-
Title
-
Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych / LUD 1939-45 t.36
-
Description
-
LUD 1939-45 t.46, s.222-255
-
Creator
-
Reinfuss, Roman
-
Date
-
1946
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1843
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1987
-
Subject
-
Małopolska
-
pogranicze krakowsko-góralskie
-
Text
-
222
REINFUSS
ROMAN
Pogranicze krakowsko-góralskie *
w świetle dawnych i najnowszych badań
etnograficznych
W s t ę p
Znaczne
różnice
k u l t u r o w e , zachodzące między mieszkań
Karpat
polskich
i
cami
dawna
zwracały
uwagę
wał wyznaczyć
przyległej
badaczy.
granicę
Wyżyny
Już M e h o f e r
między
Małopolskiej,
Góralami a K r a k o w i a k a m i w i o
dąc ją^wzdluż gościńca p r o w a d z ą c e g o z Białej przez
i Myślenice.
Mehofera
Zagadnienie
Pola,
który w r . 1851 ogłosił
powiadające w e d ł u g dzisiejszej
d z i e l i Górali
obejmuje
podział
Poprad,
druga
wododział
źródła
terminologii grupom
na t r z y g r u p y
mieszkańców
gór
podstawowe,
z
etnicznym.
których
i
Dniestru,
trzecia
Górali
zaś
sięga
Górali
od
Pienin,
Krościenka
i Łącka,
No
Górali
od
P r ó c z wyżej p o d a n y c h z a l i
g r u p y górali śląskich,
siebie
Zywczaków,
W
po
pierwszej,
a w i ę c : Podhalan,
cza też P o l d o p i e r w s z e j
wylicza
jedna
p o l s k i c h , którzy, j a k w i d a ć
rodów,
z w a n y c h także Równiakami.
Jabłonkowianami,
2
n a wschód p o
z p o w y ż s z e g o , znaleźli się w całości w obrębie g r u p y
oraz Kliszczaków.
od
o d źródeł O s t r a w i c y n a Śląsku p o
dzieli P o l na kilka pomniejszych
Sącza,
Górali
rody,
ludność łemkowską i bojkowską o d P o p r a d u
Sanu
Czeremoszu i Prutu.
wotarżan,
przez
specjalnych ba
zamieszkujących północne s t o k i K a r p a t na p o m n i e j s z e
Pol
Wadowice
g r a n i c Góralszczyzny, p o r u s z o n e
t y l k o u b o c z n i e , stało się p r z e d m i o t e m
dań W i n c e n t e g o
od
w r. 1 8 4 3 usiło
1
Babigórców,
każdej z w y m i e n i o n y c h
P o l s t a r a n n i e w s i , które d o
danej
t e k stanowią t y l k o w i o s k i Równiaków
zwanych
od
przez
Zagórzan
przez s i e b i e
grup
g r u p y należą.
Wyją
które
nanie
Sącza,
sione na mapę dają zasięg p o r w a n y , obejmujący wieńcem kotlinę
sądecką.
Linię, biegnącą
nych peryferiach
grupy
p r z e z miejscowości leżące n a p ó ł n o c
Żywczan,
Babigórców,
Zagórzan i K H -
223
szczaków
oraz
Górali
od
Sącza, można
p r z e z Pola granicę między
uważać za wytyczoną
ludnością góralską a l a c h a m i , którzy
z Góralami sąsiadują o d północy.
P o g r a n i c z n y m i w s i a m i góralskimi według W . P o l a są: J a w o
r z y n k a , I s t e b n a , Wisła, B r e n n a , S z c z y r k ,
szowice, Straconka, Łodygowice,
Ślemień,
Dolna,
Las,
Krzeszów,
Zembrzyce,
Meszna,
Czernichów,
MikuKocierz,
Gór.,
Sleszowice,
Tarnawa
Budzów,
ZacheJmna,
Baczyn,
Tarnawa
Marcówka,
Bystra,
Tresna,
Bieńkówka, T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , W ę g l ó w k a , K a s i n a
Gruszowiec,
Porąbka,
żówki, Półrzeczki,
Od
Dobra,
Szczawa,
Zalesie,
Zbłudza,
Zbłudzy z w a r t y dotąd zasięg z a c z y n a
j a k o krańcowe
Wielka,
Jasna-Podłopień, T y m b a r k , C h y -
w s i Równiaków
W o l a Piskulina.
się rwać.
Pol
podaje
( c z y l i Górali o d S ą c z a ) : C z a r n y
P o t o k , Łukawicę, Zawadę, Przyszową, Kaninę, P i s a r z o w a ,
nę, C h o m r a n i c e , Zawadkę, T ę g o b o r z e ,
gilno,
Ptaszkową,
Góralszczyzny
słusznie c z y n i z a r z u t
i
Spiszu.
Świdnik,
Kamionkę,
polskiej
S. U d z i e l a )
Zbyszyce,
Frycową,
Szczawnicę W y ż n ą i Niżna.
Przysietnicę,
terytorium
Mystków,
Męci
Mo
Homrzyska,
Z tak wyznaczonego
wyłączył
Pol
(z
czego
mu
w s i p o l s k i e leżące n a O r a w i e
3
Zagadnieniem
północnego
pogranicza
Góralszczyzny
pol
s k i e j zajęto się żywiej z początkiem n a s z e g o s t u l e c i a , p o wystą
pieniu
Ludwika
artykułów
Młynka, który w s z e r e g u
poruszył;
4
sprawę t z w . Lachów,
referatów i d r o b n y c h
t j . ludności
podgór
s k i e j , sąsiadującej z Góralami na p r z e s t r z e n i o d Śląska C i e s z y ń
s k i e g o p o rzekę P o p r a d . W p o l e m i c e , która się w ó w c z a s wywią
zała, zabrało głos w i e l u u c z o n y c h , m . i n . F . B u j a k ,
J. Jakóbiec,
sporo
7
S t . Eliasz R a d z i k o w s k i
światła
na
zagadnienie
różnic
międzygrupowych wzdłuż p o g r a n i c z a
Problem
wtedy
granicy
jednakowoż
podający
zazwyczaj
dobrze
Po
swoje
między
rozważaniami
swymi
S. U d z i e l a ,
6
k u l t u r o w y c h i stosunków
góralsko-lackiego.
Góralami a L a c h a m i
rozstrzygnięty,
uwagi w formie
5
i i n n i , c o w s u m i e rzuciło
8
gdyż
przyczynków,
całego
nie
poszczególni
nie
pogranicza,
został
autorzy,
obejmowali
lecz
tylko
sobie znane, ale n i e z b y t w i e l k i e j e g o o d c i n k i .
raz
pierwszy
p i e r o S. U d z i e l a ,
9
od
czasów
Pola
który w y t y c z a północną
całość
obejmuje
granicę
do
Góralszczy-
224
z n y w sposób następujący: na Śląsku
Cieszyńskim
granicznymi
w s i a m i góralskimi są W i s ł a i B r e n n a , w Małopolsce zaś
Meszna,
Bystra, Wilkowiska,
Oczków, Moszczanica,
Łodygowice,
Kocierz,
Szczyrk,
Czernichów,
Tresna,
T a r g a n i c a , R z y k i , Zagórnik, T a
czany, P o n i k i e w , K o z i n i e c ,
Tarnawa,
i Górna, M u c h a r z , S k a w c e ,
Sucha,
Krzeszów,
Maków,
Tarnawa
Budzów,
Dolną
Zakrzów,
B u g a j , S t r o n i e , S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Bieńkówka, W i ę ciórka,
Zawadka,
Pcim,
Lipnik,
Wiśniowa,
Poznachowice. T u
ciągła l i n i a g r a n i c z n a p r z e r y w a się i rekonstruować
j e d y n i e p r z e z połączenie luźno p o r o z r z u c a n y c h
d a n y c h przez U d z i e l ę , a m i a n o w i c i e :
szarów,
Sowłin
Wojakowej,
Olszowej,
(przedmieście
Iwkowej, Dobrocierzy,
Paleśnicy,
Podola,
Mystkowa. Koło Frycowej
się z zasięgiem
torium
Góralszczyzny
Ujanowic,
Jurkowa, Filipowie,
Jasiennej,
ją
Zawadki, K o
Zmiącej,
Libratowej,
Borowej,
Paszyna,
g r a n i c a p o l s k i e j Góralszczyzny
Łemków.
koło S z c z a w n i c y
Skrzydlnej,
Limanowej),
możemy
miejscowości p o
zbiega
Z w y z n a c z o n e g o w t e n sposób t e r y
wyłącza
Udziela
a zamieszkane
cztery
wsi,
położone
p r z e z t z w . Rusinów
Szlachłow
Opierając się na rękopiśmiennej p r a c y z r. 1 8 7 5 , p o z o s t a
skich.
łej p o W ł a d y s ł a w i e Kosińskim, n a północno-zachodnich
Góralszczyzny
wymienia
Udziela
s z a n y m góralsko-lackim;
Jastrzębie, J a s z c z u r o w a ,
wice,
Stryszów,
rzyce.
Dalszy
parę
kresach
wsi o charakterze
mie
należą t u : A n d r y c h ó w ( w i e ś ) , B r z e z i n k a ,
Łękawica, Marcówkai R o c z y n y ,
Sułkowice
( a d . A n d r y c h ó w ) , Poręba
ciąg o m a w i a n e j
Sleszoi
p r a c y poświęca U d z i e l a
Zemb
przepro
w a d z e n i u podziału Góralszczyzny n a Górali
beskidowych,
Pod"
(od Sącza),
przy czym
charakte
halan,
Kliszczaków
ryzuje
pokrótce
różnice k u l t u r o w e zachodzące między p o s z c z e
gólnymi g r u p a m i
Abstrahując
grupy
jest
i Lachów
etnograficznymi.
od
przeprowadzony
autorzy
przy
s k i c h t z w . Lachów
którzy
mieszkańców
Góralszczyzny
na
pomniejsze
który zarówno u P o l a j a k i u U d z i e l i n i e
bez z a r z u t u , należy podnieść,
że
obydwaj
w y t y c z a n i u o g ó l n e g o zasięgu Górali popełnili t e n
sam błąd z a s a d n i c z y ,
niacy),
podziału
etnograficzne,
a m i a n o w i c i e włączyli
sądeckich
wprawdzie
Beskidu,
ale
( u P o l a Górale
o n i d o g r u p góral
od Sącza
posiadają p e w n e r y s y
niewątpliwie
l u b Rów-
przypominające
są grupą
nie-góralską,
225
0 k u l t u r z e wyrosłej z r o l n i c z y c h
kultur
małopolskiego
podgó
k o r e k t u r y północno - w s c h o d n i e g o
zasięgu
r z a i niżu.
Przeprowadzenie
polskiej
Góralszczyzny
przychodzi
n a m łatwo dzięki b a d a n i o m
r e g i o n a l i s t y sądeckiego, Mieczysława C h o l e w y , k t ó r e g o n i e p u b l i
kowana
mapka
zasięgu
Górali
sąsiadujących z L a
od Łącka,
c h a m i sądeckimi, z n a j d u j e się w a r c h i w u m M u z e u m
Etnograficz
n e g o w K r a k o w i e . W e d ł u g t e j m a p y n a j b a r d z i e j k u północy w y
suniętymi
wsiami
Maszkowice,
góralskimi
Jazowsko,
Nawojowa,
są:
Młynczyska,
Gabon,
Kiczna,
Łącko,
Skrudzina, Przysietnica,
natomiast Siekierczyna
koło L i m a n o w e j oraz
Rytro,
Barcice,
P o p o w i c e , Zeleźnikowa n a południe o d S t . Sącza posiadają c h a
r a k t e r w s i przejściowych, łączących e l e m e n t y
1 lachowskiej.
kultury
góralskiej
N i e jest w y k l u c z o n e , ż e w ciągu d a l s z y c h
granica wyznaczona
nięciom,
niemniej
precyzją
oddzielić
przez Cholewę
jednak
od
może ulec d r o b n y m p r z e s u
dziś
pozwala
Góralszczyzny
i U d z i e l ę włączone t e r e n y
Omawiając
już
badań
nam ona
niesłusznie
z dużą
przez
Pola
lachowskie.
zagadnienie
granicy
lachowsko-góralskiej m u
s i m y uwzględnić również zasięg Lachów, p o d a n y w j e d n e j z p r a c
F. B u j a k a .
Poczynając o d Łącka
1 0
nad Dunajem wiedzie Bujak
granicę L a c h ó w p r z e z g ó r ę Modyń i Cichoń d o T y m b a r k u , stąd
grzbietami
Łopienia,
a następnie
wzdłuż
chód i p r z e z
do Skawy.
wsi
Snieżnicy i L u b o g o s z c z y
Raby
wsi Kasinki
p o d Myślenice, g d z i e skręca n a za
Trzebunię,
Ostrość
do
granicy
Bieńkówkę
między
i Zembrzyce
Lachami
zmierza
a Góralami z a
c i e r a s i ę — z d a n i e m B u j a k a — s k u t k i e m p o w s t a n i a obszarów
n y c h , które L a c h y uważają za góralskie
miesza
a Górale za l a c h o w s k i e .
