-
Title
-
Zachowania ludyczne w kulturach pasterskich Azji Środkowej (na przykładzie Mongolii) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.169-178
-
Creator
-
Kabzińska-Stawarz, Iwona
-
Date
-
1985
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1117
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1211
-
Text
-
„Etnografia
P o l s k a " , t. X X I X :
1935, z. I
P L I S S N 0071-1861
IWONA
KABZIÑSKA-STAWARZ
( I H K M PAN, Warszawa)
ZACHOWANIA LUDYCZNE W KULTURACH PASTERSKICH
A Z J I ŚRODKOWEJ (NA PRZYKŁADZIE MONGOLII)
Podjęcie badań nad zachowaniami ludycznymi w kulturach paster
skich stało się dla mnie realne przede wszystkim dzięki włączeniu się
w prace Ekspedycji Etnologicznej P A N , kierowanej przez prof. dr. W i
tolda Dynowskiego, w Mongolii. Wyjazdy badawcze członków Ekspedy
cji organizowane były corocznie począwszy od 1965 r. Ich rezultaty
pozwalają nam dziś spojrzeć całościowo na kulturę mongolską, rozumieć
ją i wyjaśniać występujące w niej procesy i zjawiska, swobodnie poru
szać się w jej przeszłości i teraźniejszości, a także prognozować zmiany.
Początkowo badania skoncentrowano na problematyce przeobrażeń spo
łeczno-kulturowych i gospodarczych występujących w Mongolii po re
wolucji 1921 r. Następnie podjęto próbę wszechstronnego ujęcia procesu
adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Procesu
silnie związanego ze zmianami dokonującymi się we współczesnej Mon
golii. W ostatnim okresie badaniami objęto wiele zagadnień z zakresu
obrzędowości rodzinnej, symboliki, monograficznego ujęcia kultury mon
golskich mniejszości narodowych, funkcjonowania gospodarki pasterskiej,,
zachowań ludycznych i in.
W 1980 r. nastąpił ostatni wyjazd członków Ekspedycji do Mongolii.
Mimo zakończenia badań terenowych tematyka mongolistyczna jest kon
tynuowana. Ośrodkiem badań pozostaje obecnie warszawski Zakład Et
nografii I H K M PAN, współpracujący z Katedrą Etnologii i Antropologii
Kulturowej UW. Na podstawie zgromadzonych materiałów i literatury
powstają nowe prace powiększające dotychczasowy dorobek Ekspedy
cji \
1
D o r o b e k ten jest z n a c z n y i z a m y k a s i ę l i c z b ą ok. 80 p o z y c j i . Z w a ż n i e j s z y c h
n a l e ż a ł o b y w y m i e n i ć : W . D y n o w s k i , Współczesna
Mongolia,
Wrocław
1968;
tenże,
Modernizacja
Mongolii
w dwóch
ustrojach
społeczno-politycznych,
[w:J
Z badań
nad społeczeństwem
i kulturą
Mongolii,
W r o c ł a w 1973, s. 11-33; D . M a r
k o w s k a , Urbanizacja
stepu,
[w:] Studia
mongolskie,
W r o c ł a w 1969, s. 31-52;
D . M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z . S o k o l e w i c z , Niektóre
zmiany w
tradycyj-
170
IWONA KABZIÑSKA-STAWAHZ
*
Moje zetknięcie z Ekspedycją nastąpiło w 1975 r. Początkowo uczest
niczyłam w badaniach procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do śro
dowiska pasterskiego, podsumowując następnie ten etap prac . W 1978 r.
rozpoczęłam zbieranie materiałów dotyczących zachowań ludycznych pas
terzy mongolskich początków X X w., traktując je jako egzemplifikację
znanych m i z literatury tego typu zachowań występujących wśród pas
terskich ludów Azji Środkowej. Zebrane materiały stały się też punktem
wyjścia do dalszych analiz i interpretacji. Stanowią one podstawę przy
gotowanego przeze mnie opracowania nt. „Zachowania ludyczne paste
rzy mongolskich". W t y m miejscu chciałabym przedstawić niektóre jego
założenia i koncepcje, a także — przykłady rezultatów przeprowadzo
nych badań.
