-
Title
-
Konflikt pozytywny Lewisa A. Cosera / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.25-34
-
Creator
-
Drozd-Piasecka, Mirosława
-
Date
-
1992
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1351
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1461
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1
PL ISSN 0071-1861
CZĘŚĆ U
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
(Instytut Archeologii i Etnologu PAN, Warszawa)
Konflikt pozytywny Lewisa A. Coserá
Zgodność i konflikt to skrajne wobec siebie, biegunowo opozycyjne
procesy regulujące wszystkie podstawowe czynności każdego organizmu tak
żywego, jak i społecznego. Zachodzące w ostatnich latach gwałtowne zmiany
obejmują główne dziedziny działalności człowieka, dotyczą całego globu
ziemskiego w tym również naszego kraju. Ich skala i dynamika zdaje się
świadczyć o dominującej - wobec współdziałania i integracji - roli konfliktu
w życiu społecznym. Rzeczywistość stawia więc wyzwanie współczesnym
badaczom kultury do skoncentrowania uwagi na analizie zjawisk konflik
towych, do weryfikowania i poszerzania dotychczasowych osiągnięć myśli
humanistyczno-społecznej wspartych szczegółowymi pracami terenowymi.
Problemy te stały się ostatnio przedmiotem wzmożonego zainteresowania
polskiego środowiska etnologicznego podejmującego m.in. zagadnienia prze
obrażeń kultury wsi, mniejszości narodowych w kraju i Polonii zagranicznej.
W obliczu nowych zadań niezbędna jest znajomość różnych teorii konfliktu
społecznego, które zweryfikowane winny stać się punktem wyjścia dla
przyszłych badań. O randze tej kwestii w nauce zachodniej świadczy chociaż
by fakt, iż np. w Stanach Zjednoczonych od dziesiątków lat na Uniwer
sytecie w Michigan istnieje Center for Research in Conflict Resolution, które
ściśle współpracuje m.in. z Institue for International Order (za pośred
nictwem Committee on Research for Peace) i Peace Research Institue in
Washington, czy też ogromna liczba publikacji dotyczących konfliktu bada
czy z innych ośrodków. Jak dotąd wśród autorów zajmujących się konflik
tem figurują najznamienitsze nazwiska antropologów i socjologów kultury,
ekonomistów, psychologów ( np. Vilhelm Aubert, Jessie Bernard, Kenneth
E. Boulding, Percy S. Cohen, Lewis A. Coser, Robert A. Dahl, Ralf Dahrendorf, Fryderyk Engels, Max Gluckman, Raymond W. Mack, Karol Marks,
26
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Charles W. Mills, Talcot Parsons, John Rex, Georg Simmel, Richard
C. Snyder, Herbert Spencer, William G. Summer). Główne założenia i usta
lenia niektórych z nich komentuje m.in. Janusz Mucha, Konflikt i społeczeńs
two: z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachod
nich (Warszawa 1978), nie jest więc moim celem ponowne omawianie już
dokonanych podsumowań. Pragnę natomiast przybliżyć czytelnikowi pol
skiemu podstawy teorii Lewisa A. Coserá, która moim zdaniem - podej
mując problem form stosunków konfliktowych, ich uwarunkowań i konsek
wencji - zasługuje na szczególną uwagę etnologów, badających różne dzie
dziny zmieniającej się rzeczywistości kulturowej.
Ten urodzony w 1913 r. amerykański socjolog jest autorem jednej z pier
wszych i najbardziej zananych w X X w. koncepcji konfliktowej wizji życia
społecznego, uważanej za swoiste uzupełnienie funkcjonalizmu.