N i e k t ó r e z t y c h w s i o c h a r a k t e r z e m i e s z a n y m (Młynczyska, G r u szowiec, Stopnice)
które
robiły n a a u t o r z e
k u l t u r o w o uległy
wpływom
wrażenie
wsi
przesiąkającym
góralskich,
z sąsiednich
terenów l a c h o w s k i c h .
Porównując p r z e d s t a w i o n e
chów,
wyznaczone
pr/ez
na m a p i e
Pola,
jedynie na niewielkich odcinkach
się ze sobą, p o z a
poszczególne
linie
linie
graniczne
że
pokrywają
t y m zaś, zwłaszcza w o k o l i c y W a d o w i c
wschód o d n i c h w k i e r u n k u Łącka,
L u d , t. X X X V I
1 zasięgi Górali i L a
B u j a k a i Udzielę, w i d z i m y ,
i na
wykreślone
15*
226
przez
W
różnych
autorów
związku z analizą
wykazują
załączonej
dość
mapy
znaczne
rozbieżności.
n a s u w a się cały
pytań, z których zwłaszcza t r z y wybijają
szereg
się n a c z o ł o :
1) J a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym sięgała
Góralszczyzna
polska w I I połowie ubiegłego stulecia?
2) J a k i e z m i a n y zaszły w p r z e b i e g u l i n i i g r a n i c z n e j o d cza
sów, k i e d y wyznaczał ją W . P o l , aż
do
czasów d z i s i e j
szych?
3) J a k kształtowało się wzdłuż p o g r a n i c z a p o c z u c i e
przyna
leżności g r u p o w e j L a c h ó w i Górali i j a k i m z m i a n o m u l e
gało o n o w zależności
kultury
Udzielenie
ludowej
od
w ciągu
wyczerpujących
zmian
zaszłych
zakresie
o d p o w i e d z i na postawione w y
żej p y t a n i a n a s u w a dziś duże trudności, n i e m n i e j
p r z y o b e c n y m zasobie
w
o s t a t n i c h l a t osiemdziesięciu?
jednak
dostępnych n a m materiałów
nawet
etnograficz
n y c h można rzucić n i e c o światła na interesujące nas z a g a d n i e n i a .
S p q r p c e n n y c h wiadomości, pochodzących z końca u b i e g ł e g o
s t u l e c i a , z n a j d u j e m y w c y t o w a n y c h już p r a c a c h B u j a k a , Jakóbca,
Udzieli a
ponadto
Etnograficznego
w
przechowywanych
w Krakowie
w
materiałach
archiwum
Muzeum
rękopiśmiennych.
nie p u b l i k o w a n e d o t y c h c z a s , często a n o n i m o w e z a p i s k i ,
Te
zbierane
jeszcze p o d k i e r u n k i e m J a n o t y , G u s t a w i c z a c z y U d z i e l i , stanowią
w niektórych w y p a d k a c h ważne uzupełnienie opisów zaczerpnię
t y c h ze starszej l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j .
Najnowszych
materiałów
etnograficzne, przeprowadzone
terenowych
dostarczyły b a d a n i a
z końcem r . 1 9 4 5 i w
pierwszym
półroczu b i e ż ą c e g o z i n i c j a t y w y i p o d k i e r u n k i e m M u z e u m E t n o
g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e z funduszów
dostarczonych
przez D e
partament N a u k i p r z y M i n i s t e r s t w i e Oświaty.
B a d a n i a t e , mające w przyszłości objąć o b s z a r
k o w s k i e j w jej najszerszym
etapie
pracy
na o d c i n k u
( o d X I I . 1945 d o V . 1 9 4 6 )
południowym
Ziemi
Kra
zasięgu e t n o g r a f i c z n y m , w p i e r w s z y m
od
s k o n c e n t r o w a n e zostały
Ż y w c a p o G r y b ó w na w s c h o d z i e .
C e l e m badań było u s t a l e n i e zasięgu południowego k u l t u r y l u d o
w e j t z w . Krakowiaków.
śród
pracowników
B a d a c z e t e r e n o w i , rekrutujący się s p o
Muzeum
Etnograficznego
studentów e t n o g r a f i i i e t n o l o g i i U . J .
ł
l
w Krakowie
, zbierali
według
oraz
dostar-
227
c z o n y c h i m kwestionariuszów materiały e t n o g r a f i c z n e
dotyczące
stroju ludowego, b u d o w n i c t w a , ustroju g r u n t o w e g o i
typu
podarki
stosunków
oraz
poczucia
przynależności
międzygrupowych. Z g r o m a d z o n e
grupowej
i
gos
tą drogą materiały, p o p a r t e z n a
czną ilością zdjąć f o t o g r a f i c z n y c h o r a z szkiców odręcznych, s t a
nowią b a r d z o cenną podstawę d o porównań z
materiałami
n i e j s z y m i . Dzięki d o k o n a n y m w o s t a t n i c h miesiącach
daw
poszukiwa
n i o m t e r e n o w y m m o ż e m y śledzić p r z e m i a n y , j a k i e zaszły n a w s i
p o d k a r p a c k i e j w ciągu ubiegłego półwiecza i zakończyły się r o z
padem tradycyjnej kultury
ludowej
pod
naporem
postępującej
urbanizacji.
Omawiane w
niniejszej
pracy
zagadnienie
rozgraniczania
g r u p e t n o g r a f i c z n y c h i kształtowania się stosunków
wzdłuż l i n i i zetknięcia d w u k u l t u r
wywoływało
społecznych
czasami
niepo
r o z u m i e n i a między e t n o g r a f a m i a s o c j o l o g a m i , wynikające z róż
nego sposobu pojmowania g r u p y etnograficznej.
lem
uniknięcia
e w e n t u a l n y c h nieporozumień
poświęcić słów parę k w e s t i o m
Sądzę,
było b y
że ce
wskazane
t e o r e t y c z n y m , związanym z p r o
blemem g r u p y etnicznej.
Wedle
grupą
świadomości
rębną
że
definicji,
społeczną
samych
całość,
być
spotykanej
nazywamy
czyli
tych
pewien
nieskończenie
równocześnie
grupy zawodowej,
ludzi
podręcznikach
zrzeszenie
stanowi
a
ten
różnych
wyznaniowej,
sam
grup
socjologii,
ludzi,
pewnego
układ odosobniony}
wiele
członkiem
w
każde
które
rodzaju
w
od
G r u p takich mo
2
człowiek
może
społecznych
narodowościowej,
być
(rodziny,
rozrywkowej
i t p . ) . N i e i n a c z e j m a się r z e c z w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h ,
które również rozpadają się na b a r d z o w i e l e różnych grup
łecznych.
d o swojej
C z ł o n k o w i e i c h posiadają
świadomość
spo
przynależności
g r u p y , p r z y c z y m p o d s t a w y w y t w o r z e n i a się t e g o p o
c z u c i a mogą b y ć b a r d z o różne. W j e d n y m w y p a d k u świadomość
odrębności u p e w n e j ilości l u d z i może opierać
p o c h o d z e n i a o d wspólnych p r z o d k ó w
się
na
tradycji
( r o d z i n a , ród, p l e m i ę ) ,
w
i n n y m w y k o n y w a n i e wspólnego zawodu
(np. grupy
d r u c i a r z y , obraźników, z o r g a n i z o w a n y c h
potajemnie dziadów o d
wędrownych
p u s t o w y c h ) . Przyczyną w y t w a r z a n i a się p o c z u c i a odrębności u p e
w n y c h zespołów l u d z k i c h j e s t często wspólne z a m i e s z k i w a n i e p e -
228
w n e g o o b s z a r u , stąd
grupy
gromady wiejskiej, parafii
społeczne
czy
tworzą
z
państwa
n p . mieszkańcy
czasów
gospodarki
p a t r y m o n i a l n e j , o i l e t r a d y c j a g r a n i c a d m i n i s t r a c y j n y c h z czasów
pańszczyźnianych s t a n o w i d o dziś podstawę wyróżniania
od
obcych.
swoich
11
Spośród b a r d z o w i e l u różnych g r u p społecznych, j a k i e p o
wstać mogą w o b r ę b i e społeczeństw p r y m i t y w n y c h , e t n o g r a f w y
biera sobie jeden specjalny rodzaj
grupy
społecznej,
nadający
się n a j l e p i e j d l a c e l ó w s y s t e m a t y k i z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h i n a
z y w a g o grupą
Pojęciem
dzi
etnograficzną.
„grapy
zamieszkujących
niających
etnograficznej"
określone
się od sąsiadów
siadających
poczucie
świadomości
swej
własnych
pewnymi
odrębności
zespól
geograficzne,
cechami
przynależności
lu
wyróż
kulturowymi
grupowej
i
po
oparte
na
kulturowych.
K l a s y c z n y m przykładem g r u p
jących w y m o g o m
obejmujemy
terytorium
etnograficznych,
p o w y ż s z e j d e f i n i c j i , będą
odpowiada
n p . K u r p i e , Spisza
cy, G ó r a l e śląscy i t p .
Obserwacja
wśród
grup etnograficznych, przeprowadzana
najprymitywniejszych
ludów
egzotycznych
w a r s t w l u d o w y c h społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h ,
świadomość własnej odrębności e t n o g r a f i c z n e j
zarówno
jak i
wśród
poucza
nas, ż e
powstaje
najczę
ściej n a t l e różnic g w a r o w y c h , różnic w u b i o r z e , s p o s o b i e
bywania
środków
utrzymania
zdo
(np. r o l n i c t w o i pasterstwo)
lub
wreszcie w o d m i e n n y m sposobie budowania osiedli. Inne zjawiska
kulturowe, jako trudniejsze do
zaobserwowania,
rzadko
stanowią
przyczynę uświadomienia s o b i e odrębności własnej g r u p y w s t o
s u n k u d o sąsiadów.
14
2 t y c h właśnie w z g l ę d ó w
podczas
wyznaczania
t e r y t o r i a l n y c h poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h
g ł ó w n y n a c i s k n a w y c h w y t y w a n i e właściwości
zasięgów
kładzie
gwarowych,
s t r o j u , b u d o w n i c t w a i t r y b u życia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h
danej
ludności, i następnie
wpływają
obserwuje
się,
dla ba
j a k odrębności
te
na kształtowanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j .
M o ż e w przyszłości u d a się p r z e d s t a w i o n e
pogranicza
się
cech
góralsko-krakowskiego
uzupełnić
tu
jeszcze
zagadnienie
wynikami
$99
ьо
о
о
t>
О
и
cu а. U со
г- оо о
СО СО СО СО т р
«
5 г 5 2 >. «
.5 о л о S « я
•N i Дffl2 м Д
N dсо нсо cСiПw сотс'соi nэт
с\
ir
- * i
7* )2
в
о
а
5 о. -с
° -я
-О
ЬЛ -N N
СМ
СО 5
J ^
о.
JS
"о
^
« NS о
5
-
•
S
- *
'«'S
•в. £"3
л о,
'|
«о о! о
С
О
"
s
as Д
с)
«'
S
•о
а
о
-о
о
«
S
t
« о о
^ со с/5 ^ н .5" о
2
2
£
U
J
^
1-1 CN СО TP l/S ЧО Г»"
230
badań
gwarowych, wymaga
z dialektologiem.
prowadzonych
jednak
ostatnio przez Muzeum
w i e , b a d a n i a g w a r n i e były
się
to
ludowym,
prac
etnografa
terenowych,
Etnograficzne
uwzględnione,
o b e c n i e d o materiałów z e b r a n y c h
nad strojem
współpracy
Ponieważ j e d n a k w r a m a c h
musimy
w
związku
i
poczuciem
budownictwem
w
Krako
ograniczyć
ze
studiami
przynależ
ności g r u p o w e j .
I.