Źródła pisane dotyczące pasterskich ludów Azji Środkowej, jakimi
są zasadniczo relacje europejskich podróżników i badaczy od końca
X I X w. do połowy naszego stulecia oraz współcześnie powstające prace
pisane przede wszystkim przez radzieckich autorów (a w przypadku
Mongolii — także badaczy mongolskich), pozwalają uchwycić występu
jące na t y m obszarze podobieństwa i różnice form zachowań ludycz
nych, określić ich charakter oraz — aczkolwiek w ograniczonym przez
brak dokładniejszych informacji zakresie — śledzić zmiany, jakim za
chowania te podlegały w ciągu ostatnich stu lat. Relacje te mają jednak
istotne braki, dotyczące np. informacji o kontekście czasowo-sytuacyjnym
gier, zabaw, tańców itp., charakterze uczestnictwa czy terminologii.
2
"пут
inwentarzu
kulturowym
1968,
s.
L. Mróz,
199-252;
pasterzy
Rytm
t. 21: 1977, z. 1, s. 137-153; L . M r ó z ,
„Etnografia
brane
z.
Polska",
wskaźniki
J. O l ę d z k i ,
przeobrażeń
światopoglądowych,
wzór
cultural
expression
and
the
values
współczesnym
społeczeństwie
MRL,
S z y n к i e w i с z, Struktura
rodzinnych
Wrocław
jednego
1973, s.
somonu,
79-109;
konsumpcji
Kin
Symboliczne
mieszkańców
nad
groups
P o l o n a " , v o l . 1: 1975, s. 113-134; t e n ż e ,
1981; J . S', W a s i l e w s k i ,
o szamańskich
zgubić
— zbłądzić.
— śmierć,
indi
culture,
tradycyjnej
we
in
Analiza
budżetów
i kulturą
Mongolii,
medieval
Mongolia,
Rodzina
pasterska
w
uniwersum
jurty
misteriach,
Niektóre
W a r s z a w a 1979;
kategorie
języka
ruchu
„Ethnologia
Mongolii,
mongolskiej,
Wrocław
„Etnografia
obrotowego
tenże,
Podarować
symbolicznego
i
rytualnej
związane
piekieł.
— znaleźć
z
—
opozycją
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 282-303.
P a t r z : I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z, Adaptacja
dowiska
pastoral
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108; t e n ż e , P o d r ó ż e do
Rzecz
2
stepu.
społeczeństwem
P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116; t e n ż e , Symbolika
inwersji,
mongol
of
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 139-165;
[w:] Z badań
tenże,
pasterzy
kultury
Wy
17: 1973,
possibility
Mongolian
12:
pasterza,
bajna,
P o l s k a " , t.
The
Funkcje
t.
Polska",
dobrego
Chün
kulturowy
in traditional
„ E t n o l o g i a , Polona", v o l . 3: 1977, s. 47-59; t e j ż e ,
życie
Wizerunek
„Etnografia
Tradycyjny
Polska",
„Etnografia
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 2, s. 67-83; t e j ż e ,
vidual
S.
„Etnografia
koczowania,
t. 24: 1980, z. 1, s. 211-281; J . O l ę d z k i ,
2, s. 81-143; Z . S o k o l e w i c z ,
skich,
mongolskich,
torguckiego
pasterskiego",
młodzieży
mongolskiej
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 255-305.
do
śro
171
ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H
Utrudnia to znacznie innym badaczom przeprowadzenie bardziej pogłę
bionych analiz.
Z funkcji pełnionych przez zachowania ludyczne eksponowane są
zwłaszcza funkcje wychowawcze, socjalizacyjne, społeczno-towarzyskie
itp. Czasem wskazuje się na związki z magią płodności czy magią myś
liwską, z obrzędami o charakterze religijnym, totemizmem. Geneza tych
zachowań nie jest jednak wywodzona z wierzeń i obrzędów, jak czynili
to ewolucjoniści. Ich źródeł szuka się m.in. w pracy . Brak natomiast
prób odpowiedzi na pytania o przyczyny asocjowania poszczególnych
form zachowań ludycznych z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym i ukazania wielorakich ról, jakie pełniły one w tym kontekście,
zwłaszcza charakterystyki ich znaczenia symboliczno-komunikacyjnego .
