-
Title
-
O słowach, emocjach i "polskiej krzywdzie" / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.81-100
-
Creator
-
Kabzińska, Iwona
-
Date
-
1999
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1523
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1646
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
IWONA KABZIŃSKA
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E "
Każda krzywda jest pozbawianiem człowieka dóbr, do
których ma prawo i które są mu potrzebne do godnego, ludz
kiego życia. Do krzywdy nie można się nigdy przyzwyczaić.
Jeśli nawet trwa ona wiele lat, zawsze boli.
(Józef Augustyn SJ)
W jednym z wcześniejszych tekstów, w których prezentowałam wyniki
badań terenowych, jakie przeprowadziłam na Białorusi próbując określić
podstawowe wyznaczniki tożsamości etnicznej/narodowej mieszkających tam
Polaków, wspomniałam m.in. o emocjonalnych reakcjach towarzyszących wy
powiedziom członków badanej zbiorowości. Podkreśliłam również, że tego
typu zachowania znakomicie uzupełniają wypowiedzi słowne i jako pozawerbalny środek komunikacji nie powinny być pomijane przez badaczy (Kabzińska-Stawarz 1995, s. 297). Obecnie chciałabym wrócić do tej kwestii.
Podczas badań terenowych posługiwałam się metodami jakościowymi: wy
wiadem opartym na kwestionariuszu z pytaniami otwartymi, rozmową kiero
waną, obserwacją uczestniczącą oraz - wciąż jeszcze zbyt rzadko stosowanym
w etnologii - autobiograficznym wywiadem narracyjnym . Technika ta od
wielu lat jest z powodzeniem wykorzystywana przez socjologów w badaniach
polegających na analizie materiałów biograficznych (por. Czyżewski i in.
1996). W zależności od celów i problematyki prac prowadzący może pozo
stawić autorowi relacji biograficznej swobodę wypowiedzi, pozwalając mu na
1
2
1
Badaniami objęto ok. 30 miejscowości leżących w obwodzie grodzieńskim, mińskim i brze
skim. Przeprowadziłam rozmowy z 341 osobami. Prace były realizowane w ramach planów
Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Efekty badań terenowych oraz po
szukiwań archiwalnych prezentowałam na łamach czasopism: „Etnografia Polska" (t. 38:1994;
t. 39:1995; t. 40:1996), „Literatura Ludowa" (nr 4-5:1994), „Przegląd Wschodni" (t. 2,
nr 3/7:1992/93), „Rocznik Wschodni" (t. 3:1996), „Studia Polonijne" (t. 19:1998) oraz wielu
wydawnictw zbiorowych. Podsumowaniem badań jest monografia, w której omawiam główne
wyznaczniki tożsamości narodowej Polaków mieszkających na Białorusi (Kabzińska 1999).
Wywiad narracyjny składa się z dwóch zasadniczych faz. W pierwszej rozmówca - prezen
tując swą biografię - ma całkowitą swobodę wypowiedzi, w drugiej - badacz zadaje pytania
dodatkowe, m.in. uzupełniające relację rozmówcy (Kaimierska 1996).
2
82
IWONA KABZIŃSKA
dowolne porządkowanie wątków, wybór tematów, chronologię (tę zasadę
przyjęłam w swojej pracy), może też zawęzić ramy biografii do wybranego
okresu, пр. I I wojny światowej (por. Czyżewski i in. 1996).
Zdaniem Antoniny Kłoskowskiej (1996, s. 115) materiały autobiograficzne są
doskonałym źródłem do badań procesów identyfikacji etnicznej/narodowej oraz
walencji kulturowej jednostek i określonych zbiorowości. Jerzy Maternicki (1990,
s. 229) zwraca natomiast uwagę na szczególną przydatność analizy różnorodnych
dokumentów osobistych (listów, relacji, dzienników, pamiętników, wspomnień
i in.) do rekonstrukcji tych obszarów świadomości historycznej, które obejmują
„dzieje doświadczone", tj. „wydarzenia i zjawiska zaistniałe za życia poszczegól
nych autorów". Są to najczęściej zapisy tzw. „małej" historii - losów pojedyn
czych osób, rodzin, społeczności lokalnych, wpisującej się w dzieje państw,
narodów, grup etnicznych, a więc tzw historii „wielkiej" (tamże, s. 222).
Źródła tworzone przez badacza, stanowiące efekt prac terenowych, mogą
być uzupełnieniem studiów historycznych opartych na analizie różnego typu
już istniejących dokumentów pisanych. Oddając głos bezpośrednim uczest
nikom/świadkom wydarzeń historycznych możemy także np. weryfikować po
glądy badaczy lub rozmaite treści propagandowe. W przypadku braku mate
riałów archiwalnych relacje autobiograficzne i wspomnienia dotyczące okreś
lonych wydarzeń, zgromadzone w trakcie badań terenowych, mogą stanowić
jedyny zapis „małej" historii. Są to teksty o wyraźnie wydzielonych ramach
czasowych, z akcją zlokalizowaną w ograniczonej przestrzeni, z pierwszoi drugoplanowymi postaciami. Niosą one informacje o wydarzeniach osadzo
nych w pewnym kontekście historycznym, o postawach grup i jednostek wo
bec tych wydarzeń. Zawierają zarazem wzmianki o subiektywnych reakcjach
członków badanych zbiorowości na określone fakty i procesy historyczne,
o ich przeżyciach i doświadczeniach. Należy podkreślić, iż w badaniach opar
tych na analizie materiałów biograficznych „nie interesuje nas obiektywna
rzeczywistość, lecz obiektywna pamięć o niej" (Gerlich H . 1994, s. 26). Zasad
nicze znaczenie mają dla nas np. informacje o tym, jak pewne wydarzenia
historyczne zostały zachowane w ludzkiej pamięci.
Wspomnienia mogą być źródłem silnych emocji wywołanych przez ponow
ne przeżywanie doświadczeń z przeszłości. Dotyczy to zwłaszcza tych wyda
rzeń, które - w odczuciu autora relacji - miały dramatyczny przebieg i spowo
dowały zasadniczą zmianę w jego życiu lub/i w sytuacji grupy, z którą się
identyfikuje. Badacze określają takie sytuacje jako „trajektorie". Termin ten
wprowadził do nauki Fritz Schütze. „Jednostka doświadcza trajektorii, gdy
poddana zostaje niezależnemu od niej ciągowi zdarzeń. Niemożność opanowa
nia nowych, przygniatających jednostkę okoliczności doświadczana jest jako
cierpienie. Przykładem trajektorii może być aresztowanie, pobyt w obozie
koncentracyjnym, śmierć bliskiej osoby czy własna, ciężka choroba" (Kaźmierska
1996, s. 86). O trajektorii można mówić zarówno w odniesieniu do pojedynczych
osób (trajektoria indywidualna), jak i do procesów społecznych (trajektoria
kolektywna); (Rokuszewska-Pawełek 1997).
O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE"
83
Szczególnie dramatycznym przypadkiem trajektorii jest wojna. Zmienia ona
radykalnie bieg życia jednostek i całych zbiorowości, powoduje chaos, „pomie
szanie świata" (termin ten używany był przez moich rozmówców). Efektem
wojny mogą być zmiany układów geo-politycznych i struktur osadniczych,
wędrówki ludów, przesunięcia granic, oddziaływuje ona także na sferę ludzkich
emocji. Powracają one po latach wywołane przez określony impuls, np. uczest
nictwo w badaniach etnologicznych czy socjologicznych. Pamięć przechowuje
bowiem nie tylko obrazy, wydarzenia, lecz także doznania.
Dla mieszkańców wschodnich terenów I I Rzeczypospolitej początek wo
jennej trajektorii wyznacza 17 września 1939 r. Tylko nieliczni spośród moich
rozmówców wspominali o wybuchu wojny polsko-niemieckiej (1 września
1939) poprzedzającym wkroczenie wojsk sowieckich na Kresy. Podobny po
rządek wydarzeń, z silnym akcentem na dzień 17 września, występuje w nar
racjach biograficznych ekspatriantów z Wileńszczyzny, którzy po wojnie za
mieszkali w Polsce, zgromadzonych przez pracowników Instytutu Socjologii
Kultury Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1992-1994 w ramach programu
„Biografia a tożsamość narodowa". Jak pisze Kaja Kaźmierska (1996, s. 91),
„1 września jawi się w doświadczeniu biograficznym narratorów z Kresów
jako wybuch wojny, 17 września zaś jako jej rozpoczęcie. W większości wypad
ków zatem dopiero wkroczenie armii sowieckiej jest rzeczywistym otwarciem
wojennej biografii". Do takiego wniosku prowadzą również moje badania.