U b i o r y
l u d o w e
na
p o g r a n i c z u
góralsko-lachowskim
N i g d z i e c h y b a przysłowie fak cię widzą, tak cię piszą n i e
znajdowało szerszego z a s t o s o w a n i a
kultura
ludowa
była
niż n a w s i w o k r e s i e ,
jeszcze w s w y m
pełnym r o z w o j u .
zwracał pilną uwagę n a n a j d r o b n i e j s z e
z którymi zdarzało m u się spotykać.
szczegóły
Chłop
ubioru
U b i ó r był s w e g o
legitymacją społeczną, według której r o z g r a n i c z a n o
kiedy
ludzi,
rodzaju
n a w s i sur-
dutowców, panów, ciarachów o d chłopófy a t y c h o s t a t n i c h d z i e
lono na g r u p y pomniejsze.
Na pograniczu
/
k r a k o w s k o - góralskim
w t r a d y c y j n y m stroju
l u d o w y m , również
różnice,
zachodzące
obok
różnic
g w a r o w y c h , d o r o l i g ł ó w n y c h kryteriów, według których
Górale
i L a c h y r o z p o z n a w a l i swoich
urastały,
o d obcych.
15
Różnice te, dostrze
galne nawet dla najmniej zainteresowanego obserwatora, w oczach
l u d u nabierały niesłychanej doniosłości, s k u t k i e m c z e g o
szcze, m i m o k o m p l e t n e j p r a w i e u r b a n i z a c j i strojów
p o g r a n i c z u góralskim, t r a d y c j e d a w n y c h różnic ż y w o
się w pamięci informatorów.
dziś j e
ludowych na
zachowały
W e d ł u g i n f o r m a c j i z e b r a n y c h osta
t n i o w t e r e n i e a p o t w i e r d z o n y c h p r z e z s t a r s z y c h autorów, piszą
c y c h o L a c h a c h i Góralach na początku b i e ż ą c e g o
mieszkający p o o b u s t r o n a c h północnego zasięgu
wymieniał s z e r e g c e c h , p o których rozróżniano
stulecia, l u d
Góralszczyzny
Górali
od La
chów, j a k t o i l u s t r u j e poniższa t a b e l a .
Przedstawione
bądź
terenowych
w n i e j różnice s t r o j u , z e b r a n e
na podstawie
i n f o r m a c j i , bądź z g r o m a d z o n e p r z e z
d a w n i e j s z y c h , n i e zawsze
ściśle
odpowiadają
autorów
rzeczywistości.
231
L a c h y
6 6 г a I e
/~
u b i ó r
a)
m ę s k i :
koszula
krótka, w p u s z c z a n a
do spodni,
długa, w y p u s z c z a n a
na s p o d n i e ;
spodnie
płócienne i z s u k n a
samodziałowego,
płócienne i z m a t e
riałów f a b r y c z n y c h ;
obuwie
kierpce,
buty z
kamizelki
krótkie, z s u k n a fa
brycznego,
długie, z sukna fa
brycznego;
n i e noszą,
płaszcze płócienne,
długie, p o z a k o l a n a ,
zw. płóciennice;
ubiór
wierzchni
płócienny
cholewami;
ubiór
wierzchni
sukienny
g u n i e brązowe
działowe,
ubiór g ł o
w y letni
n i s k i kapelusz f i l c o w y
z szeroką krezą,
wysoki kapelusz fil
c o w y z wąską krezą;
ubiór g ł o
wy zimowy
czapka z baraniego
f u ' r a z główką p o k r y
tą k o l o r o w y m s u k n e m
fabrycznym,
biała c z a p k a ma*
gierka
dziana
z włóczki;
b)
samo
ubiór
s u k m a n y białe z s u
kna fabrycznego lub
samodziałowego;
к o b i e с у :
spódnice
zamiast spódnic d w i e
zapaski: przednia i tylna,
spódnice z e s z y t e ;
zarzutki
na r a m i o n a
z płachty białej
działowej,
chusty fabryczne
kolorowe;
ubiór g ł o w y
chustki,
samo
czepce.
Z w y c z a j noszenia k o s z u l i w y p u s z c z a n e j na s p o d n i e s p o t y k a się
również i u Górali z tą t y l k o różnicą, że noszą o n i z a z w y c z a j k o
szule krótsze o d l a c h o w s k i c h . J e d y n i e w najbliższych p o g r a n i c z n y c h
w s i a c h góralskich zachowała się t r a d y c j a o k o s z u l a c h długich p o
za k o l a n a , które m i e l i t a m nosić chłopcy d o l a t k i l k u n a s t u ,
n i m o t r z y m a l i pierwsze
spodnie.
za
232
N a t e r e n a c h podgórskich n o s z o n o
latem spodnie
z wąskimi n o g a w k a m i , związanymi s z n u r k i e m u d o l u .
l u b na fuzyjce.
fuzyfkowe
W
pacześne
Zwano je
t y m s a m y m czasie G ó r a l e
ubie
r a l i , j a k widać na r y e . 1, s p o d n i e uderzająco s z e r o k i e , szyte z płó
ciennego
cienne,
samodziału.
szerokie,
W
dołem
Bysinie i Pcimiu noszono
dwa
razy
dziurkowane
portki
i
płó
zakończone
P r ó c z s p o d n i l n i a n y c h n o s i l i też chłopi n a p o d g ó
strzępkami.
r z u s p o d n i e z prążkowanego d r e l i c h u l u b k u p n e g o s u k n a , G ó r a l e
zaś z białego, wełnianego samodziału,
zwane
(Stróża),
suknioki
(Łękawica, P e w e l , Slemieńska, K o c i e r z ) l u b gu-
pqrtki
wałaskie
nioki
(Budzów).
wymi
(Stryszawa,
Spodnie
z b r ą z o w e g o samodziału z w a n o
Kurów).
buko
Północny zasiąg s p o d n i góralskich
1 6
ilustruje mapa 2.
N o g a w k i spodni wpuszczano
lewami.
na P o d g ó r z u d o butów z c h o
Z n a n e b y ł y t z w . wywijoki
z
długą i miękką
cholewą,
p o l s k i e , z j e d n y m s z w e m z tyłu i napiętkami n a b i j a n y m i m e t a l o
wymi
W
ćwiekami,
oraz
węgierskie
z dwoma szwami po bokach.
górach na n o g i u b i e r a l i k i e r p c e , naciągane zimą n a t z w . ko
pyta,
t j . g r u b e s k a r p e t y s z y t e z samodziałowego s u k n a l u b d z i a
ne n a d r u t a c h .
Zasiąg p i e r w s z y i l u s t r u j e r y c . 3. B u t y z
c h o l e w a m i zaczęli
nosić n a Góralszczyźnie p a r o b c y i młodzi g a z d o w i e
cem ub. stulecia.
17
Kierpce
trzymały się dłużej
już
wśród
z koń
ludności
ubogiej.
N a k o s z u l e u b i e r a l i górale k a m i z e l k i z s u k n a k u p n e g o z w a
ne brucliki,
ftany.
lejbiki,
i t p . , zaś
westki
Pokrewieństwo
kroju,
wspólne i c h p o c h o d z e n i e
mieszkańcy P o d g ó r z a
uwidocznione
ka
na r y c . j t , z d r a d z a
o d f r a k a n o s z o n e g o w e F r a n c j i z koń
c e m X V I I I w . Powołana r y c i n a i l u s t r u j e równocześnie, j a k s k r a
cał się k a f t a n w miarę przesiąkania w g ó r y . K a f t a n t y p u
s k i e g o , p o d o b n y d o istebniańskiego, ale
w Kocierzy.
1 8
W
K r a k o w s k i m k a f t a n był
bez o z d ó b ,
ubiorem
góral
zanotowano
zbytkownym,
b i e d n i e j s i nie n o s i l i g o zupełnie.
P r ó c z kaftanów bez
rękawów n o s z o n o
też
w
k a f t a n y z rękawami. P o d w p ł y w e m mieszczańskich
t w o i z y ł się s p e c j a l n y
rodzaj kapot,
zapinanych
na
krakowskim
czamar
potrzeby
wyz
233
czarnego sznurka a z tyłu ozdobionych bogato fałdowaną
spó
dnicą.
Kapoty takie, zwane bazgierami l u b bacigerami, rozpo
wszechniły się zwłaszcza w zachodniej części krakowskiego k o
ło Kęt i Wadowic zastępując białe płótnianki sukmany.
Ryc.-1
Według
fotografii
PARA
GÓRALSKA Z SIDZINY
Krugera
z e zbiorów
I.
Kopernickiego
Ubiorem różniącym Krakowiaków i Górali były tzw. ptóciennice, górnice lub kikle, t j . płaszcze z samodziałowego płó
tna, długie do kolan, ozdobione przy kołnierzu i rękawach kolo
rowym suknem. Jak widać z załączonej mapy, płótnianki w kilku
wypadkach potrafiły przedostać się do pogranicznych wsi g ó
ralskich.
234
S t r o j e m u r o c z y s t y m n a t e r e n a c h podgórskich była
s z y t a z białego s u k n a i z d o b i o n a n a południe
waniami
z czarnego sznurka ułożonego
( r y c . За) . N a południowym w s c h o d z i e
w
i ozdobione
szyte
motywy
wyszy-
pętlicowe
K r a k o w s k i e g o , na p o g r a n i
c z u Góralszczyzny noszą t z w . gurmany.
k m a n y k r a k o w s k i e j , są
sukmana
o d Wisły
Posiadają o n e krój s u
z białego
wełnianego
samodziału
wyszyciami z czerwonego sznurka i sukiennych apli
kacji (rys. 3b).
O d z i e n i e m w i e r z c h n i m Górali
(Pcim),
górnicą
cugą
(Łętownią,
była
( K a s i n k a Mała, M s z a n a D o l n a ) .
hazuchą
kich, wykonane
z
i rozmieszczeniem
brązowego
zwana
gunia
Tenczyn,
samodziałowego
od
sukna,
białych
cuch
podhalańskich
G ó r y . P r z e d kilkudziesięciu l a t y zaczęto z a m i a s t
t z w . baje,
t j . kurtki
z
spod
guń
Babiej
nosić
brązowego
wełnianego, s k r o j o n e n a sposób m i e j s k i , z
krojem
sukmany kra
i brązowych guń górali ze Śląska, Ż y w i e c c z y z n y i
Góralszczyźnie
cuchą,
G u n i e Górali myślenic
o z d ó b uderzająco przypominają
k o w s k i e ( r y c . 3 c ) a różnią się
również
Krzczonów),
na
samodziału
kołnierzem
marynar
k o w y m o b s z y t y m p o d o b n i e j a k i m a n s z e t y n a rękawach materią
czarną l u b zieloną. Baje rozpowszechniły się b a r d z o
gunie.
W
Kozińcu z n a l e z i o n o
chodniokrakowskiej
sukna.
skrojoną
górnicę
wypierając
na
a szytą z b r ą z o w e g o
baćgiery
sposób zagóralskiego
R e k o n s t r u k c j e zasięgu g u n i góralskiej z p o ł o w y X I X w .
1 9
przedstawia mapa 6.
2 0
W a ż n ą rolę w r o z p o z n a w a n i u swoich
cie g ł o w y .
o d obcych
Górale nosili latem filcowe
grało n a k r y
kapelusze o niezbyt w y
s o k i e j , półkolisto s k l e p i o n e j g ł ó w c e z s z e r o k i m r o n d e m . W k r a
k o w s k i m kapelusze
wysoką, u
góry
z w ę ż o n ą w f o r m i e stożka ściętego, i wąską krezę. K a p e l u s z
taki,
zwany
celender
filcowe
l u b ryjek,
posiadały
przedostał
główkę
się
o d Lachów d o p o g r a
n i c z n y c h w s i góralskich ( H a r b u t o w i c e ) . W
z i m i e u b i e r a l i Górale
c z a p k ę baranią z główką pokrytą n i e b i e s k i m l u b c z e r w o n y m s u
k n e m , zaś mieszkańcy podgórza t z w . magierkę,
nianą białą, dzianą n a d r u t a c h .
weł
Południowy zasiąg m a g i e r k i p o
krywał się m n i e j w i ę c e j z zasiągiem płótnianki
kowskiej.
t j . czapkę
i
sukmany kra
2 1
I n n e części s t r o j u męskiego, j a k pasy,
kożuchy,
kapelusze
235
Ryc.
2.
a)
b)
c)
męski i okolic K r a k o w a .
męski ze wsi Dobra w pow. limanowskim.
