-
Title
-
Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy / LUD 1977 t.61
-
Description
-
LUD 1977 t.61,s.15-46
-
Creator
-
Posern-Zieliński, Aleksander
-
Date
-
1977
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1497
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1618
-
Subject
-
antropologia kulturowa
-
Text
-
I.
s
T
u
D
I
A,
R
o
z
p
R
A
Lud,
w
y
t. 61, 1977
ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI
AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KULTUROWA
I .JEJ WSPOŁCZESNE PROBLEMY
Antropologia kulturowa w Stanach Zjednoczonych stanowi jedną z najbardziej rozwiniętych dyscyplin amerykańskich nauk społecznych 1. Jednocześnie tworzy ona w światowym środowisku antropologicznym silny
i \'"pływowy blok, \v dużym stopniu określający również współczesny
kształt etnologii europejskiej 2. Już te dwa fakty nakładają na nas niejako obowiązek pilnego śledzenia rozwoju, przewodnich tendencji i toku
dyskusji toczących siG po drugiej stronip Atlantyku. Znajomość współczesnej antropologii amerykańskiej pozwala bowiem z jednej strony na
adaptację tych osiągnięć, które uznane być mogą za bezsporne i przydatne, z drugiej zaś umożliwiają zastąpienie bezrefleksyjnego i niejednokrotnie nieświadomego przejmowania wszelkich "nowości" selektywnym
pndejściem krytycznym. W tym celu niezbędna jest jednak nie tylko
znajomość klas:'!cznych już dziś osiągnięć amerykańskiej
antropologii
kulturO\vej ery L. H. Morgana, F. Boasa, A. L. Kroebera, M. Mead
R Benedict~, ale przede wszystkim ocena aktualnych tendencji i prą1 Pierwsza
wersj .•( mmeJszego
artykułu
przedstawiona
została
na zebraniu
n:wkoviym
Komisji Etnograficznej
Poznańskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk
w dniu 9 lutego 1976 r.
2 Wydaje
sil;, iż oddziaływanie
to jest przez wielu badaczy
niezauważane.
Przykład cm takiej postawy może być np. praca A. Waligórskiego,
Antropologiczna
koncepcja człowieka,
Warszawa 1973, w której tylko kilka stron poświęcono antrop',Jogii amerykańskiej.
3 Na temat
tych osiągnięć pisali u na,;: B. Moliński, Historia
osobowość s:· 11 b'. ]jefleksje
nad antropologią
kultury,
Warszawa 1966; A. Kłoskowska, Róźnorocinr;;;ć w,:()rrJW kult.ury i funkcje
antropologii
kulturalnej,
[w:] R. Benedict, Wzory
k !I/tL i:{,
War,;zawa
1966. s. 7-52;
tejże, Psychologiczna
orientacja
współczesnej
e!nowcjo/()gii
omeF)lkoilskiej.
"Przegląd
Nauk Historycznych
i Społecznych
1950,
t. 1; tejże, KoncepcJe' typu osobowości
we współczesnej
antropologii
kulturalnej
.
..t\r(,1,i\vum Historii Filozofii i Myśli Społecznej"
1959, t. 5 (przedruk
w pracy:
Z histor.;i i socjologii
kultury,
Warszawa
1969); tejże, Człowiek
i kultura.
Wstęp
d; pJi'kiego
wydania,
Iw:] L. W. Simmons
(ed.), Wódz Słońca. Autobiografia
l;
C. Tnla)lcsvy,
Indianina
z plemieni.a
Hopi, Warszawa
1964, s. 9-18;
J, Lu-
16
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
dów, wyrastających wprawdzie z tradycyjnych orientacji teoretycznych
i metodologicznych, lecz zyskujących sobie obecnie niezależnyr status.
Niestety, ten właśnie aspekt zainteresowań nie odzwierciedlił się dotychczas wyraźnie w polskim piśmiennictwie etnograficznym i socjologicznym4•
Stąd też niniejszy artykuł wychodzi niejako naprzeciw istniejącemu
zapotrzebowaniu, ale nie może on jednak wypełnić luki, jaka mimo zainteresowań rozwojem antropologii amerykańskiej powstała w krajo\,vej literaturze fachowej. Będzie on więc jedynie swoistym przewodnikiem po
meandrach współczesnej antropologii kulturowej prezentując tylko niektóre wybrane problemy, z których każdy nadaje się na odrębne, obszerne krytyczno-analityczne
opracowanie. Zatem zamiast systematycznego
wykładu o przedmiocie badań, teoriach kultury i sposobach interpretacji
materiału zdecydowano się na przedstawienie subiektywnego 'J,yboru
niektórych zagadnień, kierując się głównie osobistymi zainteresowaniami
oraz charakterem refleksji na temat stanu amerykmlskiej antropologii
zrodzonej w toku bezpośrednich studiów w USA:l, jak i licznych towarzyszących im lektur.
Rozpocznijmy nasze uwagi od kilku stwierdzeń o charakterze statystycznym. Najbardziej rzucającym się w oczy zewnętrznym przejawem
rozwoju antropologii kulturowej w USA jest szybko zwiększająca się
liczba departamentów uniwersyteckich wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauk społecznych. Zjawisku temu towarzyszy oczywiście niebywały wzrost kadry oraz absolwentów różnych stopni. Dla ilustracji przytoczmy dane statystyczne, które informują nas, iż tylko \V 1973 r. najniższy
stopień uniwersytecki (B.A.) z zakresu antropologii uzyskało ok. 5 tys .
.studentów, tytuł natomiast doktora (Ph. D.), otwierający drogę do kariery
uniwersyteckiej
i naukowej, zdobyło w roku akademickim 197111912
tY11ski, Ewolucjonizm
w etnologii
(szczególnie rozdz. 9); J. Szacki,
a etnografia
radziecka.
Łódź 1956
do wydania polskiego, [w:] R. Linton,
Kulturowe
podstawy
osobowości,
Warszawa,
1975, s. VII-XLIII;
P. Sztompk"l.
Wstęp do wydania
polskiego, [w:] A. L. Kroeber, Istota kultury,
War..-zawa 1973.
s. VI-XXXIX;
K. Małkowska,
Problem
akulturacji
tv efnologii
amerykańskiej.
"Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 61-72.
~ Zob. np. J. Topolski, Przedmowa,
[w:] P. Bagby, Kul/ura
i historia.
Prolegomena do porównawczego
badania cywilizacji,
Warszawa 1975, s. 5-21; A. Posem-Zieliński,
Odrodzenie
ewolucjonizmu.
Podstawowe
problem'll
i założenia teoretyczne
anglosaskiego
neoewolucjonizmu.
"Etnografia
Polska" 1971. t. 15, z. 2.
s. 103-136; J. Nowaczyk, Leslie A. White teoretyk
amerykańskiego
neoewolucjonizmu.
"Euhemer. Przegląd Religioznawczy"
1964, t. 8, z. 6, s. 23-39.