Poznanie tej dziedziny kultury pasterskich ludów Azji Środkowej w y
maga jeszcze wielu badań, które pozwoliłyby uzupełnić istniejące braki
nie tylko w zakresie materiału faktograficznego (opisu form), lecz tak
że — a może zwłaszcza — jego naukowej interpretacji. Wydaje m i się,
że można tu skorzystać z metod semiotyków radzieckich. Wprawdzie
wśród ich prac nie znajdziemy gotowych wzorów postępowania — za
gadnienia zachowań ludycznych zajmują w nich bowiem niewiele miejs
ca — jednakże same propozycje badawcze wydają się bardzo intere
sujące.
3
4
5
• K o n c e p c j e te
mają
źródło
m.
in. w
n o w a ; G . W . P I e c h a n o w , P i s m o biez
stwa,
sformułowanych
[w:] Estietika
przez
Plecha-
i sociołogija
iskus-
t. 1, M o s k w a 1978, s. 144-261.
4
Spośród
współczesnych
badaczy radzieckich i n t e r e s u j ą c y c h
chowaniami ludycznymi pasterskich l u d ó w
gizów,
należałoby wymienić
gizskije
nacionalynje
i antropologii.
-s. 44-54;
vol.
tezach
adriesa,
4:
1977,
polewnych
s. 79-91;
1979;
G . N. S i m a k o w a ; patrz пр.: G . N.
po matieriałam
rabot
Kirgizskije
sodierżanije
Leningrad
czenija,
Itogi
tenże,
Kratkoje
igry
Instituta
prazdniki
aspiekty
za
„Sowietskaja
kirgizskich
Kir
etnografii
Etnografija",
razwleczenij,
cztienij,
i kirgizskije
izuczenija
w
w 1973 grodu, M o s k w a 1975,
sriednieaziatsko-kazachskich
Sowietskije
'[w:] Etnograficzeskije
Etnografii
funkcija
Simakow,
¡[w;] Nowoje
razwleczenija,
Ritualnaja
dokładow
tenże,
Priissykkulija,
nacionalnyje
tenże,
się dogłębnie
A z j i Ś r o d k o w e j , przede w s z y s t k i m K i r -
[w:]
a w g u s t 1979,
nacionalnyje
sowriemiennosti,
razwle
L e n i n g r a d 1980,
s. 109-118. Z i n n y c h p r a c d o t y c z ą c y c h i n t e r e s u j ą c e g o n a s z a g a d n i e n i a m o ż n a w y m i e
nić:
M. G u n n e r ,
1938; D .
Sborník
Omurzakow,
kazachskich
Kirgizskije
nacionalnych
nacionalnyje
igr
F r u n z e 1958; D . O m u r z a k o w ,
J u . M u s i n, Kirgizskije
ze 1973; J u . Ł u k a s z i n ,
Kazakh
tains,
5
nacionalnyje
sistiem,
igralnych
zagadka:
kartach
sintiez,
Łotman,
как
Simpozium
siemioticzeskaja
struktura,
po
struktur
Igra
как
[w:] Programma
dielirujuszczim
sistiemam.'Í9-29
semioticzeskaja
i tiezisy
awgusta
dokładow
17-24 awgusta
problema
dokładow
izuczeniju
znakowych
tamże; Ju. L . L e w i n ,
[w:] Tiezisy
sistiemam.
nomu
B . A . U s p i e n s k i j , Gadanije
sistiema,
otgadywanije,
modielirujuszczim
and
M o s k w a 1980, s. 111-118.
M o s k w a 1962; M . I . L e k o m c e w a ,
wtoricznym
iskusstwa,
igr, [w:]
in the USSR,
Valleys
Frun
analizu
narodnych
Sports
Uzbek
igry,
igry,
J a k o p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć n a s t ę p u j ą c e prace; W . W. I w a n o w , К
abchazskich
po
Ałma-Ata
i narodnyje
Moun
Folk
S&eppes,
sporta
Tajik
[w:] National
In the
i razwleczenij,
widy
i jejo
iv letniej
letniej
szkoły
1970 g, T a r t u 1970; J u .
otnoszenije
szkole
1964 g, T a r t u 1964.
