-
Title
-
Nowy epos? krytyka kultury europejskiej w "Django" Quentina Tarantino/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19)
-
Description
-
Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.83-98
-
Creator
-
Łoziński, Krzysztof
-
Date
-
2013
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:5296
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5697
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Nowy
Krytyka kultury europejskiej
i proces emancypacji bohatera
w Django Quentina Tarantino
FOT. MICHAŁ KOPE>
Łukasz
Łoziński
Ur. w 1989 roku. Antropolog
i literaturoznawca, absolwent
Uniwersytetu Jagiellońskiego,
redaktor czasopism-„Polisemii"
i „Bez Porównania", stały
współpracownik portalu
„Popmoderna". W latach 2012-2014
uczestniczył w badaniach terenowych
dotyczących pamięci o Józefie
Kurasiu „Ogniu" i jego oddziale
partyzanckim. Pracował dla Muzeum
Etnograficznego im. Seweryna Udzieli
w Krakowie. Interesuje się przede
wszystkim antropologią literatury
i historyczną.
Wstęp
Najnowszy film Quentina Tarantino, podej
m u j ą c y temat niewolnictwa i przemocy na tle
rasowym, osiągnął n i e z w y k ł y - nawet jak na
możliwości reżysera Pulp Fiction - rozgłos. Liczba
b i l e t ó w sprzedanych w a m e r y k a ń s k i c h i zagra
nicznych kinach przewyższyła sukces
Bękartów
wojny (2009), przynosząc 425 m i l i a r d ó w d o l a r ó w
przychodu . W a ż n i e j s z a od statystyki jest jednak
m n o g o ś ć a r t y k u ł ó w prasowych - aby z r o z u m i e ć
towarzyszące Django emocje, warto prześledzić
ważniejsze głosy w dyskusji na jego temat.
1
Znaczna część k r y t y k i uznaje ten obraz za
zabawny i inteligentny, ale w ostatecznym roz
rachunku j a ł o w y pastisz rozmaitych g a t u n k ó w
kina. David Denby pisze wprawdzie o „fontan
nach o d k u p i e ń c z o w y t r y s k u j ą c e j k r w i " , jednak
Django wzbudza w n i m raczej zniesmaczenie n i ż
1
Zob. "Inglorious Basterds" Vs. "Django Unchained",
http://wW.boxofficemojo.com/showdowns/chart/?!d=tarantinovs.htm, 6.05.2013.
Łukasz
84
katharsis . Polscy krytycy nie o c e n i a j ą wysoko
obrazu A m e r y k i zbudowanego z klisz kulturo
wych, ani przesadzonej, nieskłaniającej do empa
t i i przemocy . Oczekiwania wobec kina - aby
reprezentowało realia, w y r a ż a j ą c egzystencjalne
prawdy - łatwo o d c z y t a ć z wypowiedzi Jakuba
Sochy:
1
3
Django nie otwiera oczu ani na
amerykańskie
niewolnictwo, ani na to, czym wżyciu
człowieka
jest zemsta. Nie ma tu uciskanych mas, to raczej
film o silnych jednostkach, nie ma w nim zemsty,
co najwyżej napędzana przez miłość akcja ra
tunkowa. Nawet tych kilka punktów zapalnych,
które rozsadzają narracje - tych kilka scen, kiedy
przemoc wchodzi w oko jak drzazga, wymyka sie
konwencji: ciało rozszarpywane przez rozszalałe
psy i poddawane chłoście - zostaje szybko spacyfikowane przez reżyserskie fajerwerk?.
Łoziński
sji reprezentuje Spike Lee - reżyser Malcolma
X - k t ó r y na Tweeterze o p u b l i k o w a ł n a s t ę p u
jącą w y p o w i e d ź : „ A m e r y k a ń s k i e niewolnictwo
nie było spaghetti westernem w stylu Sergio
Leone. To był Holokaust. M o i przodkowie to
niewolnicy. Porwani z A f r y k i . I będę ich czcić" .
R o z w i j a j ą c tę o p i n i ę , należałoby stwierdzić, że
Tarantino traktuje problem r ó w n o u p r a w n i e n i a
A f r o a m e r y k a n ó w instrumentalnie, w istocie nie
jednokrotnie ich p o n i ż a , c h o ć b y na płaszczyźnie
j ę z y k o w e j , każąc swoim bohaterom - jako autor
scenariusza - ponad sto razy p o w t a r z a ć słowo
nigger, obecnie niemal
oficjal
nej angielszczyzny Niemniej w dniu premiery
(25 erudnia 2012 r ) liczba czarnych w i d z ó w "
(Pamela M c C l i n t o c k stosuje 'takie właśnie okre
ś l e n i e ) w y n i o s ł a 42 nroc n ó ź n i e i ich u d z i a ł
u t r z y m y w a ł sie na ooziomie z b l i ż o n y m do iednei
trzeciej chociaż stanowią tylko 12 proc populacj
S t a n ó w Zjednoczonych
6
7
8
I n n i komentatorzy t r a k t u j ą rzecz zgodnie
z tradycyjnymi wzorcami odbioru, bagatelizu
jąc elementy w y k r a c z a j ą c e poza konwencje naj
bardziej typowe dla głównego nurtu, zwłaszcza
wymiar intertekstualny - w rezultacie obraz
przekazywany czytelnikowi pozostaje n i e p e ł n y .
O s o b n ą g r u p ę z a b i e r a j ą c y c h głos w dysku5
2
3
4
5
D . Denby, „Django Unchained": put-on, revenge and
the aesthetics oftrash, „The New Yorker" 22.01 2013,
http://www.newyorker.com/online/blogs/culture/2013/01/django-unchained-reviewed-t^antinoscrap-masterpiece.html, 17.02.2013.
Zob. A. Piotrowska, Bękarty westernu, „Tygodnik Po
wszechny" 3 2013, s. 43; J. Socha, Django rozkuty,
„Dwutygodnik" 100 2013, http://www.dwutygodnik.
com/artykul/4274-django-rozkuty.html, 28.03.2013.
Zarzuty s f o r m u ł o w a n e przez Spike'a Lee naj
w y r a ź n i e j nie p r z e k o n u j ą przedstawicieli społecz
ności a f r o a m e r y k a ń s k i e j , do której on sam należy.
Dlaczego? B y ć może Django wychodzi naprzeciw
n i e s p e ł n i o n y m nigdy dotąd oczekiwaniom - nie
tylko zapewnia widzom p i e r w s z o r z ę d n ą d a w k ę
rozrywki, ale t e ż w nowy s p o s ó b podejmuje
6
7
Ibid.
Zob. P. French, "Django Unchained"- review, „The
Obseryer" 20.01.2013 http://www.guardian.co.uk/
film/2013/jan/20/django-unchained-quentin-tarantino-review, 31.03.2013; D . Khoshaba, Django Uncha
ined: A Film Analysu, http://ww.psychologytoday.
com/blog/get-hardy/201301/djangounchainfd-film-analysis 8 05.2013.
8
"American Slavery Was Not A Sergio Leone Spaghet
ti Western. It Was A Holocaust. My Ancestors Are
Slaves. Stolen From Africa. I Will Honor Them". B.
Child, „Django Unchained" wins over black audience
despite Spike Lee criticism, „The Guardian" 3.01.2013,
http://www.guardian.couk/film/2013/jan/03/djan:
go-unchained-spike-lee, 17.02.2013.
Zob. P. Bradshaw, "Django Unchained"- review, „The
Guardian" 18.01.2013, http://www.guardian.co.uk/
film/2013/jan/17/django-unchained-rtview, 30.03.
2013; D . Denby, op. cl
Zob. P. McClintock, African Americans Tum Out in
Force for ąuentin
Tarantinos "Django Unchained",
„The Hollywood Reporter" 1.02.2013, http://www.
hollywoodreporter.com/news/quentin-tarantinos-django-unchdned-african-407582, 17.02.2013.
BARBARZYŃCA
1 ( 1 9 ) PD13
Nowy epos
85
d r a ż l i w y temat. Kwestia praw człowieka i oby
watela z p e w n o ś c i ą n a l e ż y do n a j w a ż n i e j s z y c h
dla szeroko rozumianej k u l t u r y A m e r y k i Pół
nocnej, skoro stała się p r z y c z y n ą najkrwawszej
wojny, do jakiej doszło na t y m kontynencie.
Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że ani wygrana U n i i nad
Konfederacją, ani zniesienie segregacji rasowej
na mocy a k t ó w prawnych z lat 1964 i 1965 nie
oznaczały z a k o ń c z e n i a dyskryminacji Afroamer y k a n ó w . W I I połowie X X w. problem stosun
k ó w m i ę d z y l u d n o ś c i ą o korzeniach europej
skich a potomkami n i e w o l n i k ó w był w Stanach
Zjednoczonych przedmiotem o ż y w i o n e j debaty
o d b y w a j ą c e j się r ó w n o l e g l e z rozwojem s t u d i ó w
postkolonialnych Warto jednak zwrócić u w a g ę
że zmiany w postrzeganiu Afro a m e r y k a n ó w bar'
dzo widoczne w tekstach akademickich, jeszcze
na p o c z ą t k u X X I w z n a j d o w a ł y stosunkowo
ograniczone odzwierciedlenie w sztuce filmowej.
