-
Title
-
Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.285-303
-
Creator
-
Goswami, B. B.
-
Date
-
1968
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:584
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:636
-
Text
-
В. В. G O S W A M I *
ROZWÓJ B A D A N ANTROPOLOGICZNYCH
W INDIACH
I ICH OŚRODKI
W początkach X I X w. antropologia kulturowa na Zachodzie, mimo
iż blisko powiązana z socjologią, wyłoniła się jako odrębna gałąź wie
dzy. Rozwój antropologii w Anglii utorował jej drogę także w Indiach,
chociaż następowało to wolno; antropologiczne badania społeczności
plemiennych i wiejskich są bardzo niedawnego pochodzenia. A r t y k u ł
ten w sposób przeglądowy omawia rozwój badań antropologicznych
(etnograficznych — red.) w Indiach oraz ich ośrodki.
Dla większości ludzi Zachodu Indie w początkach X I X w. były
krajem pełnym dziwnych i zaskakujących zwyczajów, dla podróżników
i poszukiwaczy przygód Indie wydawały się krajem wielce obiecują
cym. Niektórzy podróżnicy spisywali często dokładne notatki o rze
czach przez siebie widzianych, wielu spośród nich publikowało te obser
wacje i sprawozdania (patrz wczesne tomy ,.Asiatic Researches", Lon
don). Dla misjonarzy ludy indyjskie były pogańskimi, więc szli oni po
kraju krzewiąc swoją ewangelię. W czasie tych wędrówek niektórzy
pokochali Indie, w wyniku czego powstawały efektowne relacje o życiu
mieszkańców Indii. Specjalnej wzmianki w t y m kontekście wymagają
postacie kilku misjonarzy, wśród nich zaś Williama Carey, który na
uczył się języka oraz poznał wierzenia religijne mieszkańców Bengalii
i pozostawił opis tego kraju szczególnie cenny i o wyjątkowym znacze
niu. W. Robinson, inny misjonarz z Amerykańskiej Misji Baptystów,
opublikował g r a m a t y k ę języka assamskiego z okolic Serampore (Bengal)
już w 1840 r. i założył w 1846 r. czasopismo ukazujące się co miesiąc.
Ludzie ci mieli jeszcze wielu sobie podobnych.
Ten stan rzeczy nie tworzył wszakże jeszcze antropologii. W Indiach
antropologia pojawiła się dzięki imperializmowi brytyjskiemu. Po do* Autor jest pracownikiem naukowym Anthropological Survey
w Mysore, Jego artykuł, nadesłany w 1965 r. publikujemy bez zmian.
of
India
286
В. В.
GOSWAMI
konaniu pełnego podboju Indii w 1857 r. Anglicy uznali za celowe kom
pletowanie obrazu wierzeń i zwyczajów „krajowców indyjskich" dla
potrzeb administracji. Pierwszy krok w tym kierunku zrobiono za rzą
dów wicekróla lorda Curzona. Powołał on Komisję Etnologiczną (Ethno
logical Committee), która przygotowała wystawę w Jahalpore (Madhya
Pradesh) w 1866 r. i w tymże roku opublikowała krótkie sprawozda
nie. W następnym roku J. Forbes Watson i William Kaye zebrali
kolekcję zdjęć z wielu części Indii i opublikowali ją w trzech tomach .
Dla członków Komisji Etnologicznej stało się to bodźcem do podjęcia
opracowań opisowych. Praca nad ich publikacją rozdzielona została
według podziału kraju na prowincje i każdą z nich powierzono jednej
osobie, której zadaniem było przeprowadzenie dokładnych badań i spo
rządzenie szczegółowego studium. W wyniku tej pracy pojawiły się
publikacje, z k t ó ' y c h tylko kilka możemy t u wymienić. W roku 1869
wydrukowano Memoirs oj the history, jolklore and distribution oj the
races oj the North Western Provinces oj India H. M . Elliota, w roku
1872 Descriptive ethnology Bengalii E. T. Daltona, trzy tomy zaś pracy
Hindu tribes and castes ks. M . Е. Sherringa ukazały się w latach 1873—
—1881 . Po nich pojawiły się takie opracowania etnograficzne, jak
Tribes and castes in Bengal H. Н. Risleya w roku 1893, oraz inne prace
z cyklu Tribes and castes (Plemiona i kasty) dla stanów: Pendżab,
Prowincje Północno-Zachodnie, Prowincje Środkowe, Indie Południowe
i Bombaj. Księstwa indyjskie, jak Mysore, Cochin i Travancore, także
wydawały podobne zbiory . Ten okres przygotowawczy, znany na ogół
jako etap Tribes and castes, prof. S. С. Dube scharakteryzował nastę
pująco: .