Analizy Coserá dotyczą głównie współczesnego społeczeństwa amerykań
skiego i rozwniętych krajów Europy Zachodniej. Ich wyniki i teoretyczne
konstatacje opublikował w pracach: Toward a sociology of social conflict
(Columbia University 1954 - rozprawa doktorska), The functions of social
conflict (New York-London 1956, 1964), Continuities in the study of social
conflict (New York-London 1967, 1970, zawierającej zbiór artykułów za
mieszczonych w różnych periodykach sozologicznych), jak również licznych
rozpraw w specjalistycznych czasopismach w tym „Sociological Inquiry"
„The Journal of Social Issues", „British Journal of Sociology". Lewis
A. Coser jest również autorem tłumaczonego na język polski, nie związanego
bezpośrednio z teorią konfliktów studium Men of ideas (New York 1965).
Charakterystykę podstawowych poglądów Coserá należy rozpocząć od
definicji konfliktu. Autor zaznacza, iż w nauce był on bardzo różnie pojmo
wany. Dla potrzeb własnych rozważań przyjmuje, iż jest to okresowa walka
wokół jakichś wartości (eksponowanych pozycji społecznych, władzy, dóbr),
która obejmuje żądania (pretensje), próby zastraszenia (pogróżki) i stosowa
nie innych środków neutralizujących oponentów, aż po użycie siły nie tylko
w celu osiągnięcia pożądanych wartości, ale zniszczenia i wyeliminowania
rywali (The functions... 1956, s. 8).
Konsekwenqa takiego stanowiska jest m.in. podział na konflikty realis
tyczne (realistic conflicts) i nierealistyczne (nonrealistic conflicts). Przy tym
mogą być one ze sobą silnie powiązane.
Pierwsze występują wówczas, gdy konflikt jest środkiem do osiągnięcia
pożądanych celów i wartości, które są tu najważniejsze. Może więc mieć
swoje alternatywy funkcjonalne jeśli pojawią się inne bardziej efektywne
środki zapewniające ten sam rezultat.
W typie drugim, przeciwstawnym, konflikt jest sam celem. Brak więc tu
alternatyw funkcjonalnych (w znaczeniu środków), nie stwarza on bowiem
możliwości takiego wyboru, agresywne zachowania wypływają z niego same
go. Wrogie działania podejmowane są przez grupę czy jednostkę wobec innej
grupy lub jednostki dla rozładowania frustracji. Analogicznie grupa nie
K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ
27
potrafiąca rozwiązać własnych wewnętrznych sprzeczności celem ich złago
dzenia czy regulacji, podejmuje walkę z grupą zewnętrzną. Jedyne alter
natywy funkcjonalne w tym konflikcie dotyczą wyboru form antagonizmu
(The functions... 1956, s. 49-55, 59, 87, 156).
Ogólne założenia teorii konfliktów Coserá sprowadzają się do przyjęcia,
iż podstawą struktury społecznej, najważniejszą częścią społeczeństwa, są
grupy (wymiennie określane terminem: system) i jednostki pozostające
w konflikcie z grupą. Żadna grupa nie może być całkowicie zharmonizowa
na, pozbawiona byłaby bowiem struktury i procesu. W obrębie każdej grupy
zachodzą procesy „disharmony as well as harmony, dissociation as well as
association" (The functions... 1956, s. 31), a formacja grupy jest ich rezul
tatem. Zarówno czynniki pozytywne, jak i negatywne konstytuują więc
relacje grupowe. Konflikt tak samo jak współdziałanie pełni określone funk
cje społeczne, jak to sprecyzował Georg Simmel „conflict is a form of
socialization" (The functions... 1956, s. 31).
Analizy konfliktów są więc równie ważne jak analizy współdziałania
i integracji. Te postawy różni głównie przedmiot badań. Pojęcie porządku
(order) nie może istnieć i być rozpatrywane bez odniesienia do swego przeci
wieństwa disorder, bowiem „we know a light is on only if we know what is for
a light to be off" (Continuities... 1967, s. 111). Są to dwa pojęcia komplemen
tarne, które uczony, zwłaszcza socjolog winien zawsze mieć na uwadze.