5 Autor
przebywał w r. akademickim
1974/1975 na Uniwersytecie
Minnesoty
w Minneapolis
dzięki stypendium
Fundacji
Kościuszkowskiej
z Nowego Jorku,
które umożliwiło
mu również odwiedzenie
innych naukowych
ośrodków akademickich.
anglosaskiej
Wstęp
Amerykmiska
antropologia
kulturowa
17
...
w dziedzinie nas interesującej aż 300 osób. Jednocześnie trwa dobra passa
dla popularności podstawowych kursów z antropologii, które zapoznają
studentów innych kierunków humanistycznych, jak i nauk ścisłych oraz
technicznych z głównymi zasadami nauki o kulturze, ucząc także relatywizmu kulturowego i zrozumienia dla odmienności zachowań i wartości,
przydatnych w stosunkach ze światem zewnętrznym. W takich wstępnych wykładach uczestniczyło przeciętnie rocznie w latach 1962-1966
ok 75 tys. osób 6, a liczba ta w ostatnim dziesięcioleciu wydatnie się
zwiększyła.
W tak rozwiniętym programie nauczania, wynikającym z ogromnego
zapotrzebowania społecznego na antropologów, tkwi przyczyna dominacji
amerykańskich specjalistów na forum międzynarodowym, co uwidacznia
się zarówno w trakcie kongresów, jak i na łamach czasopism. Przykładem
służyć może choćby międzynarodowy organ "Current Anthropology", będący faktycznie pismem północnoamerykańskiej
elity antropologicznej.
Wśród tej dużej liczby absolwentów amerykańskich uczelni znajduje się
sporo reprezentantów krajów Trzeciego Świata oraz Europy, co z kolei
sprzyja transplantacji doświadczeń i dorobku antropologii kulturOWe} na
nowy grunt. Z roku na rok zwiększa się także zainteresowanie amerykańskich antropologów badaniami na terenie krajów europejskich} co
także ułatwia wzajemne oddziaływania.
Te wszystkie zjawiska nie są wszakże jedynym powodem usprawiedliwiającym nasze zachęty do głębszego poznania współczesnych realiów
w zakresie antropologii w Stanach Zjednoczonych. Obok ilościowego
wzrostu badaczy i prac, spotykamy się tam bowiem z interesującymi z;awiskami jakościowymi. Należą do nich: zaawansowanie w rozwoju technik badawczych, zarówno terenowych jak i interpretacyjno-analitycznych, metodologiczna otwartość wynikająca z interdyscyplinarnego współdziałania i tradycji pluralizmu postaw badawczych, próby zmiany oric:·ntacji zarówno teoretycznej, jak i przedmiotowej, wreszcie refleksja etyczna związana z dyskusją na temat skutków praktycznego zastosOl'i;.mia
rezultatów badań w życiu społeczno-politycznym. Tym próbom modernizacji antropologii kulturowej towarzyszą ostre dyskusje i spory na temat
perspektyw rozwojowych owej dyscypliny, które jako żywo przypoDnnają
nam okres rodzimych rozważań nad kryzysową sytuacją i rozdrożami
polskiej etnografii 7. Na niektóre z tych dyskusyjnych problemów chci,,;łbym przede wszystkim zwrócić uwagę.
6 H.
Russel Bernard,
Th;e Human
Way. Readings
in Anthropology.
York - London 1975, s. IX.
7 Zob. np. J. Burszta,
Czy kryzys w etnografii.
"Studia Metodologiczne"
t. l, s. 91-104;
J. Heyman, Etnografia
na rozdrożu.
"Współczesność"
1970,
A. Posem-Zieliński,
Optymistyczna
wizja etnografii,
"Współczesność"
1970.
2 -
Lud. lorn LXI
New
t\\65,
7;
:1r t3.
;l('
18
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
Zagadnienia te zostały tu zgrupowane w trzy zespoły problemów.
W pierwszym zwrócono uwagę na społeczne uwarunkowania badań oraz
na stosunek antropologów do otaczającego ich świata współczesnego.
W drugiej grupie przedstawiono wysiłki zmierzające do stworzenia nowego modelu antropologii w oparciu o krytyczną ocenę tradycji i stanu
dotychczasowego. Wreszcie na koniec naszkicowano zarys najważniejszych kierunków i orientacji metodologiczno-teoretycznych
będących
\'17 ciużej mierze rezultatem
nowego stosunku antropologii kulturowej do
dY5{~~·plinpokrewnych.
DYLEMATY ANTROPOLOGII
WSPÓŁCZESNOSCI
',Vspółczesna amerykańska antropologia kulturowa stanowi rezultat
trój-2topniowej ewolucji tej dziedziny wiedzy 8. Jej narodziny i pierwszy
okn:s rozwoju przypadł na lata triumfu kapitalizmu i trwał od zakończenia Wojny Domowej aż do lat gO-tych XIX w. Obowiązującym wówCZCi5
paradygmatem był społeczny darwinizm, a na gruncie antropologicznym panowała jego ewolucjonistyczna interpretacja w morganowskim w.vdaniu. Drugi etap rozwoju antropologii przypadł na lata liberalnych rdorm (1890-1945) i charakteryzował się powodzeniem historycznego empiryzmu ukształtowanego przez F. Boasa i jego uczniów, oraz
wzrostem zainteresowania podejściem relatywistycznym uwzględniającym
koncepcję kulturowego pluralizmu i zwracającym uwagę na związek cech
OSClbD\\'ości
z typem kultury.
COf3Z
wyraźniejszy staje się twórczy wpływ etnologii europejskiej,
prc.viokujący do podjęcia studiówetnopsychologicznych
(culture and personality approach), dyfuzjonistycznych
(age-and-area theory), a przy
koócu tego okresu także funkcjonalno-strukturalnych,
przeszczepionych
pod 'xpływem A. R. Radcliff-Browna i B. Malinowskiego. Jednocześnie
powoli krystalizuje się typowe dziś dla amerykańskiej antropologii podejście komparatystyczne
typu "cross-cultural studies". Nadal jednak
w centrum zainteresowań znajduje się kultura konkretnej grupy etnicznej rozpatrywana pod kątem jej etosu, organizujących ją wzorów i konfiguracji oraz obowiązujących wartości i norm, co jest w dużej mierze
rezultatem reakcji antyewolucjonistycznej.
W pierwszej fazie tego, rzec można, kluczowego okresu rozwoju antropologii, który uczynił ją potęgą naukową, zainteresowanie badaczy
8 Wykorzystuję
tu nieco
zmodyfikowany
schemat,
zaproponowany
przez
E. R. WoHa, American Anthropologists
and American
Society, [w:] A. Tylcr (ed.l,
Concepts and Assumptions
in Contemporary
Anthropology,
"Proceedings
of the
Southern Anthropological
Society" 1969, nr 3, s. 3-11.