IV
na
Russkaja
к
po wtoricznym
prirodie
mo
172
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
Materiały, jakie zebrałam podczas swoich pobytów w Mongolii, są
niewystarczające do przeprowadzenia pełnej analizy semiotycznej.
Przerwanie prac Ekspedycji uniemożliwiło m i kontynuowanie zbierania
materiałów i weryfikację niektórych hipotez. Część z nich musiała po
zostać w sferze domniemań. Materiał, jakim dysponuję (myślę tu za
równo o wywiadach pochodzących z badań terenowych, jak i literatu
rze), posłużył m i natomiast do próby częściowego choćby określenia pozaludycznego znaczenia gier, zabaw, tańców, muzyki, baśni, zagadek i i n .
form zachowań ludycznych pasterzy mongolskich pocz. X X w. (przede
wszystkim symboliczno-komunikacyjnego i magicznego) oraz wyjaśnie
nia powodów asocjowania tych zachowań z określonym kontekstem.
Próby tego rodzaju nie były dotychczas podejmowane przez badaczy
kultury mongolskiej ( i szerzej: kultur ludów pasterskich Azji Środko
wej) .
Podstawowym założeniem, z którego wyszłam próbując określić isto
tę związków między charakterem zachowań ludycznych a ich konteks
tem, było stwierdzenie, że „wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja na
stan naturalny polega na tym, że na różne sposoby, w kilku kodach w y
raża się i podkreśla znakami języka symbolicznego zaistnienie owego
stanu naturalnego" . Zachowania ludyczne występujące w określonym
kontekście sytuacyjnym (zwłaszcza gry) są również, jak sądzę, jednym
ze sposobów przekazywania informacji o wydarzeniach zachodzących
w naturze, społeczności, życiu jednostki itp. W Mongolii np. jeszcze
w pocz. X X w. większość form tych zachowań związana była z tak istot
nymi dla jednostki i pasterskiej społeczności wydarzeniami, jak święta
doroczne i rodzinne oraz półświęta , do których zaliczam przekoczowa6
7
8
' S p o ś r ó d badaczy z a c h o w a ń ludycznych M o n g o ł ó w n a j w i ę k s z e zasługi m a ,
j a k s ą d z ę , N . N a m d ż i l d o r d ż . J e s t on a u t o r e m p r a c y p o ś w i ę c o n e j g r o m p l a n
s z o w y m , Mongolyn
chológt
togloom,
U ł a n B a t o r 1963, o r a z k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j z a
gadek, ł a m i g ł ó w e k , u k ł a d a n e k i i n . ; N . N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj
bodłoguud,
U l a n B a t o r 1964, N a l e ż y t e ż w y m i e n i ć C h . D a r a m b a d z a r a , Mongol
ündesnij
togloomyn
sistemijn
chogdżblós,
„ T u u c h i j n S u d l a l " , v o l . 14: 1979, z. 7, s. 75-88, oraz.
C h . D a r a m b a d z a r a i D . T a n g a d a , Cagaan
sard naaddag
mongol
ardyn
dzarim
togloom,
„ S z i n d ż l e c h U c h a a n A m r d a l " , v o l . 1: 1-980. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą
ponadto p r a c e A . P o p o v e j i N . B a s s a n o f b ę d ą c e p r ó b ą s y n t e t y c z n e g o s p o j r z e n i a
n a m o n g o l s k i e g r y p l a n s z o w e ; N . B a s s a n o f , Les jeux calculs
mongols,
Etudes
Mongoles, c a h i e r 5, L a b e t h n o 1974, s. 61-66; A . P o p o v a , Analyse
formelle
et
classification
des jeux de calculs mongols,
t a m ż e , s. 7-60. N a w y c h o w a w c z e f u n k c j e
z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i c h udział w procesie socjalizacji m ł o d e g o pokolenia z w r a
c a u w a g ę np. L . L . W i к t o r o w a, Sistiema
socializacii
dietiej
i
podrostków
u mongolow,
puti i pricziny
transformacij
jeje elemientow,
[w:] Etnografija
dietstwa.