Również należy pamiętać, iż equilibrium jest szczególnym przypadkiem dise
quilibrium nie zaś odwrotnie.
Według Coserá - co uzasadnia za Durkheimem - konflikt nie jest wyłącz
nie czynnikiem negatywnym, dzielącym, lecz może również przyczyniać się
do wzrostu integracji, tak w małych grupach jak i większych systemach
społecznych (Continuities... 1967, s. 112). Interesują go zatem głównie te
funkcje konfliktu, które wpływają na wzmocnienie (a nie osłabienie) więzi
w grupie i stosunkach interpersonalnych. Nie zaprzecza więc istnieniu „ne
gatywnych" funkcji konfliktów społecznych. Bada jednak przede wszystkim
ich funkcje „pozytywne", czyli te konsekwencje, które wpływają na wzrost
a nie zmniejszenie się adaptacji czy przystosowania w grupach.
Źródeł konfliktu poszukuje Coser raczej w aspiracjach jednostek niż we
właściwościach struktury społecznej. Zajmuje się bowiem wpływem konflik
tów społecznych na tę strukturę a nie odwrotnie. Wprawdzie struktura
społeczna rzutuje na sposób przejawiania się i rozwiązywania sprzeczności,
ich podłoża należy jednak szukać gdzie indziej. Analizuje więc konflikt jako
formę wzajemnego oddziaływania jednostek, tym samym nie przywiązuje
większej wagi do pojęcia antagonistycznych interesów grupowych.
Szczegółowe badania Coserá są analizami konfliktów w obrębie pewnego
koherentnego systemu. Dotyczą one problemów granic grupy, wpływu kon
fliktu na ich wzmocnienia, związku między bliskością stosunków społecz
nych w grupie a zaistnieniem sprzeczności i trwaniem konfliktu, znaczenia
typu struktury systemu dla prawdopodobieństwa wybuchu konfliktu i jego
28
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
konsekwenqi. Interesuje go również oddziaływanie stosunków międzygrupowych na strukturę grupy, a także powstanie nowego typu powiązań między
grupami będącymi w konflikcie. Jednostka jest bardzo ważnym elementem
całości jeśli jej stosunki z grupą są antagonistyczne. Może ona funkcjonować
w obrębie systemu lub poza nim. W pierwszym przypadku kwestionując
jego wartości i interesy stanowi zagrożenie dla jedności grupy. W drugim,
gdy ją opuszcza, przyłącza się jawnie do opozycji lub tworzy własną, dysydencką jest mniej niebezpieczna dla grupy macierzystej (The functions... 1956,
s. 1, 5-10, 13).
Lewis A. Coser zakłada, iż każda grupa posiada wartości podstawowe,
rdzenne i drugorzędne, nie definiując ich jednak bliżej. Ogranicza się do
stwierdzenia, iż stosunki społeczne w systemie opierają się na istnieniu
i akceptacji tzw. zawartości rdzennej, czyli określonych, podstawowych cech
struktury, ogólnie przyjętych wartości i norm oraz takich, które mają zna
czenie drugorzędne. Pierwsze z nich decydują o trwaniu systemu, mimo
przemian w charakterze drugich. Dopóki nie są kwestionowane społeczeń
stwo trwa, mimo podważania wartości i norm mniej ważnych i wywodzących
się stąd konfliktów. Co więcej, jeśli konflikt dotyczy wartości mniej istotnych
może się on przyczynić do trwałości grupy, podczas, gdy konflikt w zakresie
wartości podstawowych jest zagrożeniem dla danego systemu (The func
tions... 1956, s. 73, 92-94; Continuities... 1967, s. 18).
Konflikt występuje w każdej strukturze społecznej, stopień zachowania
równowagi układu, rodzaj zmiany wywołanej przez konflikt, jego przejawy
i konsekwenqe zależą natomiast od charakteru systemu, w którym ujawniają
się antagonistyczne cele i zachowania. Z tego punktu widzenia Coser wyróż
nia dwa biegunowe typy struktury społecznej systemów: zwartego, sztyw
nego i przeciwstawnego mu - elastycznego, otwartego.