Dla wielu mieszkańców Kresów 17 września 1939 r. oznacza moment
pierwszego, bezpośredniego kontaktu z Rosjanami - wrogami, najeźdźcami,
budzącymi grozę „obcymi". Ich wizerunek jest zdecydowanie negatywny. M o i
rozmówcy najczęściej podkreślali odrażający wygląd zewnętrzny radzieckich
żołnierzy (brudne, obszarpane ubrania, zniszczone buty), nieprzyjemny za
pach, niski poziom kultury (ubogie pożywienie, palenie tytoniu zawiniętego
w gazetę zamiast papierosów w bibułce, lekceważący stosunek do ludzi, zwłasz
cza do kobiet), brak szacunku dla własności prywatnej (kradzieże), nieumiejęt
ność gospodarowania, bałaganiarstwo, ateizm (szerzej patrz: Kabzińska 1998,
s. 73-75). Jak pisze Zbigniew Bokszański (1996, s. 61), dla mieszkańców Kresów
Rosjanie stanowili „rodzaj ślepego, nieokiełznanego żywiołu, gigantycznej
niszczącej fali czy «nawały», którą nie sposób powstrzymać i która w nie
wybiórczy, nie selektywny sposób zmiata wszystko na swojej drodze" (por.
Kaźmierska 1999, s. 56-69).
Autorzy większości wspomnień dotyczących 17 września 1939 r. koncen
trowali się na opisie wyglądu i zachowań żołnierzy Armii Czerwonej oraz
na reakcjach członków lokalnych zbiorowości na pojawienie się „obcych".
Z jednej z zanotowanych przeze mnie relacji wynika natomiast, że niszczyciel
skim żywiołem byli nie tylko żołnierze Armii Czerwonej, lecz także „tutejsi".
68-letnia mieszkanka Grodna wspomniała, że niedaleko Miłkowszczyzny, gdzie
urodziła się Eliza Orzeszkowa, znajdował się majątek Niezabitowskich. Posiad
łość była piękna, dobrze utrzymana, cały w różach i bzach. Miejscowa ludność
chodziła tam na Nowy Rok, by powinszować właścicielom majątku. Była sama
84
IWONA KABZIŃSKA
wioska katolicka, jedna chałupa prawosławnych, ale oni się z boku trzymali.
Tam były same kobiety. W majątku mieszkała pani Irena. Była to osoba
niezwykle elegancka. Gdy weszła Armia Czerwona podburzyli chłopów i ci
przyszli do majątku rabować. Ciągnęli do swoich kurnych chat łóżka, stoły,
krzesła, zabierali drób, krowy, nawet się bili o nie. Ciągnęli. Odłamywali kro
wom rogi, bo tak ciągnęli. Wypuścili z klatek srebrne lisy i inne zwierzęta
futerkowe, które hodowała pani Niezabitowska, np. króliki angorskie. Część się
rozbiegła po lesie i potem pani Irena wołała je. One przychodziły. Ludzie, jak
zaczęli rabować, nawet z rąk ściągali pierścionki pani Niezabitowskiej i pani
Irenie. Nie mieli sumienia. Ocalały tylko książki, bo tym się chłopi nie in
teresowali. Chłop to książek czytać nie będzie. [...] Jak weszła Armia Czerwona
rozpuścili propagandę, że przyszli oswobodzić chłopów od pańskiego iga [jarzma
- I . K . ] , a przecież nie było żadnego ucisku. Panowie płacili za pracę i to dobrze
płacili. Szanowali ludzi. Panowie też pracowali, może lepiej niż niejeden chłop,
dbali o te swoje majątki. Relacja ta jest również przykładem „opowieści o tym,
co przydarzyło się innym", tzw. „historii innych" (Kaźmierska 1996, s. 94). Jej
bohaterami są zarówno pojedyncze osoby, wymieniane z imienia lub nazwi
ska, jak też anonimowa grupa żołnierzy i miejscowych chłopów.
W drastyczny sposób wrogość Sowietów w stosunku do Polaków ujawniła
się w lutym 1940 r. Wówczas to rozpoczęto wywożenie określonych grup
ludności polskiej w głąb Rosji. Wywózki objęły m.in. urzędników państwo
wych, przedstawicieli ziemiaństwa, osadników, właścicieli większych gospo
darstw rolnych, duchowieństwo. Nie były to działania „nie wybiórcze i nie
selektywne", lecz doskonale zaplanowana i przygotowana akcja ekterminacji
polskiej inteligencji i tzw. warstw posiadających. Osoby, które opowiadały mi
o wywózkach często miały łzy w oczach, choć od tamtych dramatycznych
wydarzeń minęło ponad pół wieku. Nie ukrywały silnego wzburzenia, współ
czucia dla ofiar, poczucia bezsilności. Bardzo mocno podkreślano fakt orga
nizacji wywózek zimą, podczas czterdziestostopniowych mrozów oraz objęcia
nimi rodzin z małymi dziećmi. We wspomnieniach nie występują sformuło
wane explicite oceny sprawców ludzkiego cierpienia i śmierci - tych, którzy
przyczynili się do zburzenia przedwojennego porządku. O jednoznacznie ne
gatywnej ocenie ich zachowań można natomiast wnioskować na podstawie
sposobu wypowiedzi, tonu i barwy głosu, wyrazu oczu, mimiki twarzy, łez,
gestów, np. kręcenia głową z dezaprobatą. Zauważalna jest jednocześnie soli
darność z ofiarami prześladowań.
Zanotowane przeze mnie relacje na temat wywózek nie dotyczyły najczęś
ciej bezpośrednio moich rozmówców, lecz innych członków lokalnych społecz
ności (większość z nich nie powróciła już w rodzinne strony). Były to więc tzw.
„historie innych". Przykładem tego rodzaju historii mogą być informacje
o losie osadników, którzy stanowili jedną z głównych grup objętych wywóz
kami: Wywozili gajowych, bogatych. Nastał wywóz osadników w czterdziestym
roku [...] Dużo umierało z głodu i mrozu (kobieta, lat 68, ur. w Jankowiczach,
zam. w Kanadzie); Sowieci wywozili głównie osadników. Oni dostali po dwa-
O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE"
85
dzieścia hektarów ziemi [...] Wywiezieni zostali na Syberię. Nawet było kilku
cywilnych, to i tych wywieźli [...] (kobieta, lat 75, Kleciszcze); Rosjanie nie lubili
Piłsudskiego, bo im w 1919 zalazł za skórę. Za to wywozili osadników wojskowych
w 1939-1940 roku. [...] Przecież oni nic nie byli winni (kobieta, lat 72, Naliboki).
Osadnicy stali się ofiarą odpowiedzialności zbiorowej bez względu na sy
tuację materialną i stan ich gospodarstw. Wśród wywiezionych był np. ubogi
mężczyzna, który gospospodarował na 10 ha ziemi w okolicach Nalibok:
Prawie boso przyjechał, taki był biedny. Pięcioro dzieci zostało, bo żona umarła.
On mówił, że żeby nie te dzieci, to by sobie sam śmierć zrobił. Jego też wywieźli,
bo był ochotnikiem [...] Oni wszyscy poginęli gdzieś w Archangielsku (kobieta,
lat 71, Naliboki).
22 czerwca 1941 r. na dawne Kresy Wschodnie I I Rzeczypospolitej weszli
Niemcy. Moment ten postrzegany był przez moich rozmówców przede
wszystkim jako zakończenie wywózek i ratunek dla tych, którzy uniknęli
sowieckich represji (por. Kaźmierska 1996, s. 92-93): Gdyby nie Niemcy, to
i nas by Ruskie porozwozili. Byli już naznaczeni na wywóz, bo mieli ziemię,
hektary (kobieta, lat 62, Naliboki); Jak by tu dłużej pobyli [Rosjanie - I.K.], to
kto wie... (kobieta, lat 69, Naliboki); Byli kułaki, Trzydzieści hektarów ziemi.
Wywieźliby nas na Sybir, żeby jeszcze jedna noc, co by się stało? Niemcy
uratowali, wojna (kobieta, lat 69, Derewna); Szęście, że Niemiec uderzył, ina
czej byśmy byli też na Sybirze (kobieta, lat 77, Grodno).
Okres okupacji niemieckiej, trwający do lata 1944 г., stał się jednak źród
łem nowych dramatów, cierpienia i przeżywanego do dziś poczucia krzywdy.
Szczególnie dramatyczne wspomnienia zarejestrowałam na terenach Puszczy
Nalibockiej. 6 sierpnia 1943 r. Niemcy spalili wiele puszczańskich wiosek
(m.in. Naliboki, Jankowicze, Prudy, Terebejna) w odwecie za pomoc udziela
ną działającym tu partyzantom. Wydarzenia te określane są mianem „bloka
dy". Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że stosunek części
ludności cywilnej do partyzantów był zdecydowanie negatywny. Świadczą
o tym m.in. określania: „tak zwani partyzanci" lub „bandyci". Trudno też
mówić o udzielaniu im spontanicznej pomocy. W większości relacji powtarzały
się bowiem informacje o przymusie żywienia i ubierania „partyzantów", o po
pełnianych przez nich kradzieżach, o strachu, zarówno przed „bandytami",
jak i przed Niemcami, którzy mścili się za pomoc niesioną „partyzantom", nie
zważając na to, że była ona najczęściej wymuszona. Relacje o działaniach „tak
zwanych partyzantów" bardzo często wywoływały łzy. Widoczne było wzbu
rzenie spowodowane ponownym przeżywaniem wydarzeń sprzed lat: Party
zanci przychodzili, zabierali, co było na stole albo w piecu. Mąki nie mieliśmy,
tylko w żarnach mielone żyto, to i to zabierali. Mówili: ,ja za ciebie wojuju". Ci
partyzanci to była szumowina. Oni nie chcieli walczyć na froncie, pouciekali do
lasu. To byli Rosjanie ; Partyzantka - bandy były. Z Rosji wojowali, nie wracali
3
3
Wszystkie wypowiedzi dotyczące partyzantów pochodzą z rozmów z mieszkańcami Puszczy
Nalibockiej.
