-
Title
-
Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny zróżnicowania ludzi według biblii ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.33-38
-
Creator
-
Zowczak, Magdalena
-
Date
-
1992
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:2746
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2942
-
Text
-
Magdalena Zowczak
DLACZEGO CYGAN KRADNIE?
PRZYCZYNY ZRÓŻNICOWANIA LUDZI WEDŁUG BIBLII LUDOWEJ
Legendy, które t w o r z ą l u d o w y o d p o w i e d n i k Biblii, o p o w i a d a j ą
o p e w n y c h t y p o w y c h sytuacjach, w i ą z a n y c h z w y k l e w y m i e n n i e
jednego
w
z potomków
konsekwencji
zakłócenie
formuje
pojęcie grzechu, p o z o s t a w i a j ą c e g o
protoplasty.
Owo
wieczne
Owa
p i ę t n o na s p r a w c y i j e g o p o t o m k a c h . Z a n i m przejdziemy o d t y c h
wymienność, c h o c i a ż zrazu s p r a w i a w r a ż e n i e c h a o s u , często
o g ó l n y c h konstatacji d o bardziej precyzyjnego opisu m o m e n t u
z różnymi postaciami i zdarzeniami o b u
Testamentów.
jednak nie jest p r z y p a d k o w a , lecz w y n i k a z n i e ś w i a d o m e j t y p o l o
z r ó ż n i c o w a n i a , s p r ó b u j m y scharakteryzować p e w n e
gii; kojarzy b o w i e m
t y p o w e dla t e k s t ó w biblii l u d o w e j , z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n y c h jak
postacie ze w z g l ę d u
na
podobieństwo
zjawisko
strukturalne zdarzeń, w k t ó r y c h o d g r y w a j ą o n e a n a l o g i c z n e role.
z c z a s ó w Kolberga. Jest n i m w y m i e n n o ś ć postaci A d a m a i N o e g o
M ó w i ą c o biblii l u d o w e j
jej
j a k o p i e r w s z y c h ludzi, w y m i e n n o ś ć p r z y p i s y w a n y c h im c z y n n o
Św.; p r ó b y u p o r z ą d k o w a n i a jej w ą t k ó w
ści a także p o d o b i e ń s t w o z a c h o w a n i a ich ż o n , g r z e c h ó w ich i ich
bezpośrednio z Pismem
nie m o ż n a zatem p o r ó w n y w a ć
nie m i a ł y b y w i ę k s z e g o
dzieci, wreszcie niemal w s z y s t k i e g o , c o z nimi związane. K o n -
sensu niż sztucznie s k o m p l e t o w a n a a n t o l o g i a . Nie znaczy t o , by
taminacje w ą t k ó w d o t y c z ą c y c h t y c h d w ó c h b o h a t e r ó w nie są
nie istniało p o k r e w i e ń s t w o między znaczną częścią t y c h legend
p r z y p a d k o w e . Przytoczmy kilka p r z y k ł a d ó w .
w e d ł u g Starego
i Nowego
Testamentu
a kanonem chrześcijańskim; a j e d n a k w przekazach l u d o w y c h
Kolberg n o t u j e , iż „staruszek j e d e n w M o d l n i c y " o p o w i a d a ł
obowiązuje s w o i s t y porządek, ś w i a d e c t w o o d m i e n n e g o s p o s o
0 N o e m , „ c o w harce p o p o t o p i e p ł y w a ł , i w s z y ć k i e zwierzęta miał
bu w a r t o ś c i o w a n i a .
ze s o b ą p a r a m i " , że „ k i e d y je w y p u s c a ł z harki na Ś w i a t , d a w a ł
P o d o b i e ń s t w o między tekstem l u d o w y m i b i b l i j n y m opiera się
każdej parze chrzest i n a z w i s k o , — z e az d o t e g o casu takie imię
często t y l k o na a n a l o g i i , tak, że n a s u w a j ą się w ą t p l i w o ś c i , czy
nosi w s y ć k o i p t a c t w o i gadzina r ó ż n a " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.105).
chodzi o zapożyczenie, czy też —
podobieństwo
L u d o w a postać apokryficznej legendy o N o e m s t a n o w i trans
o p i s y w a n y c h zdarzeń. Tak się dzieje c h o ć b y w przypadku Pios
formację biblijnej wersji grzechu p i e r w o r o d n e g o . Ś w i a d c z y o t y m
neczki o matce
tekst zapisany przez E. Klicha w p o w . l i m a n o w s k i m , w y d r u k o w a
dzieciobójczyni,
o wtórne
pamiętanej d o dziś w
Polsce
p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , którą J a n S. Bystroń uznał za o d
p o w i e d n i k f r a g m e n t u Ewangelii
św. Jana
ny w 1 9 1 0 r.
