-
Title
-
Wokół fotografii nagrobnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.69-82
-
Creator
-
Kubiak, Krzysztof
-
Date
-
1986
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3042
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3246
-
Text
-
Krzysztof Kubiak
W O K Ó Ł FOTOGRAFII
NAGROBNEJ
F o t o g r a f i a , „zdjęta z kogoś", j a k mówiono w dziewiętnastym
doskonalsze, są często w złym stanie; mają r y s y , zacieki, p l a m y ,
w i e k u , jest p r z e d m i o t e m silnie działającym n a wyobraźnię, p r o
spękania. W p ł y w n a te defekty m a nie t y l k o pogoda ale i ludzie.
wokującym
do i d e n t y f i k o w a n i a j e j z osobą
fotografowanego.
Ostatnio
słyszy
się o kradzieżach
co bardziej
atrakcyjnych
„Pewnego d n i a , już dość dawno t e m u wpadła m i w ręce fotografia
zdjęć z nagrobków. Czasami kończy się n a próbie kradzieży,
ostatniego
Powiedziałem
k i e d y n i e w p r a w n a ręka złodzieja kaleczy fotografię i wówczas
sobie w t e d y ze zdziwieniem, które nie opuszcza m n i e do d z i s i a j :
już n i e opłaca m u się j e j wyjmować. T a k i e zdjęcie pozostaje n a
oglądam oczy, które widziały cesarza."
p o m n i k u . N a t o m i a s t w zdjęciach nowszych często widać rękę
b r a t a Napoleona,
Jerome'a
(1852).
1
W k u l t u r z e l u d o w e j fotografia a m a t o r s k a rozpowszechniła
dię dopiero w l a t a c h p o w o j e n n y c h . Przed wojną istniało niewiele
zakładów fotograficznych, zdjęcia były kosztowne.
Najczęściej
Wyraźnie rośnie liczba f o t o g r a f i i w l a t a c h siedemdziesiątych,
fotografo
k i e d y rozpowszechniają się n a wsiach i w małych miasteczkach
korzystano z usług fotografów o b j a z d o w y c h . Dzisiaj
wanie stało się zwyczajem
świąt
i
uroczystości.
przyjętym, n i e o d z o w n y m
Można
wyodrębnić
fotografa a m a t o r a — zdjęcia te są technicznie niechlujne, z w y k l e
nieostre, najczęściej d o t y c z y t o zdjęć w plenerze.
elementem
właściwą
fotografii
n a g r o b k i l a s t r i k o w e (dotyczy
t o głównie w s i ) . Przedstawiam
3 w y k r e s y obrazujące tendencje w z r o s t u liczby f o t o g r a f i i w cza
chłopskiej estetykę, elementy m i t o l o g i i , zespół wierzeń o charak
sie ( i l . 2 — 4 ) . L i n i e pierwszego w y k r e s u prezentują
terze m a g i c z n y m .
wzrostową zdjęć n a czterech cmentarzach prawobrzeżnej Wisły,
tendencję
ludowej
w okolicach Opola Lubelskiego. Są t o t r z y cmentarze małomias
późno, później niż pamiątkowe zdjęcia ślubne, czy z i n n y c h uro
teczkowe (Opole L u b . , Chodel i R y b i t w y — f a k t y c z n i e cmentarz
czystości. P r z y c z y n tego jest wiele. T r a d y c y j n a k u l t u r a naszego
Józefowa n/Wisłą). J e d y n y m p r a w d z i w i e w i e j s k i m jest c m e n t a r z
l u d u n i e znała przedstawień zmarłych t y p u m a s k i {efigies).