Pierwszy stanowią closely knit groups. Charakteryzują się one bliskimi,
ścisłymi stosunkami w ich obrębie, dużym zaangażowaniem członków
i ich liczebnością w uczestnictwie w życiu zbiorowym. Stopień integracji
wewnątrz nich jest wysoki. Proporqonalnie do niej występuje tu większa
tendencja do ukrywania wrogich uczuć przy równocześnie bardzo dużej
wrażliwości na to wszystko co grupy dotyczy. Jednostki są tu zainteresowane
trwaniem grupy, jeśli więc ktoś według nich narusza jej normy, to po
okresie tłumienia napięcia reagują szczególnie gwałtownie. Znacznie gwał
towniej, niż osoby mniej zaangażowane. Istnieje więc wtedy duże prawdo
podobieństwo rozbicia systemu.
System zwarty i sztywny (rigid social system) umożliwia ujawnienie się
tylko dużych sprzeczności dotyczących samej istoty stosunków. Mechanizmy
kontroli są w nim dostatecznie skuteczne, by tłumić konflikty mniej inten
sywne, obejmujące problemy drugorzędne. Konflikt podstawowy jest nato
miast dodatkowo stymulowany, nie ogranicza się do sfery będącej przyczyną
jego wywołania, lecz ożywia wszystkie tłumione dotąd antagonizmy. Inten
sywność tego typu konfliktów (mierzona liczbą członków grupy w nich
K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ
29
zaangażowanych) jest wysoka. Gwałtowność przejawia się w rodzaju środ
ków użytych w sporze, a ich wybór jest proporcjonalny do stopnia, w jakim
zantagonizowane grupy czują się włączone w strukturę systemu, w którym
uczestniczą. Konflikty w obrębie tego systemu atakują podstawowe wartości,
naruszają consensual basis i prowadzą do jego zmiany (The functions... 1956,
s. 60-65, 67-68, 152).
Wszystkie społeczeństwa dla utrzymania równowagi stosunków mają
wykształcone naturalne mechanizmy kanalizujące i dyskontujące sprzecz
ności na wypadek pojawienia się wewnętrznych antagonizmów. Mechanizm
taki opiera się na zasadzie „safety-valve", wentyla czy klapy bezpieczeńst
wa, dostarcza substytutów, na które przenoszona jest wrogość i agresja.
Instytucje „safety-valve", określane też mianem „kozła ofiarnego", wy
stępują w obu typach struktury społecznej i indywidualnym systemie
zabezpieczenia, ich funkcjonowanie jednak nie jest w każdym z nich takie
samo. Lewis Coser wysuwa hipotezę, iż konieczność istnienia ,jafety-valve" rośnie wraz ze sztywnością struktury społecznej i stopniem, w jakim
nie pozwala ona na wyrażanie antagonistycznych celów (Continuities...
1967, s. 156).
W systemach sztywnych wrogość jest więc w pewnym stopniu kanalizowana przez instytuqc „kozła ofiarnego", kierującą agresję nie przeciw rze
czywistemu przeciwnikowi lecz osobie lub grupie, które łatwo oskarżyć
o nieprzyjazne zamiary i łatwo pokonać. Nie rozwiązuje ona jednak faktycz
nych sprzeczności, które (kumulowane) w dalszej perspektywie stanowią
niebezpieczeństwo dla grupy jako całości.