9
10
M ó w i się często o początku lat 60. jako
0 przełomie w kinematografii S t a n ó w Zjednoczo
nych, kiedy Sidney Poitier zyskał uznanie, grając
b o h a t e r ó w „górujących nad B i a ł y m i i n t e l i g e n c j ą
1 u r o d ą " . Rzeczywiście, w y r ó ż n i a j ą c y się aktor
otrzymał wówczas Oscara za najlepszą rolę pierw
szoplanową, trzeba jednak zaznaczyć, że kolejnym
Afroamerykaninem uhonorowanym tą n a g r o d ą
był Denzel Washington - w 2001 r. Jak z a u w a ż a
Peter Bradshaw, „ n i e w o l n i c t w o to temat, na
k t ó r y współczesne Hollywood tradycyjnie reaguje
zdenerwowaniem oraz p o w ś c i ą g l i w o ś c i ą bliską
zmowie milczenia - oprócz, rzecz jasna, w y r a ź n i e
11
9
10
11
przedstawionego kontekstu abolicji" . N a t y m
tle Django wydaje się o tyle odważny, że zawiera
liczne sceny bezpośrednio odnoszące się do okru
c i e ń s t w a wobec osób pochodzenia a f r y k a ń s k i e g o ,
a jedna z nich jest g ł ó w n y m bohaterem.
12
Akcja filmu ma miejsce w p o ł u d n i o w e j części
S t a n ó w Zjednoczonych, na krótko przed w o j n ą
secesyjną. Django (Jamie Foxx) zostaje odku
piony o d w ę d r u j ą c y c h handlarzy przez łowcę
nagród Kinga Schultza (Christoph Waltz), ponie
w a ż potrafi rozpoznać trzech ściganych listem goń
czym nadzorców niewolników. T y t u ł o w y bohater,
powodowany chęcią rewanżu, okazuje się bardzo
pomocny. Schultz proponuje m u dalszą współ¬
pracę i odtąd we d w ó j k ę dostarczają wymiarowi
sprawiedliwości przestępców, częściej martwych
niż żywych. Zdobyte pieniądze Django postanawia
przeznaczyć na wykup żony (Kerry Washington)
a jego towarzysz ma pomóc: w jej odnalezieniu. '
F a b u ł a łączy elementy typowe dla filmów
przygodowych i spaghetti w e s t e r n ó w , m o ż n a
się w i ę c s p o d z i e w a ć o p o w i e ś c i u k s z t a ł t o w a n e j
w oparciu o dobrze znane konwencje, służą
cej przede wszystkim rozrywce. Tarantino sto
suje jednak m e t o d ę t w ó r c z ą z b l i ż o n ą do tej,
k t ó r ą Umberto Eco nazwał „ p o d w ó j n y m kodo
waniem" . Imię róży czy Wahadło Foucaulta nie
13
12
Zob. W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni".
Dzieje
Murzynów w Stanach Zjednoczonych, Iskry, Warszawa
1981,s.248.
Zob. M.P. Markowski, Postkolonializm, [w:] A. Bu
rzyńska, M.P. Markowski (red.), Teorie literatury XX
wieku. Podręcznik, Znak, Kraków 2009, s. 549-565.
R Kletowski, Afroamerykańskie
kino, [w:] T. Lubelski
(red.), Encyklopedia kina, Biały Kruk, Kraków 2003,
s. 15-16.
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
"Slavery is a subject on which modern Hollywood
is traditionally nervous, a reticence amounting almost to a conspiracy of silence - except, of course,
in the explicit context of abolition". R Bradshaw, op.
cit. Zob. L. Bunch, What "Diango Unchained" Got
Wrong, http://blogs.smithsoniimag.com/aroundthemfll/2013/01/dLgo-unchained?reviewed-bylonnie-bunch-a-flawed-presentation/ 18 05 2013; I
Patterson "Djamo Unchatned"- the inglorLs hi tory
ofslavery
the mov es The Guardian'' 12 01 2013
ln
13
t
Zob. U . Eco, Ironia intertekstualna i poziomy lektury,
[w:] idem, O literaturze, tłum. J. Ugniewska, A. Wa
silewska, Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa
2003, s. 198-219.
Łukasz
86
Łoziński
o g r a n i c z a j ą się do kryminalnej lub sensacyjnej
konwencji typowych dla antywesternu - główną
opowieści w efektownej scenerii - czytelnik otrzy
cechą n u r t u jest polemiczna postawa „wobec tra
muje obraz fragmentu historii Europy nacecho
dycji gatunku oraz m i t u Dzikiego Zachodu" .
wany przekonaniami autora, z k t ó r y m i , o ile
Za wzorcowe uznaje s i ę filmy Sama Peckin-
posiada dostateczne kompetencje, m o ż e pole
paha - Strzały
18
(1962), a zwłaszcza
m i z o w a ć . Django, choć ironiczny i groteskowy,
Dziką
0 w p ł y w i e tak zwanej Trylogii Dolarowej
niezgodny z faktami, przedstawia
interesującą
1966) Sergio Leone . O ile struktura klasycznego
refleksję na temat a m e r y k a ń s k i e j kultury. N i e
westernu czyni jasne rozróżnienie m i ę d z y pozy
n a l e ż y t e ż l e k c e w a ż y ć sposobu
tywnie o c e n i a n ą c y w i l i z a c j ą
filmu
oddziaływania
bandę
o zmierzchu
zapewne w w i ę k s z y m stopniu n i ż p o w i e ś c i Eco
14
(1968) - choć n a l e ż y też w s p o m n i e ć
(1964¬
19
euroamerykańską,
na w i d z ó w . Celem a r t y k u ł u jest po pierw
a wszystkim t y m , co p r z y n a l e ż y do kategorii
sze rekonstrukcja ś w i a t a przedstawionego przez
natury, o tyle w wielu obrazach rewizjonistycz
Tarantino, odczytanie kontekstu, w jakim funk
nych ta opozycja została zmodyfikowana. Nie
cjonuje wizja reżysera, ofciz jej m o ż l i w y c h znaczeń
tylko za p o m o c ą strategii idealizacji rdzennych
- zgodnie z metodami semiologii i hermeneu-
m i e s z k a ń c ó w przy jednoczesnym
tyki
k o l o n i z a t o r ó w , k t ó r a zastąpiła popularny obraz
15
Wzorzec s t a n o w i ą teksty Rolanda Barthesa
i M a r t i n a Heideggera
rozważań
16
Po drugie przedmiotem
czynionych w oparciu o koenitywi
styczna teorie narracji
iest emancypacja boha
tera i iei notencialne k ó m e k w e n c i e dla widowni
w krajach postkolonialnych
17
piętnowaniu
dzikich p l e m i o n w a l c z ą c y c h z m a j e s t a t y c z n ą
k a w a l e r i ą . Niekiedy istnienie przeciwstawnych
b i e g u n ó w bywa Z3.negow3.ne jak w Dobrym,
1 brzydkim
złym
(1966) - trzej bohaterowie k i e r u j ą
się niemal w y ł ą c z n i e chęcią zysku, ale zastoso
wane w utworze metody podawcze nie s u g e r u j ą
widzowi, że powinien ich p o t ę p i a ć . Tarantino nie
Antyamerykanizm
stworzył postaci radykalnie amoralnych, raczej
Obraz p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjedno
czonych wykreowany w Django
n a w i ą z u j e do
dwuznaczne. N a l e ż y też p o d k r e ś l i ć , że najbar
dziej ewidentnym przedmiotem krytyki nie jest
w Django cywilizacja jako całość - inaczej n i ż
14
15
16
17
Zob. U . Eco, Dopiski na marginesie „Imienia
róży",
[w:] idem, Imię róży, tłum. A. Szymanowski, PIW,
Warszawa 1987, s. 593-623.
w Wielkim
Zob. R. Barthes, Mitologie, tłum. A. Dziadek, Aletheia, Warszawa 2008; P. Ricoeur, O interpretacji, tłum.
J. Margański, [w:] A. Burzyńska, M.R Markowski
(red.), Teorie literatury XX wieku. Antologia, Znak,
Kraków 2007, s. 193-212.
kich posiadaczy ziemskich . Jak z a u w a ż a Ira
Zob. R. Barthes, Retoryka obrazu, tłum. Z. Kru
szyński, „Pamiętnik Literacki" 3 1985, s. 289-302;
M . Heidegger, Objaśnienia do poezji Hólderłma, tłum.