Amerykmiska
antropologia
I!)
kulturowa",
skupiło sil' przede wszystkim na rodzimej egzotyce tkwiącej w indiańskich rezenvatach. Gorączkowe, acz systematyczne zbieranie informacji
o odchodzących w przeszłość kulturach wydawało się wówczas nakazem
chwili. Z biegiem lat zorientowano się jednak, iż równie pilne jest śledzenie bieżącego procesu zmian społeczno-kulturowych.
Dla realizacji
tego celu stworzono teorię akulturacji, którą - co ciekawe - uważano
\': latach 3D-tych za nieantropologiczną,
bowiem przedmiotem swych
zainteresowań czyniła ona nie społeczność i kulturę tradycyjną, lecz form," przejściowe. Ta zmiana orientacji badawczej sprzyjała narodzinom
antropologii stosowanej, której osiągnięcia służyły jednakowoż nie tyle
Indianom, co modernizacji programów szkolnych dostosowanych do pot rzeb dzieci ze środowisk imigracy jnych.
Trzeci, współczesny nam okres, otwiera umownie rok 1945, sytuujący
Stan\ Zjednoczone w rzędzie światowych potęg politycznych, militarnych,
ekonomicznych i naukowych. Rozpoczyna się ekspansja antropologii kultUfl>\Vej.
jej dorobku, doświadczeń i orientacji, skutecznie teraz dystansującej brytyjską antropologię społeczną· Ulegają udoskonaleniu wypracowane Vi poprzednim okresie teorie, na powrót zostaje zwrócona uwaga
na ewolucjonizm, rodzi się także potrzeba szerszego niż dotychczas uwzględni~:1ia perspektywy historycznej. W zakresie metod następuje dalszy
postęp związany z przejmowaniem technik statystycznych i testów psychologicznych.
Wraz ze zmianą otaczającego antropologów świata zmienia się także
i przedmiot ich zainteresowań
badawczych. Naukowa ekspansja USA
oraz procesy dekolonizacyjne skłaniają badaczy do żywszego zainteresowania się krajami Trzeciego Swiata, w których szuka się zarówno egzotyki w "tradycyjnym" etnograficznym wydaniu, jak i problemów współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych.
Jednocześnie staje się poWGli widoczna tendencja do przechodzenia od studiów nad społecznościami pierwotnymi, prostymi czy plemiennymi, do badań społeczności chłopskich, co z jednej strony zbliża antropologię do socjologii, z drugiej zaś
ułatwia dialog z kontynentalną etnologią europejską.
Przełomem, który zamyka pierwszą fazę tego okresu, jest odejście
tzw. "wielkiej antropologicznej generacji" uczonych, co następuje na
przełomie lat 50-tych i 50-tych 9. Zamiast spodziewanej ery nowych wybitnych indywidualności następują teraz lata krytyki, dyskusji, obrachunków z przeszłością, co w dużym stopniu wiąże się z ogólną atmosferą
radykalizacji poglądów amerykańskich kręgów uniwersyteckich w dobie
9
A. Hultkranz.
h'escni
Trends and
196~. V(;l. 1. S. 93.
The
Study
Future
of
Tasks.
North
American
"Temenos.
Indian
Studies
Religion:
in Comparative
Retrospect,
Religion"
20
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
wojny w Wietnamie, upadku mitu "welfare state" i aktywizacji społeczno-politycznej studentów. W ślad za ogromnym ilościowym wzrostem
placówek antropologicznych na uniwersytetach i "college'ach" następuje
wzrastająca dyferencjacja szkół, metod i kierunków, a wraz z krytyką
dawnych orientacji dokonuje się powolny zwrot ku radykalizmowi w podejściu do zastanych dokonań.
Postuluje się nie tylko potrzebę opracowania wielkich syntez, których
bazą byłyby tysiące dotychczasowych studiów empirycznych, ale ró"vnież zwraca się uwagę na konieczność dalszego zacieśnienia i zbliżenia
antropologii do współczesności i do uczynienia z niej nauki potrafiącej
również analizować własne pluralistyczne społeczeństwo przemysłowo-miejskie. W ten sposób dokonany został istotny zwrot od prymatu rodzimych studiów indianistycznych
ku zainteresowaniom "egzotycznym"
i odległym Trzecim Swiatem, i w dalszym ciągu od dominacji badarl
społeczeństw postkolonialnych i endokolonialnych do ""zrastającego udziału analiz społeczeństwa amerykańskiego, jego problemó\v etnicznych i sposobów życia (way of life). Niemniej badania rozwijają się we wszystkich
trzech zasygnalizowanych wyżej kierunkach, świadcząc a rosnącej polaryzacji zainteresowań antropologów amerykańskich. Jeqynie proporcje
udziału tych specjalizacji ulegają wyraźnym zmianom, przekształcają si"
także warunki badań w ramach tych specjalizacji, określone obecnie ncwym układem relacji łączących przedmiot studiów, tj. analizovvane społeczności z ich podmiotem - zbiorowością antropologó"v.
Na niektóre z tych zagadnień zwrócimy teraz nieco większą uwagI:.
rozpoczynając od studiów indianistycznych. Kryzysowa sytuacja w te.i
dziedzinie jest najbardziej wyraźna, co wiąże się prz'.'de wszystkim ze
stopniową radykalizacją środowisk indiańskich postępującą od pał. lat
60-tych. Utworzenie "American Indian Movement", rosnąca popularnośf:
haseł "Red Power", spektakularne akcje protestacyjne w Washingtonlc.
Alcatraz i Wounded Knee, wzrost świadomości społeczno-politycznej
i historycznej Indian 10, to wszystko czynniki niezbyt sprzyjające "spo·
kojnym" badaniom nad tradycją i procesami akulturacji. Amerykańska
antropologia, która od 100 lat oscylowała między uniwersyteckimi "campusami" a indiańskimi rezerwatami stała się w oczach tubylców jedn'l
z głównych agend znienawidzonego "establishmentu". eitwierdzającą zacofanie Indian i ich status najuboższej grupy społecznej w USA. UświC1-
New York 1968: A. M. Je:iephy . .Jr..
Freedom, Nev,' York 1972; w polskiej
literaturze:
E. Nowicka, Indianie
nie z westernu,
[w:] Obrazy świata bialycil.
Warszawa
1973, s. 170-229; B. Kohutnicki,
Nowe
form;;
spoleczneoo
protest1ó
Indian okupacja
Alcatraz.
"Etnografia Polska" 1972, t. 16. z. 2. s. 199-204.
10
Zob. np. S. Steiner,
Red Power.
The American
The
New
Indians'
Indian,
Fight
for
Amery1cmiska antropologia
21
k!llturcwa ...
dcmienie sobie tego faktu zaowocowało falą niechęci do poddawania się
badaniom antropologicznym.