86
IWONA KABZIŃSKA
do Rosji. Szli do lasu podczas dnia, a w nocy przychodzili ogrzać się, jeść.
Wyrywali co bylo w ogrodzie latem, strasznie grabili, pomnożyło się ich [...];
Przychodzili w nocy, kazali otwierać spichlerz, nie obchodziło ich, że ludzie sami
nie mają co jeść. Był Ukrainiec w tej partyzantce, Żydzi byli w partyzantce,
w końcu była i polska partyzantka. Bylo o wiele lepiej [...]; Polakom krzywdę
wyrządzili straszną. Kradli, kradli, byli bardzo głodni. Część z nich pracowała za
chleb u gospodarzy [...]; Partyzány to byli głównie miejscowi złodzieje.
Źródłem silnych emocji i cierpienia doświadczanego ponownie przez au
torów relacji biograficznych pochodzących z terenu Puszczy były również
wspomnienia „blokady" - pacyfikacji puszczańskich wiosek przez wojska
niemieckie. Podczas relacji o tym dramatycznym wydarzeniu, zajmującym
centralne miejsce w biografiach miejscowej ludności, poszczególnym roz
mówcom łamał się głos, a na ich twarzach można było zauważyć cierpienie.
Wiele osób płakało mówiąc o konieczności opuszczenia rodzinnego domu,
o pospiesznym pakowaniu dobytku i długiej wędrówce (pieszo lub wozami)
do położonej w odległości 40 km stacji kolejowej w Stołpcach, skąd w bydlę
cych wagonach wywożono ludzi na Zachód, „na roboty", nierzadko odbie
rając im przedtem wozy, konie, krowy i inne zwierzęta, jak również niektóre
przedmioty osobiste. W wielu relacjach powtarzały się informacje o lęku
o najbliższych, bezsilności, konieczności niewolniczej pracy u niemieckiego
„bauera", „dziedziczki" lub w fabryce, ale też o próbach przetrwania, za
chowania ludzkiej godności i polskiej tożsamości. Sposobem jej manifestacji
był np. kategoryczny sprzeciw wobec zaliczania Polaków do tej samej grupy
przybyszy ze wschodu, do której zakwalifikowani zostali przez Niemców
Rosjanie (patrz: Kabzińska 1998, s. 79).
Wspomnienia z okresu okupacji niemieckiej ukazują nie tylko losy roz
mówców i ich najbliższych. Występują tu także „historie innych" - mieszkań
ców wiosek leżących na terenie Puszczy, którzy w czasie „blokady" musieli
opuścić swe domy; wielu z nich utraciło najbliższych i dorobek swego życia.
Pojawiają się tu jednocześnie informacje o zachowaniach okupanta - nie tylko
Niemców, lecz także współdziałających z nimi przedstawicieli innych narodo
wości, przede wszystkim Ukraińców, Łotyszów i Litwinów. Są oni na równi
z Niemcami sprawcami traumatycznych doświadczeń polskiej ludności:
W czasie blokady Puszczy [...] Ukraińcy podpalili naszą wioskę [Naliboki
- 1.К.]. Spalili, wywieźli nas i podpalili wioskę (kobieta, lat 69, Naliboki);
Wygnali wszystkich. Jechaliśmy do Jankowicz przez wioskę, to już niczego nie
było. Litwin kazał się zabierać, a gdzie my pójdziemy jak Żydzi na stracenie?
Tata zabrał kury, cielaka, pół metra mąki i do Stołpc przez zaścianki poszli
(kobieta, lat 70, ur. w Nalibokach, zam. w USA). Kilka osób wspomniało
o obecności Ślązaków w wojsku niemieckim. Ze zgromadzonych przeze mnie
materiałów wynika jednak, że ich zachowania różniły się od sposobu działania
żołnierzy ukraińskich czy litewskich. Ślązacy wykonywali wprawdzie rozkazy
niemieckich dowódców, starali się jednak w miarę możliwości pomagać Pola
kom: Jedna rodzina jechała w kierunku Nowego Dworu [podczas „blokady"
O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE"
87
- I . K . ] , gdzie Niemcy spalili majątek Goworków i wrzucali ludzi do ognia.
Rodzina z Koźlików jechała. Ślązak skierował ich na Rudnię i ocaleli dzięki temu
(mężczyzna, lat 70, ur. w Nalibokach, zam. w USA). Jedna z rozmówczyń
wspomniała, że w czasie wojny mieszkała z rodzicami w Koźlikach. Pewnego
dnia przyszli Niemcy. Kazali opuścić dom i jechać do Stołpc. Rodzice wpadli
w panikę, nie wiedzili, co robić, ociągali się. Wśród żołnierzy niemieckich
był Ślązak. Stanął on obok rozmówczyni, która była wówczas 15-letnią
dziewczyną, i powiedział po polsku, żeby się szybciej zbierać, bo inaczej Niemcy
wszystkich zabiją i spalą gospodarstwo. Dziewczynka nieznacznie podeszła
do matki i przekazała jej informację. Wówczas zebrali, co mogli i pojechali
(kobieta, lat 66, Naliboki).
Kilkoro rozmówców ze współczuciem mówiło o tragedii ludności żydow
skiej. Wspominano też m.in., że próby podania chleba lub wody wycień
czonym z głodu i pragnienia Żydom, prowadzonym przez Niemców na miejsce
egzekucji, były udaremniane przez żołnierzy. Wśród skazanych przez Niem
ców na śmierć znajdowały się zarówno osoby znane moim rozmówcom (sąsie
dzi, koleżanki szkolne), jak też osoby anonimowe. W wielu miejscowościach,
np. w Derewnie, Iwieńcu, Rubieżewiczach, pokazywano mi miejsca zagłady,
a także zdewastowane cmentarze żydowskie lub pozostałości dawnych budyn
ków sakralnych, które po wojnie przeznaczono na cele pozakultowe. Mówio
no m i też пр., że Żydzi mieszkający w Derewnie podpalili swe domy zanim
zostali z nich wypędzeni przez Niemców. Informacje o tragedii Żydów świad
czą o tym, że moi rozmówcy nie koncentrowali się wyłącznie na losach człon
ków własnej grupy („swoich"), na doznanych przez nich krzywdach, lecz
potrafili dostrzec cierpienie i tragiczny los „innych".
W zebranych przeze mnie wspomnieniach jako sprawcy Holocaustu wy
stępują wyłącznie Niemcy. Autorzy narracji biograficznych zgromadzonych
przez pracowników Uniwersytetu Łódzkiego wskazują natomiast na wydatny
udział Ukraińców w eksterminacji Żydów (Kaźmierska 1999, s. 76). Zdaniem
Kaźmierskiej, koncentracja na osobach innych niż Niemcy, które stały się
zbrodniarzami, choć mogły pozostać świadkami, ma łagodzić poczucie własnej
bezsilności wobec cudzej trajektorii (tamże). Autorka nie wyjaśnia jednak, na
jakich podstawach opiera tego rodzaju interpretację materiałów.
W relacjach biograficznych zgromadzonych przez pracowników U Ł opo
wieści o losach „innych" obejmują niemal wyłącznie zdarzenia związane z oku
pacją sowiecką. Nie pojawiają się natomiast „przy charakterystyce obrazu
Niemców i okupacji niemieckiej" (Kaźmierska 1996, s. 94). W materiałach
stanowiących efekt moich badań, „historie innych" występują natomiast we
wspomnieniach dotyczących obydwu okresów. Zdaniem Kaźmierskiej (1996,
s. 95), „historie innych" opowiadane są najczęściej po to, by „podkreślić źródła
zagrożenia związane z okupacją [...] ważne jest to, iż narrator podlegał temu
zagrożeniu, ale nie stało się ono jego indywidualnym doświadczeniem". Mogę
się zgodzić z tym twierdzeniem w przypadku relacji dotyczących wywózek na
Syberię lub do Kazachstanu oraz zagłady Żydów. Egzemplifikacjami przeżyć
88
IWONA KABZlNSKA
poszczególnych rozmówców oraz całej zbiorowości są natomiast - moim zda
niem - historie ofiar „blokady". Są też one uzupełnieniem i potwierdzeniem
własnych doświadczeń i przeżyć spowodowanych przez ten sam rodzaj za
grożenia. Relacje te, podobnie jak informacje o wywózkach Polaków w głąb
Rosji i o losach Żydów, ukazują zarazem pewne cechy sprawców ludzkich
krzywd („swoich" i „innych"). Są elementem ich zbiorowego portretu. Jak
pisze Kaźmierska (1996, s. 95), „pokazywanie cech okupanta" jest jedną
z funkcji „przytaczania «historii innych»". Informacja o nich nie jest wprawdzie
podana bezpośrednio, ale „rodzaj charakterystyki jest jednoznaczny" (por.