Drugi, przeciwstawny typ to systemy, których struktura stwarza moż
liwość ujawnienia konfliktu natychmiast po jego zaistnieniu. Lewis A. Coser
nazywa je luźnymi, elastycznymi, otwartymi (flexibl social structures). Me
chanizm równoważący tworzą tu instytuq'onalne kanały ujawniania sprzecz
ności. W konsekwencji, mimo pozornie małej spójności grupy, nie zachodzi
tu niebezpieczeństwo powstania konfliktu rozbijającego cały system (The
functions... 1956, s. 45, 79, 154). Stopień zachowania równowagi układu jest
więc wyższy w grupach o mniejszym zaangażowaniu członków, gdzie nie
istnieje tendencja do tłumienia napięć.
Stabilność całego społeczeństwa, zdaniem Coserá, jest zależna od liczby
istniejących w nim konfliktów i związków między nimi. Im więcej różnych
konfliktów przecina się w społeczeństwie, im bardziej złożone są powiązania
między jego grupami, tym trudniej o stworzenie jednego frontu dzielącego
członków na dwa obozy nie mające wspólnych wartości i norm. Zatem, im
więcej niezależnych od siebie konfliktów, tym lepiej dla jedności społeczeń
stwa. Zwiększają one świadomość członków, ich identyfikację z grupą, sprzy
jają zachowaniu wewnętrznej równowagi poszczególnych elementów struk
tury układu. Konflikty te nie naruszają podstaw consensusu są nawet tamą
przed konfliktami naruszającymi je. Powodują one wciąż nowe, stopniowo
postępujące przystosowywanie się systemu do zmieniających się warunków
30
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
w których on się znajduje. Konflikt zapewnia systemowi względną stabilność
(The functions... 1956, . 33-35, 72-80, 155).
Konflikt w systmie otwartym, elastycznym przebiega więc odmiennie niż
w systemie sztywnym. Ujawnić się tu mogą wszelkie sprzeczności, a konflikty
doprowadzają do ich rozwiązania. Częściowe uczestnictwo w każym z nich
i przecinanie się frontów konfliktów przeciwdziałają głębokim przedziałom,
sprawiając również, że intensywność konfliktów (mierzona globalnie jako
wypadkowa, niezależnie od natężenia każdego z nich) jest niska. Systemy te
obok innych zalet nie są narażone na niebezpieczeństwo zmiany struktural
nej, czego przykładem są współczesne społeczeństwa Ameryki Północnej
i Europy Zachodniej.
Charakter konfliktu, jego rozwój, nasilenie, gwałtowność, radykalizm są
więc według Coserá zależne od bliskości stosunków w grupie. Niebezpieczne
cechy konfliktu są właściwe strukturom sztywnym, zwartym, w których
ujawniają się tylko niektóre sprzeczności, ale za to wielką siłą... Łagodny
przebieg konfliktu gwaratują natomiast systemy elastyczne, w których nie
niszczy on ich rdzenia, dzięki odpowiednim mechanizmom regulującym,
instytuq'onalizujacym i kierującym go w specjalne kanały (The functions...
1956, s. 71-72). Co więcej tu konflikt nie musi być powiązany z uczuciem
wrogości do przeciwnika. Wrogie uczucia są oczywiście dodatkową motywaq'ą dla działań agresywnych, wzmacniają ich skuteczność. Jednak, gdy w da
nym systemie krzyżują się fronty różnych konfliktów znienawidzony z jed
nego powodu przeciwnik, może być sprzymierzeńcem, a nawet potencjalnym
przyjacielem z innego. Sytuacja taka powoduje wygaszenie agresji konfliktu.
Czynnik ten ma swoje tamujące walory oczywiście tylko wówczas, gdy
zaangażowane w nich jednostki wszystkie konflikty traktują jako jednakowo
ważne, bez względu na ich przedmiot. Strony konfliktu często też według
Coserá same ustalają pewne normy i reguły dotyczące jego przebiegu. Dzieje
się tak wówczas, gdy wcześniej został przez nie ustalony sposób jego zakoń
czenia i wynik (Continuities... 1967, s. 37-52).