Podkreślano przy tym, iż tubylcy nie zamierzają być nadal "prywatnym zoo dla antropologów", którzy na swe studia oderwane od rzeczywistości przeznaczają znacznie większe fundusze, aniżeli cała pomoc
rządowa udzielana Indianom. Najdosadniej myśl tę wyraził jeden z czołowych intelektualistów indiańskich, Vine Deloria Jr., który stwierdził,
iż "nie powinniśmy być obiektem obserwacji dla tych, którzy w niczym
nam nie pomagają" 11. Ten poważny zarzut znajduje uzasadnienie przede
\\'szystkim w scientyźmie antropologicznych ujęć, przysłaniającym niejednokrotnie istotne problemy współczesnego życia. Obserwacje naukowe,
produkcja publikacji, uczone dyskusje, terenowa weryfikacja teorii, a na\vet tzw. badania stosowane (applied researches) zamiast rzeczywiście
służyć Indianom, przysparzają jedynie prestiżu amerykańskiej antropologii. Na dodatek wiele ustaleń naukowych spotyka się obecnie z gwałtowną krytyką działaczy indiańskich zarzucających "białym" specjalistom
fałszowanie obrazu przeszłości indiańskiej kultury i jej deprecjonowanie.
Ten ostatni zarzut odnosi się przede wszystkim do religioznawczych analiz indiańskich wierzeń i mitów.
Gwałtowność tych ataków i ostrość zarzutów raz uzasadnionych, często jednak krzywdzących wielu zasłużonych dla sprawy indiańskiej antropologów, usprawiedliwia atmosfera obecnej walki politycznej Indian
i budzenie się wśród nich nowej panindiańskiej świadomości etnicznej.
'W rezultacie antropologowie wycofują się ze swych indianistycznych zainteresowań, gdyż trudno jest im przełamać rosnącą barierę nieufności.
Peza tym fundacje, które niegdyś nie szczędziły środków na popieranie
tego typu studiów, obecnie wycofują się powoli z finansowania badań
uznanych w kołach "sponsorów" za niepopularne ze względu na ich ewentL:alne reperkusje społeczno-polityczne. W rezultacie powstaje niepokojąca próżnia, której nie są w stanie wypełnić nawet historycy, cieszący się
znacznie większym uznaniem wśród Indian. Ich bowiem ekspertyzy i opinie S8, obecnie często przywoływane jako argumenty w licznych procesach
o prawa własności Indian do określonych terytoriów i sposobów ich
u7ytkowania.
Jednak obok prowadzenia pożytecznych studiówetnohistorycznych
wzrasU.l potrzeba zajęcia się społecznościami indiańskimi osiadłymi
w wielkich miastach. Ten ruch migracyjny nasila się z roku na rok,
a indiańskie dzielnice powiększają liczbę swych mieszkańców, stwarzając
\Ą;'ładzommiejskim nowe nieoczekiwane społeczne problemy; tymczasem
zaś antropologowie wyraźnie zaniedbują problematykę badawczą zwią11
1870,
V. Deloria, Jr.. Custer
. 9B-99.
Died
for
Your
Sins:
An Indian
Manifesto,
New York
22
ALEKSANDER
POSERN··ZIELIŃSKI
zaną z życiem miejskim Indian 12. Przezwyciężenie tego impasu b~dzie
naj prawdopodobniej możliwe poprzez zmianę stosunku antropologów do
Indian i odbudowę wśród nich utraconego autorytetu oraz dzięki studiom
podejmowanym przez rosnącą liczbę badaczy indiańskiego pochodzenin.
nie obciążonych stygmatem "białej", endokolonialnej antropologii.
Zanik tradycyjnej kultury indiańskiej spowodował wzrost zainterc:sowań amerykańskich antropologów bardziej "egzotycznymi" terenami Początkowo były to wyspy Pacyfiku, ościenny Meksyk, czy zależne od CSA
rejony antylskie. Natomiast po II wojnie światowej, wraz ze WZri;'item
wpływów amerykańskich w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce. amtól"\kańska antropologia rozpoczęł'a swą "trzecioświatową" karierę. Właśnie
ten wyraźny związek ekspansji naukowej z ekspansją polityczno-ek;!1omiczną stał się w ostatnich latach obiektem szczególnie ostrej kr'/tyh
Podkreślano z całym naciskiem fakt, iż amerykańska antropologia prz,,;jda
w pełni tradycje związanej z kolonializmem etnologii zachodnioei..lrop~.;skiej, utwierdzając w ten sposób swe powiązania z "establishment.';'!1·'.
wyrażane w znanym sloganie głoszącym, iż antropologia jest "dzieck.em
zachodniego imperializmu" 13.
Jednocześnie wskazywano, że dotychczasowe badania w krajach L'Zl'cich miały charakter "na,ukowego kolonializmu" i "intelektualnej eksploatacji" H, będącej uzupełnieniem dominacji politycznej i ekonomicznej.
Istota tego zjawiska - jak twierdzono - polega na tym, iż centrum
obróbki danych naukowych znajduje się w odległej metropolii, do l,tórej
wY"v'ozisię materiały źródłowe w podobny sposób jak naturalne suro\\·ce.
Nie to jest jednak najważniejsze, lecz fakt, iż rezultaty tych studiÓVl sbżą rozwojowi nauki ojczyzny badacza, zamiast wspierać postęp kra:jó\v
i narodów badanych. Wskazuje się, iż ta sytuacja jest przyczyną rosnącej
nieufności krajów Trzeciego Świata do tego rodzaju badań antropologicznych, co znajduje swój realny wyraz w coraz częstszych barierach wznuszonych przed ekipami naukowców pragnących prowadzić tam tcrew:\y,j
eksplorację.
Spotykamy się tu więc z podobnymi trudnościami, jakie towarzY'szą
studiom indianistycznym, z tą jedynie różnicą, iż problem ten dotycz~;
kwestii międzynarodowych i często jest uwarunkowany sprawami natury
12 Przykładem
może być obszar tzw. Twin City (Minneapolis i Sto Pau!), który
jest jednym z większych w USA skupisk miejskich Indian. Mimo to nie prowadzi się tam (dane dat. r. 1975/76) żadnych poważniejszych
badań naukowych. Na
temat sytuacji tej kategorii Indian zob. J. O. WaddeI and O. M. Watson, The
American
Indian in Urban Society, Boston 1971.
13 K.
Gough, Anthropology:
Child
of Imperialism.
"Monthly
Review"
1968,
vol. 19, nr 11, s. 12-27.
14 V. Deloria,
Jr., op. cit., s. 97-100.
J\meryka1iska
antropologia
ku~tltro'U:Ja...
czysto politycznej. Nie wdając się w tym miejscu w analizę zasadności
i prz:vczyn tej totalnej krytyki dotychczasowych osiągnięć, stwierdzić
jedynie można, iż jest ona wyrazem intelektualnej frustracji tych kręgów
naukowych, które w porę dostrzegły niebezpieczeństwo grożące antropologii, związane z ewentualnością utraty szerszych możliwości bada\vczych
na skutek jej izolacji od palących problemów współczesności i amerykocentryzmu.
