-
Title
-
Powrót do Indii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.133-141
-
Creator
-
Martyn, Peter
-
Date
-
2003
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4952
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5331
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Indie
-
Text
-
odróż potrwa zaledwie cztery tygodnie. W tak
krótkim czasie uda mi się zrealizować tylko część
pierwotnych zamierzeń. Nie będzie innego wyj
ścia, niż skorzystać z mądrej rady, że lepiej ograniczyć
się do kilku miejscowości i zrezygnować z ambitnego
planu podróży, która - by go zrealizować - musiałaby
potrwać przynajmniej trzy miesiące. Pociągami (spędzę
w nich aż jedną czwartą część pobytu) około siedmiu
tysięcy kilometrów, zatrzymując się zaledwie w kilku
miastach. Wyruszam w drogę w marcu 2001 roku,
w sześć miesięcy przed tzw. atakiem na Amerykę, któ
ry otworzy nową epokę w stosunkach międzynarodo
wych, pogrążając w kryzysie przemysł turystyczny. M o
imi najważniejszymi przewodnikami po Subkontynencie będzie kolorowy film dokumentalny francuskiego
reżysera Louis M alle’a, nakręcony w 1969 roku dla
BBC, wyklęte przez znaczną część m ahometan Szatań
skie wersety, które w opinii ich autora stanowią książkę
jego życia, oraz przeróżne, bliżej nieokreślone motywy
i wątki, łączące m ałą krainę mego pochodzenia ze
światem hindusów i żyjących na Subkontynencie m u
zułmanów. W obliczu tego, co zastanę na miejscu, zre
zygnuję z zamierzeń „naukowych” - rozstanę się z nimi
bez większego żalu, tak jak przy poważnej awarii wyrzu
ca się zbędny bagaż. Ograniczę się do roli obserwatora
i osoby opisującej. Jak Malle - który poddawszy się bez
miarowi Indii, postanowił rejestrować kamerą jedynie
to, co widział z samochodu, gdy przemierzał kraj z pół
nocy na południe, posługując się jedynie papierem,
piórem oraz mapami i planami miast, które kupiłem po
przylocie, będę w pełni świadom, że wobec ogromu
świata Subkontynentu, w jego wymiarze przestrzen
nym i czasowym, mój własny mikrokosmos ma zniko
me znaczenie. Przyjmę więc, że wszystko to, co mi się
przytrafi po drodze, dopomoże mi wczuć się w realia
codziennej egzystencji rdzennych mieszkańców tego
obszaru świata. Moje intuicyjne reakcje na ludzi i wa
runki, w jakich żyją, wywrą istotny wpływ na kształt
i przebieg tej podróży. Poddając się „normom” i zasa
dom miejscowych duchów opiekuńczych, owoce, jakie
będę zbierać, często okażą się gorzkie, ale na tyle życio
dajne, że wystarczą mi do końca życia.
P
P E T E R J. M A R T Y N
Powrót do Indii
że dziś, mimo że jestem prawie dziesięć razy starszy,
mam zaledwie mętne wyobrażenia o tym, co mnie cze
ka na Subkontynencie, więc jako dziecko nie byłem
w stanie pogodzić się z tym, że może istnieć coś, co jest
wyższe niż stumetrowa iglica największego kościoła
w moim mieście rodzinnym. Człowiek powinien uczyć
się przez całe życie. W pasażu handlowym w drodze do
podziemnego dworca kolejowego (skąd można poje
chać do jeziora Thun, z którego kiedyś wyruszyłem
z rodzicami do góralskiej mieściny) kupiłem scyzoryk
firmy Victorinox-Wengera - być może ostatnia ikona
Szwajcarii.
W samolocie do Delhi większość pasażerów stano
wią Hindusi, powracający, w szerokim sensie tego sło
wa, do siebie; pozostali to najczęściej „dzieci Zacho
du”, które wierzą, że odnajdą w Indiach coś, czego nie
ma w Europie. D ostałem miejsce w środkowym rzędzie
w klasie ekonomicznej. Pytam, czy nie ma przypad
kiem wolnego miejsca przy oknie. Siedzący obok mnie
Widok z samolotu
Wyprawa zaczyna się około 6 rano na Okęciu. Ki
lometry będę więc liczyć z wysokości 4 tysięcy metrów,
wyobrażając sobie mijane w dole krajobrazy, granice,
miejsca, resztki dawnych kultur. W czasie trzygodzin
nej przesiadki w Zurychu, mimo niesmaku, że naj
większa podróż, jakiej dokonam w tym wcieleniu, wie
dzie przez pozbawione jakiegokolwiek charakteru lot
nisko, cały czas pamiętam, że poza niekończącymi się
polami północno-wschodniej Francji właśnie Szwajca
ria była pierwszym krajem zagranicznym, który zoba
czyłem na własne oczy. W Zurychu zdam sobie sprawę,
1. (New) Delhi nr VIII, Uroczystości w dniu niepodległości. Tan ce
rze ze stanu Pendżab przed łukiem żałobnym zw. All India Memo
riał ku czci żołnierzy Imperium Brytyjskiego, poległych w czasie
obu wojen światowych
133
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII
2. U lica M ain Bazaar w dzielnicy Paharganj widziana z drugiego piętra hotelu
Hindus, który leci z uroczą, ubraną tradycyjnie żoną,
małym chłopcem i niemowlęciem - przemawia do
mnie z przejęciem, że jeśli mam zamiar zwiedzać tyle
miast, koniecznie muszę kupić miesięczny bilet linii Jet
Airways. Za chwilę, ku mojemu zdziwieniu, stewarde
sa wraca z wiadomością, że znalazła dla mnie miejsce
przy oknie.