B R U C L I K góralski z Istebnej (takie sam«, tylko mniej o z d o b n e no
szono w Kocierzy i wsiach sąsiednich. Wszystkie kaftany wyko
nane z sukna fabrycznego—«а* i „b" granatowego, „c" czarnego.
KAFTAN
KAFTAN
(Tablicę wykonał Z. Szewczyk).
słomiane p o m i j a m t u c e l o w o , g d y ż
mimo
n i e stanowiły
kryterium
one wartościowego
Górali o d i c h północnych
sąsiadów.
pozorów
w
przeciwnych
rozpoznawaniu
236
Stroje kobiece
Góralek i K r a k o w i a n e k
nie
wykazują
różnic z a s a d n i c z y c h ,
c o u b i o r y męskie. Przyczyną,
domyśla się B u j a k ,
jest
5 2
cję a r c h a i c z n e g o
tylu
słusznie
t o , ż e s t r o j e Góralek reprezentują t y p
s t r o j u , który d a w n i e j panował również
badania terenowe
jak
odkryły n a
na
podgórzu.
Ostatnie
p o g r a n i c z u Góralszczyzny
stroju kobiecego,
składającego
trady
się z t z w . cia-
t j . krótkiej k o s z u l k i spełniającej rolę b l u z k i i d w u płó
snochy,
c i e n n y c h zapasek
W
tylnej—węższej
i
przedniej—szerszej."
w
spódnice
białe, h a f t o w a n e w końcu w k o l o r o w e w z o r y , s z y t e z
czasach późniejszych ubierały
samodzia
ł o w e g o płótna d r u k o w a n e g o
z
ręcznie
się
góralki
przez
farbiarzy
Myśle
n i c , A n d r y c h o w a , L a n c k o r o n y . N a Góralszczyźnie k o b i e t y w c z e
śniej niż mężczyźni
zaczęły nosić o b o k kierpców b u t y z
w a m i , p ó ź n i e j zaś ubierały
też
szyte z sukna i ozdobione
sznurowane
stebnem.
głównie b u t y z cholewami.
c z n i e dłużej na Góralszczyźnie.
s t r o j u Lachówek,
k u n s z t o w n i e upiętego,
w
kobiecym
t j . białe
p o d g ó r z a , z a c h o w a ł y się zna
Prócz
kolorowych
podkreśla l u d z w y c z a j
zamiast
c h u s t k i . C z e p c e noszone
granicznych
stroju
l u b oktuse,
p r z e z k o b i e t y n a r a m i o n a . Łoktusie, w y p a r t e
przez barwne chusty fabryczne z
cechy
chole
trzewiki,
K o b i e t y z p o d g ó r z a nosiły
W a ż n ą różnicę
stanowiły w p e w n y m o k r e s i e t z w . łoktusie
płachty, z a r z u c a n e
wysokie
którego
chust, j a k o
noszenia
Góralki
nosiły
czepca
zwykłe
były przez k o b i e t y w k i l k u wsiach po
Góralszczyzny.
Rzut
oka
na
mapę
2
poucza
nas, ż e s z e r e g właściwości s t r o j u góralskiego ( g u n i a , p o r t k i
łaskie, k i e r p c e ) j a k o też i l a c h o w s k i e g o
m a n a ) posiadały
jeszcze
ostro odgraniczone.
skiego
w
połowie
ub. wieku
zasięgi
w kilku nadgranicznych wsiach
s p o d n i i kierpców) w Rozdzielu
w s i , g d z i e dziś
góralskich
są
wasuk
bardzo
W y p a d k i występowania c e c h s t r o j u
zapożyczeń z p o d g ó r z a . T r a d y c j e
ż e niektóre
(płótnianka, biała
lachow
wynikiem
s t r o j u góralskiego (wełnianych
n a północ o d L i m a n o w e j , — t a k
2 4
spotykamy
stroje
mieszane
góral
s k i e i p o d g ó r s k i e , na początku u b . s t u l e c i a nosiły się p o góral
s k u — ś w i a d c z ą , że zasiąg
25
ubiorów
góralskich
był
pierwotnie
szerszy, l e c z przesunął się k u południowi p o d w p ł y w e m
ływania strojów g r u p sąsiednich, t j . k r a k o w s k i e j
kładny
przebieg
procesu nawarstwiania
oddzia
i śląskiej.
Do
się ubiorów śląskich n a
R y c . 3.
a) B l A Ł A SUKMANA
czerwonych
M.
sukna, ozdoby czarne с
n a rękawie. W i e ś
Wieś
Dobra.
Z e zbiorów
GUNIA BRĄZOWA
Wieś
Z samodziałowego
Pcim. Według
sukna, ozdoby
Muz. Etn. w
rysunku
rysunku M.
góralskie w k i l k u
wsiach,
Żywca,
n a m śledzić
pozwala
połowy u b . stulecia,
sukna, ozdoby
graficznego w Krakowie.
skich l u b lachowskich
anonimowy
Szewczyk).
północny zachód o d
rękopis
w archiwum
Przyczyną przyjmowania
przez
Górali
awansu społecznego. Szereg w y p o w i e d z i
czerwone.
Brzozowskiej.
położonych na
przechowywany
czerwone.
Krakowie.
(Tablicę wykonał Z.
gorocznych
wyjątkiem
Trzemeśna. W e d ł u g
Brzozowskiej.
B l A Ł A GURMANA Z s a m o d z i a ł o w e g o
b)
c)
Z fabrycznego
patek
pogranicznych
z
drugiej
Muz. Etno
ubiorów ślą
była
chęć
zanotowanych w toku te
badań t e r e n o w y c h , j a k o też z n a l e z i o n y c h w s t a r s z y c h
238
materiałach
wskazuje,
że
Górale
zaś u b i o r y L a c h ó w c z y Miemców
ponowały i m b a r d z o .
skich gunie, portki
k o do lasu,
sku. W
się
swego
w s i a c h niegdyś c z y s t o
kierpce noszone
zaś n a u r o c z y s t e w y s t ę p y
już
u b i e r a n o siej
czasach n o w s z y c h z n a n y m i n a m s z l a k a m i
wpływy miejskie,
naszych
się
przedostawać
z
cofanie
się
góral
były
tyl
po lachow-
z północy
podgórza
powodujące p o d k o n i e c
dalsze
stroju,
(Ślązacy z o k o l i c B i e l s k a ) i m
we
wałaskie c z y
południowi zaczęły
sach
Często
wstydzili
w
ku
głąb g ó r
u b . s t u l e c i a i w cza
strojów
góralskich
w
głąb
Karpat.
D z i s i a j zasiąg ubiorów góralskich
linia przeprowadzona
w r. 1 9 3 8 p r z e z
zachodzie
wyznacza
doc. Tadeusza
na
Seweryna,
w części zaś środkowej o b e j m u j e o n a w s i o r a w s k i e , skąd
przez
R a b ę W y ż n ą p r z e c h o d z i p o d R a b k ę a następnie g r z b i e t a m i G o r
ców w k i e r u n k u Łącka.
II.
B u d o w n i c t w o
Analiza budownictwa ludowego
granicy
p o o b u s t r o n a c h północnej
Góralszczyzny d o s t a r c z a n a m w porównaniu ze s t r o j e m
d a l e k o m n i e j ścisłych d a n y c h d o w y z n a c z a n i a
siadujących ze sobą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h .
sób
b u d o w a n i a w górach i na podgórzu
odmienne typy.
zasięgu
d w u są
Według Bujaka spo
m a przedstawiać
Równiacy p o największej części budują
chałupę
i stajnię o b o k s i e b i e i kryją j e j e d n y m słomianym d a c h e m .
b i e l o n e j i z b y mają dymną piekarnię, t z w . chałupę,
i latem przebywa
część bydła.
Chata
jest
góralska
okno.
Dach
ściany
szczytowe
niebielona,
dwuspadowy
obite
nakryty
deskami.
posiada
z wrotami wjazdowymi.
którego
W
izbie
Obok
w której zimą
niskie
szerokie
jest d r a n i c a m i l u b g o n t a m i ,
Pomieszczenia
gospodarskie
(stajnia, stodoła, c h l e w y ) stanowią odrębne b u d y n k i ,
z trzech stron podwórze,
dwa
czwarty
zamykające
bok ogranicza
mieszkalnej
płot
Górale bydła n i e
trzymają . Z e s t a w i o n e t u różnice między b u d o w n i c t w e m p o d g ó r
36
s k i m a góralskim
n i e dadzą
w świetle
najnowszych
staranniej
porównujemy
się utrzymać w pełnej rozciągłości
materiałów
terenowych.
poszczególne
elementy
Przeciwnie, i m
budownictwa
239
obydwu
się
omawianych
cechy
grup
wspólne,
e t n o g r a f i c z n y c h , t y m więcej
występujące
n i c y góralsko-krakowskiej.
dzić, ż e z a g r o d y
boku,
obydwu
Poczynając
od
t y l k o u zamożniejszych
gazdów,
nigdzie
i na p o d g ó r z u
28
bocheńskim ( n p . w Łysej G ó r z e ) , w najbliższej o k o l i c y
chowskim.
Zagrody,
Góral
c o również występuje i n a za
27
( z wyjątkiem
czworo
na
N a P o d h a l u s p o t y k a się j e
c h o d n i e j Łemkowszczyźnie , u Lachów Sądeckich
Zielonki)
gra
p l a n u należy s t w i e r
dziedziniec,
n i e przeważają l i c z e b n i e .
(Cholerzyn,
mnożą
stronach
wielobudynkowe, postawione w formie
zamykające w pośrodku
szczyźnie
po
Krakowa
a n a w e t i d a l e j k u północy w p o w . m i e
w których część m i e s z k a l n a i
s t o d o ł y ) znajdują
gospodarska
się p o d wspólnym d a c h e m , p r z e
ważają l i c z e b n i e zarówno w k r a k o w s k i m j a k i n a Góralszczyźnie.
W
b u d o w n i c t w i e powiśla K a k o w s k i e g o
s p o t y k a m y dwa zasadni
cze t y p y r o z p l a n o w a n i a chałupy. P i e r w s z y ( r z a d s z y ) p r z e d s t a w i a
d o m m i e s z k a l n y , w którym p r z y j e d n e j ścianie węższej
się sień, p r z y d r u g i e j k o m o r a ,
w pośrodku zaś i z b a
znajduje
mieszkalna;
d r u g i t y p (częstszy) p o s i a d a sień w środku i d w i e i z b y l u b izbę
i stajnię p o b o k a c h .
O b y d w a te t y p y p o d s t a w o w e
wraz z for
m a m i p o c h o d n y m i występują, j a k stwierdzają materiały
wane
p r z e z M a t l a k o w s k i e g o , Kutrzebiar>kę
2 9
również i na Góralszczyźnie.
tegorocznych
Bogaty
j0
publiko
i Leszczyckiego ,
31
zbiór, stanowiący
dorobek
badań e t n o g r a f i c z n y c h , n i e daje żadnych
podstaw
d o r o z g r a n i c z e n i a t y p o w e g o p l a n u c h a t y góralskiej i podgóralskiej.
Nie
inaczej p r z e d s t a w i a się z a g a d n i e n i e materiału b u d o w l a
nego i konstrukcji.
Zarówno w górach
j a k i na podgórzu
nuje b u d o w n i c t w o drewniane o k o n s t r u k c j i węgłowej
pa
a nawet dru
gorzędne c e c h y t e g o b u d o w n i c t w a , j a k n p . występujące t u i ów
dzie
drzwi o kolistym
chacie
w y k r o j u u góry, s p o t y k a
góralskiej j a k i p o d g ó r s k i e j .
c z y m k o n s t r u k c j a dachów (na o b u t e r e n a c h
wsparta na t z w . stolcach)
W
się zarówno w
P o d o b n i e n i e różni się n i
krokwiowa,
rzadziej
a n i w r e s z c i e i c h kształt.
s t a r y m b u d o w n i c t w i e k r a k o w s k i m przeważał d a c h
rospadowy,
młodszą zaś formę s t a n o w i
u szczytu.
W
dwuspadowy
b u d o w n i c t w i e góralskim ilościowo
czte
z okapami
sprawa
przed
s t a w i a się o d w r o t n i e .
Przeważa t a m m i a n o w i c i e młodsza f o r m a ,
tj. dachy dwuspadowe
z okapem
bocznym,
natomiast
na
star-
240
s z y c h i uboższych b u d y n k a c h m i e s z k a l n y c h , n a s t a j n i a c h l u b k o
libach
przeżywa się j e s z c z e s t a r s z y
dach czterospadowy.