S. Lisiecki KR, Warszawa 2004, s 9-199.
Zob. M . Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX
wieku, Wydawnictwo U M K , Toruń 2012; M . Smith,
Zaangażowanie
widza w postać, tłum. J. Mach, [w:]
J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Anto
logia przekładów, Wydawnictwo Baran i Suszczyński,
Kraków 1999, s. 210-247.
cytYi
małym
z wilkami
człowieku
(1970) czy
Tańczą-
(1990) - ale w pierwszym rzędzie
system kulturowy stworzony przez g r u p ę wiel
20
Berlin w ł a ś n i e oni mieli d e c y d u j ą c y w p ł y w na
obyczaje oraz prawo odnoszące się do l u d n o ś c i
18
19
20
Ł. Plesnar, Western, [w:] T. Lubelski, op. cit., s. 1006¬
1007.
Dobry, zły i brzydki, reż. S. Leone, Włochy 1966;
Dzika banda, reż. S. Peckinpah, USA 1962;: Strzały
o zmierzchu, reż. S. Peckinpah, USA 1962; Za garść
dolarów, reż. S. Leone, Hiszpania, RFN, Włochy
1964; Za kilka dolarów więcej, reż. S. Leone, Hiszpa
nia, RFN, Włochy 1965.
Tańczący z wilkami, reż. K. Costner, USA 1990; Wiel
ki mały człowiek, reż. A. Penn, USA 1970.
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
Nowy epos
pochodzenia
Nie oznacza
pozostałych
wzbudzający
87
afrykańskiego - wolnej i z a l e ż n e j .
to jednak, że Tarantino portretuje
m i e s z k a ń c ó w P o ł u d n i a w sposób
sympatię.
wany przez swoich n i e w o l n i k ó w W i e l k i m Tatusiem. W ten sposób autor scenariusza podkre
śla paternalistyczny charakter kultury P o ł u d n i a ,
Przedstawiciele niższych warstw społecznych
kreowani w Django to przede wszystkim nadzorcy
n i e w o l n i k ó w - gra aktorska, charakteryzacja
i zdjęcia n a w i ą z u j ą do typowych dla popularnego
kina metod pokazywania b o h a t e r ó w negatyw
nych, co w zestawieniu z ich t c h ó r z o s t w e m two
rzy efekt komizmu. Wydaje się jednak, że duże
zbliżenia na fotografowane z dołu, o ś w i e t l o n e
ogniem twarze spoconych, ś m i e j ą c y c h się braci
Brittle w y w o ł u j ą u w i d z ó w z u p e ł n i e p o w a ż n y
dyskomfort. W ten sposób p o t ę g u j e się zjawisko
n3.zy~w3.ne przez Murraya Smitha pozytywnym
nastawieniem odbiorcy do wybranych postaci
filmowych - w t y m wypadku są n i m i wzbudzajacy współczucie niewolnicy . Z kolei wizerunek
b o h a t e r ó w neutralnych, takich jak m i e s z k a ń c y
prowincjonalnego miasteczka nie różni sie od
negatywnych w soosób zasadniczy M o ż n a t u
m ó w i ć o stooniowaniu tych samych iakości pierwsi sa o d drugich staranniej ubrani ale
niekoniecznie srhlndni natomiaJ fakt że nie
Posiadacze niewolników,
podobnie jak tradycyjne
elity dawnego świata, od dawna ubierali swoją do
minacje w określenia związane z rodziną, przybie
rając pozy dobrotliwych patriarchów,
aby uzasad
nić swą władzę i podtrzymać
żądania absolutnego
posłuszeństwa.
(...) W połowie XIX stulecia, gdy
starali się odeprzeć ataki abolicjonistów,
ów pater
nalistyczny styljeszcze zyskał na znaczeniu .
21
22
zneraia sie nad niewolnikami nie rzvni z nich
abolicjoniltów.
N a l e ż y bowiem p o d k r e ś l i ć , że mieszczanie
p o z o s t a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i ł a d o w i stanowio
nemu przez latyfundystów, którzy, jak twierdzi
Berlin, rzeczywiście pełnili w społeczności lokal
nej funkcję l i d e r ó w . Taką osobą jest Spencer
Bennett ( D o n Johnson), elegancki m ę ż c z y z n a
w b i a ł y m surducie i waniliowej kamizelce, nazy
23
21
22
23
Zob. I . Berlin, Pokolenia w niewoli. Historia niewólmctwa w Ameryce Północnej, tłum. D . Cieśla, PIW,
Zob. M . Rembowska-Pluciennik, op. cit., s. 99-102;
M . Smith, op. cit., s. 219-222.
Zob. I . Berlin, op. cit., s. 186.
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
0 której Berlin pisał w sposób n a s t ę p u j ą c y :
24
Plantator p o c z ą t k o w o odnosi się wrogo do
p r z y b y w a j ą c y c h na jego p o s i a d ł o ś ć Schultza
1 Django - zmienia nastawienie, słysząc o m o ż
l i w o ś c i zarobku. Tarantino, c z y n i ą c bohatera
s k ł o n n y m do rezygnacji z ostro f o r m u ł o w a
nych p r z e k o n a ń , uwydatnia odległość postawy
plantatora od ethosu rycerskiego, k t ó r y stanowi
p u n k t odniesienia dla wielu r a s i s t ó w amery
k a ń s k i c h . D z i ę k i temu zabiegowi scenarzysta
i reżyser usprawiedliwia zastosowanie p o d s t ę p u
przez d w ó c h p r o t a g o n i s t ó w - przyjechali nie
po to, by d o k o n a ć transakcji - chcą zabić braci
Brittle, p r a c u j ą c y c h w posiadłości Bennetta prze¬
stępców. Autor filmu poprzez ukształtowanie dal
szej części sceny zadbał by poza oportunizmem
plantatora, w y k a z a ć sprzeczność w obrębie jego
ś w i a t o p o g l ą d u . Kiedy Bennett t ł u m a c z y służącej,
żeby t r a k t o w a ł a Django inaczej n i ż wszystkich
25
c z a r n u c h ó w dookoła" ale też nie tak jak gdyby
był biały" k a r k o ł o m n o ś ć konstrukcji na której
oparto ład' społeczny P o ł u d n i a staje śie trudna
do przeoczenia.
'
™
" *'
'
Zob. Confederate White Kmghts, http://confederateI b t d
1 9 2
2 5
l ence-files/groups/knights-of-the-ku-klux-klan,
9 01.2014; M Ossowska Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, Warszawa 2000.
ig
Łukasz
88
Jednak przedstawieni przez Tarantino nad
zorcy n i e w o l n i k ó w z n a j d u j ą dla swojej suprema
cji wiele u z a s a d n i e ń - jednym z nich jest chrze
ścijaństwo. Brodaty i otyły John Brittle, w jednej
ręce t r z y m a j ą c y Biblię, a w drugiej bat, recytuje
fragment Księgi Rodzaju: „wszelkie zaś zwierzę na
ziemi i wszelkie ptactwo podniebne niechaj się was
boi i l ę k a " . Plantacja b a w e ł n y ma f u n k c j o n o w a ć
w oparciu o zalecenia Pisma Ś w i ę t e g o . Rzeczy
wiście, położona na rozległej, płaskiej przestrzeni,
pełna k w i a t ó w i egzotycznych drzew posiadłość
nosi cechy w y o b r a ż e ń o ziemskim raju
znaczący"
wydaje sie t e ż biały strój latyfundysty fotogra
fowanego w intensywnym ś w i e t l e Tarantino
k o n t r a s t u j ą c ten obraz ze z b l i ż e n i a m i na twarz
p r z e r a ż o n e j niewolnicy, wydaje s i ę przestrze
gać przed nostalgia za idealizowana przeszłością
P o ł u d n i a Utrwalona c h o ć b y w Przeminęło
z wia
trem (1939) narracje o idyllicznych plantacjach
snrzed woirw seceslinei zastenuie widowiskowa
zemsta Diango strzela w kartę wvieta z Biblii
która Tohn Brittle nosił nrzvnieta do koszuli na
w
y s o k o ś c i serca
z* braci
insze
ściokrotnie
rani drugiego
Trzeci ginie,
n * uchłoszcze
r7 7
sciokrotnie
rani^
c i*e Ir
k aić przez
pole uprawne. Ubraz poplamionej Krwią bawemy
m o ż e byc oceniany jako nadmierne nacechowa
nie semantyczne sceny. Warto jednak zwrocie
u w a g ę na konflikt m i ę d z y obrazem z b l i ż o n y m do
estetyki postimpresjonistycznej a jego symbolicz
nym znaczeniem p o d k r e ś l a j ą c y kreowaną przez
larantino wizję plantacji jako miejsca, w k t ó r y m
p i ę k n o przyrody jest rezultatem cierpienia l u d nosci zależnej.
26
27
Łoziński
w scenie przedstawiającej zamaskowanych jeźdź
ców z pochodniami, k t ó r z y p r ó b u j ą się zemścić
na Schultzu i Django. To o d w o ł a n i e do działal
ności K u Klux Klanu, organizacji utworzonej
w latach 1866-1867 przez z w o l e n n i k ó w Konfe
deracji, w celu podtrzymania uprzywilejowanej
pozycji p r o t e s t a n t ó w europejskiego pochodzenia.