1
2
3
„Orientacja tych tomów jest administracyjna raczej niż akademicka czy
naukowa, gdyż ich podstawowym celem było zaznajomienie administratora
z różnorodnością zwyczajów u poszczególnych warstw ludności kraju. Większość
materiału, który złożył się na te dzieła, zbierana była w pośpiechu przez niższych
1
N. K . B o s e , Fifty years of science in India, [w:] Progress of anthropology
and archeology, Calcutta 1963, s. 33.
Inną ważną pracą tego okresu jest traktat o prawie i zwyczaju hinduskim
John D. Maine. (Brak niektórych danych bibliograficznych lub ich niekompletność
płynie stąd, że Redakcja nie zawsze była w stanie uzupełnić te braki oryginału —
Red.)
Oto niektóre pozycje mające dużą wartość dla poznania problematyki ple
miennej Assamu, N E F A i Nagalandu z historycznego punktu widzenia: A. M a c
k e n z i e , History of the relations of the government with the hill tribes of the
North East Frontier of Bengal, Calcutta 1884; R. R e i d , History of the frontier
areas bordering on Assam from 1883—1941, Shillong 1942; L . W. S h a k e s p e a r e ,
History of Upper Assam, Burmah and North Eastern Frontier, London 1914.
2
3
BADANIA
urzędników o słabym
specjalistycznego" .
ANTROPOLOGICZNE
wykształceniu
ogólnym
W
i
287
INDIACH
bez
żadnego
przygotowania
4
Angielscy autorzy wspomnianych książek często korzystali z pomo
cy Hindusów. Jednakże L . K. A. Iyer był pierwszym Hindusem, k t ó r y
podjął się tej pracy samodzielnie. Uzyskał on później tytuł profesora
i w 1920 r. został pierwszym wykładowcą antropologii na uniwersytecie
w Kalkucie.
Pod koniec etapu „plemion i kast" pewni autorzy skierowali się
w stronę intensywnej dokumentacji życia poszczególnych plemion i kast .
Próba ta dała w wyniku pojawienie się lepszych opracowań charaktery
zujących się większą głębią i szczegółowością opisu opartego o osobistą
obserwację i szersze, nie zaś wycinkowe, potraktowanie opisywanego
przedmiotu. Monografie tego okresu dopomogły przyszłym badaczom
zrozumieć pozytywy i negatywy pracy terenowej. Były to w istocie
najlepsze lata kształtowania się indyjskiej antropologii. Dopiero w ó w
czas zapoczątkowane zostały konstruktywne badania antropologiczne.
Spośród pracowników administracji Hutton, Crooke oraz inni dobrze
rozumieli braki etapu „plemion i kast"; Crooke ujął je następująco:
5
„opracowania plemion i kast sporządzane były w różnych prowincjach
Indii [...] na zamówienie lokalnych rządów nie tyle w interesie wiedzy antropo
logicznej, lecz jako bezpośrednia pomoc w pracy administracji. A przecież cele
zarządców i poborców oraz potrzeby antropologów bardzo się różnią" .
6
W t y m czasie niektórzy urzędnicy administracji brytyjskiej pracują
cy w rejonach zamieszkałych przez plemiona Assamu, a także gdzie
indziej, opublikowali serię poświęconych t y m plemionom pozycji, peł
nych szczegółów i drobiazgowych obserwacji. Można tu wymienić takich
autorów, jak Shakespeare, Gordon, Hutton, Parry i Mills, którzy pisali
o K u k i , Khasi, Naga Angami, Sema, o Lakhar, Lhota, Rengma i Ao
Naga. Są to pozycje użyteczne, gdyż traktują one o głównych aspektach
życia plemiennego — ziemia i ludzie, ekologia, życie gospodarcze, k u l
tura materialna, organizacja społeczna, cykl życiowy, religia, magia,
czarownictwo, język, folklor, prawo zwyczajowe itp.
Przy tym stanie rzeczy problemami plemiennego życia i ideologii
zainteresował się Rai Bhadur Sarat Chandra Roy należący do środo4
S. C. D u b e , Social anthropology in India, [w:] G. R. M a d a n , A. K .
S a r a n [red.], Indian anthropology, Bombay 1962, s. 237.
L . F a w с e 11, Nayar caste of Malabar, 1901; W. H. R i v e r s , The Toda
of the Nilgiri Hills, London* 1906; E . S t a c k , The Mikirs, London 1908; Т. C.
H o d s o n , The Meitheis, London 1908.
„Man in India", t. 1, s. 2.
5
6
288
В. В.