Tradicionnyje
formy wospitanija
dietiej i podrostków
u narodów
Wostoczno
i JugoW o s t o c z n o j Azii, M o s k w a 1983, s. 64-65, 69.
7
e
Z a : W a s i l e w s k i , Podarować...,
s. 285.
Terminem tym posługuje się Zadrożyńska, określając nim święta z a k ł a d o w e
l u b z a w o d o w e o d n o s z ą c e s i ę do l u d z i p r a c u j ą c y c h w z a k ł a d z i e ; A . Z a d r o ż y ń s k a ,
ZACHOWANIA LÜDYCZNE W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H
173
nia, wspólne prace, polowania i in. Wykorzystywano je też w charakte
rze magicznego środka w przypadku choroby ludzi i zwierząt.
Założenie, że treści przekazywane przez poszczególne formy zacho
w a ń ludycznych oddają idee kontekstu czasowo-sytuacyjnego, któremu
towarzyszą, wymaga — po pierwsze, odczytania owych treści, po drugie,
znajomości ogólnego charakteru wierzeń o t y m kontekście. Na podsta
wie dostępnych źródeł dotyczących kultury mongolskiej X I X / X X w.
trudno dziś odtworzyć zasadnicze rysy koncepcji takich przełomowych
momentów, jak początek lata czy jesieni. Zaniknął już bowiem wówczas
dawny zwyczaj świętowania początków wszystkich czterech pór roku,
o którym donoszą średniowieczne kroniki mongolskie . Najważniejszym
świętem dorocznym był w t y m czasie nowy rok, rozpoczynający jedno
cześnie okres wiosenny. O jego istocie możemy też powiedzieć znacznie
więcej. Drugim ważnym świętem sezonowym (jesiennym) pasterzy mon
golskich pocz. X X w. było owoo tachich (składanie ofiar na owoo). Ł ą
czyło się ono z takimi formami zachowań ludycznych, jak zapasy, wyś
cigi koni, a gdzieniegdzie także zawody łucznicze. Te formy zachowań
określane jako erijn gurwaan naadam (trzy gry mężnych) stanowią za
gadnienie, któremu pragnę poświęcić w przyszłości oddzielne opracowa
nie. Owoo tachich nie towarzyszyły natomiast inne gry czy zabawy
określane przez pasterzy jako charakterystyczne dla okresu letnio-je
siennego.
Istotnym ograniczeniem w określaniu charakteru związków łączących
poszczególne formy zachowań ludycznych z kontekstem czasowo-sytuacyjnym jest brak pewności, czy sytuacja występująca w początkach
X X w. jest sytuacją pierwotną, czy wtórną, czy nastąpiły t u istotne
zmiany w stosunku do przeszłości. O dokonujących się zmianach możemy
wnioskować z wypowiedzi współczesnych nam pasterzy, które są czasem
na tyle rozbieżne, że nie pozwalają łączyć poszczególnych form z kon
tekstem ze stuprocentową pewnością. Charakter zachowań uczestników
gier, zabaw, tańców i in., rodzaj występujących w nich rekwizytów, po
staci itp. nie zawsze zaś pozwala jednoznacznie wnioskować o interesu
jącej nas asocjacji forma — kontekst. Trudności, jakie napotykamy pró
bując określić symboliczno-komunikacyjne znaczenie zachowań ludycz
nych, wynikają też z wielowarstwowości wierzeń mongolskich (z wyraź
nym piętnem lamaizmu) oraz z obcego na ogół rodowodu większości gier,
tańców czy bajek, które w kulturze mongolskiej mogły nabrać nowego
znaczenia.
9
Homo faber, homo ludens, W a r s z a w a 1983, s. 325, 333. W s w o j e j p r a c y u ż y w a m tego
terminu dla o k r e ś l e n i a w y d a r z e ń n o s z ą c y c h cechy ś w i ę t a z w i ą z a n y c h z istotnymi
m o m e n t a m i p a s t e r s k i e g o c y k l u gospodarczego.