Retoryka, k t ó r ą się p o s ł u g i w a l i , podobnie jak
stroje z k r z y ż e m na w y s o k o ś c i piersi n a w i ą z y w a ł y
do tradycji z a k o n ó w rycerskich. Obraz wykreowciny przez Tarantino nie
wiele w s p ó l n e g o
z Narodzinami
narodu (1915), z a w i e r a j ą c y m i
pełne patosu sceny odsieczy K u Klux Klanu dla
zaatakowanej przez byłych n i e w o l n i k ó w rodziny
p l a n t a t o r ó w . Kłótnia o to, czy jeźdźcy w czasie
napadu
Schultza i Django muszą m i e ć
gło
wach niewygodne worki skutkuje kompromita
cia wizerunku g a l o p u j ą c y c h mścicieli Raz Jeszcze
należy zwrócić u w a g ę na d e c y d u j ą c a role latyfun
d v s t v - dowodzącego gruna meżczvzn watniacvch
o celowości wydarzenia, w k t ó r y m uczestniczą.
29
28
Instrumentalne wykorzystywanie religii przez
a m e r y k a ń s k i c h r a s i s t ó w zostało o ś m i e s z o n e
26
2 7
28
Biblia Tysiąclecia,
Rdz 9,2.
Pallotinum, Poznań 2002, wyd. V,
Zob. J . M . Faragher, R.V. Hine, Pogranicza. Historia
amerykańskiego Zachodu, tłum. T. Tesznar, WUJ, Kra
ków 2011, s. 6.
Przeminęło
z wiatrem, reż. V. Fleming, USA 1939.
Jeżeli autorowi scenariusza m o ż n a z a r z u c i ć
szowinizm w stosunku do jakiejkolwiek grupy
s p o ł e c z n e j , d o t y c z y ł o b y to g ł ó w n i e postawy
wobec l u d n o ś c i o korzeniach europejskich. Nie
mal wszystkie wykreowane w filmie postaci tego
typu okazują się niezdolne do przejęcia inicjatywy
w konflikcie z Schultzem i Django. W y r a ź n a
jest t e ż d o k o n u j ą c a się w przedstawionej przez
Tarantino Ameryce karykaturyzacja europejskiej
kultury. Najlepszy przykład to posiadłości
Candie (Leonardo DiCaprio), k t ó r y u w a ż a się za
frankofila i żąda, aby go t y t u ł o w a n o monsieur,
choć j ę z y k francuski jest m u całkowicie obcy.
Część miejskiej w i l l i bogacza została przezna
czona na u r z ą d z o n y w estetyce przepychu d o m
rozrywek dla z a m o ż n y c h mężczyzn. O ile balan
sujacy na granicy kiczu w y s t r ó j - liczne kande
labry empirowe meble ciężkie zasłony złote
ornamenty na purpurowych tapetach - nie byłby
29
Narodziny narodu, rei. D . W Griffith, USA 1915.
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
Nowy epos
89
w połowie X I X w. nietypowy dla Francji, o tyle
sposoby s p ę d z a n i a czasu w ekskluzywnym lokalu
w y d a j ą się charakterystyczne dla Nowego Ś w i a t a .
Przy barze zamawia się piwo, t e ą u i l ę i egzotyczne
drinki. Dziesiątki urodziwych niewolnic prze
chadzają się po w i l l i - n i e k t ó r e pełnią funkcję
służących, ubrane w stroje p r z y w o d z ą c e na myśl
bieliznę erotyczną, inne są kobietami do towarzy
stwa, ich przedmiotowy status nie podlega jednak
kwestii. G ł ó w n ą atrakcją wieczoru jest mandingo
- walka pozbawiona zasad, do której zmuszeni
przez p a n ó w zostali dwaj niewolnicy.
Umieszczona w wiejskim pałacu pana Candie marmurowa kopia słynnej rzeźby z I I I w.
p.n.e. - Zapaśników
- p o d k r e ś l a kontrast m i ę
dzy s t a r o ż y t n ą Grecją a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n ą
A m e r y k ą . Mandingo jest b r u t a l n ą wersją tra
dycyjnego sportu walki, k t ó r y w okresie klasycz
nym w i ą z a n o z ideą kalokagatii, r ó w n e j dbałości
o r o z w ó j duchowy, intelektualny i fizyczny .
Starcia n i e w o l n i k ó w przedstawia się w Django
jako b a r b a r z y ń s k i e - nawet czempioni okazują
się niezdolni do stoczenia w i ę c e j n i ż k i l k u walk.
30
31
Nie ma ź r ó d e ł historycznych potwierdza
j ą c y c h , że z ulubionej rozrywki pana Candie
faktycznie korzystali a m e r y k a ń s c y plantatorzy.
Mandingo to fikcja literacka, zaczerpnięta z popu
larnej p o w i e ś c i p o d t a k i m w ł a ś n i e t y t u ł e m ,
napisanej przez Kylea Onstotta, który, k r y t y k u
jąc o k r u c i e ń s t w o wobec n i e w o l n i k ó w , stworzył
b o h a t e r ó w w a l c z ą c y c h na ś m i e r ć i ż y c i e . Rzecz
nieprawdziwa, ale prawdopodobna, n i e o d l e g ł a
od r z e c z y w i s t o ś c i , bo walki n i e w o l n i k ó w nie
były zjawiskiem rzadkim, po prostu nie m i a ł y
się z zasady k o ń c z y ć ś m i e r c i ą . John D . Foster
na ł a m a c h portalu „ R a c i s m Review" stwierdził,
opierając się na najnowszej historiografii, że przed
w o j n ą secesyjną w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w
Zjednoczonych n o r m ą były zdarzenia znacznie
brutalniejsze od tych, które przedstawia Taran
t i n o . Dlatego wielu o d b i o r c ó w uwierzyło wizji
reżysera - mandingo m o g ł o b y z powodzeniem
u z u p e ł n i ć ten system k u l t u r o w y .
33
34
35
Narracja o hańbie
W I I połowie X X wieku n o w o ż y t n e niewol
nictwo umieszczano w ramach opowieści o h a ń
bie n a r o d ó w europejskich. W e d ł u g niej historia
Zachodu prowadzi od podboju zamorskich tery
toriów, poprzez wyzysk rdzennej l u d n o ś c i , aż
do powstania s y s t e m ó w totalitarnych na Starym
Kontynencie. Z a k o ń c z e n i e m tej metanarracji jest
Holokaust, do którego niejednokrotnie p o r ó w nywa.no Maafa - takim terminem, tłumaczo¬
nym ze suahili jako Wielka Katastrofa, posłużyła
się Marimba A n i w odniesieniu do przeszłości
A f r o a m e r y k a n ó w . Tarantino podziela p o g l ą d y
36
3 3
34
32
30
31
32
Zob. / lottami (Wrestlers), http://ww.museoomero.
it/main?p = collezione_sculturagreca_ilottatori&idLang=4, 13.05.2013.
Zob. Ch. Miller, Submission Fighting and the Rules of
Anaent Greek WrestUng, http://judoinfo.com/new/resources/downloads/doc download/157-submissionfighting-and-the-rules-"of-ancient-greek-wrestling,
13 05.2013.
K. Onstott, Mandingo, Fawcett Crest, Richmond 1957.
1 (13) PD13
BARBARZYŃCA
35
3 6
Zob. D . Denby, op. cif, A. Harris, Was there really
"Mandtngo Ftghting", like tn "Django Unchainedi
http://www.slfte.cfm/blogs/browbeat/2012/12/24/
django unchained mandingo fighting were any
slayeLeally.forcedlto.fightitml 22.0^20137
Zob. J.D. Foster, Overboardwith "Rationality": "Djan
go Unchained" and "Mandingo Fighting", „Racism
Review" 29.03.2013, http://wVw.rfcismreview.com/
blog/2013/03/29/overboard-with-rationality-djangounchained-and-mandingo-fighting/, 13.05.2013.
Zob. M . Evry, "Django" Unexplained: Was Mandingo Fi
ghting a Real ThL http://www.nextmovie.com/blog/
is-maidingo-fighting-a-real-thing/, 13.05.2013; H.L.
Gates jr., Did Does Really Eat Slaves, Like in "Djan
go"?, http://www.theroot.com/views did-dogs-reallyeat-slaves-django, 13.05.2013; A. Harris, op. dt.
Zob. M . Ani, Let The Circle Be Unbroken: TheImplications ofAfrican Spirituality in the Diaspora, Nkonimfo
Publications, New York 1988.