Bokszański 1996, s. 62-64). Mówiąc o „innych", którzy „przeżyli własną trajek
torię", autor biografii okazuje jednocześnie „moralną solidarność z cierpiącą
wspólnotą" (Kaźmierska 1996, s. 95). To współcierpienie było wyraźnie obecne
we wspomnieniach moich rozmówców. Niektórzy z nich zastanawiali się rów
nież np. nad przyczynami szczególnego okrucieństwa Niemców w stosunku do
Żydów, nie znajdując jednak wyjaśnienia.
Po kapitulacji Niemiec wiele osób, które w czasie wojny zmuszono do
pracy w niemieckich fabrykach lub w gospodarstwach rolnych zdecydowało
się na powrót do rodzinnych domów, choć ziemia, na której stały nie należała
już do Polski. Część wywiezionych podjęła jednak dramatyczną decyzję o wy
jeździe na Zachód (m.in. do USA, Kanady, Anglii, Australii). Jednocześnie
tysiące Polaków opuściło terytorium ZSRR i przybyło do Polski, gdzie za
mieszkali przede wszystkim na tzw. Ziemiach Odzyskanych*. Moje badania
wykazały, że ci, którzy z różnych powodów nie wyjechali z ZSRR dziś często
żałują swoich decyzji.
Doświadczenia ekspatriantów, podobnie jak osób wywiezionych na Sybe
rię lub do Niemiec, są jednym z elementów „polskiej krzywdy" . Do dziś dla
wielu Polaków, którzy zostali zmuszeni do opuszczenia ojczyzny, podobnie
jak dla Polaków mieszkających na Białorusi, znamienne jest wewnętrzne roz
darcie, zawieszenie między światem dzieciństwa i „małą ojczyzną", a obecnym
miejscem zamieszkania, między przeszłością i teraźniejszością. Przejmującym
świadectwem duchowego rozdarcia, które trwa mimo upływu czasu są frag
menty narracji biograficznych mieszkańców Wileńszczyzny przytoczone przez
K . Kaźmierska: „To było rzeczywiście bardzo smutne i tragiczne, bo, bo to
5
4
Jak podaje J. Czerniakiewicz (1991), w latach 1944-1948 z Kresów Wschodnich II RP oraz
z Z S R R przybyły do Polski 1 151 793 osoby. Repatriacja z lat 1955-1959 objęła 267 187 osób.
W sumie liczba repatriantów wyniosła 1418980.
Termin ten nie był używany przez moich rozmówców. Utworzyłam go przez analogię do
„śląskiej krzywdy" (Gerlich M . 1994). Wprawdzie w przypadku Polaków mieszkających na
Białorusi źródła krzywd są inne niż w przypadku Ślązaków, wspólny dla obydwu grup jest jednak
„pewien stan społeczny oraz sposób pojmowania rzeczywistości" przejawiający się w wielu sferach
życia i świadczący o poczuciu krzywdy (Gerlich M. 1994, s. 6). Zjawisko „śląskiej krzywdy"
zrodziło się w latach I I Rzeczypospolitej jako jeden z efektów zderzenia idealistycznych oczekiwań
Ślązaków wobec Polski z przejawami polityki władz centralnych w stosunku do Górnego Śląska.
Jest także efektem kontaktów Ślązaków z ludnością napływową i stopniowej konfrontacji mityzowanego oblicza Polski z realiami dalekimi od wyobrażeń.
5
89
С) SŁOWACH, E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E "
«nie rzucim ziemi...», no ale trzeba było te rzucić, tę ziemię rzucić" (Kaźmierska
1999, s. 182). Autorka wspomina również o cierpieniach pewnej kobiety,
która często - patrząc na mapę - myśli: „jak taki kawał ziemi zabrano"
(tamże, s. 181).
Polacy, którzy po wojnie znaleźli się w Białoruskiej Socjalistycznej Repub
lice Radzieckiej stali się jedną z wielu mniejszości narodowych. Grupa ta
została poddana szczególnie silnym represjom. Polakom odebrano nie tylko
ojczyznę, ale też prawo do mówienia w języku polskim w miejscach publicz
nych, zamknięto polskie szkoły i większość kościołów, trwała walka z religią,
wiele osób zmuszono do zmiany narodowości. Przeprowadzono również przy
musową kolektywizację, odbierając dawnym właścicielom ziemię, zwierzęta
hodowlane, konie, narzędzia rolnicze, zapasy ziarna i żywności. Uderzono nie
tylko w materialne podstawy grupy, lecz także w jej wartości rdzenne , przede
wszystkim w religię katolicką oraz w język ojczysty. W większości relacji
biograficznych powtarza się wątek zakładania kołchozów. Wspomnienia
z okresu kolektywizacji budzą bardzo silne emocje. Dla osób, które utraciły
rodzinną własność i które do dziś przeżywają wydarzenia sprzed półwiecza,
kołchozy stały się elementem i źródłem kolejnej trajektorii, potęgując cier
pienie spowodowane przez wojnę. W wypowiedziach na temat przymusowej
kolektywizacji, podobnie jak we wspomnieniach z czasów wojny, nie pada
słowo 'krzywda'. O poczuciu krzywdy można jednak wnioskować ze sposobu
relacji, z treści poszczególnych wypowiedzi, jak również z obserwacji reakcji
emocjonalnych towarzyszących wspomnieniom (łez, smutku, wzburzenia, roz
goryczenia, rozpaczy): Po wojnie zaczęli zakładać kołchozy, w 1949 roku. Tata
długo nie szedł do kołchozu, to podatkami okładali. Za cały rok ojciec dostal
20 kg gryki... Były stare zapasy, to żyli. Krzyczeli na ojca dzieci, żeby poszedł
do kołchozu, żeby nie zabierali wszystkiego. Rozebrali stodołę, konia, brony.
Koń z głodu uciekał tutaj, bo tam [w kołchozie - I.K.] nie karmili (kobieta,
lat 65, Naliboki); Kołchozy zaczęli tworzyć. Bili ludzi [...] Byly pola, sianokosy,
,ja kołchoz zrobię tut" - powiedział Ruski. Skosił siano, zabrali pole. Płakali
wszyscy. Kołchoz zrobił, ale kto to chciał kołchozów?! (kobieta, lat 70, Prudy);
Rosjanie zaczęli wywozić, zabierać, robili kołchozy. Dużo się nie podobało.
Mało-kto wiedział, co to jest wpólna gospodarka. Ziemi nie było, żywioł zabrali,
pługi do orania. Swego nic nie przywieźli (mężczyzna, lat 86, Bieniakonie).
Wyraźne było też - tak charakterystyczne dla trajektorii - poczucie bezrad
ności, wyrażające się m.in. stwierdzeniem: / co ty zrobisz? Protiw wody nie
dychniosz (kobieta, lat 65, Naliboki) .
6
7
6
Jerzy Smolicz (1990, s. 211) określa wartości rdzenne jako „osie" stanowiące centrum kul
tury danej grupy i działające jako wartości identyfikacyjne, symboliczne dla grupy i jej członków.
„Dzięki nim grupy społeczne są identyfikowane jako odmienne kulturalnie społeczności mogące
zachować żywotność i kreatywność w ramach własnej kultury. Utrata wartości rdzennych przez
daną grupę prowadzi do jej dezintegracji jako autentycznej i twórczej społeczności zdolnej do
przetrwania i przekazania swoich wartości następnym pokoleniom".
I cóż poczniesz? Nie odetchniesz płynąc pod prąd.
7
90
IWONA KABZrŃSKA
Tylko nieliczne osoby pozytywnie oceniły kolektywizację twierdząc, że
dzięki niej ludzie się podorabiali. Zdecydowana większość rozmówców przeży
wała jednak boleśnie utratę ziemi zakupionej przed wojną kosztem ogromnych
wyrzeczeń przez rodziców. Z bólem mówiono też o utracie koni i innych
zwierząt hodowlanych, o dewastacji budynków, sadów owocowych i in. Prze
de wszystkim jednak mówiono o ludzkich cierpieniach i represjach, jakie
stosowano wobec przeciwników kolektywizacji. Jedna z mieszkanek Bieniakoń wspomniała пр., że urzędnicy wyśmiewali się z jej ojca (prawdziwego
Polaka), który nie chciał wstąpić do kołchozu. Szydzono z niego mówiąc: Co,
biały koń zdechł? Teraz będzie czerwony!
Z badań przeprowadzonych przez Annę Engelking wraz z grupą studen
tów Katedry Etnologii i Antropologii UW w rejonie lidzkim i woronowskim
(obwód grodzieński) wynika, że mieszkańcy tamtejszych wiosek akceptują
kołchozy mimo traumatycznych przeżyć związanych z początkiem kolektywi
zacji. Co więcej, nie wyobrażają sobie bez nich życia (por. Jeworowski 1995).
W tekście A. Engelking znajdujemy jednak również informacje o tym, że
kołchoźnicy robią wszystko, by „wypchnąć dzieci do miasta". Autorka przy
tacza też następujące fragmenty wypowiedzi mieszkańców badanych tere
nów: My nie żyjem, a gnijem oraz: W kołchozie - Boże strzeż! (tamże, s. 3).