9
O ś w i ę t a c h t y c h d o k ł a d n i e j p i s z e H . S e r r u у s, K u m i s s Ceremonies
Horse Races, W i e s b a d e n 1974, A s i a t i s c h e F o r s c h u n g e n , B d 37, c y t u j ą c obficie
niowieczne kroniki mongolskie i relacje p o d r ó ż n i k ó w europejskich.
and
śred
174
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
Dążąc do określenia znaczenia zachowań ludycznych wyszłam od
opisu reguł gier, form zabaw, tańców i in., próbując następnie określićich symbolikę istotną dla procesu komunikacji- oraz związki z magią.
Symbolikę tych zachowań starałam się odtworzyć szukając analogii wy
stępujących tu sytuacji, przedmiotów, terminów i in. w symbolice po
twierdzonej dla innych sfer życia pasterzy. Sięgnęłam też do zapisów
mitów, legend, bajek i eposów szukając w nich sankcji tradycji i w y
jaśnienia niektórych aspektów opisywanych zachowań. Odwoływałam
się ponadto do ogólnych, cech mongolskiego widzenia świata i myślenia
symboliczno-magicznego dokumentowanych również w
literaturze.
W niewielkim stopniu pomocne mi były wypowiedzi samych pasterzy,,
albowiem nie potrafią oni na ogół odczytać symbolicznego znaczenia za
chowań ludycznych, widząc w nich jedynie sposób na osiągnięcie okreś
lonej przyjemności, indywidualnej i grupowej radości, dostrzegając też
czasem ich funkcje wychowawcze i socjalizacyjne.
-
Moje postępowanie wynikało z założenia, że zachowania ludyczne są
związane z kulturą w dwojaki sposób: 1 — funkcjonalnie (pełnią w niej
określone funkcje) i 2 — są soczewką skupiającą cechy kultury przeja
wiające się w wierzeniach, mitach, sposobie widzenia świata itp. Przy
jęłam ponadto, że kultura jest spójnym systemem i że charakter zacho
wań ludycznych nie może kolidować z charakterem innych zachowań
obowiązujących w danej kulturze, z jej ogólnymi cechami . Przyjęłam
też, że język znaczeń i symboli obowiązujących w kulturze mongol
skiej jest również, m.in. z powyższych względów, wspólny dla wszyst
kich występujących w niej zachowań . Próba wyjaśnienia symbolicz10
11
10
Na tę spójność zwrócił uwagę np. R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa
1973, s. 375-376. Jego wskazówki metodologiczne są oczywiście różne od koncepcji
kompleksowego badania kultury proponowanych np. przez semiotyków radzieckich.
Patrz пр.: Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M. R. Mayenowa,
Warszawa 1975, zwłaszcza przedmowa S. Żółkiewskiego; А. К. В a j b u r i n, Niekotoryje woprosy izuczenija obiektiwirowannych form kultury (k problemie etnograficzeskogo fakta), Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, vol. 38, Leningrad
1982, s. 5-15.
Zachowania ludyczne (zwłaszcza gry) zaliczane są przez niektórych semio
tyków do zachowań pośrednich między zachowaniami znaczącymi a praktycznymi
(np. Ł o t m a n, Igra..., s. 32). O znakowości gier piszą natomiast: U. E c o , Pejzaż
semiotyczny, Warszawa 1972, s. 378 i W. I w a n o w , Rola semiotyki w cybernetycz
nym badaniu człowieka i społeczności, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1975,
s. 97. Wasilewski określa je jako allorytuały — działania zachowujące strukturę
form wyjściowych, zwłaszcza mitów, których mają być historyczną transformacją
(w myśl założeń semiotyków, np. Iwanowa i Toporowa); J . S. W a s i l e w s k i ,
Semiotyczne badanie symboliki w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. I, Warszawa
1981, s. 142. Jeśli odmawiamy grom statusu elementu semiotycznego, to możemy,
jak sądzę, przyjąć, że jest ona elementem quasisemiotycznym. Określenia tego uży
wa Bajburin, stosując je do przedmiotów znajdujących się między faktami a zna
kami, które w połączeniu z niektórymi systemami semiotycznymi (np. rytuałami)
stają się znakami, gdy znajdują się poza nimi — rzeczami; A. K. B a j b u r i n ,
Siemioticzeskij status wieszczej i mifołogija, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno
grafii, vol. 37, Leningrad 1981, s. 216.