W systemach elastycznych konflikt między dwiema grupami nie tylko
zwiększa ich spójność, ale - jak stwierdził wcześniej Georg Simmel - każdy
akt wejścia z kimś w konflikt - stwarza nową relację, wiąże dotąd nie
powiązane ze sobą elementy. Rezulatatem może być oczywiście zniszczenie
jednej ze stron. Jeżeli jednak to nie nastąpi powstają metody regulaq'i
sprzeczności, ograniczenie ich form, wspólne zasady, normy dotąd nie ist
niejące lub nie uświadamiane. Opozycjoniści też są zainteresowani spójnością
przeciwnika, przestrzeganiem przez niego określonych reguł pozwala to im
bowiem na stosowanie standardowych metod walki. Spójność i standaryzaqa metod ułatwiają im z kolei zachowanie równowagi i kompromisu (The
functions... 1956, s. 121-133, 154).
Analizując funkcje konfliktu społecznego Coser podkreśla jego rolę
w tworzeniu związków i koalicji. Zajmuje się antagonistycznym współdzia
łaniem występującym w sytuaqi, kiedy dwie różne, o często odmiennych
KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ
31
interesach strony pragnąc uniknąć izolacji szukają sprzymierzeńców, podej
mują walkę ze wspólnym wrogiem. Konsekwencją tego może być powstanie
nowej grupy z nowymi granicami, ideologią, wspólnymi wartościami etc. lub
jedynie związek instrumentalny zaistniały w obliczu wspólnego zagrożenia
(The functions... 1956, s. 140-141).
W przypadku, gdy fundamenty struktury społecznej są stabilne, pod
stawowe wartości i normy nie podlegają kwestionowaniu każdy konflikt
z inną grupą jest wyzwaniem w ich obronie. Następuje wówczas ożywienie
świadomości ich wartości i celów nawet wtedy kiedy wcześniej uznawane
były za naturalne i nie stanowiły przedmiotu zbytniej uwagi członków grupy.
Przy tym stopień integracji jest zależny od tego czy zewnętrzne zagrożenie
dotyczy całej grupy czy tylko jakiejś jej części. Wobec braku natomiast
podstawowego consensusu w grupie już samo zagrożenie z zewnątrz zamiast
konsolidacji powoduje jej ogólną apatię i w efekcie narażenie na dezintegra
cję (The functions... 1956, s. 88-95).
Lewis A. Coser zajmuje się zarówno przyczynami konfliktów, instytu
cjonalizacją i regulacją trwających, jak również samym ich rozwiązaniem.
Według niego, grupa nie mogąca zaspokoić swoich potrzeb próbuje różnych
sposobów ich realizacji. Gdy mimo to, jej roszczenia nie zostają spełnione,
a wszelkie inne mechanizmy i rozwiązania zawodzą, ostateczną i zazwyczaj
najskuteczniejszą formą jest konflikt w jego różnych, nawet najbardziej
gwałtownych odmianach (Continuities... 1967, s. 96-97, 101). Również we
wnątrz grup społecznych częste są antagonizmy między ich członkami, wy
nikające z reguły ze sprzeczności interesów lub zróżnicowania społecznego
i wiążącym się z nim nierównym podziałem przywilejów. Te wrogie uczucia
nie muszą jednak zawsze prowadzić do konfliktu.
Kluczowym regulatorem w takich przypadkach, pozwalającym równo
cześnie ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktu, jest znajomość
podstawowych norm prawnych obowiązujących w danym systmie społecz
nym. Ich świadomość pozwala ocenić krzywdę oraz możliwość jej wyelimi
nowania bez rozpoczynania agresywnych działań (The functions... 1956,
s. 175). Roszczenia uznane za uzasadnione z reguły prowadzą do konfliktu.