Gra
n i c a między o b y d w i e m a
f o r m a m i d a c h u rozpływa się w s z e r o k i c h
strefach
n i e dając p o d s t a w
przejściowych
graniczenia.
Brak
głębszych
Górali i p r z y l e g ł e g o
pomnimy
sobie
d o stanowczego roz
różnic w b u d o w n i c t w i e
podgórza nie t r u d n o
wpływ
wyjaśnić,
ludowym
gdy
w a n i e się a r c h i t e k t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h w o k r e s i e
wania
się
kultury
t a m fali osadnictwa
rolniczej,
rolnego,
przyniesionej
k ó w z północy, z e l e m e n t e m
przeciwdziałającym
wołoskim
reprezentującego
o
kulturze
wytworzeniu
się
niedawna
zwyczaj
typ
zakupywania
gotowych
pasterskiej,
D r u g i m czyn
32
głębszych
między b u d o w n i c t w e m góralskim i podgórskim
n a Góralszczyźnie i spławiania
krzyżo
głównie przez polskich osadni
n i e posiadającej t r a d y c j i b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o .
nikiem
przy
b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o n a kształto
różnic
był trwający
domów
i c h p o rozbiórce
do
drewnianych
wodą
w
kra
k o w s k i e , g d z i e m o n t o w a n o j e powtórnie. Zwłaszcza w e w s i a c h n a d
wiślańskich s p o t y k a m y
a n a w e t stodoły
(Tyniec,
kreślić
rza.
często tradycję, ż e p o s z c z e g ó l n e
zostały w t e n sposób
sprowadzone'
chałupy
od
goroli
P i e k a r y , M o g i ł a i szereg i n . ) . Niezależnie o d t e g o p o d
należy
Znany
wpływ, cieśli góralskich n a b u d o w n i c t w o
jest
bowiem
mniej więcej p o Wisłę
wzywano
powszechnie
f a k t , że
( g r a n i c a t a dokładnie
na
podgó
podgórzu
ustalona nie była)
często d o b u d o w a n i a domów majstrów
góralskich, c i e
szących się sławą d o b r y c h i t a n i c h rzemieślników.
Różnice,
jakie
w
nakreślonych t u w a r u n k a c h
mogły w y
tworzyć się na p o g r a n i c z u góralsko-krakowskim, n i e mogły
d o t y c z y ć rozkładu wnętrz a n i z a s a d n i c z y c h
c y j n y c h , musiały o n e ograniczać się d o
nych,
które
istotnych.
jednakże
optycznie
mogą
Różnic t a k i c h jest d w i e .
lub dranicami
a s z p a r y między
szczegółów
robić
drugorzęd
wrażenie
Górale kryją d o m y
belkami
więc
elementów k o n s t r u k
zrębu
utykają
bardzo
gontem
mchem
i ściany zostawiają w s t a n i e s u r o w y m . P o d g ó r z a n i e zaś j a k o m a
teriał d o k r y c i a dachów używają słomę
i bielą w a p n e m .
Analizując
zasięgi
s t w i e r d z i m y rychło, że w d z i s i e j s z y m
t w a n i e dają o n e d o s t a t e c z n y c h
a zrąb
polepiają
wspomnianych
stanie l u d o w e g o
podstaw
do
tu
gliną
zjawisk
budownic
precyzyjnego
wy-
241
z n a c z a n i a g r a n i c między b u d o w n i c t w e m Górali i Lachów. Z m a p y
opracowanej
najdalej
panuje
p r z e z J . Klimaszewską
wysuniętych
gont,
ku
pokrycie
wynika,
południowi
dachu
że
wsi
jest
za
góralskich,
gdzie
mieszane.
Prócz
bardzo
dachów c z y s t o słomianych, które się t a m trafiają,
posiada
pokrycie
ficznych
pamięć
najdawniejszych,
się
pierwsza
sięgające
obszary
podgórskie,
nakreśloną
c h ó w ( m a p a 3). D l a
charakterystyczna
tej strefy
k r y t a słomianym
strefy,
o d siebie.
m n i e j więcej p o s c h e m a t y c z n i e
chałupa krakowska,
etnogra
informatorów, zarysowują się t r z y
których b u d o w n i c t w o p i e r w o t n i e różniło
obejmuje
domów
Na pod
33
należycie materiałów
z e b r a n y c h w r o k u bieżącym, w czasach
jakie obejmuje
sporo
k o m b i n o w a n e ze słomy i g o n t ó w .
s t a w i e n i e o p r a c o w a n y c h jeszcze
wyjątkiem
Strefa
n a południe
granicę zasięgu L a
dachem
była
typowa
czterospadowym,
ze ścianami b i e l o n y m i . N a południe o d niej ciągnęła się w y d ł u ż o
nym
pasem
strefa
przejściowa,
z obszarami zakreskowanymi
pokrywająca
na m a p i e 3.
się
W
m n i e j więcej
strefie
tej
c z t e r o s p a d o w e k r y t e słomą stanowiły mniejszość w o b e c
dwuspadowych
z okapami
bocznymi,
pokrytych
dachy
dachów
słomą
ujętą
z g ó r y i z dołu s z e r e g i e m gontów. Prócz c h a t o ścianach b i e l o
n y c h w s t r e f i e t e j było s p o r o
tylko
w
szparach)
lub
domów
zupełnie
częściowo b i e l o n y c h ( n p .
nie b i e l o n y c h . Trzecia
ciągnąca się o d g r a n i c y Góralszczyzny w y z n a c z o n e j
strefa,
na m a p i e 3 k u
g r a n i c y p o l i t y c z n e j , nie była całkowicie j e d n o l i t a . W części pół
n o c n e j spotykało się jeszcze d a c h y k r y t e c z ę ś c i o w o słomą i zrę
b y b i e l o n e w s z p a r a c h , jednakowoż i m dalej k u południowi, t y m
b a r d z i e j przeważał g o n t n a d słomą a w r e s z c i e słoma zanikła z u
pełnie. P o d o b n i e miała się r z e c z z b i e l e n i e m
Omawiane
tutaj
faktów d o p r o b l e m u
wiem
wątpliwości,
szczegóły
budownictwa
c o f a n i a się Góralszczyzny.
dorzucają
Góralszczyzny
m y m na z a t a r c i e góralskiego c h a r a k t e r u
garść
N i e ulega b o
że w ciągu u b . s t u l e c i a słoma i w a p n o
nowały s z e r e g w s i północnej
twa. Przesuwanie
zrębów.
wpływając
tamtejszego
opa
t y m sa
budownic
się k u południowi p e w n y c h c e c h b u d o w n i c t w a
p o d g ó r s k i e g o jeszcze z początkiem d r u g i e j p o l . u b . s t u l e c i a o d
bywało
ubiorów
Lud, T.
się
równolegle z p o s u w a n i e m
lachowskich.
XXXVI
W
się
drugiej pol. X I X
na t e r e n y
w.
pod
góralskie
wpływem
16*
242
postępującej u r b a n i z a c j i s t r o j u l u d o w e g o
j e g o w k i e r u n k u południowym została
bardziej
od
strojów
konserwatywne
n a podgórzu
ekspansja
sparaliżowana,
natomiast
budownictwo
i p o s z y c i e słomiane w r a z z b i e l o n y m
trwa
nadal
zrębem postępuje k r o k za
k r o k i e m c o r a z głębiej w g ó r y .
S t o s u n k i
Daleko
więcej
m i ę, d z у g r u p o w e
niż
światło n a z a g a d n i e n i e
studiowanie budownictwa rzuca
nam
g r a n i c y góralsko-lachowskiej a n a l i z a p o
c z u c i a , przynależności
g r u p o w e j i stosunków
Materiały, j a k i m i t u rozporządzamy,
międzygrupowych.
n i e są c h r o n o l o g i c z n i e
współczesne. C z ę ś ć i c h zaczerpnięta jest z rękopiśmiennych m a
teriałów,
pochodzących
z
czasów
Janoty
i Gustawicza,
część
z p r a c B u j a k a , Jakóbca, U d z i e l i i Młynka, część w r e s z c i e z o s t a t
n i c h poszukiwań t e r e n o w y c h .
niają
się
o tyle,
że
Materiały t e r a z e m wzięte uzupeł
zagadnienie
g r u p o w e j możemy prześledzić
p o g r a n i c z a północnej
Konieczność
n p . poczucia
względnie dobrze
przynależności
wzdłuż
całego
Góralszczyzny.
posługiwania
się
materiałem,
z różnych czasów, p r z y całym s z e r e g u
n a j m n i e j jedną dodatnią.
Daje
pochodzącym
stron ujemnych ma przy
m i a n o w i c i e możność
zaobserwo
w a n i a , j a k b a r d z o świadomość własnej odrębności g r u p o w e j u z a
leżniona j e s t o d i s t n i e n i a r z e c z o w y c h
p o d s t a w t e g o zróżnicowa
nia, a w i ę c s t r o j u i g w a r y l u d o w e j .
W
drugiej połowie i p o d koniec u b . stulecia,
n i e n i wyżej badacze
Górali i Lachów,
granicznego
napięcie
było
z b i e r a l i w t e r e n i e materiały
poczucie
jeszcze
emocjonalne,
gdy wymie
do
zagadnień
przynależności g r u p o w e j u l u d u p o
b a r d z o ż y w e , łączyło się z n i m duże
a p o n a d t o l u d orientował
się w p r o b l e
m i e zasięgu poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h w d a l e k o więk
s z y m zasięgu g e o g r a f i c z n y m
aniżeli
obecnie.
G d y Jakóbiec pytał mieszkańców
Słotwiny o Górali i L a
chów, i n f o r m a t o r z y n i e t y l k o w i e d z i e l i , że s a m i są Góralami, ale
p o d a l i też
informacje
dotyczące
p o g r a n i c z a śląskiego a zasięg
Lachów p o t r a f i l i rftkreślić o d Oświęcimia począwszy, przez K r a -
243
R y c . 4.
G O S P O D A R Z SPOD IZDEBNIKA UBRANY W
Według
fotografii
Krugera
PŁASZCZ TYPU ŚLĄSKIEGO
ze zbiorów I .
Kopernickiego
ków, Bochnię, T a r n ó w — p o L w ó w , g d z i e L a c h y są już
z
Ruśniokami.
pomieszani
Zi
W y t r a w n e oko obserwatora miejskiego
dostrzegało n i e t y l
k o różnice z a s a d n i c z e ,
ale chwytało również półcienie i s u b t e l n e
przejścia. Przykładem
t e g o może b y ć
grupa
Mieszańców,
t j . ludzi
o
u w i d o c z n i o n a na m a p i e 3
kulturze lachowskiej,
jednakże
z pewną domieszką elementów góralskich.
W
p r a c y Młynka b a r d z o
jaka, gospodarza
i poety
c i e k a w e są w y p o w i e d z i
ludowego
z Lichwina
w s i o d p o g r a n i c z a góralskiego dosyć o d l e g ł e j .
za L a c h a a w s i sąsiednie za lachowskie.
ralami a Lachami
wiedzie
od
Białej
koło
Tuchowa,
M y j a k uważa się
Granicę
przez
Jana M y
Kęty,
między
Gó
Andrychów,
244
Wadowice,
Kalwarię, M y ś l e n i c e , Limanową, T y m b a r k , Kamienicę,
S t a r y Sącz, G r y b ó w
35
Jeżeli zasięgi
p u b l i k o w a n e p r z e z Jakóbca i Młynka a u z y s k a n e
o d informato
rów z l u d u
tylko
i d a l e j p r z e z Jasło n a Ruś.
nałożymy
na
mapę
3,
przekonamy
zgadzają i uzupełniają się o n e ze
biegają o d t y c h , które w y z n a c z o n e
sobą,
się,
ale
były przez Pola
na p o d s t a w i e zewnętrznych c e c h k u l t u r o w y c h .
czy Udzielę
Prawdziwość p o
d a n y c h w y ż e j rozgraniczeń ogólnych p o t w i e r d z a k i l k a
dzi
odnoszących
odpowiedzi
się d o m n i e j s z y c h
że nie
niewiele od
obszarów.
wypowie
Młynek
cytuje
inteligenta rodem z Frydrychowic p o d Wadowicami,
który uważa wieś swoją za lachowską
a
szkane p r z e z L a c h ó w w y m i e n i a
Zawadkę,
Kęty,
ponadto
jako
zamie
Inwałd,
Bulo
w i c e , A n d r y c h ó w , p o d c z a s g d y H o c z n i a m a już c h a r a k t e r p r z e j
ściowy d o G ó r a l i .