Czy więc istotnie można mówić o powszechnej akceptacji kołchozów na bada
nych terenach? Czy przytoczone wypowiedzi są świadectwem ambiwalentnego
stosunku do kołchozów, jak chce A. Engelking (tamże, s. 3), czy też raczej
wskazują na negatywny stosunek do nich, brak akceptacji i próbę ucieczki,
która może być zrealizowana przez młode pokolenie? Nawet jeśli są to wypo
wiedzi jednostkowe - nakazują ostrożność w formułowaniu wniosku o po
wszechnej akceptacji kołchozów. Rodzi się też pytanie: jeśli akceptacja koł
chozów jest zjawiskiem powszechnym, to dlaczego wieś białoruska jest wsią
ludzi starych? Dlaczego tak wiele osób tęskni do „polskich czasów" i pozyty
wnie ocenia gospodarstwa rodzinne oparte na własności prywatnej? Z moich
badań, przeprowadzonych m.in. również w rejonie lidzkim i woronowskim,
wynika, że część osób starszych podjęłaby pracę „na swoim", gdyby mogła
odzyskać rodzinną własność. Na przeszkodzie stoi jednak brak pieniędzy na
zakup ziemi, koni i narzędzi rolniczych. Istotną barierą jest ponadto wiek,
brak sił, a także strach przed zaczynaniem wszystkiego od początku po do
świadczeniach kolejnych trajektorii. W całej Białorusi również niewiele osób
podejmuje ryzyko gospodarowania na własny rachunek. Zdaniem Walerego
Jeworowskiego (1995, s. 157) istnienie kołchozów, które próbuje się ratować
mimo nierentowności, zasadza się na wytworzonej w wyniku ich funkcjo
nowania wspólnocie ludzi, którzy upodobnili się do siebie; mieszkają oni
8
8
A. Engelking, „Kołchoz musi być", czyli przyczynek do portretu polaka [sic!] - katolika.
Uwagi etnografa na podstawie badań we wsiach Grodzieńszczyzny, maszynopis tekstu złożonego do
druku w tomie materiałów z konferencji „Tożsamość Polaków na pograniczach", która odbyła się
w Białymstoku we wrześniu 1998 г., s. 3, 6.
O SŁOWACH. E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E '
91
w takich samych domach, noszą takie same ubrania, starając się nie wyróż
niać od otoczenia.
Podczas pobytu na Białorusi zetknęłam się z określeniem mieszkających
tam Polaków mianem „pristosowancy" (ci, którzy się przystosowali). Czy
jednak istotnie można mówić o pełnym przystosowaniu wszystkich członków
tej grupy do powojennych realiów? Z moich badań wynika, że to „przysto
sowanie" jest raczej poddaniem się, co nie znaczy pogodzeniem, akceptacją.
Wynika ono z braku alternatywy. Niezwykle emocjonalne wspomnienia doty
czące zakładania kołchozów pozwalają wnioskować o braku pełnej akceptacji
tej formy gospodarowania i własności kolektywnej przez wielu Polaków oraz
0 trudnościach z przystosowaniem się do powojennej rzeczywistości. Trudno
też, jak sądzę, mówić o przystosowaniu się wobec świadomości doznanych
krzywd. Należy natomiast podkreślić, że poczucie krzywdy nie przeradza się
w nienawiść wobec jej sprawców, nie owocuje agresją, chęcią odwetu. Przeżyte
doświadczenia sprzyjają natomiast utrwaleniu negatywnego wizerunku Rosjan
1 Niemców w oczach Polaków.
A. Engelking zaznacza, że na badanych przez nią terenach żyją wyznawcy
różnych religii. Udział w kołchozowej rzeczywistości staje się dla nich ele
mentem łączącym, podobnie jak „tutejszość" (s. 9). Autorka podkreśla,
iż nie należy badać Polaków-katolików w oderwaniu od prawosławnych
(„Ruskich", Białorusinów), gdyż oznaczałoby to „wyjęcie przedmiotu badań
z właściwego mu konteksu" i prowadziło do nieuniknionych nadinterpre
tacji i półprawdy (s. 9). Tymczasem sama badaczka skoncentrowała się na
jednej grupie osób identyfikujących się jako „Polacy-katolicy" nie wiadomo
dlaczego pomijając inne zbiorowości, reprezentowane przez jej rozmówców,
np. Białorusinów-katolików, nie wspominając o ich stosunku do kołchozów,
o doświadczeniach kolektywizacji. Czy akceptacja gospodarki kołchozowej
jest w tej grupie mniejsza, większa czy taka sama jak w innych grupach? Czy
rzeczywiście tylko Polacy twierdzą, iż „kołchoz musi być"?
Do wątków, które często występują we wspomnieniach z okresu powojen
nego należą: utrata swobód religijnych, walka z Kościołem, prześladowania
księży i wiernych, którzy nie poddawali się zarządzeniom dotyczącym np.
zakazu nauczania religii oraz uczestnictwa dzieci i młodzieży do lat 18 w prak
tykach religijnych. Wspominano też nauczycieli, którzy szykanowali uczniów
z powodu ich przekonań, zabraniali mówienia po polsku, zmuszali do udziału
w zabawach organizowanych w Wielkim Poście lub w Adwencie, albo też
gorzej oceniali uczniów-Polaków w porównaniu z uczniami innych narodo
wości. Częstą praktyką było publiczne ośmieszanie dzieci chodzących do koś
cioła. 50-letnia mieszkanka Mińska, która - jako dziecko - w każdą niedzielę
uczestniczyła we Mszy św. opowiadała mi пр., że gdy jedna z nauczycielek
dowiedziała się o tym, kazała jej stanąć przed całą klasą, a dzieci szydziły
z religijności dziewczynki, pluły na nią i uderzały jej głową o ścianę. Wyraz
twarzy tej kobiety świadczył o tym, że doznane w dzieciństwie uczucie upoko
rzenia, strachu, bezsilności i zwyczajnej ludzkiej krzywdy nie wygasło.
92
I W O N A KABZ1ŃSKA
Trudno powiedzieć, jak silnie poczucie krzywdy jest przeżywane na co
dzień przez poszczególne osoby. Jak często i w jakich okolicznościach się ono
ujawnia. Odpowiedź na to pytanie wymagałaby dłuższej obecności wśród
członków danej zbiorowości. Obecnie mogę tylko odnotować istnienie tego
zjawiska i fakt, iż stanowi ono nieodłączną część wspomnień z czasów wojny
i z pierwszych lat po wojnie.
II
Istnieje „banalnie trafne" spostrzeżenie, że „silne emocje deformują sąd
o rzeczywistości" (Kaniowska 1996, s. 70). Jeśli jednak interesuje nas sposób
doświadczania tejże przez osoby reprezentujące wybraną społeczność, to ów
sąd uwarunkowany emocjami stanie się dla nas ważnym nośnikiem informacji
0 reakcjach tych osób na określone wydarzenia. Mówiąc o deformacji za
kładamy jednak istnienie jakiegoś sądu obiektywnego, wzorcowego. Rodzi się
pytanie: przez kogo formułowany jest ów sąd? Myślę, że należałoby mówić
nie tyle o deformacji, ile o trudnościach ze sformułowaniem sądu nie pod
legającego emocjom, a dotyczącego wydarzeń będących źródłem tych emocji.
W przypadku badanej zbiorowości do wydarzeń tych należy zaliczyć: prze
życia wojenne, wywózki na Syberię i „na roboty" do Niemiec, udział „swoich"
w walce z Kościołem, zakładanie kołchozów i in.
Szczególnie silnie emocje ujawniały się w trakcie rozmów, jakie prowadzi
łam w początkowym okresie badań (lata 1992-1993). Sprzyjała temu sytuacja
polityczna: niedawny rozpad Związku Radzieckiego i powstanie samodziel
nych państw w miejsce dawnych republik, „głasnost" i „pieriestrojka", przy
wrócenie swobód religijnych, restauracja świątyń zniszczonych po wojnie
1 budowa nowych obiektów sakralnych, możliwości wyjazdów zagranicznych
i in. Powołano do życia organizacje mające na celu reaktywowanie pol
skości. 17 maja 1987 r. powstał w Lidzie Klub Miłośników Kultury Polskiej
im. A . Mickiewicza, przekształcony następnie (10 sierpnia 1988) w Polskie
Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe im. A . Mickiewicza. W czerwcu 1990 r.
powołano do życia Związek Polaków na Białorusi. M o i rozmówcy nie ukry
wali, że po raz pierwszy od niemal półwiecza mogą otwarcie opowiadać osobie
z zewnątrz o swoich losach, o dramatach wojennych, utracie ojczyzny i wła
sności prywatnej, o przymusowej kolektywizacji, zmuszaniu Polaków do zmia
ny narodowości, kwestionowaniu polskości, np. przez urzędników państwo
wych, którzy brali udział w spisach ludności, o prześladowaniach „za wiarę",
za mówienie po polsku w szkole, w pracy lub na ulicy, za dowody pamięci
o ofiarach wojennych i powojennych represji, np. za stawianie krzyży na
mogiłach osób zamordowanych przez N K W D . Nie wszyscy jednak pozbyli się
uczucia strachu, niepewności. Niektórzy rozmówcy mieli przeczucie, iż okres
swobód może się szybko skończyć. Pojedyncze osoby nie wyraziły zgody
na udział w badaniach lub wycofały się w trakcie rozmowy. Decydującym
O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE"
93
czynnikiem był tu zapewne strach, nieufność wobec obcego człowieka. W nie
których przypadkach chodziło też być może o ukrycie (tzw. przesłonięcie)
jakiegoś wątku życiorysu lub istniała obawa przed ponownym przeżywaniem
traumatycznych wydarzeń z przeszłości (por. Kaźmierska 1996, s. 97). Zda
niem autorki, lęk przed ponownym przeżywaniem cierpienia świadczy o braku
dystansu wobec własnych doświadczeń (Kaźmierska 1999, s. 22-23).