Siedząca obok kobieta pochodzi z Augsburga, ale
mieszka w Monachium, gdzie pracuje w opiece spo
łecznej. Sens życia odnalazła w buddyzmie. Rozstanę
się z nią dopiero w Delhi. Neofitka - sympatyczna, ale
potwornie skąpa, kupi od razu bilet autokarowy „za je
dyne 94 rupie” do leżącej około 370 kilometrów na
północ dawnej wioski góralskiej Dharamsala, mekki
nawróconych na buddyzm, gdzie zajęcia z religii oferu
je się wraz z noclegami i wyżywieniem. Niemka, zafa
scynowana jest Indiami w sposób powierzchowny i nie
co fanatyczny. Choć wciąż spotyka się ludzi, którzy
twierdzą, że w Indiach nie tyle poszukują, ile doświad
czyli duchowego wtajemniczenia czy oświecenia, w dzi
siejszych, materialistycznych czasach nie zdarza się to
już zbyt często - znacznej większości przybyszy z Zacho
du wystarczą inne doznania. Zwykle przyjeżdżają, by
przede wszystkim korzystać z niskich cen, rozrywek,
narkotyków i seksu. Kiedyś podróż była niecodzienną
przygodą i intensywnym przeżyciem. Dziś ludzie podró
żują, by zaspokoić konkretne, zwykle przyziemne po
trzeby, a wszystko to, co przydarza się poza tym, jest dla
nich sprawą drugorzędną. Każdy może osiągnąć swój
cel bez większego wysiłku. Ze wszystkich nietubylców,
których poznam w Delhi, Bombaju i innych miastach,
jedynie ta, już nie pierwszej młodości, pracownica m o
nachijskiego magistratu twierdzi, że poszukuje wyłącz
nie przeżyć duchowo-religijnych. W miejskich molo
chach Indii nie m a już powodu, żeby były złudzenia co
do świata dawnych kolonialistów, tym bardziej że naro
dziła się tutaj nowa kasta, która więcej ma wspólnego
z międzynarodową warstwą profesjonalistów - ludzi,
którym w gruncie rzeczy jest obojętne, czy mieszkają
w Bombaju, Baltimore, Chicago, Chennai, Dallas czy
Delhi - niż z miejscowym społeczeństwem.
Wśród pasażerów sam olotu nr SR 194, który odla
tuje ze Szwajcarii o godzinie 12.10 i lądować będzie na
lotnisku im. M ahatm y Gandhiego ok. 02.00 czasu lo
kalnego następnego dnia, przeważająca większość
uważa siebie za synów i córki indyjsko-hinduskiej re
publiki Bharat. Po wylądowaniu m oja współtowarzyszka podróży wykaże się kompletnym brakiem taktu
i zrozumienia dla dram atu tożsamości kulturowej, jaki
toczy się we współczesnych Indiach. M łodego człowie
ka, wyraźnie zdenerwowanego długim staniem w ko
lejce do kontroli paszportów, zapyta: Is this your first ti
me in India?. Biedak, który mówi z akcentem typowym
dla Birmingham i środkowej Anglii, jest kompletnie
zaskoczony tym absurdalnym i niezręcznym pytaniem,
bo jego wygląd jednoznacznie świadczy przecież, że
jest Hindusem z diaspory (którą tworzą hindusi i m u
zułmanie wywodzący się z Subkontynentu, tzw. non-re
sident Indians), zamieszkującej m.in., a może nawet
przede wszystkim, Wyspy Brytyjskie.
134
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII
Nieustające konfrontacje, czyli Delhi
wyskakuje chłopak i z figlarnym błyskiem w oku wyrzu
ca na środek ulicy, niemal nam pod nogi, cały karton
zepsutych jajek. Niem ka buddystka wygląda nieswojo.
Niezgrabni przybysze z innej planety, którzy wylądowa
li dosłownie przed chwilą, przytłoczeni ogromnymi,
groteskowymi plecakami - wyglądamy jeszcze bardziej
niesamowicie niż postaci z Boscha. Docieramy szczęśli
wie do hotelu, który po drodze polecili nam pracowni
cy przepełnionego pensjonatu. Kompetentni, młodzi
recepcjoniści wyjaśniają, że nie mogą nas zaprowadzić
od razu do wolnych pokoi, ale zapraszają do środka.
Zostawiamy bagaż na dole i idziemy na taras nad trze
cim piętrem. Tam, pod okiem tandetnie wyrzeźbionego
bóstwa szczęścia Ganesza m oja współtowarzyszka, za
chwycona faktem, że zdobyła lokum za symboliczną ce
nę, zaprasza na limkę, hinduski odpowiednik coca-co
li czy fanty, - blady napój o chemicznym smaku, serwo
wany w firmowej butelce ze słomką. Jest to jedna
z ostatnich chłodnych nocy przed tzw. ciepłym, to zna
czy gorącym, sezonem. Poddając się nastrojowi cichej
euforii, patrzymy na budzące się powoli miasto i wsłu
chujemy się w jego odgłosy. Ktoś kaszle, z odbiorników
radiowych słychać charakterystyczne melodie bardzo
mi jakoś bliskiej hinduskiej muzyki rozrywkowej.
Wszyscy studenci antropologii i etnografii powinni
mieć okazję spędzić co najmniej miesiąc w którymś
z molochów tzw. rozwijającego się świata, żeby pozbyć
Ze zniżającego się powoli do lądowania samolotu
widzę najpierw słabe światła wyraźnie oddzielonych
dzielnic Delhi, z których jedne wytyczone zostały zgod
nie z planem, inne zaś powstały w absolutnym bezła
dzie, a po wylądowaniu makabryczne, opuszczone,
mroczne, jakby zaciemnione przed nalotem ulice pery
ferii. Ponaddwudziestokilometrowa jazda do centrum
ciągnie się w nieskończoność, ale nagle rozpoznaję gi
gantyczną aleję otaczającą łukiem ogrody pałacu daw
nego gubernatora brytyjskiego, obecnie oficjalnej rezy
dencji prezydenta republiki. W śródmiejskie obszary
nowej stolicy wjeżdżamy, mijając gmach Poczty Głów
nej. Proszę kierowcę, żeby nas podrzucił pod dworzec
New Delhi Railway Station. Ulica M ain Bazaar w zna
nej dzielnicy Paharganj, gdzie zatrzymują się niezamoż
ni przybysze z całego świata potrzebujący taniego, ale
bezpiecznego noclegu w Delhi, nocą przypomina głów
ną drogę dawnej podmiejskiej osady. Wiejska zabudo
wa i biologiczne zapachy nie m ają nic wspólnego
z wszechobecną na lotnisku wonią środków dezynfeku
jących, mydła toaletowego i kadzidełek. Scen odgrywa
jących się w tych zaułkach nie można określić jako
dantejskich - przywodzą raczej na myśl letnią noc
w średniowiecznym mieście północnej Europy; typki
i sceny jak z Breughla czy Boscha. Zza jakichś drzwi
3. W idoki z założonego po 1911
roku C onnaught Place
135
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII
się złudzeń co do przyszłości gatunku ludzkiego. Dzisiej
sze Delhi jest jednym z tych molochów, które nie two
rzą całości miejskiej. Składa się z luźno połączonych
centrów biznesowo-handlowych i usługowych, kolonii
mieszkaniowych oraz slumsowatych klitek zw. jhuggies.