36
z wypowiedziami
z a n o t o w a n y m i w r. bieżącym w K o c i e r z y . M i e
Informacje te
s p r z e d l a t 5 0 pokrywają
się
szkańcy t e j w s i uważają się za Górali i j a k o w s i góralskie ( p o z a
szeregiem
miejscowości
położonych
na
południu)
wymieniają
R z y k i i Krzeszów, n a t o m i a s t T a r g a n i c a i c h z d a n i e m jest wsią l a
chowską.
chowskie
Krzeszowianie
37
uważają się z a Górali.
wskazują dziś S l e s z o w i c e ,
T a r n a w ę Dolną i M u c h a r z .
Mieszkańcy d w u o s t a t n i c h m i e j s c o w o j c i
chów. W
uważają się s a m i za L a
o k o l i c a c h Myślenic ludność podgórska w y p i e r a się dziś
nazwy Lachów
n i e , k i m są,
a za Górali również się n i e uważa.
odpowiadają
Ze s t a r s z y c h materiałów
ści g r u p o w e j
wieś
Jako wsi la
n i e k i e d y — Podgórale
góralską,
podobnie
jak
3 9
Jachówkę i Trzebunię,
N a wschód o d Myślenic z a g a d n i e n i e
Mieszkańcy
wychodzi
Bieńkowic,
przynależno
Bieńkówkę uważa o n za
Falezę, H a r b u t o w i c e , Jasienicę i Bysinę zamieszkują
ści g r u p o w e j
z braku
zapyta
3 8
n i e c o światła na p o c z u c i e
r z u c a rękopis J . M a l i n y .
Na
(Osieczany ).
poczucia
materiałów
mniej
natomiast
Lachy.
przynależno
plastycznie.
którzy wiedzą o t y m , ż e sąsiedzi z p o
łudnia nazywają się L a c h a m i ,
za
w s i góralskie uważają
Wilko
w i c e , W i e r z b a n o w ą , d o c z e g o się j e d n a k ludność m i e j s c o w a n i e
p o c z u w a . Chłopi ze S k r z y n k i koło D o b c z y c
Wielką jako
n a s i e d l i s k o twardych
niej D o b r e j uważają się s a m i za L a c h ó w .
Przedstawione
tu
wypowiedzi
wskazują n a Kasinę
Górali.
Mieszkańcy sąsied
40
ludowe,
zebrane
dawniej
245
•
Mapa
2.
I. g r a n i c a
III.
kierpce,
VI.
sukmana
(ryc. 3),
+w
O VII
ow
Qvm.
ф/х. x. Их/,
UBIORY LUDOWE NA POGRANICZU GÓRALSKO-KRAKOWSKIM
północna g u n i
I V . kierpce
góralskiej,
i spodnie
II. spodnie
góralskie
b i a ł a , n i e o k r e ś l o n e g o bliżej
VIII. sukmana
cienica razem,
zwana
X . „płaszcze"
rodzaju,
gurmaną—typ
z peierynką,
wełniane
razem,
góralskie,
V . płócienica
VII. sukmana
(górnica),
typu
„a"
„ b " ( r y c . 3), I X , s u k m a n a i pló-
jak
na ryc
4,
XI.
w s i niegdyś
g ó r a l s k i e , k t ó r e zmieniły strój n a śląski.
Wykaz
miejscowości:
1. B u c z k o w i c e ,
23. Kurów,
4 6 . Jastrzębik,
69.
Raciechowice,
2. M i k u s z o w i c e ,
24. H u c i s k o ,
47. Sułkowice,
70
Zerosławice,
3. W i t k o w i c e ,
25. Lachowice,
47a. Jawornik,
71
Trzemeśnia,
4. R y b a r o w i c e ,
2 6 . Strzyszów,
48.
72.
Krzesławice,
5. Ł o d y g o w i c e ,
27. Mucharz,
49. H a r b u t o w i c e ,
7 3 . Pore,ba,
6. B i e r n a ,
28.
50. Bieńkówka,
74. Wiśniowa,
7. H e c z m a r o w i c e ,
29. S l e s z o w i c e ,
51.
Trzebunia,
75. S z c z y r z y c ,
8.
Wieprz,
30.
52.
Więciórka,
76. Jodłownik,
9.
Andrychów
31. S u c h a (wieś),
53.
Tokarnia,
77.
Pcim,
(wieś),
32.
Leśnica,
54.
Krzczonów,
78.
Skrzydlna,
Sułkowice,
33.
Stronie,
55.
Krzeczów,
79.
Porąbka,
10.
Skawce,
Zembrzyce,
Palcza,
11. K o c i e r z ,
34. S k a w i n k i ,
5o.
Tenczyn,
80.
Wilkowisko,
12.
Łękawica,
35.
Zachełmna,
57.
Byszyce,
81.
Dobra,
13.
Ryehwałd,
36.
Budzów,
58.
Gorzków,
82.
Zawadka,
59.
Raciborsko,
83
Jurków,
60.
Jankówka,
84.
61.
Sieraków,
85.
62.
Bieńkówka,
86.
14. P e w e l Ś l e m i e ń - 3 7 . J a c h ó w k a ,
ska,
15. Mutne,
38. W o l a
Radzi-
szowaka,
Gruszowiec,
Kasina
Wielka,
16. R z y k i ,
39. Głogoczów,
17. K a c z y n a ,
40. K r z y s z k o w i c e ,
63. Slrzynka,
87. M s i a n s
Dolna,
18.
41. lzdebnik,
64. Zręczyce,
88.
Górna,
Ponikiew,
Ka»inka,
Mszana
19. K o z i n i e c ,
4 2 . Bączarka,
65.
Kwapinka,
89.
Podobin,
20. J a s z c z u r o w a ,
43. Polanka,
66.
Brzezowa,
90.
Półrzeczki.
Osieczany,
21. Krzeszów,
44. Borzęta,
67.
2 2 . Kocoń,
45. Lanckorona,
68. Kornatka,
246
i o b e c n i e , można b y oczywiście pomnożyć jeszcze
dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y ,
eksploatację
terenu.
Mnożenie
p o n a d miarę n i e w y d a j e
wiedzi,
granic
który
gruntowniejszą
materiału
m i się c e l o w e .
t u zacytowano,
wyznaczanych
czy przez
jednak
czy t o przez
Już
stwierdza
dowodowego
t e n zespół
dostatecznie
przez l u d z u s t a l o n y m i n a d r o d z e
t y w n e j a n a l i z y w y b r a n y c h elementów k u l t u r y l u d o w e j .
ności t e j n i e m a n i c d z i w n e g o ,
przytoczonych
przez
skanych w ostatnich
rozpoznaje
obcych
wypo
zgodność
gdyż
obiek
W
zgod
jak wynika
z materiałów
B u j a k a , Jakóbca i Młynka a
także i u z y
badaniach terenowych
przede
l u d sam swoich
od
w s z y s t k i m na p o d s t a w i e różnic u b i o r u .
N i e t y l k o j e d n a k same różnice u b i o r u wpływają n a w y t w o
r z e n i e się p o c z u c i a odrębności; współdziałają t u i i n n e c z y n n i k i .
Najbogatszy
o b r a z g r u p y własnej, l a c h o w s k i e j , i sąsiedniej, góral
s k i e j w y s u w a się w w y p o w i e d z i
na którego
informacje
wspomnianego
już J a n a M y j a k a ,
powołuje się L . Młynek.
różnic, j a k i e zachodzą w e d ł u g n i e g o
Obok
szeregu
w u b i o r z e Górali i L a c h ó w ,
w s p o m i n a o n o różnicach w z a k r e s i e b u d o w n i c t w a , s p o s o b u o d
żywiania się, zwyczajów
Lachy
ko
mówią
przez
gospodarskich i dorocznych
podniebienie
bedziewa,
dosiela,
dotąd,
do tela,
Góralami
i
Górale
po
a Górale Lak,
twierdzą
dotyla,
tela.
Lachami,
chłopi
ką.
pódziebedomy,
Różnice g w a r o w e , zachodzące między
4i
podkreślane
ze Skrzynki
w ogóle
inaczej
a G ó r a l e pódomy,
potyl
c o się Góralom n i e p o d o b a .
ną góralską
wart
L a c h y mówią
są
przez
lud wielokrotnie.
Z d a n i e m chłopów ze Słotwin koło Żywca Lach
powoli,
oraz g w a r y .
mówią
Samą nazwę l a c h inaczej mówią L a c h y a
i wargami.
G ó r a l e . L a c h y mówią Lach
wa,
i powoli,
koło
nie zgadał,
ciągnie,
Dwadzieścia
4 2
Dobrzyc)
tj.
lat temu
to się z
taką miała
mówi
(jak
dziewczy
mowę dziką a pręd
C i ż s a m i i n f o r m a t o r o w i e ze S k r z y n k i podają,
że w P o z n a -
c h o w i c a c h Górnych są już Górale,
b o tarn zaciągają n a ą, mó
wią n p . nasą kasą
kasza,
zamiast
nasza
c h o w i e mówi się jeszcze po polsku,
r o w e zarówno l e k s y k a l n e
Góralami a L a c h a m i ,
czasie t e g o r o c z n y c h
podczas g d y w G l i -
t j . na a .
jak i fonetyczne,
zwracali
uwagę
badań t e r e n o w y c h .
4 3
N a różnice
zachodzące
liczni
gwa
między
informatorowie
w
O d n o s i się wrażenie, że
o b e c n i e w związku z z a n i k i e m s t r o j u l u d o w e g o
główne
kryterium
247
odróżniania
gwarowe.
określić,
się
wzajemnego
Jedynie
ile w
przyszłe
tych
Górali i L a c h ó w
badania
wypowiedziach
stanowią
językoznawców
jest
prawdy
cechy
mogłyby
obiektywnej
a i l e dowolności i f a n t a z j i .
Dużym
powiadane
subiektywizmem
n a t e m a t całości
odznaczają się o g ó l n e c e c h y
kultury,
cech fizycznych
wy
i umysło
w y c h , właściwości m o r a l n y c h i t p . własnych oraz g r u p y sąsiedniej.
W
wypowiedziach
jemna,
jaka
c h a m i . Gorol
ralski
go
na p o w y ż s z e
zakorzeniona
fest
(Skrzynka).
nie będzie
Góral
fest
przyjaciela.
człowiekiem
Ale
i umysłowych właściwości
Gorolem
się duża niechęć
( Z r ę c z y c e ) ; mówi się:
głupi
(Skrzynka). W
zabójstwa
przebija
Idź
chytrym,
za pięć
złotych
ty dziku
nigdy
zdolny
związku z ujemną oceną
góralskiej
ludności
gwałtowny.
gó
z
nie
fest
do
kulturalnych
nazwanie
s t a n o w i dlań ciężką obrazę, na którą r e a g u j e
sób b a r d z o
wza
jest z d a w n a między Góralami a L a
Lacha
w
spo
W e d ł u g J . M a r c i n k a z Bieńkowic
ność mieszcząca się n a północnej s t r o n i e R a b y
lud
uważa się za coś
l e p s z e g o o d ludności góralskiej i stara się p r z y
każdej
sposob
ności Góralom imponować a przeważnie pragną t o czynić l u d z i e
młodzi, wyróżniający
się s t r o j e m i ogładą towarzyską, c o się i m
też n i e j e d n o k r o t n i e udaje, zwłaszcza w o b e c u b o g i e j i m n i e j uświa
d o m i o n e j ludności góralskiej.
44
Górale w o d n i e s i e n i u d o Lachów o d
n o s i l i się d a w n i e j z równym u c z u c i e m niechęci
a
nawet
wiści. S i a d y t e g o s p o t y k a się jeszcze dziś w głębi
niena
Góralszczy
z n y ( n a P o d h a l u , S p i s z u , u Górali o d Ł ą c k a ) , n a t o m i a s t n a
g r a n i c z u północnym ludność góralska
mopoczucie
grupowe. Starzy
zatraciła
swe
po
d o b r e sa
Górale uznają swoją niższość
kul
turalną w s t o s u n k u d o Lachów. Tłumaczą się, że u n i c h nie b y
ło szkół j a k u Lachów, że o d r e s z t y
kraju oddzieleni
m i . Podkreślają też s w o j e ubóstwo wynikające
Sąsiedzi z podgórza
imponują
pociągało u Górali chęć
miano
lacha.
uważają się
I tak
z
byli
lichej
lasa
ziemi.