Część rozmówców miała trudności z przedstawieniem własnej biografii.
Wypowiedzi rwały się, konieczne więc było przejęcie inicjatywy i zadawanie
szczegółowych pytań. Taki sposób gromadzenia informacji ukierunkowywał
jednak rozmówcę, narzucając kompozycję biografii, schemat odpowiedzi, wybór
tematów, uwalniał od refleksji, od decydowania o tym, jakie zagadnienia uznać
za ważne. Nieumiejętność przedstawienia życiorysu traktowałam początkowo
jako przejaw braku refleksji nad własnym życiem, a także braku doświadczenia
w mówieniu o nim. Z czasem uświadomiłam sobie, że w niektórych przypadkach
milczenie lub trudności w sformułowaniu wypowiedzi mogły być również
wynikiem lęku, zrozumiałego w przypadku ludzi, dla których przez długie lata
był on integralną częścią życia, elementem codzienności.
Badacz świadom realiów historycznych, które miały decydujący wpływ na
losy określonej grupy lub poznający te realia w trakcie badań, zadając pytania
o przeszłość musi sobie zdawać sprawę z tego, że naraża rozmówców na
ponowne przeżywanie dramatów. O tym czy pominąć „drażliwe" tematy lub
zrezygnować z niektórych metod badań w obawie przed wywołaniem ludz
kiego cierpienia każdy musi zdecydować sam. Przed takim dylematem stanęli
np. L . Cale Feldman. I . Prica i R. Senjkowič (1993) - współautorzy książki
poświęconej wojnie na terenach byłej Jugosławii; jej autorami i głównymi
bohaterami są przede wszystkim bezpośredni świadkowie/uczestnicy wojen
nych wydarzeń (zob. Sokolewicz 1996, s. 81).
Jak już wspomniałam, relacje o niektórych doświadczeniach mogą być
źródłem bolesnych przeżyć. Emocjonalne doznania są jednak częścią rzeczywi
stości. Nie da się ich oddzielić. Wiele faktów ma bowiem dla człowieka
określone konsekwencje także w sferze emocjonalnej, w psychice. Nie da się
pominąć emocji ani w trakcie narracji, ani też w opracowaniach wyników
badań. Jak słusznie podkreśliła Katarzyna Kaniowska (1996, s. 70), przeciw
stawianie emocji rzeczywistości jest błędem. Myślę, że dziś jest to po prostu
anachronizmem.
Wiele osób pragnie opowiedzieć o swych doświadczeniach nawet wówczas,
gdy mają one wymiar traumatycznych przeżyć. Istnieje zjawisko określane
jako „biograficzna potrzeba narracji" (Rosenthal, Bar-On 1992; za: Kaźmier
ska 1996:97). Występuje ono wówczas, gdy Jednostka chce opowiedzieć
0 swoim życiu, jeśli dzięki narracji może nadać sens przeżytym doświadcze
niom [...] Jeśli może pokazać sobie i innym, iż jej życie jest określoną, zwartą
1 sensowną całością, z którą i poprzez którą buduje swoja tożsamość". Po
trzebę narracji stymulują przede wszystkim wydarzenia mające zasadniczy
wpływ na życie poszczególnych osób (tamże, s. 97). Należałoby, jak sądzę,
94
IWONA KABZIŃSKA
dodać, że podłoże, z którego wyrasta potrzeba narracji nie zawsze jest uświa
damiane przez autorów relacji biograficznych. Kaźmierska zwraca uwagę,
iż osoby należące do starszej generacji bardzo często pragną podzielić się
swymi doświadczeniami i przeżyciami z młodszymi, by przekazać im swoje
świadectwo. Mają one „poczucie misji" (Kaźmierska 1996, s. 99). Czy jednak
młode pokolenie jest istotnie zainteresowane świadectwem starszych? Kwestie
te są zapewne rozstrzygane indywidualnie w poszczególnych rodzinach czy
środowiskach.
W trakcie pobytu na Białorusi bardzo rzadko stykałam się z odmową
udziału w badaniach. Tego typu zachowania interpretowałam przede wszyst
kim jako lęk przed „obcym", brak zaufania. Z czasem zrozumiałam, że istotną
przyczyną mogła być właśnie obawa przed powrotem do traumatycznych
wydarzeń z przeszłości. Innym powodem mogła być chęć przesłonięcia nie
których faktów. Kilka osób, które poprosiłam o to, by opowiedziały mi
o swoim życiu musiało wyraźnie pokonywać początkowe opory, sygnalizowa
ne np. słowami: Aż się nie chce wspominać cośmy tu przeżyli.
Po pierwszych doświadczeniach z emocjonalnością moich rozmówców
miałam świadomość, że swoimi pytaniami mogę spowodować cierpienie wyni
kające z ponownego przeżywania bolesnych wydarzeń. Czasem czułam się
winna. Poczucie winy stawało się jednak mniejsze, gdy niektóre osoby dzięko
wały mi za to, iż mogły opowiedzieć o swoich losach, często po raz pierwszy
od kilkudziesięciu lat. Zauważyłam również, że łzy miały znaczenie terapeu
tyczne, oczyszczające, uwalniały rozmówcę od długotrwałych stresów spowo
dowanych strachem i brakiem możliwości uzewnętrznienia swoich przeżyć,
ukrywania faktów. Czasem dziękowano również za możliwość przedstawienia
wspomnień o szczęśliwym dzieciństwie i okresie młodości. I w tym przypadku
relacja biograficzna miała więc znaczenie terapeutyczne. Terapeutyczny efekt
reakcji emocjonalnych spowodowanych powrotem do minionych wydarzeń
jest niezamierzonym rezultatem badań terenowych opartych na analizie mate
riałów autobiograficznych, których autorami są członkowie określonej zbioro
wości. Zadaniem etnologa/antropologa nie jest jednak niesienie pomocy psy
choterapeutycznej. Może się natomiast zdarzyć, że badacz przyczyni się do
uwolnienia od napięć osoby relacjonującej swoje przeżycia wojenne lub dra
maty związane np. z utratą ojczyzny, ziemi, domu, ze śmiercią bliskich, będące
częścią jej biografii, doświadczonego i przeżytego świata, że pomoże w prze
rwaniu długotrwałego milczenia, wymuszonego przez historyczne uwarun
kowania. Nie próbujmy jednak „bawić się" w psychoterapeutów, nie jest to
bowiem naszą rolą.
Odrębną kwestią jest sposób rejestrowania emocji rozmówców oraz prze
kazywania informacji o nich w pracach, w których prezentowane są wyniki
badań terenowych. W trakcie badań nie zawsze korzystamy z kamery wideo,
nie w każdej sytuacji możemy jej też użyć (zwłaszcza podczas pierwszego
spotkania). Widok kamery może bowiem spowodować, że rozmówca będzie
chciał dobrze wypaść, speszy się lub wcieli w nie swoją rolę. W każdym
O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE"
95
przypadku straci autentyczność, co będzie miało konsekwencje dla wyników
badań. M o i m zdaniem, lepiej korzystać z magnetofonu, choć - jak się przeko
nałam - także świadomość nagrywania wypowiedzi nie zawsze sprzyja otwar
tości rozmówcy. Jeśli w trakcie nagrywania prowadzimy odręczny zapis roz
mowy, możemy notować informacje o zachowaniach rozmówcy, wyrażających
m.in. jego reakcje emocjonale, пр.: płacze", „jest bliski płaczu", „szlocha",
„kręci głową bez słowa", „jest wzruszony" , „śmieje się", „jest ożywiony",
„wzdycha". Jeśli nie prowadzimy notatek podczas wywiadu, a nagle - bez
uprzedzenia - zaczniemy zapisywać uwagi możemy zaniepokoić rozmówcę,
a nawet zniechęcić go do dalszej rozmowy.
Znakomite przykłady prezentacji materiałów będących zapisem zarówno
słownej, jak i emocjonalnej warstwy doświadczeń biograficznych znajdziemy
w książce K . Kaźmierskiej. Przytoczę tu jedną z wielu wypowiedzi szczególnie
mocno nasyconą emocjami. Dotyczy ona repatriacji z Wilna. Wierny zapis
rozmowy dobrze oddaje przeżycia autorki wspomnień: „A nas dzisiaj wygnali
i nie możemy tam wrócić. To nasze miasto, to wszystko polskie ((płacze)) to
nieprawda, że to jest ich, to wszystko jest nasze... Ja to jestem cała w rozpaczy
((płacze)) dla mnie jak ktoś powie, że to jest litewskie, to nie nie mogę patrzyć
na tych ludzi ((wzdycha)) to jest naprawdę nasze" (Kaźmierska 1999, s. 177).