11
ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H
PASTERSKICH
175*
nego znaczenia zachowań ludycznych nie byłaby pełna, gdyby pominąć
pytania dotyczące genezy tej symboliki i mechanizmu jej powstawania,
W świadomości współczesnych nam pasterzy mongolskich dość w y
raźnie jawi się wiedza o znaczeniu magicznym, jakie przypisywano za
chowaniom ludycznym w przeszłości.
W małym stopniu wypływa ona jednak ze znajomości ich symboliki
i rozumienia treści. Decyduje o nich niemal wyłącznie dość powierz
chowna — rzec by można — znajomość tradycji, powtarzanie informa
cji o obserwowalnych zachowaniach przodków bez rozumienia ich głęb
szego (ukrytego) sensu magicznego. Mongołowie wierzyli, że zachowania
ludyczne wspomagają dobro w walce ze złem, (życie w walce ze śmier
cią), jaka toczy się w naturze w okresie noworocznym, że ułatwiają
re-kreację, są bodźcem dla rozwijającej się wiosną przyrody. Rozwese
lając człowieka wpływały one jednocześnie na usposobienie bóstw i du
chów opiekuńczych, od których zależna była — jak wierzono — ludzka
egzystencja, dając obietnicę przeżycia, osiągnięcia upragnionych ko
rzyści.
Z magicznego znaczenia zachowań ludycznych (przede wszystkim:
gier) wynikały ponadto ich związki z wróżbiarstwem. Na podstawie w y
ników gier określano bowiem najbliższą przyszłość. Istotne było przy
tym nie tylko zajęte miejsce. Zwycięstwo mogło być bowiem mierzonew innych kategoriach. Weźmy za przykład gry w astragale (mong. sza9 i)- Ujmując rzecz generalnie, w Mongolii pocz. X X w. tej kości (po
chodzącej z części goleniowych tylnych nóg owcy) przypisywano doś6
rozległą symbolikę. Część pasterzy widziała w niej symbol trwałości ży
cia, płodności i mnogości, część — symbol pasterskiej gospodarki, inni
porównywali ją do konia. Tak więc symbolizowała ona to wszystko, со»
było istotne dla życia. Jak powiedział trafnie jeden z moich informato
rów: „sam szagaj przedstawiał szczęście" .
Zgodnie z symboliką przypisywaną astragalom, zwycięstwo — mie
rzone liczbą zdobytych kości w grze — zapowiadało graczowi wszelką
pomyślność, oczekiwany przez każdego pasterza liczebny wzrost stad
i biologiczny rozwój rodziny. I m więcej zdobytych astragali, tym wyraź
niejsza zapowiedź szczęśliwej przyszłości. Różne były przy t y m sposoby
symboliczno-magicznego podziału szczęścia między grających. , Zależały
one od rodzaju gry, ten zaś określany był przez jej r e g u ł y .
O przypisywaniu niektórym formom zachowań ludycznych funkcji
magicznych w przeszłości możemy też wnioskować — podobnie jak
w przypadku symboliki — hipotetycznie, biorąc pod uwagę magiczneznaczenie przypisywane przez Mongołów występującym t u przedmiotom,
zachowaniom i terminom, potwierdzone ogólnie dla kultury mongolskiej.
a
12
13
1 8
M
Informację
tę zanotowałam
O mongolskich
golskie. Ich symbolika
z. 1, s. 253-295.
grach w
г związki
w
a j m a k u wschodniogobijskim,
1980.
k o ś c i p i s z ę w a r t y k u l e pt. Noworoczne
gry
monz magią,
część I, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 27: 1983
b
176
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
Wiele pytań, jakie zadawałam podczas swoich badań, odnosiło się do
sfery pragmatyki i dotyczyło postaw pasterzy wobec gier, zabaw, bajek,
zagadek, tańca i in. oraz związanych z nimi wierzeń.
Opis starałam się poszerzyć o informacje historyczne i materiał po
równawczy, uwzględniając też różnice między Chałchasami i Ojratami (zachodnimi Mongołami).