(IV, 6 — 2 6 ) o roz
N o e c h o d z i ł kilka lat d o jakiejś pracy z siekierą, a żona nie
mowie Chrystusa z Samarytanką przy s t u d n i ( B y s t r o ń , 1 9 2 5 ,
wiedziała, d o k ą d c h o d z i . Diabeł ją kusił, żeby się dowiedziała.
s.105). O p i n i ę tę p o w t a r z a C. Hernas ( 1 9 6 5 , s. 2 3 4 ) . Tymczasem
Ukręcił z nosa w ó d k i i p o w i e d z i a ł j e g o żonie, żeby m u się dała
rozmowa Pana Jezusa z „ d z i e w k ą ze d w o r a " s t a n o w i w tekstach
napić, t o jej się przyzna. Tak się stało i d r u g i e g o d n i a , kiedy Noe
l u d o w y c h w p r o w a d z e n i e d o obrazu p o k u t y piekielnej kobiety,
przyszedł d o r o b o t y , już m u tak nie szło, jak przedtem, już grzech
która p o z b a w i ł a życia s w e nieślubne dzieci ( p e w n e w a r i a n t y
w i e l k i g o obciążył. Przedtem, jak d r z e w o za krótkie, pociągnął
modlitewek zebranych przez F. Kotulę w p r o w a d z a j ą skruchę
siekierą, w y d ł u ż y ł o się, teraz musiał nastawiać i s z t u k o w a ć , a jak
dzieciobójczyni
b y ł o dłuższe, urzynać ( K l i c h , 1 9 1 0 , s . 2 6 ) .
i akt łaski w o b e c
niej, g d y ostatni,
pozostały przy życiu syn zostaje księdzem). Natomiast
jedyny
Biblia
O b e c n e są t u wszystkie elementy w y s t ę p u j ą c e również w przy
nieślubnym.
p a d k u grzechu p i e r w o r o d n e g o : zakusy diabła i c i e k a w o ś ć kobie
A n a l o g i a polega na podkreśleniu w i e d z y Chrystusa o przestępst
ty, która podaje m ę ż o w i zatruty napój, d o p r o w a d z a j ą N o e g o d o
mówi
o pięciu
mężach Samarytanki
i szóstym
w a c h kobiety, która, ś w i a d o m a swej zmazy, o b a w i a się p o d a ć M u
pierwszego grzechu, j a k i m jest upicie się i w y j a w i e n i e tajemnicy.
w o d ę . O d m i a n ą l u d o w e g o tekstu jest ballada
Według
porwana
Dzieciobójczyni
do pieklą, gdzie bohaterka r o z m a w i a nie z Chrystusem,
średniowiecznej
legendy
anioł,
przekazując
posłanie o d B o g a , nakazał m u b o w i e m działać w
Noemu,
tajemnicy.
lecz z d i a b ł e m , który ją p o r y w a i o d d a j e na męki ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 ,
Diabeł zaś, przyszedłszy w ludzkiej postaci d o żony
s . 2 6 8 — 2 7 1 ) . W zbiorze F. Kotuli Znaki przeszłości
p o b u d z i ł jej zazdrość o p o w i a d a j ą c o sekretnych schadzkach jej
p o j a w i a się
kontaminacja o b u t e k s t ó w : p a n n a najpierw r o z m a w i a z Chrys
tusem, p o t e m —
z d i a b ł e m ( 1 9 7 6 , s.156 — 1 5 7 , 1 6 8 —
efekt zaś pozostaje ten sam; z g o d n i e z l u d o w y m
sprawiedliwości jest n i m m a l o w n i c z y
opis mąk
169),
poczuciem
piekielnych.
Noego,
małżonka ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 1 0 6 ) .
Inaczej nieco interpretuje tę historię X V I - w i e c z n y
prawa
czartowskiego
przeciw
narodowi
ludzkiemu,
Postępek
gdzie znaj
d u j e m y pierwszą ( w e d ł u g J . Krzyżanowskiego) jej wersję polską.