Trudno uzasadnić twierdzenie, że ten rozrastający się
patchwork, gdzie odnaleźć można wszelkie wymyślone
przez człowieka formy budownictwa, posiada centrum.
Obok ruin siedziby hinduskich maharadżów, pięciu ko
lejnych stolic założonych przez muzułmańskich despo
tów, sułtanów i mogołów, oraz zaniedbanych osad (roz
wijających się organicznie podobnie jak miasta średnio
wiecznej Europy), funkcjonuje na rzecz świata nieusta
jącego postępu zupełnie inny rodzaj organizmu zurbani
zowanego. Za sprawą imperialnych władz brytyjskich
sprzed I wojny światowej i po przeniesieniu tu w 1931
roku stolicy z Kalkuty powstało racjonalnie zaplanowa
ne, rządowe miasto-ogród New Delhi, zabudowane
monumentalnymi gmachami oraz przypominające daw
ne cantonments angielskiego Raju - zamknięte, chronio
ne osiedla przeznaczone dla międzynarodowego korpu
su dyplomatycznego. Wokół rozbudowały się dzielnice
ekskluzywnych willi, kolonie skromniejszych domków
jednorodzinnych, bloki mieszkalne.
Znany z licznych relacji i powieści żar, do którego
Europejczycy nigdy nie mogli się przyzwyczaić, przenika
wszędzie, omijając tylko klimatyzowane pomieszczenia.
Z każdym dniem jest coraz goręcej, noce już nie przyno
szą ulgi. Miejscowi twierdzą, że pora upałów do niedaw-
4. Przejście graniczne między A m ritsarem a Lahore
na rozpoczynała się dopiero w kwietniu. W Indiach ist
nieje odmienne podejście do klimatu niż w Europie pół
nocno-zachodniej oraz wschodniej, gdzie ludzie traktu
ją lato jako zbawienie od mrozów i miesięcy niedostat
ku światła dziennego. W Delhi, Lahore oraz Kalkucie,
która ze wszystkich większych miast ma najstraszliwszy
klimat, czeka się z niecierpliwością na monsun i krótki
- od listopada do marca - sezon umiarkowanych tem
peratur. W Madrasie (współczesna nazwa: Chennai)
i Bombaju (Mumbai) temperatury w dzień rzadko scho
dzą poniżej 20°C jedynie w styczniu i lutym. Przed każ
dym wyjściem na zewnątrz trzeba pokonać lęk przed
zmęczeniem i trudami upału, trzeba też przyzwyczaić się
do tłumów i ogromnego ruchu ulicznego, nieustającego
hałasu i duszącego smrodu spalin. Wszyscy, jeśli mogą,
jeżdżą samochodami lub rykszami, dziś już zwykle zmo
toryzowanymi. Poza zatłoczonymi w dzień bazarami
i bocznymi ulicami lub zaułkami niektórych dzielnic
właściwie nie sposób poruszać się pieszo.
Delhi, choć fascynujące, jest najstraszliwszą wizy
tówką Indii. W okolicach ogromnego ronda Connaught
Place, gdzie zamożni, ustabilizowani społecznie miesz
kańcy robią zakupy i wraz z urzędnikami państwowymi,
pracownikami pobliskich biurowców oraz przyjezdnymi
ze świata spotykają się w klimatyzowanych kawiarniach,
restauracjach i lokalach szybkiej obsługi - czekają całe
stada pucybutów, oszustów i nachalnych żebraczek
z dziećmi. Wrażliwemu, niezahartowanemu przybyszowi
byłoby chyba najlepiej i najbezpieczniej, gdyby po prostu
umiał się wyłączyć z tego, co dzieje się wokół - innymi
słowy, gdyby nie przyjmował do wiadomości, że on sam
może mieć coś wspólnego z otaczającym go światem
kontrastów pomiędzy tymi, którzy uczestniczą w kosmo
politycznym życiu współczesnego molocha, a tymi, któ
rzy znaleźli się na samym dnie. Ale taka postawa spowo
duje, że będzie on kompletnie oderwany od otaczają
cych go realiów. Turyści-wycieczkowicze nadal traktują
świat jako spektakl, który ma ich rozbawić i zadowolić;
nie chcą odczuwać żadnych przykrości, bo przecież są na
urlopie. To ich odróżnia od podróżników, którzy biorąc
udział w swoistej wyprawie umysłowej, powinni zastana
wiać się nad tym, co spotykają na swej drodze. Zanim
dotrę do ronda o monstrualnych proporcjach, którego
klasycyzująca architektura naśladuje prowincjonalną
elegancję angielskich kurortów Cheltenham, Leaming
ton Spa, Tunbridge Wells czy Brighton, zostanę namie
rzony przez kierowcę rykszy, który zawiezie mnie do biu
ra turystycznego „z koncesją rządową”. W Parku Cen
tralnym pucybut z szajki małych oszustów zrobi mi
awanturę, że chodzę w zaniedbanym obuwiu, i pokaże,
że mam na nich krowie gówno. Kiedy mocno zdegusto
wany i przygodami, i samym molochem będę wracał po
kilku godzinach główną ulicą Paharganju, jak rybę z wo
dy wyłowi mnie z tłumu młody, grubawy Kaszmirczyk,
który poluje tu na oszołomionych, osłabionych cudzo
ziemców. Zrobiłby wszystko, żeby mnie zabrać do rajskie
go Śrinagaru, gdzie mieszka jego rodzina. Mówi, że przyj
136
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII
mują gości na łodzi mieszkalnej, a od kilku lat żyją w roz
paczliwej nędzy - po ogłoszeniu stanu wojennego
w Kaszmirze zamarła turystyka.
