścięciu głowy uważane
jest za przyjęcie ofiary przez boga (Bahadur, 1978, s. l 10). W ceremoniach
tego rodzaju zazwyczaj uczestniczy bramin odmawiający i śpiewający mantry.
Po zakończeniu ofiarowania dostaje on skórę zwierzęcia, jego głowę i nogi.
Reszta dzielona jest pomiędzy wszystkich uczestników modłów. Jako zabezpieczenie przed złem, Gaddi noszą przy sobie amulet w postaci małego kawałka
skóry koziej.
Od czasu, kiedy Gaddi zaczęli hodować krowy, cztery razy w roku składają
ofiary bogu Gunga. Ofiarowuje się mu obrzędowe pieczywo i kozła (Bahadur,
1978, s. 109).
Wśród wielu tabu obowiązujących w systemie kastowym Gaddich znajdują
się też zakazy dotyczące krów. Nie zezwalają one na zabijanie krów, spożywanie wołowiny oraz używanie krowich skór (Shashi, 1977, s. 109). Naruszenie
któregoś z nich jest równoznaczne z popełnieniem wykroczenia przeciw tradycJI.
Zwierzęta i życie pasterzy są także tematem większości pieśni i podań ludowych. Opisywane w nich wątki miłosne, czy odległe krainy zwykle są przedstawiane na tle stad wypasanych na górskich polanach.
Trudności Gaddich związane z wypasem sezonowym
Niemal wszystkie społeczności "plemienne" stanu Himachal Pradesh, które
do dzisiaj kultywują tradycje pasterskie, napotykają na coraz większe trudności
ze strony administracji stanowej. Gaddi twierdzą, że przedstawiciele lokalnych
władz nie traktują ich poważnie. Ograniczony dostęp do osad położonych
w trudno dostępnych dolinach zachodniej części dystryktu Chamba nie sprzyja
nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktów między urzędnikami i góralami.
Największym problemem dla właścicieli stad jest zdobycie pozwolenia
na wypas i przepędzanie zwierząt przez określone tereny. W poprzednim rozdziale wspomniałem o szeregu podatków, jakie Gaddi musieli płacić w przeszłości i jakie płacą do dzisiaj. Pozwolenia wypasowe wydawane są przez
lokalne przedstawicielstwa Wydziału Leśnictwa. Lecz nie wszyscy gospodarze

275
mają równą szansę w otrzymaniu tego dokumentu. Zwykle otrzymują go pasterze, którzy od kilkunastu sezonów korzystają z tych samych pastwisk sezonowych. Właścicielom małych stad proponuje się oddanie zwierząt pod opiekę
gospodarzy, którzy pozwolenie już otrzymali. W ten sposób urzędnicy znacznie
upraszczają sobie pracę, ponieważ nie muszą opuszczać swoich miejsc pracy,
aby w odległych wioskach kontrolować rzeczywistą wielkość stada. Natomiast
"stali" petenci Wydziału Leśnego mogą liczyć na dodatkowy zarobek, który
zrekompensuje wszelkie opłaty administracyjne.
Bardzo często pastwiska, na które wydano pozwolenia, nie spełniają podstawowych kryteriów wydajności terenu wypasowego. Są to obszary ubogie
w roślinność (Singh, 1992, s. Ill). Zdarza się także, że miejscowa ludność
nie respektuje postanowień urzędowych i nie pozwala przybyłym pasterzom
na korzystanie z pastwisk przyległych do wsi. Rada wioskowa (panchayat)
wymaga uiszczenia dodatkowych opłat na rzecz osady. Poza tym utrudnia się
opiekunom zwierząt codzienne życie, poprzez podnoszenie cen podstawowych
produktów żywnościowych (mąka, warzywa, herbata). Wpływa to znacznie
na wielkość kosztów poniesionych podczas wypasu. Owce i kozy, które pasterze wymieniają w zamian za pożywienie lub oddają jako zapłatę za dodatkowe,
pal1chaya/owe pozwolenie, znacznie tracą na swej wartości.
Właściciele stad wypasający zwierzęta poza granicami stanu Himachal Pradesh o zezwolenia wypasowe muszą się starać w urzędach, którym dane pastwiska podlegają. Nie jest to łatwe, bowiem wydziały leśnictwa w każdym
stanie starają się ograniczyć dostęp obcych pasterzy do pastwisk, które są wykorzystywane przez miejscową ludność. Podczas sezonowego wypasu Gaddi
czę~to są kontrolowani przez miejscowe służby leśne, które nielegalnie pobierają od nich dodatkowe opłaty, a nawet wymuszają łapówki (Singh, 1992,
s. 111). Jak podaje R. Singh (1992, s. 112), podczas zimowego przepędu stad
w 1991 roku, na granicy stanów Himachal i Uttar Pradesh, zwierzęta przez
kilka dni były pozbawionc pożywienia, ponieważ zatrzymano je na posterunku
z powodu... nieobecności urzędnika. Pasterze byli zmuszeni do czekania
na powrót inkasenta, który zgodnie z przepisami pobrał od nich podatek graniczny. Jak widać, opieszałość pracowników administracji naraża opiekunów
zwierząt na duże straty.
N ie sposób omówić wszystkie problemy bytowe Gaddich, a jeszcze trudniej
znaleźć ich rozwiązanie. Kolejnym jest brak pomocy weterynaryjnej nad wypasanymi zwierzętami. W styczniu 1997 roku (podczas badań terenowych
"Toward Asia") lokalna prasa donosiła o szybko rozprzestrzeniającej się wśród
owiec i kóz tajemniczej chorobie, która powodowała masowy pomór zwierząt.
Relacje pochodziły z pastwisk w dystrykcie Sirmaur. Infekcja w ciągu czterech