W trakcie rozmów doskonale czułam, jaką iluzją jest zachowanie neutral
ności przez badacza. Nie starałam się też ukrywać współczucia dla swoich
rozmówców, wyrażając je spojrzeniem, potakiwaniem głową. Rzadziej reago
wałam słowem, by nie przerywać toku narracji. Tego typu reakcje były jedno
cześnie dla rozmówcy sygnałem ułatwiającym otwarcie się, kontynuację wypo
wiedzi (por. Sokolewicz 1996, s. 82). Wprawdzie wiadomo, że nie tylko roz
mówca, ale i sam etnolog/antropolog nie jest w stanie wyrzec się emocji, że
jego neutralność jest „ideałem niemożliwym do spełnienia" (Kaniowska 1996,
s. 70, 72), wciąż jeszcze trudno nam przyznać się do tego otwarcie. Jednak
nawet wówczas, gdy staramy się wystrzegać otwartego deklarowania naszych
preferencji, sympatii czy antypatii są one widoczne „między wierszami" i nie
sposób tego uniknąć.
Należałoby zastanowić się nad wpływem takich czynników jak: możliwość
wcześniejszego przygotowania się rozmówcy do udziału w badaniach oraz
powtarzalność spotkań na stan emocji demonstrowanych w trakcie rozmowy
przez poszczególne osoby. Jest rzeczą wiadomą, że w trakcie badań terenowych,
zwłaszcza wówczas, gdy chcemy objąć nimi jak najwięcej miejscowości i możli
wie szeroką reprezentację ich mieszkańców, często brakuje czasu na wielo
krotne spotkania z tymi samymi rozmówcami. Rozmowy z wieloma osobami
odbywają się bez uprzedzenia i bez wcześniejszego poinformowania ich o zakre
sie naszych zainteresowań, charakterze stawianych pytań itp. Podczas spot
kania rejestrujemy nie tylko to co, w tym czasie podsuwa pamięć rozmówcy,
lecz także jego reakcje emocjonalne, będące częścią wspomnień, przeżytych
doświadczeń. Szczególnie silnie emocje te przejawiają się wówczas, jeśli udział
w badaniach jest dla rozmówcy pierwszą od wielu (często kilkudziesięciu) lat
96
IWONA KABZIŃSKA
okazją do podzielenia się swymi przeżyciami z człowiekiem spoza własnej
grupy. Z moich badań wynika, że osoby, które kilkakrotnie, w różnych sytua
cjach, miały możliwość relacjonowania jakiejś części swej biografii, za każdym
razem reagowały bardzo emocjonalnie. Najsilniejsze emocje ujawniały się jed
nak z reguły podczas pierwszego spotkania. Wspomnieniom towarzyszły łzy,
a relacja była przerywana milczeniem (w tym czasie rozmówca próbował się
uspokoić). Ujawniające się podczas kolejnych spotkań emocje, towarzyszące
szczególnie silnie wspomnieniom o dramatycznych wydarzeniach, wskazują na
to, że czas nie zagoił ran, nie wyciszył wspomnień, nie wpłynął na wytworzenie
takiego dystansu do przeszłości, który pozwoliłby na znaczne złagodzenie
cierpienia i poczucia krzywdy.
III
Przeprowadzone badania wykazały, że wydarzenia, które stały się źródłem
doznanych krzywd sprzyjały weryfikacji i krystalizacji tożsamości etnicz
nej/narodowej, wzmacniały też więź i poczucie solidarności z własną grupą
odniesienia (szerzej patrz: Kabzińska 1999). Na podstawie zgromadzonych
materiałów można wskazać przyczyny zjawiska, które określiłam jako „polska
krzywda", można też określić jego skutki, np. utrzymywanie się negatywnego
wizerunku „obcych" - sprawców cierpień, które stanowią element trajektorii.
Z pewnością istnieją osoby, które mimo świadomości krzywd wyrządzonych
Polakom utraciły więź z tą grupą, uległy asymilacji, zmieniły narodowość, nie
zetknęłam się jednak z nimi podczas swoich badań. Tego typu postawy za
sługują jednak na uwagę badaczy.
W przypadku badanej zbiorowości poczucie krzywdy uległo wzmocnieniu
w wyniku sytuacji politycznej, w jakiej Polacy mieszkający na terenach ZSRR
znaleźli się po wojnie, wymuszonego milczenia wokół faktu istnienia tej grupy i jej
problemów oraz powstania wielu tematów tabu w okresie powojennym. Milcze
nie to zostało przerwane dopiero na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdzie
siątych. W ostatnich latach wystąpił jednak nowy element pozwalający mówić
0 „polskiej krzywdzie". Myślę tu o zmianach w języku liturgii i kazań w Kościele
Rzymskokatolickim polegających na zastępowaniu polskiego białoruskim lub
rosyjskim i o stopniowej ewolucji Kościoła określanego od dawna na badanych
terenach jako „polski", nie tyle w stronę kościoła powszechnego, ile białoruskie
go. Zmiany te oceniane są negatywnie przez część Polaków związanych z Kościo
łem, zwłaszcza reprezentujących starsze pokolenie. Z przeprowadzonych przeze
mnie rozmów wynika, że godzą one w podstawy polskości, w wartości rdzenne
1 w zasadnicze wyznaczniki polskiej tożsamości, do których należą: religia
katolicka i związany z nią język modlitwy (szerzej patrz: Kabzińska 1999). Budzą
też obawy o przyszłość młodej generacji Polaków i o to, że w wyniku zmian
Kościół Rzymskokatolicki nie będzie już odgrywał takiej roli w kształtowaniu ich
tożsamości, jak to miało miejsce w przeszłości.
O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE"
97
Zdaniem K . Kaźmierskiej (1996, s. 98), ekspatrianci z dawnych Kresów,
mieszkający obecnie w Polsce, chętnie opowiadają o przeszłości, by ożywić nie
istniejący już świat, w którym „poszukują sensu swojej tożsamości". Opowiadanie
o doświadczeniach wojennych służy nie tyle rekonstrukcji wydarzeń historycz
nych, ile prezentacji obecnej tożsamości, „której źródło identyfikacji tkwi
w opowiadanej przeszłości". Z takim ożywianiem minionego świata zetknęłam się
też podczas swoich badań, zarówno wśród mieszkańców Białorusi, jak też
ekspatriantów. Ze szczególną radością wracali oni we wspomnieniach do dzieciń
stwa i młodości, do „polskich czasów", przeciwstawiając je wojnie i powojennej
rzeczywistości, a także współczesności. Emocje towarzyszące wspomnieniom,
radość, wzruszenie, wskazywały, iż mamy tu do czynienia nie tylko z rekonstruk
cją pewnych fragmentów przeszłości, lecz właśnie z powrotem do korzeni, do
czasów, które poprzedziły długi okres krzywd. Ten nie istniejący już świat ożywał
we wspomnieniach, które wywoływały radość, uśmiech, uczucie szczęścia. Kresem
owego wyraźnie mitologizowanego i idealizowanego świata stał się wybuch
I I wojny światowej. Od tego momentu we wspomnieniach zdecydowanie dominu
ją wydarzenia pozwalające mówić o zjawisku „polskiej krzywdy". Stały się one
zarazem początkiem „pomieszanego świata".
Myślę, że bez fenomenu, który określiłam mianem „polskiej krzywdy" nie
można zrozumieć sytuacji Polaków mieszkających na Białorusi (i generalnie
w dawnym Związku Radzieckim). Poczucie krzywdy jest częścią zbiorowej
pamięci, świadomości historycznej, która - jak wiadomo - nie jest tożsama
z wiedzą historyczną (Maternicki 1990, s. 222). Warunkuje jednak spojrzenie
poszczególnych osób na ich własne dzieje oraz na losy „swoich" i „innych",
w jakimś stopniu określa też charakter relacji między tymi grupami, jak
również kształtuje i utrwala pewne stereotypy.
O doświadczeniu krzywd wywołanych przez wojnę i powojenne zmiany
ustrojowe można z pewnością mówić nie tylko na przykładzie Polaków miesz
kających na terenach byłego Związku Radzieckiego (por. Posern-Zieliński
1996). Świadczą o tym chociażby opowiadane przez moich rozmówców
„historie innych", przede wszystkim ludności żydowskiej. W poczuciu krzyw
dy żyją przedstawiciele wielu grup etnicznych/narodowych (por. Michna 1995,
s. 51). Ich doświadczenia składają się na szersze zjawisko, jakim jest po prostu
ludzka krzywda. Doświadczenie krzywdy, zarówno w wymiarze jednostko
wym, jak i zbiorowym, mono- i wieloetnicznym, jest zawsze jednym z tragicz
nych owoców wojennej trajektorii (także tej, której świadkami jesteśmy obec
nie na ogarniętych wojną terenach byłej Jugosławii czy Kaukazu). Leży ono
często u podstaw wizerunku własnej grupy oraz „innych" i „obcych", przy
czyniając się do utrwalania istniejących stereotypów.