Idąc spokojnymi w miarę zaułkami, aby ominąć
straszliwie zatłoczoną „bazarową” arterię Paharganju,
gdzie zaczepiają, jak tylko się da - zamiast do przezna
czonej wyłącznie dla turystów sali rezerwacji na dwor
cu New Delhi, trafiam do biura dla miejscowych, któ
rzy stoją godzinami, żeby kupić bilety kolejowe. Skwar
wyczerpuje siły i łamie opór. Jest już po czwartej, nie
długo będą zamykać biura, więc ulegam komuś (żeby
było śmieszniej - jest to sikh), kto zauważył moje na
pięcie i dezorientację. Po krótkiej jeździe rykszą do
prywatnego biura, gdzie, po rozmowie z „szefem” tra
fiam na aroganckiego podwładnego, który sprzedaje
mi - być może za podwójną cenę, lecz za to bez kolej
ki i wypełniania standardowego formularza - bilet do
Am ritsaru „ze śniadaniem” (które, naturalnie, nigdy
się nie zmaterializuje). Za fachowe wyczyszczenie i na
prawę butów przepłaciłem chyba dziesięciokrotnie,
ulegając groźnie wyglądającym gorylom z szajki za
trudniającej pucybuta i małego chłopca, który chowa
się w krzakach z urządzeniem do strzelania rozcieńczo
nymi wodą odchodam i krowimi.
Przyjmuję, wbrew własnej woli, zaproszenie Kaszmirczyka, by odwiedzić sławny grób sufickiego świętego
w dzielnicy Nizam ud(d)-in oddalony o 7 kilometrów
od Paharganju, która kiedyś była osobną miejscowością
zamieszkiwaną przez tradycyjną muzułmańską wspólno
tę mahalla. Dziś już niewielu niemuzułmanów bywa
w tej dzielnicy pożeranej przez bezkształtnego potwora
współczesnego Delhi, zwłaszcza jak teraz - w momencie
najbardziej mistycznym, o zachodzie słońca. Po ciężkim
dniu pracy wierni siedzą przy galeriach, pachną kwiaty
składane ku czci ucznia Hazrata Nizamuddin’a, Amira
Khusrana, kronikarza i poety języka urdu, uznawanego
za ojca khyal, klasycznej muzyki północnych Indii. Prze
wodnik pokaże mi potem, jak się mieszka w wynajętej
stosunkowo tanio jednoizbowej klitce, pięć minut spa
cerkiem od mauzoleów. Z Kaszmirczykiem, który pra
gnie w moich oczach uchodzić za dumnego i wiernego
syna islamu, jadamy tanie posiłki (płacę za nie, bo sta
nowczo odmawiam korzystania ze stołówki przy mecze
cie) i zwiedzamy różne miejsca. Za opłaty niższe niż te,
które zwykle muszą ponosić nie tylko cudzoziemcy, ale
również zamożni Hindusi, jeździmy zmotoryzowanymi
rykszami i zwiedzamy najstarszą, założoną w XVII wie
ku dzielnicę Delhi Shahjahanabad. Siedzę przed wej
ściem największego meczetu w Indiach Jami Masjid, ob
serwując mężczyzn śpieszących się na zbiorową modli
twę na ogromnym dziedzińcu, mogącym pomieścić 70
tysięcy wiernych. Cała dzielnica, w której mieszkam nie licząc niewielkiej wspólnoty sikhów, należy do mu
zułmanów. Do muzułmanów należą też niemal wszyst
kie znajdujące się w niej hotele, mój także. Sto lat temu
stanowili oni prawie połowę mieszkańców miasta, dziś tak jak w całym kraju - zaledwie około 11%.
137
5. Lahore. Jeden z kolejnych wewnętrznych dziedzińców w forcie
mogołów. Przewodnik R ashid robi zdjęcie sam otnej podróżniczki
z Japonii Kazumi
Hindusów poznam później, już po wyjeździe ze sto
licy Indii. W Delhi, tak się składa, że jedyni ludzie, ja
kich spotykam, co do których nie pozostaje najmniej
szej wątpliwości, że nie m ają nic wspólnego z islamem,
pracują w państwowych biurach turystycznych, które
m.in. organizują wycieczki po mieście. Jednodniowe
wyprawy autokarowe z angielskojęzycznym przewodni
kiem, choć często fatalnie zorganizowane, umożliwiają
zapoznanie się z rozprzestrzenionymi na ogromną, nie
dla pieszych, skalę aglomeracjami Subkontynentu.
Wycieczka Delhi Delights —local sightseeing organizowa
na przez biuro Delhi Tourism and Transportation D e
velopment Corporation Ltd, zatrzymuje się obowiązko
wo przy niezaliczającej się do zabytkowych świątyni
hinduskiej Lakshmi Narayan, by zapoznać uczestników
z podstawami hinduizmu. Będzie to błyskawiczny kurs
historii, kultury i religii „narodu hinduskiego” - który
nie może zadowolić ani cudzoziemców, ani przybyszy
z prowincji, stanowiących zdecydowaną większość gru
py. Z zagranicznych uczestników, nikt, oprócz mnie,
nie decyduje się, by skorzystać z popołudniowych
atrakcji. Przewodnik, któremu raczej było obojętnie, że
„ten mędrek z Anglii” nie rezygnuje z dalszego wspól
nego zwiedzania, nie krył jednak zdenerwowania, kie
dy zauważył, że z wyraźnym zapałem wybieram się do
ogrodzonych terenów muzeum po resztkach meczetu
Quwwat-ul-Islam. - Po co zwiedzać te nędzne ruiny? pyta mnie. Ostrzegając wprost, że jesteśmy spóźnieni
i że musimy zdążyć na zakupy w wielkim kompleksie
handlowym, który, jak się okaże, znajduje się zaledwie
pół kilometra dalej, daje nam pół godziny, żeby sam o
dzielnie odkrywać pozostałości po pierwszym (tak
wszyscy przynajmniej twierdzą) meczecie w Indiach,
wzniesionym z budulca pozyskanego po rozebraniu 27
hinduskich i dżinijskich świątyń, i pobliskiego najwyż
szego na Subkontynencie minaretu Qutb Minar, czyli
Wieży Zwycięstwa.