Najwięcej miejsca w swej pracy poświęciłam grom. Wynikało to
przede wszystkim z ilości posiadanych materiałów, pochodzących z włas
nych badań i literatury. Ilość informacji oddaje jednocześnie stopień po
pularności gier.
Gry mongolskie można podzielić na kilka grup w zależności od ro
dzaju niesionych przez nie informacji i sposobu ich przekazywania oraz
kontekstu czasowo-sytuacyjnego, z którym były związane. Wyraźnie
odróżniają się przy tym, jak wspomniałam, gry wiosenne, w które za
czynano grać w okresie noworocznym i gry letnio-jesienne, które inicjo
wano w początku lata. Bogaty zestaw gier noworocznych tworzą przede
wszystkim gry w kości, gry, w których używano specjalnych płytek
(domino, chorlo, oldzij), oraz różnorodne gry planszowe (szachy, war
caby, Ъида, badżij, dżirch i i n . ) . Do gier letnio-jesiennych należą nato
miast różnego rodzaju gry ruchowe (cagaan mod , cagaan temeecech,
czono tarwagacach i in.).
Informacje przekazywane przez gry dotyczyły różnych sytuacji.
„Mówiły" one o re-kreacji świata i podstaw życia, o toczącej się w na
turze walce między życiem i śmiercią, o sytuacji przejścia, zmiany. Po
dobne treści mogły być przekazywane w różny sposób. Np. walka między
życiem a śmiercią mogła być treścią różnych gier planszowych, które
z kolei operowały takimi działaniami, jak np. zbijanie pionów, blokowa
nie, pogoń, zajmowanie jak największej przestrzeni na planszy i in.
Informowały o niej także gry ruchowe. Do koncepcji stworzenia świata
w symboliczny sposób nawiązywały niektóre gry w kości oraz takie
gry, jak domino i chorlo. Symboliką zmiany operowały np. gry przed
stawiające wyścigi, przy czym mogły to być zarówno gry planszowe,
jak i ruchowe.
Na podstawie dostępnych źródeł trudno dziś odtworzyć symboliczno-komunikacyjne znaczenie takich form, jak taniec (przy czym wy
stępował on tylko u Ojratów, u Chałchasów natomiast zaniknął przed
paroma wiekami), instrumenty muzyczne i muzyka w ogóle, różne for-,
my ustnej twórczości, zabawy i in., jeśli przyjmiemy, że Mongołowie
14
15
1 1
bolika
1 5
O g r a c h p l a n s z o w y c h pisze w a r t y k u l e Noworoczne
gry mongolskie.
i związki
z magią,
część II, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 2.
Ich
sym
O m a g i c z n y c h f u n k c j a c h cagaan mod p i s z ę w a r t y k u l e Mongolskie
widzenie
świata
i jego odbicie
w grze cagaan mod, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1,
s. 121-137. O j e j z n a c z e n i u s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n y m — w a r t y k u l e z ł o ż o n y m
do d r u k u w R e d a k c j i „ E t h n o l o g i i Polony".
ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H
177
przypisywali je t y m formom. Pewne ślady wskazują natomiast wyraź
nie na istnienie powiązań tego rodzaju zachowań z magią. Wynikały
one przede wszystkim z przydawania magicznego znaczenia niektórym
rodzajom ruchu, gestów, dźwięków i przedmiotów.
Mam nadzieję, że przyjęty przeze mnie sposób interpretacji zacho
wań ludycznych rzuci nowe światło na tę stosunkowo słabo zbadaną
dziedzinę życia pasterzy mongolskich, pozwoli lepiej zrozumieć rolę,
j a k ą odgrywały one w kulturze, wyjaśnić ich związki z kontekstem czasowo-sytuacyjnym, przede wszystkim zaś spojrzeć na nie jak na działalność nieprzypadkową, logicznie wkomponowaną w obrzęd lub inne
wydarzenie, wspomagającą działania człowieka i pozwalającą mu wie
rzyć, że może wpływać na ważne dla niego zdarzenia dziejące się nie
jako poza nim, w szeroko pojmowanej naturze, że przekazując określone
informacje za pośrednictwem zachowań ludycznych przyczynia się do
trwania świata, wiecznego powtarzania się swej mityczno-legendarnej
przeszłości.
12 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1
e