Powstaje świadoma grupa interesu i konflikt rozpoczyna się. Tylko w warun
kach zapewniających indywidualną ruchliwość jednostek sprzeczności i nie
równości nie naruszają pokoju, w grupach o bliskich stosunkach społecznych
z reguły natomiast przybierają postać konfliktu. Sztywność systemu, gdzie
w formie zastępczej utrzmanie status quo zapewnia do pewnego stopnia
instytucja „kozła ofiarnego", jest jdynie okresową gwarancją pokoju. Wszel
kie jednak substytuty czy zduszenie wrogości dają uczestnikom mniejszą
satysfakcję, niż otwarte starcie z rzeczywistym przeciwnikiem, nie rozłado
wują one całkowicie napięcia i niebezpieczeństwa wybuchu, ani też nie
eliminują czy rozwiązują faktycznych sprzeczności społecznych.
W trwającym konflikcie decyzja o jego zakończeniu podejmowana jest
przez samych zainteresowanych i nie może być narzucona z góry przez
32
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
reguły, tak jak to się dzieje w grach. Brak tych postanowień może do
prowadzić aż do destrukcji jednej ze stron. Stosując kryterium istnienia lub
braku wspólnych uzgodnień dotyczących zasad rozwiązania sporu można,
według Coserá, stworzyć typologię konfliktów. Klasyfikacja taka, sporzą
dzona obrazowo, przybiera postać pewnego continuum, od w pełni zin
stytucjonalizowanych z wytyczonym punktem zakończenia do totalnych.
Zantagonizowane strony znajdujące się bliżej pierwszego bieguna muszą tak
samo rozumieć rezultat konfliktu. Osiągnięcie tego stanu nie jest łatwe,
ponieważ dążenie do pokoju jest czymś innym, niż uznanie własnej porażki.
Zakończenie konfliktu zależy więc w bardzo dużej mierze od strony prze
grywającej, od tego kiedy zrezygnuje ona z oporu. Dlatego też precyzyjne
określenie przedmiotu walki, a zwłaszcza pewnych symboli, których przejęcie
gwarantuje wygaśnięcie sporu jest szczególnie ważne. Jeśli ich brak racjonal
ne rozwiązanie jest niezwykle trudne, chociaż i w tym przypadku destrukcji
może zapobiegać struktura systemu dopuszczająca istnienie wielu przecina
jących się konfliktów (Continuities... 1967, s. 40-43).
Wywoływanie przez konflikt zmian w obrębie systemu można przyjąć za
podstawowe założenia teorii Coserá, według którego konflikt może być
zarówno rezultatem, jak źródłem zmiany, a zmiana bez względu na jej źródło
prowadzi do napięcia i konfliktu (Continuities... 1967, s. 32). Konflikt pod
trzymuje i przeobraża system, przy tym autor kładzie nacisk na jego funk
cjonalność.
Zmiana społeczna może być analizowana, według Coserá, wyłącznie
w odniesieniu do konkretnej struktury, określonego systemu społecznego.
Uważał on, iż powszechne, dotyczące wszelkich społeczności są tylko ciągłe,
powolne zmiany w obrębie systemu. Stanowią one istotną jego cechę, chociaż
z uwagi na swoją powszechność i funkcjonalność wobec grupy mogą być
punktem wyjścia dla zmiany innego typu. Rówcześnie przyznawał, iż w wy
niku konfliktu ulegają przekształceniom całe systemy społeczne, a nie tylko
następują zmiany w obrębie istniejącej struktury (Continuities... 1967, s. 26).
Zmiany strukturalne i zmiany systemów w ujęciu Coserá są synonimami.
Zachodzą one wówczas, gdy ulegają przekształceniom główne powiązania
strukturalne, podstawowe instytucje i dominujące systemy wartości. Nie
stety, nie określa jakie instytucje i systemy wartości należy uznać za pod
stawowe lub dominujące. Wskazuje natomiast na historyczną ciągłość rze
czywistości społecznej, która powoduje łączenie się zmian w systemie ze
zmianami systemów. Przy tym te ostatnie mogą zachodzić stopniowo, powoli
(Continuities... 1967, s. 28-29).