W Delhi już od 2000 roku za wstęp do niemal
wszystkich znanych obiektów zabytkowych żąda się od
cudzoziemców waluty zachodniej przeliczanej po kur
sie jeden dolar - jedna rupia. W marcu 2001 roku na
prowincję zarządzenie to dotarło tylko do Tadż Mahal
- obleganego przez turystów od dziesiątków lat, gdzie
cudzoziemców dyskryminowano już od dawna.
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII
6. W alące się fragmenty miejskiego dziedzictwa starego Lahore. N aw et jeśli uda się uratow ać część tej drewnianej architektury, to już nie
m a mowy o przetrwaniu tradycji, która ją stworzyła
Miasto przygraniczne
Amritsar, największe dziś miasto po hinduskiej
stronie podzielonego w 1947 roku Pendżabu, stracił
status siedziby władz regionalnych. M iasto znalazło się
w ogniu najkrwawszych starć pomiędzy walczącymi
0 swoje prawa muzułmanami a hindusami i sikhami
uciekającymi z terytoriów pozostałych po pakistań
skiej stronie granicy. Nie dojadę do nowej stolicy po
łączonych ze sobą stanów H arijana i (hinduskiego)
Pendżabu, założonej w 1951 roku według planu Le
Corbusiera, Ćandigarh (Chandigarh). Pociąg Amritsar
Express pokonuje około 460-kilometrową trasę w sie
dem i pół godziny, pozwalając mieszkającym na emi
gracji sikhom dojechać po wylądowaniu w Delhi do
ich świętego miasta. Złotą Świątynię, zniszczoną nie
mal kompletnie przez wojsko indyjskie szturmujące za
barykadowanych w jej murach separatystów, odbudo
wano głównie z funduszy podarowanych przez liczną
1 dobrze prosperującą mniejszość sikhijską zamieszkałą
w Środkowej Anglii. Po wszystkich rzeziach ludności
cywilnej - m.in. masakrze 1919 roku dokonanej przez
oddziały brytyjskie pod dowództwem generała R.E.H.
Dyera w ogrodzie Jallianwalla Bagh w dniu świątecz
nym Bhaisakki, nadal jakby coś wisi w powietrzu nad
miastem. N ie jest to miejsce szczególnie przyjazne dla
obcych, ale miejscowi za to dają przybyłemu święty
spokój, w pełnym znaczeniu tego słowa. Miejscowi
muzułmanie nie rzucają się w oczy, choć przed podzia
łem Subkontynentu stanowili oni niemal prawie poło
wę mieszkańców miasta. Prawie nie słyszy się muezinów. Czterdzieści pięć kilometrów stąd, w historycznej
stolicy Pendżabu (i drugim co do wielkości mieście
dzisiejszego Pakistanu), w którym w pierwszej połowie
X X wieku społeczność hinduska stanowiła jeszcze
30% ludności, dziś liczy ona zaledwie tysiąc osób,
a świątynia sikhijska pozostaje zamknięta.
Am ritsar pozwala mi otrząsnąć się po podwójnym
wstrząsie - tożsamościowym oraz pojęciowo-światopoglądowym, który przeżyłem w Delhi. Muszę też nabrać
sił przed następnym szokiem kulturowym, którego
spodziewam się w Lahore (ang. nazwa dla m iasta Lahaur). Zycie, poza głównymi arteriami i bazarami, jest
o niebo spokojniejsze, próby oszustwa znikome przede wszystkim zaś nie widać rażącej nędzy. Mimo
coraz wyższych temperatur i suszy bez stresu można
138
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII
dniem, poza urzędnikami i stojącymi na warcie nieska
zitelnie ubranymi żołnierzami-strażnikami granicy, nie
ma prawie nikogo. Cały rytuał stemplowania wiz, wy
pełnienia formularzy i odpowiadania na pytania celni
ków trwa około 60 minut, czyli nadspodziewanie krót
ko. Po drugiej stronie czeka następny przewoźnik, któ
ry, za przyzwoitą cenę i bez żadnego targowania, do
wiezie nas pod same drzwi hotelu w położonym około
25 km od granicy centrum miasta. W Wagah taksów
karz omija ogromną kałużę, na brzegu której handlują
ludzie, i skręca w lewo. Jedziemy wzdłuż granicy jakieś
100 kilometrów na godzinę. Zatrzymujemy się przed
opuszczonym, wpół zrujnowanym domem wśród siel
skich łąk. Spoglądam na moją współtowarzyszkę, któ
ra sennie patrzy przed siebie. Twarz kierowcy, widzia
na w lustrze, wydaje się zupełnie pozbawiona wyrazu.
Myślę o kolejnych dwóch naiwniakach z Zachodu, po
rwanych w nieznane: last seen at the border Crossing be
tween India and Pakistan, heading in the direction of L a
hore. Po chwili sam ochód rusza dalej, przejeżdża jakiś
niski most i skręca w prawo. Już widać pierwsze domy
na peryferiach metropolii.
poruszać się po zabudowanym organizmie, który nadal
wygląda, funkcjonuje i jest postrzegany jako miasto.
Oficjalnie założył go czwarty guru sikhijski Ram Das
w 1577 roku, niemniej, poza kilkoma prostymi jak
strzały traktami w pobliżu kompleksu zbudowanego
dookoła świątyni i Amrit Savovar („stawu nektaru za
pewniającego nieśmiertelność”) Stare M iasto jest ty
powym przykładem skupiska domów, które rozwijało
się organicznie, bez wyraźnego układu. Planu Amritsaru nie mogę dostać ani tutaj, nie było go także
w Delhi, ani nawet w sławnej londyńskiej firmie Stam
fords, która sprowadza materiały kartograficzne ze
wszystkich zakątków świata. Dzielnica Cantonment,
zbudowana po drugiej stronie torów kolejowych wedle
planu dla europejskich kolonialistów, założona w dys
kretnym oddaleniu od części zamieszkanej przez lud
ność miejscową, jest wciąż m odna i określana jako
„elegancka” lub nawet „ekskluzywna”. N oclegi są tań
sze niż w Delhi. Wybieram „luksusowy” pokój z telewi
zorem blisko dworca, w hotelu, gdzie nie zobaczę ani
jednego gościa z Zachodu.