Pamięć doznanych krzywd rodzi uprzedzenia. Istnieje możliwość zmiany tej
sytuacji, konieczne jest jednak przebaczenie. Zwraca na to uwagę Kaźmierska
wskazując zarazem, iż podstawą przebaczenia jest dialog, otwarcie się, wysłu
chanie „innych" i zrozumienie ich punktu widzenia. Niezbędna jest wy
miana wspomnień, tj. „konfrontacja swoistych dla poszczególnych społeczeństw
98
IWONA KABZIŃSKA
9
obrazów przeszłości" (Kaźmierska 1999, s. 12) . Dodajmy, że taka wymiana
wspomnień, łącznie z towarzyszącymi im emocjami i ponownie przeżywanym
cierpieniem, nie może być tylko przekazem informacji, lecz powinna stać
się dialogiem, w którym z równym zaangażowaniem i dobrą wolą uczestniczą
ci, którzy doznali krzywd (gotowi przebaczyć winnym) i sprawcy ludzkich
tragedii. Każdy z uczestników takiego spotkania pełni jednocześnie rolę
nadawcy i odbiorcy określonych treści mając świadomość, iż służą one po
znaniu prawdy. Ta zaś ma moc wyzwolenia człowieka i stworzenia nowych
relacji międzyludzkich.
LITERATURA
A u g u s t y n J. SJ
1998
Ból krzywdy, radość przebaczenia, Kraków, Wydawnictwo m.
B o k s z a ń s k i Z.
1996
Obrazy innych etnicznych a tożsamość narodowa, [w:] M . Czyżewski i in. (red.),
Biografia a tożsamość narodowa, Łódź, Katedra Socjologii Kultury UŁ, s. 53-65.
Cale F e l d m a n L . , P r i c a I . , S e n j k o w i ć R. (red.)
1993
Fear, death and resistance. An ethnography of war. Croatia 1991-1992, Zagreb.
C z e r n i a k i e w i c z J.
1991
Repatriacja ludności polskiej z ZSRR, Warszawa.
C z y ż e w s k i M . , P i o t r o w s k i A., R o k u s z e w s k a - P a w e ł e k A. (red.)
1996
Biografia a tożsamość, Łódź, Katedra Socjologii Kultury, UŁ.
G e r l i c h H.
1994
Obrazy świata minionego - oswajanie Ziem Zachodnich. Analiza jednego przypadku
w świetle relacji autobiograficznych, „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 25-50.
G e r l i c h M.
1994
„Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej lud
ności rodzimej (okres międzywojnia), „Etnografia Polska", nr 38, z. 1-2, s. 5-24.
J e w o r o w s k i W.
1995
Naród Aleksandra Łukaszenki, „Więź", nr 12, s. 156-161.
K a b z i ń s k a I.
1998
Świat doświadczony i przeżywany oraz problem autoidentyfikacji. Analiza wspomnień
i relacji biograficznych mieszkańców Nalibok (Białoruś), „Studia Polonijne", t. 19,
s. 53-88.
1999
Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej/narodowej Polaków
na Białorusi, Warszawa, I A E PAN.
K a b z i ń s k a - S t a w a r z I.
1995
Nie tylko bastion polskości. Uwagi o miejscu i roli Kościoła Rzymskokatolickiego
w życiu Polaków na Białorusi, [w:] T. Chrobak, Z. Stachowski (red.), Filozofia
i religia w kulturze narodów słowiańskich, Rzeszów, Wydawnictwo Wyższej Szkoły
Pedagogicznej, s. 295-302.
Kaniowska K.
1996
Językowe i etyczne aspekty opisu konfliktu etnicznego, [w:] I . Kabzińska-Stawarz,
S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby rozstrzygania,
Warszawa, I A E PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 67-73.
9
Badaczka powołuje się na P. Ricoeura; por. też wypowiedzi J. Augustyna (1998, s. 29 i in.)
na temat przebaczenia i pojednania.
O SŁOWACH, E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E "
99
K a ź m i e r s k a K.
1996
Wywiad narracyjny - technika i pojęcia analityczne, [w:] Czyżewski i in. (red.),
Biografia a tożsamość, Łódź, Katedra Socjologii Kultury IJŁ, s. 35-44.
1999
Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie tożsamości etnicznej. Analiza nar
racji kresowych, Warszawa, IF1S PAN.
K ł o s k o w s k a A.
1996
Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
M a t e r n i c k i J.
1990
Wielokształtność historii. Rozważania o kulturze historycznej i badaniach historiograficznych, Warszawa.
Michna E.
1995
Łemkowie - grupa etniczna czy naród?, Kraków, „NOMOS".
P o s e r n - Z i e l i s k i A.
1996
Czerwony „Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska w południowym Ka
zachstanie, [w:] S. Ciesielski, A. Kuczyński (red.), Polacy w Kazachstanie. Historia
i współczesność, Wrocław, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 529-547.
R i c o e u r P.
1993
Jaki ma być nowy etos Europy?, „Znak", nr 10, s. 97-106.
R oku s z e w s k a - P a w e ł e k A.
1997
Doświadczenia wojenne Polaków. Analiza trajektorii wrześniowej, [w:] M. Czyżewski,
A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek (red.), Biografia a tożsamość narodowa,
Łódź.
R o s e n t h a l G . , B a r - O n D.
1992
A Biographical Case Study of a Victimizer's Daughter's Strategy: Pseudo-Identifica
tion with the Victims of Holocaust, „Journal of Narrative and Life History", nr 2,
s. 105-127.
S m o l i c z J.
1990
Język jako wartość rdzenna, [w:] A. Kłoskowska (red.), Oblicza polskości, War
szawa, s. 208-238.
S o k o l e w i c z Z.
1996
Wojna, konflikt i kategorie antropologiczne, [w:] I. Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby rozstrzygania, Warszawa,
I A E PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 75-84.
IWONA KABZIŃSKA
WORDS, EMOTIONS AND T H E "POLISH INJUSTICE"
Summary
In the years 1992-1998 the author carried out field studies among the Polish population living
in the western part of Belorussia. She recorded the accounts of 341 persons, their biographies,
recollections from the past. The main motif, subject of most of these stories she refers to as the
"Polish injustice" (i.e. "injustice done to the Poles"). The major part of the Poles on those
territories have, for a long time, lived with a strong sense of injustice done to them first of all by
the Soviet Russians. On the Sept. 17th 1939 the Soviet troops invaded the so-called Eastern
Borderland belonging to Poland in the years 1918-1939. In winter 1940 thousands of Poles
were deported either to Siberia or to Kazakhstan, first of all the representatives of the Polish
middle class - teachers, state officials, policemen and "military settlers" - soldiers from the
previous war rewarded with plots of land who in the years 1921-1938 arrived to the Borderland
from other parts of Poland.
100
IWONA KABZIŃSKA
Although the reports from these past events didn't concern the respondents themselves but
their neighbours and friends, the relations were filled with emotions and the traumatic experiences
still visible after so many years. The author quotes parts of the interviews to show how the
emotional attitudes are expressed in words.
In June 1941 the Nazi Germans replaced the Russians as occupants. The population were
deported in opposite direction - to Germany to work as captive labourers in industry and
agriculture. Another form of persecution were "pacifications" of villages. The Polish informants
also recall the dramatic adversity of the Jews who, for a long time, had lived on those area
together with the Poles and the Belorussians.
The Poles interviewed by the author point out that among the persecutors collaborating with
the Germans there were many Ukrainians, Lithuanians, Latvians and people from Silesia.
After 1945 the area of the Eastern Borderland was incorporated into the Soviet Union. Great
part of the Polish population went to Poland, those who remained were deprived of their national
autonomy. They weren't allowed to speak Polish in public. Polish wasn't the language of instruc
tion in schools. Soviet authorities persecuted religion. Forced land collectivization deprived
peasants of their property.
Stories about collective farms founded of the land taken away from peasants repeat in most
of the accounts and that is the subject which arouses strong emotions till now.
The author's field data prove that in spite of popular opinions land collectivization has never
been accepted by the rural population there. At least by those approached by the author, most of
them old people now. There are relatively few young people in Belorussian villages, they have
migrated to towns in search for better chances.
The point of the author's study is the importance of taking into account people's emotions in
ethnographic writing. It is not only words but also emotions which are the source of people's
experiences. In this case the concept of "Polish injustice" is mainly based on emotions people
reveal - their tears, suffering on their faces, agitation, despair, anger. The anthropologist is faced
either with vehement gesticulation or with the expression of resignation which, in the latter case
doesn't prove real resignation which would enable adaptation to different conditions.
Emotions belong to human reality, they can't be separated from accounts - reminiscences
both painful and happy, e.g. childhood reminiscences which often undergo idealization and
mythol ogization.
Expressing strong emotions was due to the fact that the field research took place in the period
of crucial systemic transformations, the Soviet Union had collapsed, new independent states were
emerging, "glasnost" and "perestroika" loosened people's tongues. After many years of intimi
dating and forced silence the Poles started to speak making up for the period of persecution and
denationalization.
The events which were the cause of injustice have contributed to verification and reinforcement of
the group's national identity. Sense of injustice belongs to collective memory, historical consciousness
of a community. It also determines the perception and attitudes to the "own group" and the
"strangers" thus determining intergroup relations and perpetuates group stereotypes.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