Naj
w K a r c z m i s k a c h . Obszar p o drugiej stronie Wisły przedstawiony
popularniejsza f o r m a g r o b u — mogiła z d r e w n i a n y m krzyżem,
jest n a wykresie d r u g i m . Również i t u t a j t r z y pierwsze miejsco
Fotografia
n a g r o b n a przedostaje
się do k u l t u r y
nie sprzyjała u s y t u o w a n i u f o t o g r a f i i . D o c h w i l i pojawienia się
wości t o małe miasteczka — największe t o L i p s k o , p o t e m Soleo
n a g r o b k a lastrikowego fotografie nagrobne n a cmentarzach wiej
n/Wisłą, Ciepielów. Pawłowice t o duża wieś.
skich i małomiasteczkowych występowały sporadycznie, zazwy
czaj n a grobach ziemian i bogatszych
mieszczan.
Dane
o ilości zdjęć n a g r o b n y c h , zwłaszcza w
dekadach
wcześniejszych, n i e są w pełni w i a r y g o d n e . W i e l e zdjęć zostało
W o s t a t n i c h l a t a c h wygląd cmentarza zmienił się r a d y k a l n i e .
umieszczonych dużo później, g d y r o d z i n a stawiała k a m i e n n y n a
Można mówić o postępującej u r b a n i z a c j i — aleje, chętnie asfal
grobek
towane, często oświetlone, g r o b y stawiane są w szeregach, zaś i c h
d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , lecz tendencję w z r o s t u liczby zdjęć, bez
f o r m a ewoluuje w k i e r u n k u grobowców. U r b a n i z a c j a osiąga stan,
liczenia procentów i stosunków nagrobków ze zdjęciami d o n a
l u b odnawiała s t a r y . N i e prezentuję t u więc ścisłych
w którym ilość „żywej z i e m i " zmniejsza się błyskawicznie. Jest
grobków bez zdjęć ( t y m zajmę się w innej p r a c y ) . N a dwóch w y
ona z a b u d o w y w a n a płytami grobów, asfaltem alejek, i t p . Coraz
kresach widać różnicę pomiędzy s k r a j n y m i k r z y w y m i . Różnica
częściej k o n t a k t z ziemią o d b y w a się za pośrednictwem doniczek
t a n a p i e r w s z y m wykresie może być wyjaśniona skalą miejsco
l u b specjalnych k o r y t e k . P o j a w i a się za t o cala sfera mnemonicz-
wości. T r z y wysoko podniesione linie odnoszą się do zdj^ć z cmen
na, n i e występująca w t a k i e j formie d a w n i e j . G r o b y
wiejskie
t a r z y m i e j s k i c h . K a r c z m i s k a — t o t y p o w a wieś. A zatem istnieje
zaczynają mieć trwałe i n s k r y p c j e , p o t e m zaś p r z y c h o d z i zdjęcie.
wyraźna różnica pomiędzy m i a s t e m a wsią p o d względem ilości
Właściwie nie p r z y c h o d z i a „ o p a d a " , przejęte z k u l t u r y wysokiej
zdjęć n a g r o b n y c h . Podobnie jest n a wykresie t r z e c i m , gdzie p o
i teraz już rozsiadło się wygodnie i pewnie n a dłużej, stając się
między „metropolią", jaką jest Łańcut, a stale podupadającą
również częścią k u l t u r y l u d o w e j ; cmentarze wiejskie stają się
Sieniawą istnieje kolosalna różnica w ilości zdjęć n a g r o b n y c h .
a l b u m a m i najbliższej o k o l i c y .
Różnice pomiędzy c m e n t a r z a m i p r z e d s t a w i o n y m i n a wykresie I I
Pojawienie się zdjęć n a cmentarzach każe odpowiedzieć n a
nie są t a k duże, czego łatwo wyjaśnić się nie da. Cmentarz w Paw
k i l k a pytań. P o pierwsze — k i e d y zwyczaj umieszczania foto
łowicach jest dosyć s t a r y (najstarsze g r o b y datowane n a Jata
g r a f i i n a cmentarzach m i e j s k i c h stał się powszechnym? J a k foto
70-te X I X w i e k u ) . Wspólną cechą w s z y s t k i c h wykresów jest
g r a f i a c m e n t a r n a i pogrzebowa przyjęte zostały n a wsi?