Pierwszą osobą, z którą nawiązuję bliższy kontakt,
jest Japonka spokojnie czekająca na pociąg osobowy
do Lahore. Kuriozalny pojazd, załadowany na peronie
różnymi towarami, z jednym wagonem mieszczącym
kilkudziesięciu pasażerów, wyrusza z godzinnym opóź
nieniem . W iększość towarzystwa, zdecydowanie
„wsiowego” z wyglądu, wysiada na przedostatnim przy
stanku, a nas grzecznie informują na następnym, że
odprawy paszportowa i celna odbędą się za kilka go
dzin i że, skoro pociąg po tamtej stronie granicy odjedzie późnym popołudniem, może wolelibyśmy poje
chać do odległego o trzy kilometry przejścia drogowe
go. Mężczyzna z rykszą rowerową, do której przymoco
w ana jest skrzynia na bagaż, czeka jakby specjalnie na
nas. Myślę, że są takie momenty w życiu, kiedy czło
wiek powinien zapamiętać każdy szczegół; należy do
nich właśnie jazda w towarzystwie zaprzyjaźnionej Ja
ponki przez wyjątkowo sielskie, intensywnie zielone
łąki Pendżabu do jedynego otwartego przejścia gra
nicznego między Indiami a Pakistanem. Mijamy małą
wioskę, w pobliżu której zbudowano jedną z tych czę
sto widywanych instytucji, sprowadzonych wprost ze
świata brytyjskiego, zwanych young girls lub young
boys’ school. Uczennice, które m ają właśnie przerwę na
lunch, stoją i gapią się na poruszających się rykszą
z prędkością pięciu kilometrów na godzinę nieco za
niedbanego pana z legendarnego niegdyś kraju Wilajet i drobne dziewczę z krainy skośnookich dżinów,
którzy, gdyby dotarli tu z Birmy w 1942 czy 1943 roku,
zrobiliby z ich pradziadków niewolników, a może wręcz
mydło. Rzeczywistość zawsze wykracza poza wszelkie
formy fikcji. Rzeczywistość jest niezastąpiona.
Przejście graniczne między wioskami A tari i Wagah
to kolejny wątek bajkowej podróży z Am ritsaru do L a
hore. Przy niewielkim ruchu samochodowym służy
ono przede wszystkim pieszym. Wczesnym popołu
Cudowne miasto
W jazd do Lahore wywoła lawinę niesamowitych
skojarzeń i nadziei związanych z miastem. Widzę sce
ny jak ze snu. To olśnienie, wyjście z wieloletnich
ciemności - spełnienie marzeń. Droga biegnie równo
legle do kanału bujnie porośniętego drzewami i traw
nikami. W kilku miejscach kąpią się dzieci, gdzie in
dziej, mimo coraz większego ruchu samochodowego,
który należy do całkiem innego wymiaru niż wszech
obecna sielskość, na kocach przy brzegu opalają się lu
dzie. W idać ogromne, brudne ciężarówki, nad naszymi
głowami wiszą kable elektryczne, rozpostarte między
olbrzymimi słupami, które niczym się nie różnią od
tych na Żeraniu lub w Nowej Hucie. Przez chwilę wy
daje mi się, że jestem pod Warszawą. Zwalniamy, aby
przejechać tory kolejowe, które w pobliżu tutejszego
Cantonment przecinają drogę wzdłuż kanału. Widać
zardzewiałe wagony, wielkie plamy ropy naftowej, fa
bryki, kominy drapieżnie sterczą w niebo. Przez otwar
te okno słychać potworną kakofonię współczesnego
świata, czuć smród spalin, zabijających wonne zapa
chy idyllicznego Pendżabu. A le tu nic mi nie przeszka
dza, bo chodzi o potencjał, który tkwi w tym miejscu,
a nie o jego obecną postać. W siedmiomilionowym
molochu oczekiwanie wszechobecnego Edenu byłoby
totalną obłudą.
Trzeba przyznać, że widok z siódmego piętra na
współczesne śródmieście, ciągnące się między Starym
M iastem a prowadzącym do Cantonment, bulwarem
The Mall - nie jest zbyt rajski. W tym morzu zabudowy
najczęściej z szarego żelbetonu, już mniej chaotycznej
niż w bezkształtnych aglomeracjach po tamtej stronie
139
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII
granicy, hotel położony jest świetnie. W burzliwych
dziejach tego wielokrotnie obleganego, dewastowane
go i odnawianego miasta, które przetrwało wszystkich
panujących tu feudałów, despotów i cesarzy, tkwi coś
niewątpliwie genialnego. Skoro stałym widocznym tu
motywem jest budowanie, kultywowanie i zachowanie
cywilizacji miejskiej, dżinn miejsca - genius loci, czyli
duch opiekujący się tym miejscem - musi być nieznisz
czalny. Stoi nieopodal drugi już, identyczny z wyglądu,
mały i zgrabny meczet. Nie mam ochoty zastanawiać
się nad kwestią związków między religią a państwem,
bo zamierzam jedynie zwiedzać Lahore; mnie interesu
je przede wszystkim kwestia miejska.