45
Góralom swą wyższą kulturą, co
naśladownictwa
n p . mieszkańcy
i
podszycia
Tarnawy
się
Dolnej
pod
chętnie
za Lachów, b o i m t o p o c h l e b i a . N i e są jednakowoż
p e w n i , c z y i s t o t n i e są L a c h a m i , g d y ż ludność z o k o l i c
n a z y w a i c h Góralami.
46
r y l u d o w e j samopoczucie
O s t a t n i o w związku z
Wadowic
zanikaniem
kultu
przynależności g r u p o w e j u l e g a p e w n e m u
Р
о
о
s
w Э.
3
Я) '
*~ =Г
о
М.
о
Т"
з
N
-
Р
И
"I
2
^
3
о
г+
г+
р
о
w
ся.
5Г
со
2Г
си
о
TJ
о
2.
1
«
п
з"
_,
г*
Р
>*г 5.
-° н.
Е:
р
Г* о-
о , *р
Си
N
О
cn>
N
&
О
ЕГ
• £
СО
3.
ОС
N
3"
о
N
V;
Cu J B
re
р
В
JU 3=—-
о
з
со
о, CU
€
то
«и
р
в
-
сп
W
3.
N*
СО
я
!Г;
Си
rf
в
i
О
3
о
i
С5
^ з-
g
N
о
Р
S.P
^
g
CD
-г
з
К ^
en
Р
^
-I ^
|^
С
з
О
"О
• сг
р
2.
г-"
Р
Р
о
W
о
fi)
q
Р
ССП
з
3
о-
О
О
СО ^
г*
СО
•a s- з I
сп Г
О
4
СП о
99
О
1
«—
• ^
со ^ о
s
5.
N
^
т
N
С
со
СПз
Р
о
К
=• 3
Си
N
S
-о
С2.П-
(К?
СП
0 2.
%
Р 'C со 3
о
3
о
тз
lр-С
t-П
94
iv
Р
вГ.2.
л
СО
Р
3
CD
Р
О
3.
CD
о П
О £Г о
ли
с
»Q
тз
-
Со
* х
£. з 8 2.
СО Й
N
тз с
о
О
er г.
°
сп
СО
О п>
Си СО ^7"
N
2- "о
3"
О
л:
Е<
О
* В. Т
-
3 -
И
У.
Си О
з Й
со
ja 3
О)
С
со. 3 .
Си П
W СО
J2.
°*
со" си ? J B
и
m
!
e
S
2
f
k
a
n
n i c a
ą
P
P
1.^
kultury
RLT^V
o
'
9
-
S
t
™ « » .
3
32.
Inwałd,
34
35.
Gor«ń
39. Iwkowa.
Zagórnik,
38. Rozdzielę,
33. Hocznia,
Górna,
36.
D
" b n
Zawadka
29.
22. Tenczynek
Wielka,
2 1 . Stróża,
ĆD'
3.
3 1
T
Bulowice
23
S
Bierko
7. M u c h a r z
30Г
л '
o
o-
N
P
З^
o
o
H
N
DO Г «
><
1 3 . J a s i e n i c a , 14. B y s i n a ! 1 5 . J a c h ó w k a !
28. Kasina
20. P c i m ,
27. S k r z y n k a .
19. G ł o g o c z ó w ,
informacja
6. K r z e c z ó *
pochodzi
5. R z y k i ,
miejscowości
4. T a r g a n i c a ,
12. Harbutowice,
(wieś),
11. P a l c z a ,
26. Lipnik,
18. T o k a r n . e ,
1 0 , Sidzina,
3. Kęty
strzałek u w i d a c z n i a j ą , z j a k i e j
2. Kocierz,
25. Wierzbanow.,
17. T r z e b u n . a ,
a
24. W.śmowa,
n
31.Fnrdnrchow.ce,
wice
I
c
Kierunki
1. S ł o t w i n a ,
góralskiej.
miejscowości:
16, B . e n k o w k a
Ifi
Wykaz
a
3
CO >o
2
па
3.
сг о•
Мара
2.
-I
Р
S
р- со
о
3
р
*
Ł 5/О
CV 3
е:
С5а3
се
3
Се
о
о
СП О
£ 2. JB.
i
О
со
сг
Р
о
fu С
3
N
inS'bi? AT .'
Р
' ел
2~
~N О
сл. ?§
со о
S' 5г
3 . р О*
о-
1.1
с
^ ju
С
*
Ł
сп О.
«со
о
CU Д-
PJ
я - *>" о
s
s к
" о
О
§" 3
з
СсиО
О
з
32.
Я)
2. И" ^ _ Б* о- ° Р
е о
3
о
t-» t c - " Sr 3 ао а. w
CD
3
w
£ ¥'
СП —•
~. "
-а
2
N
С
О
л"
Б' оо
a . sT J 2
to
л.
л.
co
J
250
IV.
Z a k o ń c z e n i e
Z g o d n o ś ć w y z n a c z o n e g o w niniejszej
góralskiego z zasięgami
c a m i L a c h ó w i Górali w y z n a c z o n y m i
ny
pozwala
pracy
zasięgu s t r o j u
p e w n y c h cech b u d o w n i c t w a oraz g r a n i
przez sam l u d
pogranicz
n a m ustalić r o z p r z e s t r z e n i e n i e się Góralszczyzny p o d
k o n i e c u b . s t u l e c i a w sposób następujący ( m a p a 3 I I ) : począwszy
o d g r a n i c y państwa n a południe o d C i e s z y n a
m i góralskimi są: Wisła, B r e n n a ,
wice, Kocierz,
Szczyrk,
granicznymi wsia
Slotwina,
Pietrzyko-
Rychwałd, L a s , T a r n a w a Górna, K r z e s z ó w ,
szawa, S u c h a , M a k ó w , Jachówka, Zachełmna, B a c z y n ,
k a , T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , K a s i n k a ,
Kasina
nej p r z e z B u j a k a
przyjmując
Bieńków
Wielka,
w i e c , Jurków. Stąd p r o w a d z i m y granicę wzdłuż
Stry
linii
Gruszo
wyznaczo
za o s t a t n i e w s i góralskie
Chyżów-
k i , Półrzeczki, S z c z a w ę , Zalesie, W o l ę K o s m o w ą , Kiczną, Ł ą c k o ,
Maszkowice,
Jazowsko.
wzdłuż g r a n i c y
Dalej
wyznaczonej
zasiąg
przez
Góralszczyzny
Mieczysława
północ o d p o d a n e j t u l i n i i ciągnie się n i e z b y t
biegnie
Cholewę.
szeroki
Na
pas w s i
o c h a r a k t e r z e przejściowym ( m a p a 3 V I I I ) , obejmujący n a k r e s a c h
północno-zachodnich w s i :
wice,
Rybarzowice,
Mesznę, Bystrą,
Łodygowice,
Bierną,
Wilkowice,
w
Buczko
części
środkowej
Brzezinkę, Targanicę, S u t k o w i c e , Zagórnik, K a c z y n ę , P o n i k i e w , K o ziniec,Porębę Swinną, Jaszczurową, M u c h a r z , T a r n a w ę Dolną,Zemb
rzyce, Skawce,
M a r c ó w k ę , Stryszów, D ą b r ó w k ę ,
Łękawicę, B u
dzów, S t r o n i e , Leśnicę, S k a w i n k i , P a l c z ę , H a r b u t o w i c e ,
Jasieni
cę, Bysinę, zaś koło T y m b a r k u w części w s c h o d n i e j Dobrą, P o d łopień, Słopnice i Młynczyska.
c z o n e t u zostały—jak
D o obszaru przejściowego
się w s t r o j e góralskie i l a c h o w s k i e , uważali
się za
Lachów l u b
p r z e z sąsiednich Górali b y l i m i a n e m L a c h ó w określani.
cydowany
włą
w i d z i m y — w s i , których mieszkańcy u b i e r a l i
charakter etnograficzny
że dawniejsi autorzy (Pol, Udziela)
Niezde
t y c h miejscowości p o w o d o w a ł ,
prowadzili
na
t y m obszarze
linię graniczną f a n t a s t y c z n y m i z y g z a k a m i
usiłując t y m
oddzielić w s i lachowskie
c o w i s t o c i e b y ł o , zda
o d góralskich,
j e się n a w e t za czasów P o l a , n i e d o p r z e p r o w a d z e n i a .
sposobem
C a ł y sze
r e g argumentów, j a k n p . c o f a n i e się s t r o j u i b u d o w n i c t w a góral-
251
skiego a
nawet przesuwanie
przynależności d o g r u p y
się
ku
południowi
samopoczucia
L a c h ó w p o z w a l a twierdzić, że
t n i e p a s przejściowy należał
bez
reszty
do
pierwo
terytorium
Góral
s z c z y z n y . T r u d n o określić, j a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym się
g a ć mogła k u l t u r a góralska wcześniej,
zanim
uchwyciliśmy
zasiąg w r a m a c h w y ż e j p o d a n y c h . F a k t e m j e s t , że
d z i e l u na północ o d L i m a n o w e j zachowała
s k i c h s p o d n i i kierpców
w Iwkowej
a podobno
i
się
w a n e w y r a z gazda,
gunia,
baca,
c a c h k o ł o K ę t w y r a z koszaro
koszar,
B y ć może,
że
góral
pasterskich;
znane
wetula
jej
Roz-
tradycja
koszarów
i L i p n i k u w gwarach miejscowych
np. w
są
a w
53
5 2
i uży
Bulowi
miejscowości t e ,
o z n a c z o n e na naszej m a p i e g w i a z d k a m i ( m a p a 3 X l ) , stanowić m o
gą t u p e w n e
punkty
słuszny i f o r p o c z t y
orientacyjne.
Jeżeli wyrażony domysł jest
Góralszczyzny i s t o t n i e sięgały t a k d a l e k o k u
północy, w t a k i m razie poważna połać
k o w s k i e j stanowiłaby
p o d względem
południowej
ziemi
kra
kulturowym wynik
zmie
szania się elementów góralskich z k r a k o w s k i m i i t o — b y ć m o ż e —
tłumaczyłoby
n a m istotę
odrębności
terytorium
lachowskiego
j a k o o b s z a r u przejściowego między zasięgiem c z y s t e j k u l t u r y gó
r a l s k i e j a k u l t u r y Krakowiaków mieszkających n a d Wisłą.
D o s y ć dokładne z a p o z n a n i e
się ze s t o s u n k a m i
n a p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim w ciągu p r a w i e
lecia pozwala
panującymi
całego
n a m stwierdzić niewątpliwy związek, j a k i
między istniejącymi f a k t y c z n i e różnicami k u l t u r o w y m i
stu
zachodzi
a
wytwa
r z a n i e m się p o c z u c i a odrębności g r u p o w e j . Zależność t a , o b s e r w o
wana
p r z e z e m n i e wzdłuż
linii
cznych (Spiszacy — Podhalanie,
wie—Bojkowie,
cza), p o z w a l a
różnych
różnic
kulturowycli
się na tej podstawie
z reguły
poczucia
Z chwilą, g d y zatrą się różnice
kać i p o c z u c i e
grup
etni
Łemko
5 5
B o j k o w i e ~ H u c u l i , P o d g ó r z a n i e — L a c h y o d Są
5 6
wypowiedzieć t w i e r d z e n i e , że istnienie
dostrzegalnych
wytworzenie
zetknięć
Łemkowie — W e n g r i n y ,
wzajemnej
zewnętrznie
powoduje
u
odrębności
ludu
grupowej.
o b i e k t y w n e , zaczyna
obcości między
członkami
zani
dwu
róż
n y c h g r u p . Ułatwia t o odstąpienie o d zasady wyłączności g r u p o
wej i doprowadza
z biegiem
czasu d o z a t a r c i a się n a w e t
cji j a k i e g o k o l w i e k podziału n a g r u p y
etniczne.
trady
252
Z p o w y ż s z e g o spostrzeżenia wynikają ważne w n i o s k i n a t u
r y metodycznej,
jeśli c h o d z i
cznych na terenach silnie
p a d k u , g d y usiłujemy
o
wytyczanie
zniwelowanych
wytyczyć
cznych na obszarach
zasięgu
d o tego
nie, że w badaniach terenowych
kulturalnie.
zasiąg
stopnia
grup
dawnych
W wy
grup
zniwelowanych
zarysowuje
etni
etni
kultural
się n a m bądź
jedy
n i e słaby o b r a z odrębności k u l t u r o w y c h b e z występującej
rów
nocześnie świadomości odrębności g r u p o w e j
o d w r o t n i e znajdujemy
mieszkańców, bądź
samą nazwę grupową, z którą k o j a r z y się
już t y l k o pojęcie p e w n e g o t e r y t o r i u m , a l e b e z u z a s a d n i e n i a w
zasięgach c e c h e t n o g r a f i c z n y c h , b a d a c z
dzenia istnienia
grupy
etnicznej
u p r a w n i o n y jest do stwier
n a podstawie
jednego
tyl
k o e l e m e n t u , t z n . bądź n a p o d s t a w i e zasięgu c e c h o b i e k t y w n y c h ,
bądź n a p o d s t a w i e
zasięgu samej
Zdaję s o b i e sprawę z
nazwy
tego,
m o ż e duże zastrzeżenia, n i e m n i e j
etnograf
badający
bec
moje
jednak musimy
pamiętać, ż e
zjawisk.
każdym
rokiem
budzić
natrafia w
b a r d z i e j szczątkowy, c o s t a w i a g o w o
konieczności u s t a w i c z n e g o
poznawanych
że stanowisko
kulturę ludową z
t e r e n i e n a materiał coraz
grupowej.
r e k o n s t r u o w a n i a częściowo t y l k o
51
D O P I S K I
Mehofer J . ,
1
Der Wadowizer Kreis im Konigreich Galizien.