Aby przezwyciężyć ten kolejny dylemat, proponuje się pro\vadzt2nie
tego rodzaju badań, które byłyby przydatne nie tylko dla rozwoju teorii
zmiany kulturowej, ale służyłyby również społecznej praxis. Stąd głosy
postulujące organizowanie mieszanych ekspedycji z udziałem miejsco\vych specjalistów, szkolenie tubylczej kadry naukowej, a nawet publikowanie rezultatów analiz w języku badanego kraju. Za ważne zadani!.:
uznaje się takie studia, które pomagałyby swymi wynikami ludom postkolonialnym w odnalezieniu w istniejącej jeszcze tradycji swej zagubionej
kulturowej osobowości oraz umożliwiłyby ochronę tubylczych kultur
przed tego rodzaju unifikującym postępem cywilizacyjnym, który w S\wj
istocie jest tylko zamaskowaną formą kulturowego etnobójstwa (ethnocide).
Największe zainteresowanie skupia się jednak na tzw. antropologii
rozwoju (anthropology of development) 1\ której przedmiotem studiów'
są procesy modernizacji tradycyjnych społeczności chłopskich i plemiennych. Trudno tu nie wspomnieć o pionierskich pracach E. Wolin nad
chłopstwem Ameryki Łacińskiej i ruchami ludowymi 16, oraz C. Gecrtza
nad wzajemnymi uwarunkowaniami kultury, religii, sytuacji politycznej
i ekologicznej indonezyjskiej wsi 17.
Dużą popularnością cieszą się także badania nad społeczno-kulturowym pluralizmem krajów postkolonialnych o strukturze polietnicznej.
Problemy te analizuje się zazwyczaj w ten sposób, by ukazać procesy
przenikania się i nakładania podziałów kulturowych, rasowych, etnicznych, politycznych i klasowych. Wśród zagadnień najczęściej opracowywanych znajdują się problemy granic etnicznych i interetnicznych związków, kształtowania się świadomości etnicznej, społecznego znaczenia
etnocentryzmu i stereotypów, roli migracji w procesie formowania się
nowych grup mniejszościowych, adaptacji tradycyjnych społeczności do
J. W. Benett and G. Thaiss, Survey
Research
in Anthropological
Field
[w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook
of Method' in Cultural
Anthropology,
New York - London 1973, s. 325.
If, E. R. Wolf, Peasant
Wars of the Twentieth
Century,
New York-Evanston.San Francisco-London
1973; tenże, Sons of the Shaking Earth, Chicago 1959.
17 C. Geertz,
Agricultural
Involution:
The Process of Ecological
Change in
Indonesia, Berkeley 1963; tenże, The Religion
of Java, Glencoe 1960.
15
Work,
24
ALEKSANDER
POSERN-ZIELI.ŃSKI
zurbanizowanego trybu życia, wreszcie dyferencjacji i unifikacji etnicznej lA. Lista tych zagadnień wskazuje na rosnącą popularność kulturowej antropologii etnicznej, która charakterem stawianych sobie pytań
oraz metodami badawczymi zbliża się do socjologii, ekonomij i nauk
politologicznych.
Szczególne zainteresowanie procesami etnicznymi i społeczeństwami
pluralistycznymi znajduje również swe uzasadnienie w nowym podejściu
do multikuIturowej
rzeczywistości amerykańskiej i jej wewnętrznych
interetnicznych procesów narodotwórczych. Ten blok problemów określa się w USA jako tzw. "studia etniczne" (ethnic studies). Udział antropologii w rozwiązywaniu tych zagadnień nie jest jeszcze zbyt duży, choć
wzrasta on z każdym rokiem. Popularność i żywe zainteresowania studiami etnicznymi wiążą się przede wszystkim z ruchem odrodzenia sen tymedów etnicznych, z poszukiwaniami własnego dziedzictwa kulturowego
wśród postimigranckich grup i upadkiem doktryny "tygla" (melting pot),
głoszącej bezkonfliktowe stapianie się różnych zbiorowości etnicznych
i reprezentO\'\'anych przez nie tradycji kulturalnych w nową jedną ogólncamerykańską cywilizację 19.
Najważniejszym działem "studiów etnicznych" są badania nad AfroAmerykanami. rozpoczęte już przez M. Herskovitsa w latach 30 i 40-tych
naszego stulecia 20. Ich znaczenie wzrosło niepomiernie w dobie gwałtownej walki Murzynów o swe polityczne, społeczne i ekonomiczne prawa
oraz własną kulturową osobowość. Ruch "Black Power" stał się u progu
lat 70-tych katalizatorem procesu narodzin nowej świadomości etnicznej
wśród licznych grup i zbiorowości imigrantów, a także i ich potomków.
Zjawisko to określane jako "odrodzenie etniczności" (revival of ethnicity)
zwróciło na siebie szczególną uwagę nauk społecznych, głównie zaś socjologów i historyków. którzy bezzwłocznie przystąpili do intensywnych
studiów nad ludnością meksykańską (Chicano studies), żydowską, azjatycką (Oriental studies) oraz nad tzw. "Białymi etnikami" (White ethnics),
czyli po prostu Amerykanami pochodzącymi z nieanglosaskich krajów
Europy, a więc głównie wschodniej, południowej i północnej. W ostatnim
okresie do akcji tej włączyli się także antropologowie, zwracający uwagq
na. rolę tzw. "małej tradycji" w utrzymaniu się odrębności kulturov'iej
18
Zob. L. Despres,
Anthropological
Complex
Societies.
"Current
Theory,
Anthropology"
Cultural
Pluralism
1968. vol.
9, nr
and
the Study
tenże
(ed.), Ethnicity
and Resource Competition
in Plural
Societies, The Hague 1975.
19 Zob.
na ten temat H. Kubiak, Rodowód narodu. amerykańskiego,
Kraków
of
1, s.
1-26;
1975.
20
tu przede wszystkim o pracy: The Myth of the Neguj Past, Boston
badaniach
zob. u N. E. Whitten and J. F. Szwed (ed.), AfroAnthropology,
New York 1970.
Myślę
1941. O bieżących
American
.1merykańska
ant,·opologi.a kultuTowa ...
25
poszczególnych grup, na procesy akulturacji i asymilacji, oraz na kulturowo uwarunkowane odmienności charakterów etnicznych 21.
Ta wyraźna zmiana orientacji zainteresowań przedmiotowych antropologii spowodowała w okresie ostatnich 15 lat wyraźny zwrot w kierunku zacieśniania wiE~Zówz socjologią i folklorystyką. Obie wymienione
dyscypliny legitymowały się już uprzednio sporym dorobkiem w zakresie
badań nad współczesnym społeczeństwem amerykańskim. Obecnie z dośvv:adczenia tego zamierza skorzystać antropologia, wnosząc jednak na
to pole badawcze swe własne metody i sposoby analizy, wypracowane
\\. toku studiów nad społecznościami prostymi, względnie homogenicznymi Klamrą spinającą te dwi.e orientacje (socjologiczną i folklorystyczną)
są wymienione już studia etniczne, raz koncentrujące się na ludowej
t\\'órczości i jej współczesnych przemianach, to znów zajmujące się adaptacją imigrantów do "American way of life", rozpatrywaną z perspektyW) etnicznego getta.