załamanie l i n i i obrazującej wzrost ilości zdjęć w l a t a c h 70-tyoh
Czym
ludzie motywują potrzebę umieszczania w i z e r u n k u zmarłego n a
XX
grobie ? Dlaczego istnieje t y l e różnic w sposobach przedstawiania
u j a w n i a się wcześniej, pobieżne penetracje i n n y c h
zmarłego n a f o t o g r a f i i cmentarnej ?
zwłaszcza w i e j s k i c h , wskazują n a łata siedemdziesiąte j a k o n a
w . I choć n a niektórych cmentarzach tendencja t a n i e
cmentarzy,
Pierwsze spostrzeżenia potwierdziły, żo j a k k o l w i e k istnieją
okres przełomowy d l a zwyczaju umieszczania zdjęć n a nagrob
różnice w sposobie przedstawiania osoby zmarłej n a f o t o g r a f i i
k a c h . Dlaczego a k u r a t ten okres ? N a przekonywującą odpowiedź
nagrobnej, t o jednak zdjęcia standardowe
ogromną
trzeba będzie trochę poczekać, ale niewątpliwie wiąże się t o ze
większość, t a k że ujęcia niezwykłe są s t a t y s t y c z n y m i wyjątkami.
wzbogaceniem społeczeństwa i z rozbudową pierwiastków pamię
Wyróżniają jednak grób, przykuwają naszą uwagę.
c i o w y c h n a cmentarzach ( p o m n i k i , i n s k r y p c j e , fotografie).
stanowią
Żeby dowiedzieć się k i e d y wprowadzono pierwsze
fotografie
Zdjęcia umieszcza się niezależnie o d t y p u n a g r o b k a . Zdarzają
n a c m e n t a r z u i w j a k i m czasie umieszczanie f o t o g r a f i i n a n a się fotografie umieszczane n a grobach w formie mogiły (kopiec
g r o b k a c h stało się popularne, zdecydowałem się zliczać ilość n a
ziemny z krzyżem d r e w n i a n y m l u b m e t a l o w y m ) , i l . 18. N a
grobków ze zdjęciami w poszczególnych dekadach.
grobek k a m i e n n y , najczęściej l a s t r i k o w y opanowuje cmentarze,
Jakość techniczna r e p r o d u k o w a n y c h zdjęć nie zawsze jest
również wiejskie, w l a t a c h sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.
dobra. Jest t o t y l k o po części moją winą. Zdjęcia stare, z reguły
Ciekawe są f o r m y pośrednie, sprawiające wrażenie „ogniw ewo69
giem zdjęć spotykamy się również przy przedstawieniach zmar
łego w trumnie. Chodzi t u zazwyczaj o fotografię jednej osoby —
pierwsza fotografia przedstawia tę osobę żyjącą, druga, zwykle
usytuowana poziomo, pokazuje postać leżącą w trumnie.
N a grobach z krzyżami drewnianymi również zdarzyło m i
się spotykać fotografie. Były to groby stare, do których domontowano zdjęcia n a skutek pojawienia się mody n a fotografie.
mogiłach z solidniejszego
materiału, np. posiadających
Na
krzyż
żelazny, zdjęcia umieszcza się w obrębie tabliczki z tekstem.
N a niektórycli cmentarzach spotkałem zdjęcia
montowane
jeszcze za życia człowieka, którego przedstawiają. Niekiedy były
to same fotografie n a gołej płycie, częściej występowały wszelkie
konieczne inskrypcje z wyjątkiem daty śmierci i zdjęcie przed
stawiające przyszłego zmarłego (il. 25). Miejscem gdzie wystę
puje szczególnie dużo zdjęć „żywych zmarłych" jest cmentarz
w Chodlu, małym miasteczku n a trasie z Opola Lubelskiego do
L u b l i n a . Naliczyłem tam 48 zdjęć osób jeszcze żyjących oraz
10 miejsc n a zdjęcia n a nagrobkach stawianych jeszcze za życia
człowieka.