Łukasz
90
antropolożki, czemu dawał wyraz w wywiadach
prasowych i telewizyjnych - wydaje się zatem, że
nie ma zasadniczej różnicy między intencją autora
Django a cytowanym powyżej stanowiskiem Spi
k e ^ Lee . Eksponowane w filmie techniki pod
porządkowania ludności odmiennej etnicznie kajdany, więzy, łańcuchy, maski, obroże - tworzą
katalog wzbudzający zdumienie ze względu na
cel, któremu posłużyły intelekt i rozwój kultury
materialnej - o analogicznych reakcjach mówi się
w kontekście Zagłady . Zwraca też
podo
bieństwo fragmentu przedstawiającego targ ludzi
przeznaczonych do przymusowej pracy gdzie
dokonuje się selekcji w oparciu o warunki fizyczne,
do analogicznych praktyk z obozów koncentra¬
cyjnych. leszcze jedną paralelę można dostrzec
kiedy tytułowy bohater tłumaczy Schultzowi'
że najgroźniejszymi nadzorcami niewolników są
ci którzy rekrutują sie spośród nich samych —
w'ten sam snosób oceniano więźniów nełniacvch
w obozach koncentracvinvch fnnkcie k a n o
Orzvwiśrie nostawienie miedzv dziełami amen/
kańsldrb Afrvkanówi e n r o n e i s L h 7vdówznakn
37
Łoziński
Reżyser, k t ó r y w y r ó w n y w a n i e r a c h u n k ó w uczynił
osią Kill Bill (2003 i 2004), nie zastanawia się
jednak, jak to m o ż l i w e , że człowiek jest zdolny
u c z y n i ć o k r u c i e ń s t w o wobec grupy odmiennej
etnicznie u s a n k c j o n o w a n ą prawnie normalno
ścią. Interesuje go raczej, czemu tak wiele ofiar
nie przeciwstawiło się tak niewielu oprawcom.
Pan Candie podczas przyjęcia pokazuje Django
i Schultzowi czaszkę starego Bena, niewolnika,
k t ó r y przez p i ę ć d z i e s i ą t lat codziennie g o l i ł
swojego właściciela brzytwą. Gospodarz zadaje
g o ś c i o m pytanie, dlaczego obdarzony zaufaniem
sługa, co dzień o b s e r w u j ą c y krzywdy, jakie spo
t y k a ł y innych A f r o a m e r y k a n ó w , nie poderżnął
p r z e ś l a d o w c y g a r d ł a . O d p o w i e d ź przedstawia
frenologia - pseudonauka, k t ó r a jeszcze w X I X
wieku bywała UZn3.W3.flcl Z3. p o d s t a w ę do klasy
fikacji l u d n o ś c i odmiennej jako z w i e r z ą t . Po
o d p i ł o w a n i u tylnej części czaszki gdzie w e d ł u g
pana Candie z n a j d u j ą się partie m ó z g u związane
z uległością, m o ż n a rzekomo z a u w a ż y ć na kości
t rzv r o w k i ! jak twierdzi gospodarz, podobne
wyszczerbienia
u l u d n o ś c i o korzeniach europei
równości pyto Dy nieuprawnione, tarantino tego
skich znaiduia sie w pobliżu płatu czołowego co
me czyni, sugeruje raczej, ze dwudziestowieczny
warunkuje
iei w y j ą t k o w a k r e a t y w n o ś ć Stawiana
kryzys kuitury Zachodu ma swoją prehistorię.
przez pana Cand ie teze u s a n k c j o n o w a ł iuż ustroi
snołecznv teraz n a l e ż v w v k a z a ć biologiczna róż
Zob. B. Nsenduluka, ąuentin
Tarantino "Django"
nire miedzv „ n r z v w i l e i o w a n v m i a niewolnikami
Inteniew: Director Gets Upset Over "Violence", „The
Christian Post" 11.01.2013, http://www.chns ianpost.com/news/quentin-tarantinodjango-interviewm
naLralną
°Zna bp°
director-gets-upset-over-violence-link-video-88107/,
13.05.2013; Tarantino on "Django", Violence and Catharsis http'//wwwnprorg/2012/12/28/168193823/
Plantator wydaje się w i e r z y ć w nieunikniony
tarantino
on-django-fiolence-and-catharsis,
t r y u m f cywilizacji Starego Ś w i a t a . J e d n a k ż e jedy
13 05 2013- Tarantino vewleicht US-Sklaverei mit Ho
locaust Die Wek" 9 01 2013 http-//wwwwelt de/ nym prawdziwym Europejczykiem w t y m filmie
kuZr/Hno/articlen
jest Schultz, nieprzeciętnie inteligentny Niemiec,
38
40
39
3 7
3 8
3 9
Zob. T.W Adorno, M . Horkheimer, Dialektyka oświe
cenia. Fragmenty filozoficzne, tłum. M . Łukaszewicz,
IFiS PAN Warszawa 1994, s. 189-230; Z. Bauman,
Nowoczesności
Zagląda, tłum. T. Kunz, Wydawnictwo
Literackie, Kraków 2009, s. 34-58.
Zob. G. Knopp, Holocaust, tłum. B. Ostrowska, Świat
Książki, Warszawa 2011, s. 172.
4 0
Zob. J.-J. Courtine, C. Haroche, Historia twarzy.
Wyrażanie i ukrywanie emocji od XVI do początku
XIX wieku, tłum T. Swoboda, słowo/obraz terytoria,
Gdańsk 2007, s. 77; W. Osiatyński, Korzenie
„Korzeni", op.it., s. 188-197; A. Wieczorkiewicz,
Monstruarium, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009!
. 184-194.
s
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
Nowy epos
91
którego sposób w y s ł a w i a n i a się zawstydza inter
l o k u t o r ó w , na ogół m ó w i ą c y c h bardzo u b o g ą
angielszczyzną . To skomplikowana postać. Jej
przebiegłość, brawura i cynizm n a w i ą z u j ą do cha
rakterystycznych dla spaghetti westernu łowców
głów, takich jak Bezimienny (Clint Eastwood)
z Trylogii Dolarowej. Konwencjonalne cechy
zostały jednak w kreacji Waltza skontrastowane
z elementami stereotypu niemieckiego miesz
czanina, k t ó r y dba o schludny w y g l ą d , zacho
wuje wszelkie formy grzecznościowe, przestrzega
przepisów pra.wa. Jeden z k r y t y k ó w z a u w a ż a , że
Schultz został przedstawiony w sposób niewiary
g o d n y - w rzeczy samej niełatwo dociec, w jakim
celu ś w i e t n i e w y k s z t a ł c o n y dentysta w y j e c h a ł do
S t a n ó w Zjednoczonych, ani t y m bardziej czemu
został łowcą g ł ó w
41
nia, n a z w a ł a dziewczynę B r o o m h i l d ą . Opowia
dając jeden z w a r i a n t ó w m i t u o córce Odyna, za
nieposłuszeństwo umieszczonej na szczycie góry,
z p i e r ś c i e n i e m ognia w o k ó ł i smokiem u pod
nóża, zaczyna postrzegać swojego towarzysza jako
Zygfryda. Ta właśnie m y ś l prowadzi do emocjo
nalnego z a a n g a ż o w a n i a się w próbę uwolnienia
B r o o m h i l d y . Postawa Schultza nie ma w sobie
wiele z paternalizmu, świadczy raczej o innej cesze
- dwuznacznie w a r t o ś c i o w a n y m przez pisarzy
okresu burzy i na.poru egotyzmie . M o ż n a przy¬
puszczać, że zaplanowana przez niego wyprawa
na. p l a n t a c j ę p a.na. Candie ma. b y ć r e k o m p e n s a t ą
za nieznane widzowi rozczarowania i zaspokaja¬
j ą c y m a m b i c j ę wyzwaniem. K t ó r e m u łowca głów
nie potrafi sprostać.
44
45
46
42
Pomocny może się okazać kontekst roman
tyzmu europejskiego - Tarantino n a w i ą z u j e do
tej tradycji w sposób znacznie w y r a ź n i e j s z y n i ż
autorzy wielu innych westernów, bo poprzez czy
nione wprost o d w o ł a n i a do Richarda Wagnera,
Aleksandra Dumasa, Ludwiga van Beethovena.
Warto zwrócić u w a g ę , że Schultz powiela ele
menty konwencji u k s z t a ł t o w a n e j m i ę d z y i n n y m i
przez George'a Byrona, k t ó r y s p o p u l a r y z o w a ł
wzorzec tajemniczego buntownika, „ j e d n o s t k i
o n i e p r z e c i ę t n e j i n d y w i d u a l n o ś c i , ale za.ra.zem
nieszczęśliwej, skłóconej z otoczeniem i samot
nie w a l c z ą c e j o prawda, dla i n n y c h " . Bohater
posiada też cechy werteryczne jak postrzeganie
rzeczywistości przez pryzmat m a r z e ń i poezji"
- w i d a ć to n a j w y r a ź n i e j gdy dowiaduje sie że
właścicielka ż o n y Django Niemka z pochodze43
Emancypacja
M o ż e z d u m i e w a ć , że Schultz, k t ó r y wcześniej
uczył Django wcielania się w role - czyli w t y m
wypadku oszustwa - i p r z e k o n y w a ł , że reguły
moralne należy niekiedy zawieszać dla osiągnięcia
w y ż s z y c h celów, nie akceptuje niepełnego zwycię
stwa. Zachowanie łowcy n a g r ó d przypomina roz
terkę Oskara Schindlera p r z e d s t a w i o n ą w filmie
Stevena Spielberga . Niemiecki fabrykant, po
przewiezieniu swoich p r a c o w n i k ó w z Polski do
Czechosłowacji, zastanawia się, i l u w i ę c e j Ż y d ó w
m ó g ł b y u r a t o w a ć , gdyby nie t r w o n i ł fortuny na
rozrywki. Schultzowi z kolei nie daje spokoju
mysi o za.?ryzionym przez psy zawodniku TH Cl Tl"
dingo, n o s z ą c y m i m i ę D ' A r t a g n a n , k t ó r y próbo¬
w a ł uciec z plantacji p a.na. Candie. Kiedy w pałacu
latyfundysty krzyczy do harfiarki- Czy m o g ł a b y
pani przestać grać Beethovena?r,"symbolicznie
47
4 4
41
D . Denby, op. cit.; R French, op. cit.