Ten ostatni problem wiąże się z prężną specjalizacją zwaną antropologią miejską (urban anthropology), która w warunkach amerykańskich
gigantycznych metropolii posiada szczególne znaczenie. Wypada tu nadmienić, iż choć specjalizacja ta na dobre rozwinęła się dopiero w 1972 r. 22,
to jednak czerpie ona swe soki z tradycji tzw. "community studies", rozpoczętych w latach 30 i 40-tych przez W. L. Warnera i H. M. i R. S. Lyndów, którzy dostarczyli nam opracowania słynnego już Yankee City
i Middletown 2'1. Obecnie centrum zainteresowań przesunęło się z małego
miasteczka na metropolię, w której analizuje się procesy urbanizacji
społecznej, tj. adaptacji do miejskich warunków życia, oraz zjawisko
tzw, urbanizmu, a więc kształtowania się form miejskiego sposobu życia 24.
Obok postulatu przeorientowania antropologii na badanie społeczeństwa miejskiego, wyraźna jest także tendencja do objęcia studiami tych
21 Przeglądem
tej problematyki
może być lektura
nowego pisma "Ethnicity.
,\n Interdisciplinary
Journal of the Study of Ethnic Relations", którego pierwszy
zeszyt ukazał się w 1974 r.
2~ W tym
roku ukazało się pismo "Urban Anthropology"
i biuletyn "Urban
Anthropology New,letter", a dwa lata później praca G. M. Foster and R. V. Kempel" (cd.). .:1 nthropologist
in Cities, Boston 1974.
23 R. S. Lynd and H. Lynd,
Middletown:
A Study in Contemporary
American
Culturc,
New York 1929; tenże. Middletown
in Transition:
A Study in CulturaL
Cr;T?·flicts, New York 1937; W. L. Warner
and P. S. Lunt. The Social Life
a Modern Community,
New Haven 1941. Zob. także A. L. Bertrand i Z. T. Wierzbicki. Socjologia
wsi 'UJ Stanach
Zjednoczonych.
Stan
i. tendencje
rozwojowe,
W:-ocław-Warszawa-Kraków
1970, s. 121-225.
24 E. M. Eddy (cd.) Urban
Anthropology.
Research Perspectives
and Strategies .
..!°l'occedings of the Southern Anthropological
Society" 1968, nr 2.
(lf
26
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
zjawisk i instytucji współczesnej Ameryki, które określają codzienne
warunki życia zarówno w mikro- jak i makroskali. Hasłem \vywoławczym jest tu idea "studying up" połączona z dążeniem do utrzymania
holistycznego podejścia 25. Zgodnie z tą dyrektywą podejmuje się pierwsze próby antropologicznej analizy takich instytucji, jak banki, towarz~;stwa ubezpieczeniowe, wojsko, przemysł rozrywkowy, svstem komunikacji itp., słowem tej całej superstruktury, która decyduje o kształcie amerykańskiego społeczeństwa. Na ocenę wyników tych badań jest jeszcze
za wcześnie, choć już obecnie widać wyrażnie, iż grozi im zagubienit:
antropologicznej specyfiki i pogrążenie się w próbach pseudoor~;ginalnego
powielania prac pokrewnych dyscyplin społecznych.
Mimo, że antropologię kulturową wiążą z folklorystyką niepodważalne
związki, to jednak sytuacja na tym polu w dużym stopniu przypomina
rodzimy separatyzm obu tych specjalności. Dopiero w ostatnich latach
niewidzialne, acz istotne przedziały powoli ulegają likwidacji głównie
pod wpływem rosnącego znaczenia orientacji historyczno-antropologicznej w folklorystyce oraz studiów etnicznych i ludoznawczych w antropologii. Pierwsza orientacja, reprezentowana współcześnie przede wszystkim przez ośrodek R. Dorsona w Bloomington, Indiana, oddaliła się Gc!
strukturalistycznych analiz i etno psychologicznych dociekań, koncentrując
się na społecznym kontekście treści folklorystycznych, rozpatrywanych
jako efekt specyfiki historycznej konkretnych kręgó\v środowiskowych
i regionalnych USA. Preferuje się przy tym podejście antypozytywistyczne, krytykując jednocześnie dotychczasowe ujęcia atomizujące twórczość
ludową i nieuwzględniające jej dynamiki rozwojo\vej 26.
W drugim nurcie mieszczą się inspirowane przez dorobek etnolog li
europejskiej studia ludoznawcze (folk-life studies), mające wypełnić
dotkliwie odczuwaną lukę w pracach nad zaniedbywaną amerykańska
kulturą ludową i popularną 27. Ten nurt badań antropologicznych obejmuje także swym zainteresowaniem pozaamerykańskie obszary, przede
wszystkim społeczności chłopskie Europy (Bałkanów, Hiszpanii, Włoch,
Austrii, Norwegii), gdzie prowadzi się coraz bardziej zaawansowane badania terenowe próbujące łączyć teoretyczny dorobek amerykańskiej an-
2~ L. Nader,
Up the Anthropologist
Perspectives
Gained from Studying
Ur.
(w:] D. Hynes (ed.) Reinventing
Anthropology,
New York 1974, s. 284-311.
26 Organem
tej orientacji jest "Journal
of the Folklore Institute",
któreg(,
pierwszy numer ukazał się w 1964 r. jako pismo Instytutu Folkloru Uniwersytetu
Indiana. Zob. także artykuły publikowane w: Toward New Perspectives in Folklorc,
Austin 1972.
27 Zob. F. Lee
Utley, A Role for Folk Life Studies in Th.e United Stateo .
.,Ethnologia Europaea" 1971 (1970), vol. 4, s. 150-154.
Amerykańska
antropologia
.)-
....1
kulturowa ...
tropologii kulturowej z ujęciami etnologii europejskiej 28. Spotykamy się
tu zatem z typowym sprzężeniem zwrotnym ułatwiającym przenikanie
idei i doświadczeń poprzez Atlantyk oraz łamiącym tradycje izolacjonizmu i partykularyzmu narodowych "szkół" etnologicznych 29.