Większość fotografii
nagrobnych
m a kształt elipsoidalny,
odpowiadający (bez próby komentowania i pogłębiania tych ana
logii) formie imago
clipeata,
charakterystycznej m.in. dla por
tretu trumiennego. F o r m a t a , wraz z wizerunkiem w kształcie
koła czy owalu, zarezerwowana była w X V I I I wieku dla osób
zmarłych. Fotografia portretowa
międzywojennym,
w Polsce, jeszcze w okresie
zwłaszcza n a prowincji,
chętnie
stosowała
formę imago clipeata do portretowania osób żywych. Ciekawym
natomiast jest t u fakt, że aż do czasów nam najbliższych, gdy
fotografia rodzinna i portretowa zarzuciły ten kształt, utrzymał
się
on jako
najbardziej
właściwy dla fotografii
Formę imago clipeata spotyka się także przy
cmentarnej.
przedstawianiu
1
II.
l u c y j n y c h " , przy przechodzeniu od najpopularniejszej
n a wsi mogiły do nagrobka
2, 3, 4, tabele: tendencje w z r o s t u
w latach 30—70-tych na badanych
liczby
fotografii
cmentarzach
dawniej
trwałego, z kamienia. N a starym
cmentarzu w K a r c z m i s k a c h koło Opola Lubelskiego groby z lat
trzydziestych, czterdziestych i częściowo pięćdziesiątych mają
formę, którą można nazwać „przejściową". Są to niskie, wystające
najwyżej 20 c m ponad ziemię, betonowe „blejtramy", u szczytu
których zainstalowane są drewniane, a później żelazne krzyże.
Oczywiście n a t y m cmentarzu jest mniej fotografii niż n a tzw.
c m e n t a r z u p o w y m , gdzie każdy niemal nagrobek jest lastrikowy.
W ostatnich również latach n a wsi pojawiły się olbrzymie, ce
mentowe grobowce rodzinne. Zawierają one całkiem liczne kolekoje fotografii poszczególnych członków rodziny, często nawet
tych, którzy jeszcze nie zmarli (il. 26).
Miejscem najlepiej sprzyjającym instalowaniu fotografii n a
nagrobku kamiennym jest prostopadła płyta z nazwiskiem zmar
łego i epitafium. G d y napisy pomieszczono n a poziomej płycie
przykrywającej grob, zdarza się, że zdjęcie usytuowane jest po
ziomo. Niekiedy w takiej samej sytuacji zdjęcie umieszcza się
n a szczytowym gzymsie grobu, tak by było widoczne (il. 14). Są
też płyty z napisami i fotografiami
umieszczonymi n a płasz
czyźnie skośnej w stosunku do płaszczyzny grobu. Zetknąłem się
też z oprawionymi i oszklonymi nekrologami zawieszanymi n a
grobowcach.
P o d szkłem, n a nekrologu umieszczano
odklejono
z jakiegoś dokumentu zdjęcie zmarłego. Spokrewnione teclmicznie
z t y m typem przedstawień są tablice z Przeworska, gdzie zdjęcie
i napis umieszczone są w płytkiej, przykrytej szkłem niszy.
Niezwykłym zupełnie zestawem, gdzie n a kompozycję dawnej
ikony nałożono nową treść, jest obraz Chrystusa wiszący n a jed
n y m z grobów n a starym cmentarzu w Jarosławiu (il. 23). N a
obrzeżach obrazu, t a m gdzie zazwyczaj znajdują się sceny z życia
postaci przedstawionej w centrum, umieszczono fotografie zmar
łego z różnych okresów jego życia. J e s t to jakby próba stwo
rzenia ciągu narracyjnego z fotografii nagrobnej.
70
Z mini szere
"w-tt
50-łt
io-h
to-lt
