-
Title
-
Model religijności ludowej - próba konstrukcji / LUD 1979 t.63
-
Description
-
LUD 1979 t.63, s.93-112
-
Creator
-
Buchowski, Michał
-
Date
-
1979
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1636
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1767
-
Subject
-
religijność ludowa
-
antropologia religii
-
Text
-
MICHAŁ BUCHOWSKI
MODEL
RELIGIJNOŚCI
Lud,
LUDOWEJ
PRÓBA
t. 63, 1979
KONSTRUKCJI
Celem niniejszej
pracy jest skonstruowanie
możliwie uniwersalnego
modelu tradycyjnej
religijności
ludowej, który mógłby być stosowany,
oczywiście po odpowiedniej procedurze konkretyzacji,
do wszystkich wiejskich form katolicyzmu. Wypracowanie
końcowej propozycji poprzedzone
będzie przedstawieniem
realizacji między kulturą i religią, próbą określenia pojęcia religijnoŚCi ludowej, ukazaniem
w tym kontekście
zakresu
hadań etnograficznych
i wreszcie - metodologiczną
perspektywą
budowania modeli w humanistyce.
Przyjęcie
takiego toku wywodu jest uzasadnione chęcią uzyskania szerokiego wejrzenia
na całość tematu i pravvidłowego ulokowania
zagadnienia
w kontekście
zjawisk kulturowych,
a także uświadomienia
sobie miejsca tej pracy w procedurze
badawczej.
Kultura i religia
Problem określenia współzależności
między religią a kulturą wzbudza
\-,,"ciąż wiele zainteresowania
i kontrowersji
1. Nie miejsce
tu na spory
dutyczące samych terminów, w odniesieniu do których stworzono niezliczoną ilość definicji. Należy jednak ustalić stanowisko co do relacji międ/.y nimi, przyjmując
jednocześnie
najbardziej
ogólne, antropologiczne
ich rozumienie. Zgodnie z tym' kultura to ,,[... J całokształt sposobu życia
oraz mentalności
danej grupy ludzi" 2, "suma globalna"
według Lowie
i Lintona, czy Keesingowska
"totalność"~.
Takie holistyczne pojmowanie
kultury
umożliwia
przedstawienie
zależności między różnymi
dziedzinami aktywności człowieka .
.J eszczc większych trudności
nastręcza
zdefiniowanie
pojęcia religii.
.J,'dnakżc przy całościowym rozumieniu kultury jasne jest, że jako jeden
z wytworów specyficznie ludzkich, także do niej należy. Ten bezsporny
bkt potwierdza
w pewien sposób umieszczanie
zjawisk religijnych
we
wszelkich inwentarzach
składników
kultury
sporządzanych
przez wielu
wybitnych antropologów (C. Wissler, M. Herskovits, R. Linton, G. P. Mur1 Egzemplifikacją
te.go może być
a religia, Wa-rslww,a 1977.
2 L .. J. Luzbe4..ak, Kościół a kultury,
3 Tamże,
s. 70.
wydana
W,ar.szawa
osta1!nio
praca
1972, s. 14.
zbHlII'oWlu Kultura
94
MICHAŁ BUCHOWSKI
dock i in.) 4. Słusznie pisze A. de Waal Malefijt, że religia, tak jak kultura, zawiera systemy wzorów, wierzeń, wartości i zachowań nabywa-"
nych przez człowieka jako członka społeczeństwa.
Podlega ona tym samym procesom co kultura, co także trzeba uznać za dowód ich łączności.
Heligia znana jest we wszystkich
społeczeństwach,
aczkolwiek pojawiła
się z pewnością
na określonym
etapie rozwoju ludzkiego.
Wyraża się
w kulturze
techniczno-użytkowej,
zachowaniach,
etyce i moralności,
wchodzi w interakcje
z systemem rodzinnym,
ekonomicznym,
prawnym
i innymi; inspiruje wiele działań ;'. Często przepaja ona cały system kulturowy,
choć współczesna
antropologia
znalazła
dziedziny
nie podporządkowane
prawom naturalnym
6. Obydwa
wzajemnie
przenikające
się
pojęcia nie mogą być analizowane
w oderwaniu
od społeczeństwa.
Warunki społeczne wpływają na wartości religijne i na odwrót.