Wracając jednakże na grunt rzeczywistości amerykańskiej z\vróćmy
uwagę na główne kierunki badań antropologicznej folklorystyki i ludoznawstwa. Tradycyjne zainteresowania indiańskimi mitami i folklorem
Zachodu zostały uzupełnione studiami nad regionalnym zróżnico\vaniem
amerykańskiej kultury ludowej pochodzenia anglosaskiego. Rozwinęły
się także studia nad folklorem i tradycją Murzynów, Chicanos oraz szeregu białych grup etnicznych, takich jak np. Ukraińcy, Grecy, Rumuni,
przy czym coraz częściej w centrum zainteresowania badaczy znajduje
się hvórczość nowego typu, a więc ta, która powstała już na amerykańskim gruncie, zanika zaś dawny typ studiów zajmujących się głównie
kulturowym bagażem imigrantów. Wreszcie coraz więcej uwagi z\vraca
się na związek folkloru ze współczesną kulturą masową, wykorzystując
w tym celu niektóre teoretyczne ustalenia M. Macluhana. Naj\viększą
popularnością cieszą się w tym zakresie studia nad kontrkulturą młodzieżową związaną z ruchem kontestacyjnym i anarchistycznym, mistycyzmem i nilrkomanią 30.
NURTY MODERNIZACJI
Rejestr problemów badawczych rozpatrywanych przez amerykańską
antropologię stanowi wyraźne świadectwo intelektualnego fermentu, jaki
ogarnął interesujące nas kręgi naukowe w Stanach Zjednoczonych. Coraz
28
Zob. P. Leser,
,.Ethnologia
America.
Eu.Tupeon
Ethnology
(1970), vol. 4, s. 5-8:
The
Academic
Europaea"
and
American
L Portis
Position
1967, vol.
of
1, nr
Anthropology.
European
Ethnology
4, s. 320-322;
"Ethnolo;;ia
in
NO"rth
Ch. H. Lange,
EUl"opaea" Hill
Winner, Studia nad spoleczno.0ciami
chlopskimi.
w antropologii
amerykańskiej.
"Etnografia
Polska" 1974, t. 18, z. 2, s. 129-144.
29 Nie można jednak
przeceniać wpływu europejskiej myśli etnologicznej i folklorystycznej, gdyż nadal słaba znajomość osiągnięć etnologii krajów Europy jest
często szokująca. Niektórzy przyrównują stopień tej wiedzy do znajomości osiągnięć
humanistyki
arabskiej
czy chińskiej, gdzie bariera językowa jest nieporównanie
większa. Zob. R. Cohen, R. Naroll, Method in Cultural
Anthropology,
[w:] R. Cohen
and R. Naroll (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 6. Sytuację tę zrnieniają nie tylko
rosnące kontakty i coraz liczniejsze publikacje europejskich
etnologów w języku
angielskim,
ale i działalność
naukowa
europejskich
etnologów
i folklorystów
osiadłych na stałe w USA.
3D Ogólnej,
choć w wielu miejscach uproszczonej charakterystyki
współczesnej
amerykańskiej
folklorystyki
dokonała ostatnio L. M. Zemljanova,
Sovriemiennaja
amierikanskaja
fol'kloristika.
Teoreticeskije
napravlenija
i tendencii, Moskva 1975.
28
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
'vyraźniej odczuwana jest potrzeba szybkiej modernizacji nauki o człowieku i jego kulturze. Wyraża się ona w poszukiwaniach nowego modelu
antropologii, takiego modelu, który w znacznie większym stopniu odpo,viadałby rzeczywistym potrzebom praktycznym i teoretycznym. Chodzi
przy tym głównie o to, aby antropologia z jej metodami, przedmiotem
badań, celami poszukiwań i praktycznymi osiągnięciami odzwierciedlała
sytuację współczesnego świata. Jest bowiem nie do przyjęcia odgrodzenie
się od niego nie\vidzialną barierą czystego scientyzmu. Cel ten antropologowie amerykańscy zamierzają osiągnąć zasadniczo trzema sposobami:
1) poprzez sygnalizowane już wyżej przeorientowanie tradycyjnych zainteresowań; 2) poprzez zastosowanie nowego podejścia, nowego sposobu
oglądu rzeczywistości; 3) poprzez poszukiwania nowych form łączenia
teorii z praktyką. Na niektóre aspekty tych trzech podstawowych dróg
modernizacji antropologii, mających uratować ją przed skostnieniem,
zwrócimy obecnie nieco uwagi.
Od dłuższego już czasu toczy się spór na temat przedmiotu badań
antropologii kulturowej i jej specyfiki mającej decydować o istocie odrębności owej dyscypliny. Nie należy sądzić, aby szybko przyniósł on konkretne vstalenia. Wiadomo jedynie, iż w centrum antropologicznych zainteresowań znajduje się różnorodnie definiowana kultura, którą poddaje
się analizie z punktu widzenia jej powiązań z całokształtem procesów
społecznych, uwarunkowań środowiskowych, przebiegu jej historycznych
przekształceń oraz ram psychicznych określających zachowania się jednostek i grup. Takie szerokie ujęcie nie ogranicza w niczym kompetencji
antropologii kulturowej, powodując jej przybliżenie się do szeregu dyscyplin pokrewnych.
Jednocześnie mnęła tradycyjna bariera odgradzająca antropologię, zorientowaną dotychczas na badania społeczeństw prostych, od socjologii
i pokrewnych nauk społecznych służących analizie społeczeństw złożonych (complex societies). W tej sytuacji wyznaczenie "typowego" dla
antropologii pola badawczego jest już obecnie niemożliwe. Potwierdzają
to również w pełni bibliografie antropologiczne, w których znaleźć można
prace na wszystkie możliwe tematy. W takim układzie akceptowanym
powszechnie hasłem-programem stało się powiedzenie: "let anthropology
be what anthropologist do" (pozwólcie antropologii być tym, co czyni
antropolog) 31, jako oddającym najpełniej obecny pluralizm zainteresowań.
W ten sposób do grona dyscyplin ściśle związanych od dawna z antropologią, takich jak psychologia, ekologia, lingwistyka i prahistoria, dołączyła i socjologia.
~l D. Hymes, The Use of Anthropology:
mes (ed.), R.einventing ..., op. cit., s. 7.
Critical,
Political,
Personal,
[w:] D. Hy-
Amerykmisku
untropologta
kulturowa ...
29
Wielu badaczy uważa nawet, iż integracja obu tych dyscyplin pod
względem koncepcji jest niechybna, gdyż teoretyczne podstawy obu nauk
muszą być tożsame. Inni podkreślają, iż zbliżenie to nie oznacza całkowitej fuzji, a jedynie zapowiada nową formę interdyscyplinarnej kooperacji.,
w toku której następować będzie antropologizacja pewnych działów socjologii i socjologizacja niektórych ujęć antropologicznych. Wskazuje się
przy tym - nie bez racji - na rosnące znaczenie inspiracji i wpływu
antropologii na socjologię amerykańską, która w humanistycznym, holistycznym i jakościowym podejściu antropologów do badanych społeczeństw dostrzegła obecnie szansę wzbogacenia swych własnych analiz 32.