Zob. ibid.
4 5
4 2
T. Kostkiewiczowa, Bajronizm, [w:] J. Sławiński
(red.), Słownik terminów
literackich, Ossolineum,
Wrocław 2008, s. 54.
46
4 3
1 (19) PD13
BARBARZYŃCA
47
Eadem, Werteryzm, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit, s.
611.
R French, op. cit.
M. Czarnecka, Historia literatury niemieckiej. Zarys,
Ossolineum, Wrocław 2011, s. 99-103, 103-105.
Lista Schindlera, reż. S. Spielberg, Polska, USA 1993.
Łukasz
92
Łoziński
oddziela k u l t u r ę europejską, w k t ó r e j jest zako
został jednak zbudowany przez E u r o p e j c z y k ó w
rzeniony, od jej zdegenerowanych form. Zakrawa
i ich p o t o m k ó w , a ćwierć wieku dzielące czas akcji
na paradoks, że w domu posiadacza n i e w o l n i k ó w
od daty wprowadzenia abolicji w Zjednoczo
gra się kompozycje artysty jawnie p o p i e r a j ą c e g o
nym Królestwie to wobec historii kolonializmu
demokratyczne ideały Rewolucji Francuskiej .
niewiele. Niewykluczone, że Schultz zdaje sobie
48
sprawę z klęski śródziemnomorskiej
cywiliza
Stanów
cji. Wykonywane przez Waltza gesty - sprawia
Zjednoczonych, gdzie gospodarka opiera się w ó w
jące w r a ż e n i e niekontrolowanych - oraz skulona
czas na wyzysku l u d n o ś c i o a f r y k a ń s k i m pocho
postawa tworzą sygnał p r z y g n ę b i e n i a i desperacji.
dzeniu, historia abolicjonizmu w Europie może
P o n i e w a ż Schultz jest c z ł o w i e k i e m wychowa¬
Z perspektywy p o ł u d n i o w e j części
ś w i a d c z y ć o znacznie w y ż s z y m stopniu demokra
nym na. literaturze romantycznej, określenie jego
tyzacji na Starym Kontynencie n i ż w p a ń s t w i e
stanu t e r m i n e m Weltschmerz
— oznaczającym
uznawanym za w z o r c o w ą r e p u b l i k ę nowoczesno
poczucie
ści. Rzeczywiście we Francji czy Wielkiej Brytanii
wydaje się bezzasadne . Trudno w inny sposób
trwale zakazano niewolnictwa znacznie w c z e ś n i e j
n i ż w o d w o ł a n i u do bólu istnienia t ł u m a c z y ć ,
n i ż w Stanach Zjednoczonych, ta druga zresztą
dlaczego j u ż po wykupieniu Broomhildy Schultz
o d 1839 r. p r o w a d z i ł a stosunkowo o d w a ż n e
strzela panu Candie w serce, a n a s t ę p n i e czeka na
d z i a ł a n i a na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j ,
ś m i e r ć z rak ochrony bogacza niwecząc wielo
mające
ograniczać handel ż y w y m towarem . Nowy Świat
49
bezcelowości życia i zła świata" - nie
50
m i e s i ę c z n y trud s w o i L towarzysza Na^ły zwrot
akdi nozostaie
48
49
Warto wspomnieć zwłaszcza o popularnej anegdo
cie, według której Ludwig van Beethoven zamierzał
zadedykować Napoleonowi Bonapartemu /// Symfo
nię B-dur, aby wyrazić uznanie dla zasług pierwszego
konsula. Kiedy jednak ten koronował się na cesarza,
kompozytor miał wydrzeć kartę tytułową rękopisu.
Zob. C.T. George, The Ewka Riddle: Did Napole
on Remain Beethoven's "Heroi", http://www.napoleon-series.org/ins/scholarship98/c_eroica.html#l,
4.03.2013.
Państwo francuskie po raz pierwszy zakazało niewol
nictwa w 1794 r., jednak w 1802 r. Napoleon Bo
naparte anulował to prawo. Powtórnie - już na stale
- abolicję ogłoszono w 1848 r. Z kolei Brytyjczycy
w 1807 r. zakazali handlu niewolnikami. Całkowitą
abolicję ustalił akt prawny z 1833 r., następnie, m.in.
w wyniku nacisków ze strony założonej w 1839 r
org^izacji Bntish and Forln
Anti-Łery
Society podpisywano liczne porozumienia z państwami
Europy i obu Ameryk mające na celu delegalizację
kupna i sprzeda^ludzi Natomiast w S t S Z,ed
hla
ProldaniSSSiT
z£f^XSTT
Lincolna
1862
Zob B Bader
Mant
Work' Th]^an^^a^lhteZtZ
ofMti
Slaver, MovenJZsinthe ItohlZTaluNinetZh
S/ SL^:; ^w
t
t
7
JA *rv
n
uwidacznia Jednak
różnice miedzv zroznaczon™ Furoneiczvkiem
a zdeterminowanvm L t o w a ć żone i ILL
sie
bieAfroamerykanienem.
W
ostatecznym rachunku ś m i e r ć Niemca,
k t ó r y w jakiejś mierze t r a k t o w a ł Django jak syna,
okazuje się w a ż n y m elementem procesu emancy
pacji byłego niewolnika - jak twierdzi recenzent
„ G u a r d i a n a " , „jego dusza nigdy nie zostanie roz
kuta, d o p ó k i [samodzielnie] nie uwolni swojej
ukochanej i nie wykona straszliwej zemsty na jej
p r z e ś l a d o w c y " . Najpierw jednak Schultz pozba
51
wia Django swojej opieki.
international-social-movements/birgitta-bader-zaarabolitionism-in-the-atlantic-world-the-organizationand-interaction-of-anti-slavery-movęmęnts-in-thęęightęęnth-and-ninętęęnth-cęnturies, 4.03.2013.
1
Zob. T. Kostkiewiczowa, Weltschmerz, [w:] J. Sławiń-
( - ) , °P- -> "
^"Htssoulwmnę.rbęunchatnedunttlhęsętshtsWę
s
k
i
red
clt
BSaw^;
r
s
r
n
6 0 8
b
l
6 0 9
e
r e v e n g e
BARBARZYŃCA
o
n h
e
r o p p r e s s o r
-"
1 (19) P019
E
Nowy epos
93
G ł ó w n y bohater usamodzielnia s i ę stosun
kowo szybko - w i d a ć to zwłaszcza wtedy, gdy
w dostosowany do o k o l i c z n o ś c i sposób prze
twarza fortele nauczyciela. N i e chodzi jednak
wyłącznie o ćwiczenie się w przebiegłości - roz
w ó j Django, stopniowe przejmowanie inicjatywy
przez niego, odbywa się j e d n o c z e ś n i e z n a u k ą
savoir-vivre'u, czytania i liczenia. Tarantino
wykorzystuje tę okazję, by znowu o d n i e ś ć s i ę
do k u l t u r y S t a n ó w Zjednoczonych, dla k t ó
rej w a ż n ą i n s t y t u c j ą są przeprowadzane w ś r ó d
dzieci w wieku szkolnym zawody w literowaniu .
G ł ó w n y bohater także bierze udział w konkursie
- dwukrotnie t ł u m a c z y swoim r o z m ó w c o m jak
się pisze jego i m i ę powtarzając: „ D jest nieme"
Zjadliwa ironia reżysera i scenarzysty nie wydaje
się błaha ani n i e w i n n a - należy ja w p i s a ć w nurt
protestów przeciw upokarzaniu A f r o a m e r y k a n ó w
poprzez zhierarchizowany system k s z t a ł c e n i a
u t r w a l a j ą c y stratyfikacje społeczna. Testy I O od
dekad wvkazuia znaczna różnice miedzv nimi
znaczenie podejmowanych działań, aranżuje je
w wyrafinowany sposób, d e m o n s t r u j ą c w y s o k ą
s a m o ś w i a d o m o ś ć . Rosnące u m i e j ę t n o ś c i w i d a ć
bardzo w y r a ź n i e , kiedy, przebrany w j e d w a b n ą
k a m i z e l k ę pana Candie, wychodzi z c i e m n o ś c i ,
aby po długiej tyradzie w y m i e r z y ć sprawiedli
w o ś ć n i e d o s z ł y m oprawcom. R ó w n i e istotnym
elementem kunsztu teatralnego jest zdolność do
stworzenia spójnej opowieści - to właśnie dzięki
p r z e k o n u j ą c e j narracji udaje s i ę Django zbiec
z transportu do owianej złą sławą kopalni.