Widać więc wyraźnie,
źe fakt religijny
jest strukturalnie
złożony
i wieloaspektowy
oraz dialektycznie
powiązany
z kulturą
i stosunkami
społecznymi 7. Wszelkie zmiany w którymkolwiek
z systemów pociągają
za sobą przekształcenie
innych.
Istnienie
powyższych
relacji nie jest
chyba negowane.
Sprzeczności
narastają
w momencie prób wyjaśniania
zjawisk religijnych,
prób zależnych najczęściej
od stanowiska
światopoglądowego. Od niego zależy następnie podejście poszczególnych
dyscyplin
badających
religię. Według koncepcji
marksistowskiej,
religia podlega
prawom powstania,
rozwoju i zaniku jak wszelkie inne zjawiska społeczne. Pojawiła się w określonych
warunkach
społeczno-ekonomicznych.
Ideologia i związane z nią instytucje
są wtórnymi
w stosunku do form
bytu człowieka, odzwierciedlając
ekonomiczną
strukturę
społeczną 8.
Obok społecznych,
źródłem religii jest także psychika ludzka, która
zresztą także w dużej mierze zależna jest od warunków
społecznych.
Następnym
przyjmowanym
powszechnie
czynnikiem,
przyczyniającym
4
5
Tamże, s. 326 - 329.
A. de W,aal Malefi:jt, Religion
of religion,
and
culture.
An
introduction
to
anthropo[oQ?j
LoindOi!1 1968, s. 3.
6 Skrajne
:stanowisko w tej kwesriii .prezentuje Ch. Daw~on . .mówiąc, że religia jest "klu,clJem h.i:shOTiii"
i życie społeczeń'stwa jest organizowane we'dług religii.
Ch. Dawson, Religia i kultura, Warszawa 1958, s. 65.
7 A.
de Wlalal Ma,lefijt, Religion ... , s. 290 - 291. Zob. także M. Nowa'czyk,
Pf'rspektywy
interdyscyplinarnych
badań etnologiczno-religioznawczyclt,
"Euhemer.
Przegłąd Religioznawczy"
1977, n,r 3 (105), s. 61 - 63; Ch.
Daws'Qln, Religia ... ,
s. 67 - 68.
8 Na grunci,c po!łsLkimrpi,erws.zy !postawę taką
wyrażał L. Krzywicki, co uwidac.z:nia się w jego studium Do Jasnej Góry lw:) L. Krzywi'cki, Studia socjologiczne, Warszawa 1923, s'. 147 - 164. ZO'b. także L. Wasiliew, Kulty, reLigie i tradycje
starO.żytnych Chin, Warszawa 19'74, s. 15 - 16.
Model
religijności
95
ludowej
się do powstania wiary w nadprzyrodzone,
jest lęk człowieka przed nie
zbadanymi
siłami przyrody 9. W koncepcji
marksistowskiej
wszystkie
te czynniki traktuje
się jako współwystępujące;
religię rozpatruje
się
więc na tle sił społecznych
w danym okresie historycznym
i bada się
czemu ona służy. Procedura
ta nie może być jednak wulgaryzowana
i konieczna jest interpretacja
antropologiczna,
uwzględniająca
siły trwające w dużej mierze niezależnie od warunków
biologicznych,
społeczno-ekonomicznych
i historycznych
10.
W historii mysli społecznej religię jako fakt społeczny najdobitniej
traktował E. Durkheim 11, jako zjawisko psychiczne ujmowali ją psychoanalitycy 12, zaś za zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa
uznawali choćby
H. Ringgren i A. Strom ze szkoły Soderbloma 13.
Pojęcie religijności ludowej
Wtórność zjawisk religijnych,
nie oznaczająca
wcale ich drugorzędności, powoduje ich dostosowanie się do poziomu społeczeństwa.
Również
religie światowe, do których przecież zalicza się chrześcijaństwo,
a w nim
katolicyzm,
powstały
w odpowiednich
układach
społeczno-historycznych 14, a w procesie upowszechniania
musiały zetknąć się z masami ludowymi lii. Uniwersalny
wzór spotyka się bezustannie
z różnorodną
mozaiką kulturową
i przystosowuje
się do odmiennych
grup. Poza zróżnicowaniem etnicznym
dochodzi jeszcze wyróżnik
środowiskowy
zależny
od miejsca danej grupy czy warstwy w określonym społeczeństwie.
W tej
kategorii mieści się religijność
ludowa środowiska
wiejskiego.