23 m arca 1940 roku w tym właśnie mieście podpi
sano rezolucję, która będzie kamieniem węgielnym
w procesie zakładania państwa Pakistan (Pakistan
w języku urdu znaczy Ziemia Czystych). Mówi się, że
jednocześnie wybrano tę nazwę jako akronim czterech
głównych regionów, z których miało się ono składać:
Pendżabu, terenów zamieszkanych przez Afganów,
czyli Pasztunów, Kaszmiru i Sindhu. Stolicą państwa
miało być miasto, które skupiało i przyciągało środo
wiska intelektualistów muzułmańskich, wykształco
nych w najlepszych szkołach i najbardziej prestiżo
wych uniwersytetach Anglii. W rocznicę dwudziesto
lecia podpisania rezolucji w sąsiedztwie fortu (takiego
jak w Delhi) i kolosalnego meczetu Badshahi Jami,
zbudowano 60-metrowy pomnik betonowy o sylwecie
przypominającej nieco górną część wieży Eiffla, który
nazywa się Minar-i-Pakistan. Symbol pakistańskiej nie
podległości stoi w mieście, którego rola w życiu poli
tycznym państwa znacznie zmalała po przeniesieniu
stolicy - najpierw do Karaczi, a potem do budowane
go od podstaw po 1961 roku Islamabadu. W Pakista
nie nie ma m iasta o tak bogatych i starych tradycjach
jak Lahore - stolica sztuki, kultury i najważniejsze
centrum intelektualne muzułmańskich Indii. Nie brak
dowodów potwierdzających hipotezę, że w ponadtysiącletnich, udokumentowanych dziejach m iasta n aj
ważniejszą rolę odegrali nie tyle cesarze i duchowni,
ile po prostu jego mieszkańcy. M iejskość Lahore nadal
jest żywa i namacalna. Miejsce to skłania do namysłu
nad kwestią „ducha opiekuńczego” w odniesieniu do
historii, formy i mieszkańców. Kiedy porównuję Lah o
re i Delhi, przychodzą na myśl zestawienia Marsylii lub
Tuluzy i Paryża czy Kolonii (zniszczonej w latach 1944
45) lub M agdeburga (zdewastowanego w 1630 roku)
i Berlina. Lahore wiele łączy z Florencją i Bolonią,
Hamburgiem i Lipskiem, Wrocławiem, Lwowem, Jassami, Płowdiwem, Smyrną czy Aleppo, które zdążyłem
odwiedzić, a także, jak przypuszczam, M osulem i Basrą, Saną, Muskatem, Isfahanem i Szirażem, do któ
rych jeszcze nie dotarłem. Odczuwam jakąś magiczną
harmonię z otoczeniem. Podobnie czułem się w in
nych miejscach i miastach. Jednocześnie staję się wy
jątkowo operatywny, mam mnóstwo energii, zała
twiam mnóstwo spraw, jestem życzliwie traktowany
przez niemal wszystkich miejscowych. Nawiązuję kon
takty z wykładowcami na Akadem ii Sztuk Pięknych,
która ma siedzibę w bogato zdobionym gmachu obok
sławnego Ajayabghar („Domu W spaniałości”), najstar
szego czynnego muzeum na Subkontynencie, gdzie
kuratorem był ojciec Rudyarda Kiplinga.
Choć czas się tu nie zatrzymał, m iasto nie wkro
czyło jeszcze w X X I wiek. W łaściwie wszystko zmienia
się tutaj z pewnym opóźnieniem i w zwolnionym, m i
mo wszystko, tempie. „Billboardy” przymocowane do
niezbyt eleganckich latarni na bulwarze The Mall,
zwanym oficjalnie Shahrah-i-Quaid-i-Azam, przywo
łują na myśl początek lat 90. w Polsce. Księgarnia do
mu wydawniczego Ferozson’s przypomina dawny ORPA N w Pałacu Kultury. Jest tu szeroki wybór książek
firmowych i innych wydawnictw krajowych oraz po
twornie drogie jak na tutejsze kieszenie albumy im
portowane z Indii i mnóstwo przedruków książek za
chodnich, zwłaszcza brytyjskich. Dominuje angielski
i miejscowy urdu. Książki traktuje się tutaj jako m ate
riał badawczy czy literacki - a nie jako towar, który
m a przynieść zysk. Starom odna szata graficzna okła
dek należy do świata mojego dzieciństwa. Wychodzę
stam tąd z ciężką paczką zawiniętą w szorstki papier
pakowy i przewiązaną sznurkiem. Przed księgarnią
młody człowiek naprawia stary motocykl - takimi
m odelam i jeżdżono w latach m łodości mojego ojca.
Przejeżdża czarna taksówka, jak z filmu z lat 50., n a
kręconego w wytwórni Ealing Studios. Skończywszy
ostatniego papierosa Gold Flake, z paczki kupionej
jeszcze w Indiach, palę pakistańskie Gold Leaf. N a ich
opakowaniu widnieje logo z charakterystycznym wi
zerunkiem marynarza, którego już się nie używa
w Anglii. W Pakistanie zachowało się więcej moty
wów z kraju mego urodzenia niż w Indiach, pragną
cych jak najszybciej upodobnić się do zglobalizowanego świata współczesnego. Zastanawiam się, do jakiego
stopnia można by jeszcze spotkać się z podobnie gęstą
atmosferą minionej i straconej epoki w starych, nie
odwiedzonych tym razem przeze mnie, ośrodkach
m iejskich innych regionów Subkontynentu, m.in.
w Allahabadzie, Lakhnau lub Ahmadabadzie.
W hotelu spotykam na korytarzu dwóch wesołych
non-resident Pakistanis —okazuje się, że to kolejni roda
cy z Birmingham. Jeden z nich nosi pocieszny, zapew
ne tutaj kupiony kapelusz zwany trilby, tylko wyrobio
ny nie z filcu ,ale gładkiej, czarnej skóry. Zapraszają do
siebie, ale późnym wieczorem, bo teraz po raz ostatni
idą na miasto - jutro m ają lecieć do domu (home).
M ożna sobie wyobrazić, że na tej płynącej mlekiem
i miodem ziemi przodków, która na ich kieszeń wciąż
jest bardzo tania, musieli sobie nakupić mnóstwo rze
czy. Więcej ich nie widziałem - z pewnością wrócili
bardzo późno do hotelu, przecież w Lahore szkoda cza
su na sen. Mój pokój wyposażony jest we wszystko,
czego potrzebuje najbardziej wybredny podróżnik: te
lewizor, sprawne radio, łazienka z gorącą wodą, lodów
140
Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII
ka, biurko, krzesła i pufy (można by tu świetnie podjąć
kilka osób). Lahore zawsze było, i w znacznym stopniu
wciąż jest, miastem handlowców i kupców. W koryta
rzach widać kelnerów, którzy pchają wózki pełne na
pojów i jedzenia. Ten hotel to współczesny karawanseraj, ale obawiam się, że skoro transakcje, które zawie
ra się w jego murach, należą do minionej epoki - jego
dni są już policzone. Ledwie zdążyłem wejść do poko
ju, słyszę telefon - oddzwaniają z agencji organizującej
wycieczki po mieście, z którą skontaktowałem się
wcześniej.