52
osobami o europejsKicn
e nroneiskirh Korzemacn,
korzeniach co
ca bvwa
a osouami
uywa
wvkor7vsfvwane iako uzasadnienie rasistowskich
Z
k
I^TJ
7
m r ' n" A b r
7
m *n r
przeKonan .tymczasem równie aoprze m o ż n a
wyniki Dadan rozumieć jakodowocl niepowoazenia szkolnictwa S t a n ó w Zjednoczonych .
Co w a ż n e dla konstruowanej w filmie wizji
człowieka, Tarantino przedstawia rozwój Django
w sposób w y j ą t k o w o szeroki, przekraczając k o n
w e n c j ę kina akcji - w p o c z ą t k o w y c h scenach
Afroamerykanin jest niezupełnie ś w i a d o m y wła
snej siły, m ó w i niewiele, ze słabą dykcją, zaawan
sowane słownictwo Schultza nie jest dla niego
z r o z u m i a ł e . Z czasem nabiera kompetencji
retora i reżysera, k t ó r y unaocznia symboliczne
55
52
53
54
55
Najważniejszym konkursem jest Scripps National SpelUngBee.
Talent mówcy, n a ś l a d o w c y czy inscenizatora,
podobnie jak u m i e j ę t n o ś ć rozumienia c i ą g ó w
przyczynowo-skutkowych służą n a d r z ę d n e m u
celowi: komunikowaniu sensu w ł a s n y c h c z y n ó w
obserwatorom, czyli zdobyciu władzy. Zabicie
Stephena (Samuel L . Jackson), lokaja pana Can
die, przestaje b y ć zbrodnią, p o n i e w a ż g ł ó w n y
bohater potrafi s f o r m u ł o w a ć oskarżycielską prze
m o w ę . Dążenie do legitymizacji c z y n ó w to pod
stawa p o l i t y k i - w teorii Michela Foucaulta
rywalizację wygrywa ten, kto potrafi z a w ł a d n ą ć
dyskursem . W a ż n y m kontekstem wydaje s i ę
także filozofia Paula Ricoeura, w e d ł u g k t ó r e j
narracja n a l e ż y do najbardziej podstawowych
metod z a r ó w n o rozumienia świata, jak konstru¬
owania własnej t o ż s a m o ś c i . Jeżeli tekst m o ż n a
n a z w a ć projekcja n o we Q o uniwersum różneeo
od tego w k t ó r y m p r z y w y k l i ś m y żyć" to nie
u m i e j ę t n o ś ć stworzenia opowieści oznacza nie
m o ż n o ś ć k s z t a ł t o w a n i a rzeczywistości p o n i e w a ż
czvn zostaie zawsze z a n o ś r e d n i c z o n v ńrzez svm
hole" * W n ó d o b n v snosób na te kwestie zanatrv
wała sie Hannah Arendt niszar żvrie bez L w v
56
57
5
•dz- ł n
56
Zob. W. Osiatyński, op. cit., s. 192.
Zob. A. R. Jensen, Bios in Mental Testing, Free Press,
New York 1980.
Zob. Ph. French, op. cit.
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
5 7
58
(
)j
td ł
n
m rł dl ' "
7
M . Foucault, Porządek dyskursu. Wykład inauguracyjny
wygłoszony w College de France 2 grudnia 1970, tłum.
M Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002.
P. Ricoeur, Życie w poszukiwaniu opowieści, tłum. E.
Wolicka, „Logos i Ethos" 2 1993, s 225-236.
Ibid., s. 230, 232.
Łukasz
94
przestaje b y ć ż y c i e m ludzkim, p o n i e w a ż nie jest
j u ż przeżywane wśród l u d z i " . Zebrawszy wszyst
kie te w ą t k i , wypada stwierdzić, że Django, dzięki
pomocy Schultza, nie tylko d o k o n a ł zemsty, ale
przede wszystkim s t w o r z y ł w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć ,
jako p e ł n o p r a w n e g o uczestnika kultury Zachodu,
by ostatecznie p o t w i e r d z i ć ją w walce.
59
Zakończenie
Film Tarantino, jeśli o d c z y t y w a ć go w ode
rwaniu od kontekstu współczesnego, jako uniwer
salną narrację o zniewoleniu i zemście, zapewne
nie wyda się w y j ą t k o w y . N a tle historii kina
zmiana polega na statusie, jaki zdobywa Afroamerykanin w obrębie utworu o charakterze nieod
l e g ł y m od eposu - schemat fabularny n a w i ą z u j e
przecież do jednej z nordyckich sag. Kontrasto
wanie f r a g m e n t ó w realistycznych z groteskowymi
nie musi przeszkadzać widzowi w uznaniu Django
za herosa, czyli wzór postaw i obiekt p o ż ą d a n i a .
Strategia łączenia pozornie niezgodnych jakości
estetycznych zwłaszcza wzniosłości z komizmem
należy do tradycji eposu, i g a t u n k ó w pokrewnych
Z b l i ż o n e rozwiązania stosowali zarówno autorzy
powieści fantasy — dość w y m i e n i ć 1 R R Tolkiena
- jak pieśniarze odpowiedzialni za przekazanie
eooce Disma Odysei N a l e ż y iednak o a m i e t a ć że
oodstawowa definicja eoosu obeimuie rozbudo
wane utworv (
) ukazuiace dzieie iLendanwch
lub msiorycziiycii
hktorwznwh bohaterów L e o n e na tło
wvdarzeń n r 7 e ł o m o w v r h dla danei snołerznośri
narodowe,^ T T Z / W * ™ tekst w obrębie
ł h V b rl kr r 7 r J
n
n d hn
7 n a
grępoKrcn struKtur zorganizowany w poaopny
sposób jaj, cnoepy tesn omteiungact,
prowaazr
do interesujących wniosków.
Po pierwsze u t w ó r Tarantino m o ż n a w tym
k o n t e k ś c i e u z n a ć za p r ó b ę ograniczenia rangi
59
60
H . Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 194-195.
J. Sławiński, Epos, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit., s. 138.
Łoziński
wojny secesyjnej jako wydarzenia p r z e ł o m o w e g o ,
na rzecz okresu, k t ó r y bezpośrednio ją poprzedza.
O p o w i e ś ć o herosie, zgodnie z tradycyjnymi kon
wencjami odbioru, nobilituje bowiem moment
historyczny s t a n o w i ą c y jej tło. Poprzez w y b ó r
czasu akcji zasugerowano widzowi przyjęcie per
spektywy A f r o a m e r y k a n ó w , nie l u d n o ś c i o korze
niach europejskich, w c i ą ż pozostającej w centrum
zainteresowania twórców kina. Jak podkreśla Ber
lin, na przedwojennym p o ł u d n i u S t a n ó w Zjedno
czonych nie przyznawano stopniowo coraz w i ę k
szych s w o b ó d niewolnikom, przeciwnie, okres
prosperity plantacji trzciny cukrowej i b a w e ł n y
w połowie X I X wieku był apogeum wyzysku
może w i ę c , ze w z g l ę d u na t r a u m ę , u c h o d z i ć za.
kluczowy .. Tarantino kładzie nacisk na cierpie
nie l u d n o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e j nie na drama
tyczne wydarzenia woienne w k t ó r y c h Afroame
rykanie wzięli niewielki udział.
61
N a l e ż y też w z i ą ć pod u w a g ę tradycję kształ
towania instytucji narodowych za p o m o c ą eposu
poprzez utrwalanie „ w y z n a w a n y c h zbiorowo war
tości" oraz „ p a m i ę c i o d o n i o s ł y c h postaciach
i zdarzeniach" . A u t o r filmu, n a w i ą z u j ą c do
starożytnego gatunku, manifestuje przekonanie,
że istotnym s k ł a d n i k i e m tożsamości a m e r y k a ń
skiej jest w o l n o ś ć , oparta na przyznaniu praw
obywatelskich wszystkim grupom etnicznym,
wielkie narracje nie m o g ą w i ę c zostać zdominowa.ne przez w s p ó l n o t ę k o l o n i z a t o r ó w . Nawet,
jeśli przyczyna, wojny 0r2a.nizuja.cej pa.mieć spo¬
łeczną S t a n ó w Zjednoczonych był stosunek do
niewolnictwa.
62
63
Po trzecie i najważniejsze Tarantino u c z y n i ł
herosem Afroamerykanina. Radykalna zmiana
w stosunku do historii filmu polega na z ł a m a n i u
61
Zob. I . Berlin, op. cit, s. 168-170, 188.
62
J. Sławiński, ibid.
63
Zob. H . Kubiak, Rodowód narodu
amerykańskiego,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 27.