W tym
9
jóu;
.J. Keller,
religii,
szawa
10
Religia
(pojęcie,
Warszawa
1976,s.
1969, s. 376.
W. Pawl:uczuk,
Swiatopogląd
tradycyjnej,
Warsza'wa
11 E.
Ta1rkO'wsika,
s, 71 - 79; A. de
geneza,
Waal
jednostki
Maleflij:t,
Religion
Swiatopogląd
H. Ringgren,
Ake
1975, s. 33.
o powstaniu
i upowsz:C'Clhni:ainiu
14
and
universal
V. Strom,
religion,
[w:]
Mały
w
warunkach
socjologii
.. "
struktura).
Słownik
[w:]
Zarys
Religioznawczy,
rozpadu
francuskiej,
dzieWar-
społeczności
W,a'TSIZlawa 1974,
s. 59.
... , s, 5.
W. Pawluczuk,
1.3
Folk
też
1972, s. 5 - 6.
Ciągłość
i zmiana
12
sza wa
klasYfikacja,
19 - 21; zob.
Religie
w przeszłości
i dobie
slię r,EjJi,gili świa1towych
Religion,
culture
and
współczesnej,
pisz,e
society,
G.
New
War-
Merns'ohing,
York
1964,
s. 254 - 261.
15
culture
G, Mensching,
and society,
The
New
masses,
York
folk
belief
1964, s. 2,69.
and
universal
religion,
[w:] Religion,
96
MICHAŁ 'BUCHOWSKI
momencie słuszne jest chyba przyjęcie propozycji wzoru i modelu, upow. szechnionych
na gruncie polskim przez A. Kłoskowską 16. Modelowymi
S'l dla nas propagowane
i uznane za właściwe przez Kościół zachowania
dotyczące wierzeń oraz działań pozakultowych,
wzorami zaś są układy
praktyk i wyobrażeń uzależnione od podłoża kulturowego.
Zjawisko przekształcania
religii katolickiej
do poziomu poszczególnych
społeczeństw
jest nieuniknione
17, dlatego
Kościół w swym programie
akcji misyjnej
zawsze uwzględniał
konieczność
przystosowania
swojej doktryny
do lokalnych
warunków 18, o których
decydowały
układy społeczno-ekonomiczne i kulturowe
z całą gamą zwyczajów i norm.
Srodowisko
wiejskie
stwarza specyficzne
warunki
egzystencji.
Wysiłki rolnika są w dużej mierze zależne od zjawisk przyrodniczych.
Nie
mogąc w sposób racjonalny
opanować sił natury, ludność chłopska szuka
innych sposobów zyskania ich przychylności.
Utrzymywanie
się takiego
stanu rzeczy przez długi okres czasu było i w wielu rejonach
świata
]E:st nadal wywołane
zacofaniem cywilizacyjnym
wsi 19. Religia uniwersalna (katolicka) lepiej tłumaczy
zjawiska świata, jednakże musi przystosować się do prymitywnego
rodzaju motywacji
i inkorporować
dawne
podłoże kulturowe.
Stąd znajdujemy
w kulcie chrześcijańskim
np. endemistyczne
elementy
magii, jak woda święcona,
świece,dzwony,
amulety itp. W tym należy szukać także korzeni procesji, kultu świętych
czy Matki Boskiej 20.
Ludność wiejska nie kieruje się w swym postępowaniu
racjonalnymi
przesłankami,
zmuszając przy tym wszystkich
członków grupy do realizowania swych wzorców zachowania religijnego.
Wykazuje
ona również
dużą łatwowierność,
podatność
na fantastykę,
tworząc legendy i mity
wokół wyjątkowych
zdarzeń. W swych ocenach jest jednostronna,
akceptuje jednomyślnie
sądy i odrzuca wszelkie wątpliwości.
Wykazuje
dużą
ambiwalencję,
jeśli chodzi o sądy etyczne .. Jednocześnie tradycja stanowi
wielką siłę opierającą
się wszelkim innowacjom
i przebrana
w formy
świętości
wszelkie
zmiany nakazuje
traktować
jako
świętokradztwo.
Swiatopogląd
chłopski przeniknięty
jest myśleniem
magicznym,
nierozb.lcznie związanym
z wszelkimi
wierzeniami
religijnymi.
Masy potrze-
16 A. Kł