GOSWAMI
wiska prawniczego w Bihar. Ponieważ mieszkał on w mieście Ranchi
leżącym na obszarze zamieszkałym przez plemiona Biharu, wykazywał
duże zrozumienie różnych aspektów życia tych plemion i wielokrotnie
przedkładał ówczesnemu rządowi swoje uwagi na temat pewnych ano
malii społecznych i niewłaściwych reguł prawnych. Stał się on niemal
rzecznikiem problemów i trudności ludności plemiennej.
S. C. Roy opublikował w roku 1912 swoją pierwszą pracę zatytuło
w a n ą The Mundas and their country, po której przyszły także inne.
Był on założycielem „Man in India", najstarszego czasopisma indyjskiej
antropologii. Był pierwszym Hindusem, który systematycznie propago
wał potrzebę badań nad plemionami, był więc pierwszym, który wpro
wadził etnografię indyjską do świata akademickiej antropologii narodów
angielskojęzycznych. Jego prace demonstrują w pewnym stopniu dyna
miczne podejście i dają odbicie niedoli życia plemion. W rozumieniu
dzisiejszych rygorów rządzących problemowymi studiami grup plemien
nych mogłyby one nie uzyskać miana wysoce naukowych, wszakże wpływ
Roya na antropologię indyjską dał owocne rezultaty i z uwagi na tę
ważną rolę nazywa się go często „ojcem antropologii indyjskiej". Jego
publikacje inspirowały całą generację antropologów i nawet teraz czyta
ne są przez badaczy, zanim ci podejmą się pracy wśród plemion, zwła
szcza Biharu.
Prof. D. N . Majumdar — „największy akademicki antropolog, jakie
go Indie dotąd wydały", który zmarł 31 maja 1960 r. — stawiał pierw
sze kroki w antropologicznej pracy terenowej pod kierunkiem S. C. Ro
ya. Majumdar poświęcił się antropologii powszechnej. Jego pierwszy
artykuł dotyczący zwyczaju palenia wizerunków ludzkich pojawił się
w 1923 r. w „Man in India" i był bliski metodzie Frazera, klasyczna
zaś monografia o Hos of Kolhan opublikowana znacznie później (1950)
nosi ślady wpływów szkoły funkcjonalnej B. Malinowskiego w antro
pologii brytyjskiej. W latach 1923—1950 Majumdar opublikował wiele
artykułów w pismach specjalistycznych oraz dwie ważne książki, jedna
poświęcona losom plemion pierwotnych w Uttar Pradesh i druga anali
zująca kompozycję etniczną I n d i i . Czołowe czasopismo antropologiczne
Indii "The Eastern Anthropologist" założone zostało przez niego. Pisał
nie tylko monografie plemienne, lecz interesował się także badaniem
ludności wiejskiej. Dzięki jego nieustannemu wysiłkowi uniwersytet
w Lucknow przyznał antropologii status samodzielnego przedmiotu
i w uznaniu jego zasług stworzył dla niego katedrę w 1950 r. Od tego
•czasu nadał on antropologii nową orientację. Jego praca Caste and com1
1
D. N. M a j u m d a r ,
The fortunes of primitive
and cultures of India, 1944 (wyd. 2, Bombay 1958).
tribes of V. P., 1944; Races
BADANIA
ANTROPOLOGICZNE
W
289
INDIACH
munication in an Indian village (1958) przedstawia duże znaczenie dla
tych, którzy interesują się problemem wiejsko-miejskiego continuum
(zwłaszcza ostatni rozdział tej książki ma olbrzymią wartość teoretyczną
dlą zagadnienia dynamiki społeczeństwa kastowego). Majumdar redago
wał także dwie książki z serii ,,Rural Profiles" (1955, 1960), które mają
wartość encyklopedyczną w dziedzinie badań nad wsią indyjską. Inną
ważną postacią i autorem serii monografii był dr V. Elwin (zmarł
w 1964). Swą karierę w Indiach rozpoczął jako misjonarz, lecz pod
wpływem Mahatmy Gandhiego poświęcił się problematyce grup ple
miennych i bronił ich interesów aż do końca swego życia. Dał on lite
rackie opisy plemion Orissy oraz Madhya Pradesh . Część jego publi
kacji to czysta etnografia, niektóre wszakże mają charakter proble
mowy , inne zaś, pisane pod koniec życia, odznaczają się interwencyjnością i dotyczą polityki prowadzonej wobec p l e m i o n . Posiadł on
bliską znajomość życia plemiennego (jego żona pochodziła z jednej
z takich grup). Pisał na różnorodne tematy, takie jak mity, opowieści
i pieśni ludowe, sztuka i religia.
8