Zbliżeniu do socjologii towarzyszy również zjawisko prężnego rozwoju
antropologicznych specjalizacji pogranicznych, takich jak antropolog.ia
ekonomiczna, polityczna i prawna. Ten nurt wyraźnie nawiązuje do brytyjskich doświadczeń funkcjonalistów, choć w miarę zaawansowania badań uwidaczniają się w nim cechy typowo amerykańskiego eklektyzmu,
polegające na zmiennym operowaniu metodami interpretacji w zależności
od specyfiki rozwiązywanych problemów i charakteru stawianych sobie
pytań.
Wśród prób dążących do wypracowania nowego podejścia antropologii do badanej rzeczywistości społeczno-kulturalnej i vvłasnej dyscypliny
wyróżnić można trzy - jak się zdaje - główne orientacje. Pierwsza
z nich koncentruje się na sprawach warsztatowych, uwypuklając znaczenie wypracowania i doboru właściwych metod zbierania i obróbki danych, druga cechuje się antyscientystycznym zaangażowaniem humanistycznym na nowo "odkrywając" dla antropologii człowieka i jego istotne
problemy egzystencjalne, wreszcie trzecia orientacja podkreśla przede
wszystkim swe zaangażowanie społeczno-polityczne i z tej racji określana
jest często jako "antropologia radykalna". Przyjrzyjmy się teraz pokrótce
owym orientacjom, pamiętając jednak o tym, iż są one jedynie sweg,)
rodzaju konstrukcjami idealnymi, nie występującymi prawie \'1 stanie
"czystym" w amerykańskiej rzeczywistości naukowej. Z reguły bowiem
mamy do czynienia ze splotem poglądów reprezentatywnych dla wszystkich tych trzech nurtów, a jedynie ich wzajemne proporcje i rozkład
akcentów świadczyć mogą o rzeczywistych preferencjach.
Pierwsza orientacja, którą określa się czasami jako "scientific approach" (podejście czysto naukowe) w doskonaleniu teoretycznych rozważań, metodologii, technik analizy i metod pracy terenowej, szuka swoistego remedium, mającego nobilitować antropologię do rangi "prawdziwej" nauki, ustalającej twierdzenia typu nomologicznego. Zwraca się
32 Tendencję
tę zauważył również P. Sztompka, analizujący
sytuację
czesnej socjologii amerykańskiej.
Zob. P. Sztompka, Dylemaiy
socjologii
kańskiej.
"Studia Socjologiczne" 1974, nr 2(53), s. 161-162.
współamery-
;'\0
ALEKSANDER
POSERN-ZIELrNSKI
więc coraz większą uwagę na problemy konstrukcji teorii i sposoby ich
konfirmacji oraz falsyfikacji, a także na metody dochodzenia do generalizacji antropologicznych. Podkreśla się programową otwartość metodologiczną, która wyraża się w skłonności do łatwego przyswajania interpretacyjnych ujęć pokrewnych dyscyplin wykorzystywanych następnie
w toku analiz materiału antropologicznego. Dyskutuje się na temat krytyki źródeł i różnych modeli analizy. Modernizuje się również w szybkim tempie asortyment technik analitycznych, wzbogacany coraz częściej
a dorob~~kstatystyki matematycznej, skomplikowane testy psychologiczn(:', ujęcia
strukturalne, taksonomiczne i semantyczne.
Jednocześnie przykłada się wielką wagę do udoskonalenia pracy tereTIO\vej:zauważono bowiem słusznie, że im doskonalsze stają się techniki
analiz:--, tym wyraziściej ukazują się podstawowe niedoskonałości materiału empirycznego. Stąd też bierze się przypisywanie coraz większego
zl13czenia takim problemom, jak: opis atmosfery psychicznego kontaktu
ekipy badawczej z badaną społecznością, uniformizacja kwestionariuszy
w celu uzyskania większej porównywalności danych, rola międzykulturowej przekładalności pojęć wyrażanych w odmiennych językach, odpowiedni dobór metody obserwacji uczestniczącej, wreszcie możliwości
v-prowadzania do badań terenowych eksperymentów i sposoby weryfikacji błędó\v zarówno respondentów, jak i antropologów. Jednym z najlepszych przeglądów- wszystkich tu wymienionych problemów i wielu jeszcze
innych zagadnień jest bez wątpienia ogromna i wielce pożyteczna praca
A Handbook
of Method in Cultural
Anthropology,
na którą złożył się
trud blisko 50 uczonych, w części związanych z wysoko cenionym Northwe~tern University z Evanstone, Illinois 33.
Doskonalenie warsztatu antropologicznej
analizy, wzbogacanie go
o metody standaryzowane i sporą dozę statystyki matematycznej, coraz
liczniej~ze próby budowania formalnych modeli zjawisk i procesów, wywołały poważną krytykę części antropologów orientujących się na odmienny typ badań. Ten antyscientystyczny kierunek określa swe podejście do studiów nad kulturą jako tzw. "humanistic approach" (humanistyczne podejście), nawiązując w ten sposób wyraźnie do szerszego nurtu
odnowy amerykańskich nauk społecznych, zwanego "nowym humanizmem" 34. Wyrósł on na gruncie surowej krytyki dotychczasowych osiąg33 Tom ten, publikowany
pierwszy raz w 1970 r., zawiera prawie tysiąc stron
dwuszpaltowego
druku. Został wydany przez Ronalda Cohena i Raoula Narolla,
którzy zebrali w nim artykuły na temat epistemologicznych
aspektów antropologii,
krytyki źródeł, budowy teorii, metodyki pracy terenowej, modeli analizy etnograficznej, problemów
kategoryzacji
i komparatystyki
w antropologii.
34 L. H. Warshay.
The Current State of Sociological
Theory: Diversity,
Polarity,.
Empiricism
and
Social
Theories.
"The Sociological
Quarterly"
1971, vol. 12,.
nr 1, s. 39.
.\mery/w1iska
antropologia
kuituro1JJa ..
31
niet. Dyskusje
na ten temat przybrały
jednak na sile dopiero od r. 1970,
kiedy to nowojorska
,.New School for Social Research"
powołała
do życia pismo pod znamiennym
tytułem
"Critical
Anthropology".
Na jego
łamach. a także i w innych periodykach,
takich jak np. "Current
Anthropology", czy "Nevvsletter
of American
Anthropological
Association",
zwracano U\\'ng~, iż scientyzm
i superspecjalizacja
spowodowała
rosnące
oddalaniE' się nntropologii
od człowieka
i jego problemów
życiowych.
Podk,'eślan0
przy tym, iż dalsza kontynuacja
pozytywistycznego
podejścia
uczyni z antropologii
dyscyplinę
dostarczającą
"lifeless
description
of
human life" (pozbawionych
życia opisów ludzkiego
życia) ~5.
Nabzetn
chwili jest jednak nie tylko przezwyciężenie
tego sterylnego i'cient:-'zmu, ale także powstrzymanie
rosnącej
dyferencjacji
antropologii rozpadającej
si(~ na wąskie,
wzajemnie
izolowane
subdyscypliny,
tracące z pola widzenia
całokształt
problematyki
i dostarczające
coraz
\vi