276
dni od wystąpienia
pierwszych
objawów
doprowadzała
bydło do śmierci.
Szacuje się, że pasterze stracili około 180 stad (!) w ciągu 1996 rokułł (Jerath,
1997). Pasterze przypuszczają,
że na obszarach
wypasowych
rozpylane są
trujące chemikalia. Mimo tego, iż o pierwszych symptomach choroby mówiono
już 6 lat temu, służby weterynaryjne
ze stanowego szczebla ministerstwa
rolnictwa nie poczyniły żadnych kroków w celu zbadania zjawiska i ograniczenia
śmiertelności
zwierząt. Cóż w takim razie mają robić pasterze, dla których
owce i kozy stanowią jedyne źródło utrzymania?
Tak to skomentował jeden
z czytelników
dziennika
"The Indian Express"
(Janardhan,
1997): "Kilka
ostatnich lat, aż po dzieJl dzisiejszy, wielu gaddich ("pasterzy" - P.H.) chodzi
z miejsca na miejsce w poszukiwaniu
rekompensaty
za szkody, które boleśnie
przeżyl i".
Przedstawiona
powyżej sytuacja Gaddich, a szczególnie tradycyjnie
uprawianego przez nich pasterstwa, nie pozwala na optymistyczne
myślenie o ich
przyszłości. Można mieć jedynie nadzieję, że restrykcje stosowane przez administrację
stanową zostaną częściowo
zniesione.
Działania
lokalnego rządu
powinny
się skupić
na reałizacji
programu
pomocy
społecznościom
"plemiennym",
które coraz częściej
są traktowane
jako "niecywilizowane
zabytki" jakiejś tam kultury z odległych gór. Ograniczenia
wypasu wprowadzane przez Wydział Leśnictwa mają rzekomo uchronić obszary leśne przed deforestacją, zwiększyć areał ziemi uprawnej, z której będą mogli korzystać rolnicy
nie posiadający własnych pól, oraz umożliwić wykonywanie
różnych przedsięwzięć administracyjnych
(Negi, 1988, s. 18). Tymczasem nie przeprowadzono
żadnych
rzetelnych
badaJl potwierdzających
zniszczenia
środowiska
przez
działalność
pasterską. Natomiast
ludziom, którzy od wielu pokoleJl wędrują
ze stadami, proponuje się pracę w labour camps (już sama nazwa wywołuje
nieprzyjemne
skojarzenia)
przy budowie górskich dróg. Warunki oferowane
przez pracodawców
(głównie stanowy zarząd dróg) są gorsze od tych (niecywilizowanych),
w jakich pasterze żyją podczas sezonowych
migracji ze zwierzętami (osobiście widziałem pracujących
przy budowie mostów i dróg Gaddich,
którzy nawet przy swoich blaszanych
barakach
pracowniczych
starają się
hodować kilka owiec i kóz). Jak widać, ich tradycje nadal są obecne w świadomości i ciężko jest im przestawić się na całkowicie odmienny slyl życia.

33 Nieslely. au lor nie podaje dokładni~jszych
danych liczhOlI)'ch. lecz z oSlrożnością przrimując. iż były to małe stada (do 40 sztuk. ch00 zazwyczaj S'l to stada o wielkości okolo 120-150
sztuk), można powiedzie0. iż wciąż nierozpoznana choroha pochlollyla jUl. ponad 7 tysi~cy owiec
i kóz.