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
Nowy epos
95
konwencji w y w o d z ą c e j się jeszcze z klasycznych
poetyk normatywnych. W e d ł u g zaleceń formu
ł o w a n y c h m i ę d z y i n n y m i przez Horacego styl
wzniosły zarezerwowany był dla utworów, k t ó
rych główni bohaterowie to ludzie „wysoko uro
dzeni" . O trwałości p r z y w i ą z a n i a do tej zasady,
r ó w n i e ż w Stanach Zjednoczonych I p o ł o w y X I X
wieku, ś w i a d c z y m i ę d z y i n n y m i pisarstwo Jamesa
F. Coopera . Wprawdzie konwencja współcze
snego westernu nie stawia w y m o g ó w co do klaso
wej przynależności postaci, w n i o s k u j ą c jednak po
obsadzie najpopularniejszych obrazów gatunku,
w c i ą ż dominuje przeświadczenie, że główną rolę
powinien zagrać Angloamerykanin .
64
65
66
Z n a c z ą c y m w y j ą t k i e m są Płonące
siodła
(1974), głośna parodia filmów o D z i k i m Zacho
dzie w y r e ż y s e r o w a n a przez Mela Brooksa - Cleavon Little, aktor o a f r y k a ń s k i c h korzeniach,
w y s t ę p u j e w niej jako szeryf . Nieprzystawalność tej postaci do utrwalonego w westernach
wizerunku stróża prawa stanowi o komizmie
wielu scen. Django natomiast powiela klasyczny
wzorzec bohatera - jest przebiegły, stanowczy,
uparty i o d w a ż n y - m o ż n a z n i m p o r ó w n a ć chyba
tylko k r e a c j ę Sidneya Poitiera z filmu Czarny
kowboj (1972) . Zasadnicza różnica uwidacznia
się jednak w z a k o ń c z e n i a c h obu obrazów O ile
Afroamerykanów
Czarnego kowboja w krytycz¬
nym momencie ratują rdzenni m i e s z k a ń c y pre
rii o tvle Django w ostatniej partii filmu polega
wyłącznie na sobie.
67
68
N a l e ż y też zwrócić u w a g ę na a t r a k c y j n o ś ć sek
sualną herosa, należącą do tradycji eposu, co naj
mniej od czasu Giłgamesza
- prolog sumeryjskiej
opowieści zawiera p o c h w a ł ę t y t u ł o w e g o bohatera
z informacjami o jego sile, urodzie, a nawet roz
miarach c z ł o n k a . Podkreśleniu m ę s t w a Django
służą chwyty dobrze znane widzom kina akcji
- monumentalizacja osiągnięta za p o m o c ą ujęć
z dołu, sekwencje strzelaniny w zwolnionym tem
pie, umieszczanie postaci na tle p ł o m i e n i i dymu.
Istotniejsze są jednak sceny służące reprezenta
cji d o ś w i a d c z e n i a przemocy. Kiedy s k r ę p o w a n y
sznurami Django, całkowicie nagi, wisi głową
W dół, a praca kamery eksponuje jego muskularne
ciało, bez w ą t p i e n i a dla części o g l ą d a j ą c y c h staje
sie ono przedmiotem p o ż ą d a n i a . Erotyczny pod
tekst wzmacnia r ó w n i e ż witalistyczne znaczenie
sceny w której Django oblewa sobie twarz w o d ą
a potem galopuje na oklep.
69
W e d ł u g Murraya Smitha znaczna część odbior
c ó w u t o ż s a m i a s i ę z bohaterem p o s i a d a j ą c y m
atrakcyjne cechy . B y ć może autor scenariusza,
p o d e j m u j ą c dwie zasadnicze decyzje - o zabi
ciu Schultza i u k s z t a ł t o w a n i u postaci kobiecych
jako niemal całkowicie biernych - stara się uła
twić widzowi identyfikację z Django. Piotr Mar
kiewicz, doktor filozofii i psycholog kliniczny,
traktuje e m p a t i ę filmową jako „ p r o g r a m symula
cyjny p o l e g a j ą c y na funkcjonalnym treningu per¬
spektyw kognitywnych i behawioralnych", k t ó r y
pomaga kształcić skuteczne reakcje w k o n t e k ś c i e
zdarzeń rzeczywistych , jeśli przyjmuje sie takie
założenie, m o ż n a u z n a ć Django za istotną lek
cję dla społeczności pochodzenia europejskiego
w krajach postkolonialnych W e d ł u g Murraya
Smitha nawet widzowie n i e s k ł o n n i do sympaty¬
zowania z g ł ó w n y m bohaterem
mmoga
e g o PP o d ś w i a d o
70
71
6 9
64
A. Okopień-Sławińska, Teoria trzech stylów,
Sławiński (red.), op.cit.,*. 580.
[w:] J.
Zob. R.V. Hine, J.M. Faragher, op. cit., s. 293.
7 0
66
Zob. P. French, op. cit.
71
67
Płonące siodła, reż. M . Brooks, USA 1974.
65
68
Czarny kowboj, rei. S. Poitier, USA 1972.
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
„Członek jego, powiadają, mierzy trzy łokcie". Giłgamesz. Epos starożytnego Dwurzecza, tłum. R. Stiller,
PIW, Warszawa 1980, s. 39.
Zob. M . Smith, op. cit., s. 230, 233.
P. Markiewicz, Empatia w kognitywnej teorii filmu,
[w:] H . Kardela, Z Muszyński, M . Rajewski (red.),
Empatia, obrazowanie i kontekst jako kategorie kognitywiftyczne, Lublin 2012, s. 146.
Łukasz
96
mie d o k o n y w a ć m i m i k r y afektywnej, polegającej
„na prawie « p e r c e p t u a l n y m » rejestrowaniu (...)
u c z u ć drugiej osoby via wyrazy twarzy i gesty" .
72
Film Tarantino rzeczywiście wzbudza takie
reakcje - Peter Bradshaw, brytyjski krytyk, dekla
ruje, że odczuwa radość, widząc mściwą satysfak
cję bohatera, „potrafiącego strzelać z bezwzględną
d o k ł a d n o ś c i ą i w e r w ą " . N a t y m tle hipoteza
o terapeutycznym znaczeniu Django dla potom
k ó w n i e w o l n i k ó w wydaje się zasadna. W i k t o r
Osiatyński - relacjonując badania psychologów
społecznych - stwierdza, że liczne manifestacje
agresji dokonywane przez A f r o a m e r y k a n ó w j u ż po
ogłoszeniu ustaw z 1964 i 1965 r. były „koniecz
73
7 2
7 3
Łoziński
nym stopniem na drodze do odzyskania równo
wagi psychicznej i poczucia własnej w a r t o ś c i " .
Film Tarantino również katalizuje negatywne emo
cje i zaspokaja je, pozwalając odbiorcom uczest
niczyć w zniszczeniu posiadłości plantatora, co
jednocześnie jest bardziej widowiskowe i mniej
niebezpieczne n i ż miejskie zamieszki z I I połowy
X X wieku. Koniec świata p l a n t a t o r ó w następuje
powoli. Jednak zmiana konwencji, jakiej dokonał
Tarantino w obrębie najbardziej a m e r y k a ń s k i e g o
ze wszystkich g a t u n k ó w kina, może m i e ć znaczący
w p ł y w na społeczeństwo. T y m bardziej, że nawet
krytycy o korzeniach europejskich doznają pluga
wej przyjemności", śledząc poczynania Django .
74
75
M . Smith, op. cit., s. 235.
"From any distance, on any occasion, Django can
shoot with ruthless accuracy and verve, and afterwards permits himself agrin of pleasure". P. Bradshaw,
op. cit.
74
7 5
W. Osiatyński, op. cit.,s. 249.
D . Denby, op. cit.
BARBARZYŃCA
1 (19) P019
Nowy epos
97
A new epic? Criticism of European culture and the process of hero's emancipation in Quentin
TarantWs D>mgo
The main aims o f this article are, firstly, reconstruction o f the world presented by Quentin Tarantino in
Django Unchained (2012) and, secondly, interpretation o f the directors vision, in relation to its context.
The analysis, based on the methods o f semiology and hermeneutics, allows to interpret the film not only
as a protest against the social order, which was in force in the antebellum South, but also as a critiąue o f
European culture, especially Romanticism and Modernism. American slavery is presented in a way that
suggests, in accordance with Marimba Anis observations, similarity to the Holocaust.
Further considerations, made on the basis of cognitive theory of narrative, refer to the emancipation of the
main character. Reflection on the history o f cinema leads to the conclusion that Django is probably the
first mainstream western with an Afro-American protagonist who independently takes revenge on those
responsible for slaves' suffering. Depiction o f the main character and other traits o f the film suggest that
Tarantinos work may be understood as an epic. It means the movie can be seen as an attempt to establish
a new founding story, which is an alternative to The Birth oftheNation (1915). What is more, the Journal
reviews of Django indicate that recipients of European descent tend to adopt the perspective o f the Other,
as they sympathize with Django who inflicts suffering and death to Anglo-Saxon-Americans. Heedless o f
the postmodern conrention o f Tarantinos work, such reactions demonstrate how serious can be social
impact ofthe film.
FOT. MICHAŁ KOPEK
1 (19) P019
BARBARZYŃCA
98
BARBARZYŃCA
1 ( 1 9 ) PD13