Rashid jest wspaniałym przewodnikiem, warunki
do zwiedzania wyśmienite, bo prawie nie ma turystów.
W Lahore przybyszy z innych stron nie traktuje się ja
ko wycieczkowiczów na urlopie, lecz jako podróżników-gości. W oczach naszego przewodnika-gospodarza
szczególny szacunek budzi to, że do Lahore przyjecha
łem z Hindustanu. Kazumi - samotnie podróżująca
urocza Japonka - oczarowała go w pełni. Mimo że R a
shid nie mówi tego wprost, mam wrażenie, że bardziej
czuje się on synem swojego miasta niż kraju. Jego
przodkowie od niepam iętnych czasów m ieszkają
w Lahore na średniowiecznej starówce. Przedpołudnie
spędzamy na terenie dawnej twierdzy (odpowiednik
delhijskiego Czerwonego Fortu). Rashid m a w nas
wdzięcznych gości, więc z zapałem i dumą pokazuje
nam wszystko, co uważa za warte obejrzenia. Opowia
da o mogołach (kojarzonych zwykle nie tyle z Lahore,
ile z A grą i Delhi), którzy nie tylko tutaj panowali ale,
co najważniejsze, zrealizowali swoje ogromnie wpływo
we założenia urbanistyczne. Zwiedzamy miejsca tak
piękne, jak samo brzmienie ich nazw w języku urdu lub
w perskim: Shish Mahal („pałac luster”) i Naulakha
(pawilon z 1631 roku, którego nazwa - „dziewięć lakhów, czyli 900 tysięcy - może odnosić się do liczby
cennych kamieni użytych do inkrustacji jego murów
lub do wartości całego arcydzieła), które znajdują się
w Forcie, a także ogrody Śalimar („domu rozkoszy”)
i baradari („pawilon rozkoszy”) na wyspie na rzece Rawi, gdzie dopływa się łodzią. Choć tym razem nie zwie
dziłem Tadż Mahalu, oglądam mniej znane, ale równie
wielkie mauzoleum, zbudowane przez „Władcę Świata”
Shahdżahana dla ojca, N urud D in M uham m ed
Dyahangir Bashah. Zastanawiam się, czy faktycznie
ten monumentalny grobowiec jest taki, jaki jest, dlate
go że jeden z czterech najpotężniejszych władców mogolskich, którego pochowano w tym mieście, życzył so
bie wiecznego spoczynku „pod otwartym niebem”, czy
też po prostu budowy tej nigdy nie dokończono? Gdy
by zrealizowano ją zgodnie z życzeniami syna lub wdo
wy, najsłynniejszy zabytek Subkontynentu nie znajdo
wałby się w Agrze, lecz w dzisiejszym Lahore.
Prawdziwą, lecz mocno podupadłą perłą Lahore
jest Stare Miasto, otoczone niegdyś murami obronny
mi, dziś zaś szerokimi plantami. Ulice - zatłoczone,
kolorowe, pełne przeróżnych zapachów - sprawiają
wrażenie swoistego pastiszu. Choć w Delhi i Agrze za141
7. M uzeum miejskie w Lahore, nazywane przez mieszkańców D o
m em W spaniałości (Ajayabghar). Rzeźba z III wieku przed naszą
erą, chrześcijańską, Buddysty zachow ującego długo trwający
post, jest najbardziej znanym eksponatem . Po odzyskaniu niepod
ległości pomnik W iktorii trafił do środka muzeum, włącznie z in
nymi nowymi eksponatam i, które zajęły m iejsca tej części zbio
rów przeniesionych do Republiki H induskiej
chowało się więcej śladów po dawnych zdobywcach
i imperatorach, N iccolo M anucci, który odwiedził L a
hore w początku siedemnastego wieku, zanotował, że
domy na tutejszym Starym Mieście sięgają ośmiu kon
dygnacji. Czy czeka Lahore kolejna katastrofa? Czy
śladów po drewnianej architekturze m iasta pozostanie
tak niewiele jak po wielopiętrowych budowlach śre
dniowiecznego Lahore? Tak jak Louis Malle, który po
dróżował po Indiach ponad trzydzieści lat temu, na
bieram straszliwego przekonania, że wszystko to, co
najcenniejsze, lub po prostu bezcenne, nie ma szans
na przetrwanie. Fotografując drewniane loggie, balko
ny, wykusze, portale i inne walące się dzieła dawnej
sztuki snycerskiej, jak Malle zdaję sobie sprawę, że
czas skazany na zapomnienie został zatrzymany tylko
na chwilę. Niezależnie od przyszłych losów wszech
obecnej walącej się architektury drewnianej wiadomo,
że nie przetrwa tradycja, która stworzyła to wspaniałe
dziedzictwo, bo w Lahore używa się dziś tych samych
materiałów co na całym świecie.
Nadszedł czas przekroczenia nieprzyjaznej granicy
między Pakistanem i Hindustanem . D o przejścia wie
zie mnie ten sam taksówkarz, który mnie stam tąd za
brał i z którym się wtedy umówiłem, że będzie na mnie
czekał pod hotelem w południe, piątego dnia po m o
im przyjeździe. W drodze, aż do Am ritsaru - pozosta
nę pod urokiem Lahore, ale kiedy nazajutrz zbudzę się
w pociągu dążącym powoli do Bom baju i w porannym
półmroku zobaczę perony dworca New Delhi, z które
go wyjechałem niemal dokładnie przed tygodniem, to,
żeby czar ten nie prysnął, próbować będę zapomnieć
o otaczających mnie realiach. I myślę intensywnie
o cudownym mieście, które powstało nad wodami jed
nej z pięciu rzek Pendżabu.