277
I3II3L10GRAFIA
Ahluwalia

M. S.
/lisIon' o(/limocltoll'radesh.
Intellectual Publishing House. New Delhi.
8ahadur K. 1'.
1978
Casle, hihes & Cllllllre o( India, /Iwyano, /Iimachal Pradesh, Punjab. Jammu
& Aosltlllir and Sikkilll. vol. 4. Ess Ess Publications, New Delhi.
l3alokhra J. M.
1995
nie II'ondl!rlond llilllachal Pradesh. Ncw Delhi.
I3hasin V.
/limalayon I:'cology, hanshllmance and Social Organisa/ion. Kamla-Raj Enterpri1988
scs. 1)Clhi.
Dorjc T.
1974
UllIIographic S//ldies on BllOds or ilho/s and SwclI1glas Tribes o/Lahalll and Spili
!Jis/ricl o(/lilllaclwl Pradesh. maszynopis.
Dowson J.
1968
('IlISsicol !Jiclionwy (i( llindll My/hology and Religion. Geography. His/ory .
. /nd !.i/em/llre, Routlcdgc & Kcgan Paul Ltd" London.
Ilcrnnann '1.. Jurcwicz L Koc B. L Lugowski A.
1992
,Hall' sl0l1'l1ikkla.lyc::nej lIly/.1iindyjskiej. Semper, Warszawa.
Janardhan
1997
Saw 0111' sheep'. "The Indian Express", January 121h• s. 2.
Jerath S. P.
1997
/I-Il's/('/'iolls!Jisease Kills 18n Herds a/Goal, Sheep. "The Indian Express", January
1993

5th• s. 2.

Joshi T. R.

1989

:1 !Jiclionill:v of /he Pa har i [Jialec/s as .5J)()ken in Ihe Pllnjab Himalayas,
z 1911. Ilimachal Acadcmy or Arts Culture and Languagcs, Shimla.

reprint

I.il·estock !Jl!wlo{Jmenl in /liIIlachal Pmdesh,
Vidyalaya. Palamrur.

Vishva

Negi G. C.

1988
Sabawal

Himachal

Pradesh

Krishi

V.

1996

ibl' I'olilici::a/ioll of (jaddi Access /0 Gra::ing Resollrces in Kangra, Himachal
I'mdl!sh. 1960 lo 199-1... llimalayan Research 8ulletin" vol. 16, s. 7-11.

Shashi S. S.

1977
Singh R.
1992
Stasik D.
1994

ibl! (jaddi hihe o(/lilllachall'radesh.

Sterling Publishers

Pvl. Ltd., New Delhi.

I'rodlluioll and .\larke/in,!! (i( Wool and Mul/on in India (i' S/lIdy of Himachal
I'radl!sh). MiHal Publications. New Delhi.
JI(::ykhil/{Ii. Wydawnicl\\'O

Akadcmickie

DIALOG.

Warszawa.

278
Przemysław Hinca
PASTORAL TRADII'IONS AND THE PRESENT DA Y OF GADDI MOUNTAINEERS
FROM THE STATE OF HIMACHAL PRADESII (INDIA)
(Summary)
The Gaddi are one of the tribes still inhabiting valleys between high mountains in Ilimachal
Pradesh state ofthe North India.
In the past times Gaddi have been semi-nomadic pastoral group. Their neighbours concerned
them as the best shepherds in West part of the Ilimalaya range. Local rulers very olien chose
Gaddi as herders ofthe rajah's goats and sheep /locks. Rajahs gave them rights lo graze specific
tracts and parIs of forest lands in the winler grazing grounds and summ.:r grazing grounds as well.
Over lime a series of regulations wen: imposed on the Gaddi by the British colonizas. Shepherds
were forced to pay many taxes (Ihree annual laxes lor the For.:st Department: cross-lax on the
borders ofrajah's counlies and frontiers ofslates - lixed by the British, and so on).
Today the Himachal Pradesh D.:partment for For.:st Farming and Cons.:rvalion wntinually
demands many kinds of payments Illr grazing permission. Moreover. herders have to lead their
animals by tixed routes (ofkn longer than traditional one). 1\ is no doubt. that state government
would like to stop Gaddi's seasonal migrations and to settle them il1to villages. For officials will
be easier to manage a settled communily. They are not inlerested in conservation of the culture
with long (over 1000 ycars) tradition. Fon:st Dept. is not providing any veterinary help for
Gaddi's !locks. During my ticldworks in 1997 I have heard and IlJund in local ne\\spapers terrible
information about unknown disease. which mass killed goats and sheep. Many shepherds lost
their flocks and only one source of means. But in opinilln of the state government it is not any
problem. Unemployed Gaddi can go to the "well-paid" work. 1\ means lo build mountains roads
and bridges. They will not get any fortune for a hard and dangerous \\ork. Conditions when: they
live, during "working season" are \\'orse than those in small. temporary shelters on pasture lands.
Even in such situation "road-workers" breeding a tell' goats or sheep tied ncar their transient
"houses" made oftin plates (gained from tins ofmustard oil).
II seems, not so easy to root out Ihe shepherds tradition from tl1\:ir souls. 13ul Ihe government
wilh patience will wait of ne);t generations of ""unemployed herders", \\hen all sheep and goats
will disappear from Himalayan slopes. I hope, that pride and importance of tradition (so typical of
pastorał cultures) will thrive in Gaddi's hearts till better times. Beller times \\ith a place for
people who will hold millenarian tradition in respect.
This article is based on lieldworks data galhered during Polish Ethnological Survey 'Toward
Asia" in 199611997 and reviews in many libraries of the Ilaryana, Ilil11aehal Pradesh and Uttar
Pradesh slates.
ham/a/ec} by P llinca