Konfliktom przypisuje więc Coser stymulowanie zmian głównie w ob
rębie systemu. Jednym z typów takich zmian jest podniesienie spójności
grupy. Innym, postęp w różnych dziedzinach życia. Należy do nich: pow
stanie nowych form i instytucji społecznych, własności systemu i jego ele
mentów bardziej przystosowanych do nowych warunków. Konflikt powodu
je postęp techniczny i gospodarczy (np. likwidacja sprzeczności w przemyśle
KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ
33
może w konsekwencji zniszczyć ważny bodziec dla innowacji technicznych).
Jest on pewnego rodzaju wyzwaniem dla grupy, która (jeśli go nie napotyka)
traci zdolności twórcze (Continuities... 1967, s. 21, 24). Może okazać się
groźny dla systemu tylko wówczas, gdy jego struktura jest sztywna, zwarta.
System otwarty, elastyczny, dopuszczający wiele konfliktów, których fronty
przecinają się i przez to osłabiają, jest zawsze spójny. Założenia te, nie
dotyczące zmian ani konfliktów w ogóle, lecz właśnie funkcjonalnych, wska
zują wyraźnie, że ideałem autora jest społeczeństwo zmienności i postępu, ale
0 tyle tylko, o ile te nie wykraczają poza ramy uznane za podstawowe dla
tego społeczeństwa.
W bardzo dużym uproszczeniu można powiedzieć, iż teoria konfliktu
pozytywnego Coserá opiera się na uwypukleniu tych jego funkcji, które są
korzystne dla społeczeństwa. Najważniejsze z nich to - obok zmiany kon
struktywnej - wzrost integracji i zgodności w grupie. Wyniki analiz nato
miast określają, w jakich warunkach ich osiągnięcie jest realne.
Sądzę, iż scharakteryzowane w dużym skrócie poglądy Coserá zachęcą do
lektury prac tego oryginalnego socjologa. Jego zainteresowanie funkcjonal
nością różnego typu sprzeczności i konfliktów wobec systemu społecznego,
a ściślej badaniem pozytywnych funkcji konfliktu w określonych strukturach
społecznych sprawia, iż bardzo często przedmiotem rozważań czyni on
niezwykle interesujące tematy. Przykładem tego jest analiza aktów przemocy
1 pozornie destrukcyjnych zachowań irracjonalnych. Ich występowanie zale
ży od wielu różnych zmiennych społecznych. Przemoc jest konsekwencją
frustracji pewnych grup pojawiającą się na ogół w biednych i zaniedbanych
okręgach. Przestępstwa popełniają z reguły nie widzący naturanych dróg do
zajęcia atrakcyjnych pozycji, którzy w przemocy widzą jedyną realną szansę
zmiany sytuacji. Standardy normatywne obowiązujące w społeczeństwie są
bowiem internalizowane głównie przez warstwy uprzywilejowane (są to ich
standardy i im służą). Dlatego też bronią je przed atakiem warstw niższych.
Przemoc w tym przypadku pełni przynajmniej trzy ważne funkcje i w dłuż
szej perspektywie może przynieść pozytywne rezultaty: 1) jest środkiem do
osiągnięcia pożądanych celów przez nie mających do nich legalnego dostępu;
2) jest sygnałem niebezpieczeństwa; 3) może być katalizatorem wzmacniają
cym uczucia moralne i solidarność grupy przeciw łamiącym normy (Con
tinuities... 1967, s. 55-65).
Badanie pozytywnych funkcji konfliktów społecznych według Coserá jest
szczególnie uprawnione we współczesnych społeczeństwach zachodnich,
gdzie struktura instytucjonalna zostawia miejsce dla konfliktu i wolności.
Podobno my też jesteśmy już takim społeczeństwem, co otwiera nam nowe
możliwości ukazując równocześnie jeszcze jedno pole penetracji naukowej.