Wie
deń 1 8 4 3 .
2
Pol W.,
Rzut oku na północne
1
Podział
Pola n a pierwszy
precyzyjnej
pracy
stoki Karpat.
rzut o k a robi
i b y ć może d l a t e g o d o
n i m często w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n i c z n e j
Kraków 1851.
wrażenie b a r d z o
ostatnich
czasów
n i e m ó w i ą c już o
p i s a n y c h d l a celów s z k o l n y c h . W rzeczywistości r o z g r a n i c z e n i a
Pola
n i e posiadają
większej
teria, n a podstawie
G ó r a l e śląscy
wartości n a u k o w e j ,
gdyż
nieznane
w n i c z y m n i e różnili się o d G ó r a l i
„rodów"
nazw
(np.
poprzez
grupowych,
Czuchońcy
że p o e t a - e t n o g r a f
staranną
analizę
podane
niezręcznie
czyli
Kurtacy
przez
n i e dochodził d o
autora
Góralami
ukutych
od
wyodrębnienia
kulturowych,
na oznaczenie Łemków)
i
przez
n a m są
Beskidu Zachodniego
i c h właściwości
się n a
podręcznikach
których dokonał o n s w e g o podziału. T w i e r d z e n i e ,
trzańskich, ł ą c z e n i e w jedną całość G ó r a l i o d P i e n i n z
i Sącza wskazuje,
starannej,
opierano
za ludowe
kry
jakoby
i ta
Łącka
swoich
s z e r e g zaś
podanych
l u b niewłaściwie uży-
253
(Jabłonkowianie
tych
wca, Mostów,
n a oznaczenie mieszkańców J a w o r z y n k i , I s t e b n e j ,
fcomnej
Muszyny), dozwala
nia
metody
n a oznaczenie Łemków
wątpić, ażeby podział n a g r u p y
socjologicznej
ści g r u p o w e j
Spiszaki
i P i o s k u lub
badanej
opierającej
był wynikiem
sią n a śledzeniu p o c z u c i a
Buko
z okolic
zastosowa
przynależno
ludności.
Zarys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych.
L u d t . V , 1 8 9 9 . T e n ż e , Referat o Lachach, w y g ł o s z o n y w r. 1 9 0 0 n a Zjeździe
H i s t o r y c z n y m w K r a k o w i e (Pamiętnik
III Zjazdu Historyków Polskich, t. I I ) .
B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów
i Górali, L u d V I I I , s, 1 6 1 .
U d z i e l a S . , Lachy, L u d I X , s . 7 0 .
J a k ó b i e c J . , Przyczynek do oznaczania granicy Lachów, L u d
*
Młynek
L.,
5
6
7
VII.
s. 256.
8
Lachy w Polsce i na Słowaczyżnie,
Radzikowski S t Eliasz,
Lud
V I , s. 391.
Udziela
9
rali polskich
S.,
Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów Gó
(Przegląd
Geograficzny
Bujak
1 1
W badaniach
graficznego:
F.,
terenowych
doc. dr Sewerjn
Reinfussowa
Zofia
Łaszczyóski
Andrzej,
pacz Maria
oraz
r. 1918).
Przyczynek do kwestii Lachów
10
b r a l i udział p r a c o w n i c y
Tadeusz,
dr Roman
o r a z słuchacze U . J : M a r i a
R a b l i n Zofia,
Bogodar Winid.
i Górali,
L u d V I I , s. 1 6 4 .
Muzeum
Reinfuss,
Etno
mgr. Cieśla-
B r z o z o w s k a , Klebertówna E w a ,
R y b i c k a T e r e s a , S z e w c z y k Zdzisław,
Ponadto
współpracował
w badaniach
TrzeMar
c i n e k J a n , l i t e r a t chłopski z B i e ń k o w i c k o ł o W i e l i c z k i .
gdzie
1 2
Znaniecki F.,
13
Z
Socjologia wychowania,
przykładem
jedna grupa
takim
w s i , objęta n a z w ą „ K o r o l i w s z c z y z n y " ,
przynależności d o d a w n y c h
zną",
wspomina
biskupów
4
obcej
t . 1, s . 2 8 .
s p o t y k a m y się m . i n .
dóbr
królewskich
czasy, kiedy tzw. „Państwo
a
druga,
n a Łemkowszczyźnie,
szczyci
zwana
się
tradycją
„Biskupszczy-
muszyńskie" stanowiło
własność
krakowskich.
Zdarza
się często, że z e s p ó ł r e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h
uzupełniany b y w a
czym obraz
grupy
szeregiem
własnej b y w a
właściwości
przedstawiany
czerpanych
grupę
z
własną o d
fantazji, przy
w sposób o wiele k o r z y s t n i e j
s z y niż o b c y .
15
VII,
Por. Jakóbca J .
Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów,
Lud
s. 257.
16
Z materiałów
1
Marczewski
7
1 8
Szewczyka Z.
В.,
Z materiałów
Powiat wadowicki,
Kraków 1897.
Rablin Z.
1 9
Z materiałów S z e w c z y k a Z .
2 0
Miejscowościami
granicznymi
Brenna, Szczyrk, Godziszka, Lipowa,
zasięgu
Łodygowice,
guni
góralskiej są:
B i e r n a , Łękawica,
Wisła,
Kocierz,
R z y k i , K a c z y n a , P o n i k i e w , K o z i n i e c , Świnna Poręba, D ą b r ó w k a , T a r n a w a
n a i D o l n a , B u d z ó w , S t r o n i e , Leśnica, S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e ,
Gór
Jasie-
254
n i c a , B y s i n a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , K a s i n a W i e l k a ,
po
Dobrą
2 1
N a podstawie
2 2
Bujak
2 3
Z materiałów
F.,
fotografii
chłopa
z Zembrzyc. W
Przyczynek do kwestii Lachów
Z referatu
2 4
a dalej
biegnie
granica
i Zawadkę.
zbiorach Muz. E t n .
i Górali,
L u d V I I I , s. 165.
Szewczyka.
mgr. Czesława
Blajdy, wygłoszonego n a S e m i n a r i u m E t -
nogr. U .J . w r.1934.
2
5
Przykładem
dziś s p o t y k a m y
1813 noszono
skim
i
2 6
może b y ć w i e ś D o b r a
długie
białe g u r m a n y ,
w powiecie
kaftany
strój g ó r a l s k i ( Z b o r o w s k i
Ludność
J.,
limanowskim,
i tradycję
płótniaaek а
góralska.w
gdzie
w r.
pow. limanow
nowotarskim, L u d X X V I I I , s . 2 1 5 ) .
B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów
i Górali, L u d V I I I ,
R e i n f u s s R . , Budownictwo ludowe na zach. Łemkowszczyźnie,
2 7
s. 461.
Lud
X X X I I I , s. 9 2 .
Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach
i naczy
L u d X , s . 66.
M a t l a k o w s k i W . , Budownictwo ludowe na Podhalu, K r a k ó w 1 8 9 2 .
K u t r z e b i a n k a A . , Budownictwo ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1 9 3 1 .
L e s z c z y c k i S . , Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie
Wyspowym, K r a k ó w 1 9 3 2 .
D o b r o w o l s k i K . , Zagadnienie wołoskie
w Karpatach polskich, s . 6 ,
2 8
Udziela
S.,
niach w Sądecczyźnie,
2 9
3 0
3 1
3 2
II Zjazd
Sprawozd.
Nauk.
polskim w Krakowie
Lud
poświęcony
środkowym
wschodnim
Karpatom
Dach chaty w Polsce, L u d s ł o w i a ń s k i
Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów
I V , В 142.
(zbiór referatów, W a r s z a w a
3 3
Klimaszewska J . ,
3 4
Jakóbiec J . ,
i
1938).
i
Górali
t
V I I I , s. 256.
3 5
3 6
Młynek
L.,
W sprawie Lachów,
L u d X I , s . "254.
T a m ż e , s. 2 5 5 .
3 7
Z materiałów R a b l i n Z . i R y b i c k i e j T .
3 8
Z materiałów
3 9
Rękopis z e zbiorów
4 0
Z materiałów Łaszczyóskiego A .
4 1
4 3
Młynek
L.,
Jakóbiec J . ,
Rybickiej T .
Janoty i Gustawicza
w
archiwum
W sprawie Lachów, L u d I X , s . 2 5 6 .
Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów,
Muz. E t n .
Lud VII,
s. 2 5 6 .
4 3
Z materiałów
4 4
Marcinek
4 5
4 6
Łaszczyóskiego A .
J . , z rękopisu p r z e c h o w y w a n e g o
w arch, Muzeum E t n .
Z materiałów S z e w c z y k a Z .
Tamże.
4 7
Z materiałów
4 8
Udziela
S.,
Brzozowskiej M.
4 9
Młynek
J.,
5 0
Z materiałów S z e w c z y k a Z .
S'
N a mapie 3, opracowanej
Lachy, L u d X I , 7 0 — 7 2 .
W sprawie Lachów, L u d
I X , s. 256.
d o niniejszego
rozdziału, u m i e s z c z o n o n a -
255
zwę „Kliszczaki". Ponieważ
zny nie jest przedmiotem
w
zagadnienie
wewnętrznego
tej pracy, pragnąłbym
kwestionariuszu do badań terenowych było
Kliszczaków.
tej n a z w y
N a pytanie t o nie padła
n i e znał. D a n e
uwidocznione
Dzienniku podróży
nimowym
przechowywanego
specjalne
Muzeum
5 2
Z referatu mgr. Blajdy
5 3
Małecki M . i N i t s c h K . ,
dodać
Góralszczy
n a w i a s e m , że
pytanie
w
sprawie
ani jedna p o z y t y w n a odpowiedź.
n amapie
Nikt
zawdzięczam notatce w a n o
etnograficzne]' między
w archiwum
podziału
tylko
Kliszczaków
Etnograficznego
z r. 1910,
w Krakowie.
Czesława.
Atlas językowy
polskiego Podkarpacia,
Kraków 1934.
5 4
Tamże.
5 5
Reinfuss R.,
5 6
R e i n f u s s R.,
wszczyzny,
patom
(II Zjazd
Łemkowie, W i e r c h y X I V .
Problem wschodniego zasięgu
Warszawa
i środkowym K a r
1938).
C h ę ć w y k o r z y s t a n i a w p r a c y niniejszej nawału świeżych materiałów
dostarczonych przez ostatnie badania
graficzne
m
S p r a w . - N a u k . poświęcony w s c h o d n i m
polskim w Krakowie,
5 7
etnograficznego Łemko
terenowe,
w K r a k o w i e , s p o w o d o w a ł a , że artykuł,
p r z e z n a c z y ł a p ó ł t o r a агкизга
podjęte
przez Muzeum
n a który
d r u k u r o z r ó s ł się w r ę k o p i s i e
kuszy druku. W dzisiejszej formie
praca moja
Redakcja
do czterech a r
stała się s t r e s z c z e n i e m
p i s u . M o g ł o się t o o d b i ć u j e m i i e z a r ó w n o n a k o n s t r u k c j i j a k i części
riałowej.
Etno
„Ludu"
pierwomate