W tych tekstach przesłanie grzesznicy d o m a t k i , by lepiej w y
„Przemienił się czart w o s o b ę m ł o d z i e ń c a g ł a d k i e g o , szedł d o
chowała pozostałe córki, p r z y p o m i n a k o ń c o w y morał niektórych
ż o n y N o e g o , pytając jej, aby m u p o w i e d z i a ł a , c o Noe ma czynić
wersji pieśni o Łazarzu i b o g a c z u , który także pragnie ostrzec
z t y m b u d o w a n i e m ; rzekła, iż jej nie c h c e powiedzieć. Nauczył ją
grzeszników z czeluści piekła.
w t e d y czart gorzałki naczynić ze zboża, a u p o i ć N o e g o , który, g d y
J a n o w e j a jej l u d o w y m i
się upił, p o w i e d z i a ł żonie, iż Pan B ó g ma zatopić wszytek świat
„ p r z e r ó b k a m i " są większe niż p o d o b i e ń s t w a , chociaż o c z y w i ś c i e
o k r o m nas, c o będzie w okręcie. Czart szedł, p o w i e d z i a ł t o w a r z y
trudno w y k l u c z y ć między nimi jakiś związek. T o stwierdzenie
szom w s z y s t k o , c o się miało dziać. P i l n o w a l i t e g o , j a k o b y mogli
odnosi się d o l i c z n y c h legend określanych p o t o c z n i e m i a n e m
ostatek ludzi w y g ł a d z i ć ze ś w i a t a przez rozmaite fortele, ale Noe
Różnice między f r a g m e n t e m Ewangelii
apokryfów; w ł a ś c i w s z e j e d n a k w y d a j e się uznanie ich przynależ
miał d o b r ą straż o d Boga u s t a w i o n ą , iż m u nie m o g l i nic uczynić,
ności d o oryginalnej biblii l u d o w e j . Składają się na nią r ó w n i e ż te
tylko
przekazy, które w s p o s ó b o c z y w i s t y p o w i e l a j ą t e m a t y biblijne,
s. 6 0 — 6 1 ) .
zmieniając j e d n a k z d e c y d o w a n i e ich sens.
Stereotyp o b c e g o znajduje bardzo m o c n e oparcie w
zwierząt
wiele
wygładzili
(...)"
(Postępek...,
1892,
Wszystkie wersje zdarzenia łączą d w a najpopularniejsze aspek
biblii
t y postaci N o e g o (nie na d a r m o był z a r ó w n o patronem cieśli
ludowej, czy też raczej jest z nią p o w i ą z a n y w i e l o r a k i m i zależnoś
1 b u d o w n i c z y c h łodzi, jak też bednarzy i p i j a k ó w ) , a d w a odrębne
ciami. W p r a w d z i e samo pojęcie grzechu nie d o t y c z y w zasadzie
e p i z o d y biblijne zlewają się, t w o r z ą c n o w ą historię grzechu. Na
obcego, p o n i e w a ż f u n k c j o n u j e o n poza u z n a n y m porządkiem
u w a g ę zasługuje n a t y c h m i a s t o w y zanik c u d o w n y c h zdolności
wartości, w ś w i e c i e „ n a o p a k " ; o b c y nie z j a w i ł się j e d n a k z pustki,
N o e g o w l u d o w y m tekście; jest t o bezpośrednia kara za popeł
mit w y w o d z i g o z sytuacji p i e r w o t n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości,
n i o n e w y k r o c z e n i e . Noe musi o d t ą d ciężko p r a c o w a ć , p o d o b n i e
która nastąpiła w w y n i k u zakłócenia p o c z ą t k o w e j harmonii przez
jak A d a m i Ewa p o w y g n a n i u . Umiejętnością skracania
lub
33
w y d ł u ż a n i a desek odznaczać się też miało Dziecię Jezusa, które
dzięki temu n a p r a w i a ł o fuszerki ś w . Józefa. Ten sam m o t y w , t y l k o
o d w r ó c o n y , ł ą c z o n o też z d r z e w e m Krzyża Św.; kiedy S a l o m o n
chciał je użyć d o b u d o w y ś w i ą t y n i , raz b y ł o za krótkie, t o z n ó w
zbyt d ł u g i e , tak, że musiało pozostać n i e w y k o r z y s t a n e ( W r o c ł a w
ski 1 9 8 5 , s.66 — 6 7 ; E. K., 1 8 9 5 , s.173 — 1 7 4 ) .
Tekst l u d o w y reprezentuje najbardziej k o m p l e t n ą t r a n s f o r m a
cję grzechu p i e r w o r o d n e g o , mniej może j e d n a k w j e g o biblijnej,
c o raczej — z n ó w — w l u d o w e j postaci, czyli i n t e r p r e t o w a n e g o
jako pierwszy akt seksualny. J e g o o d p o w i e d n i k i e m jest w przy
p a d k u N o e g o o p i l s t w o , które p r o w a d z i d o w y j a w i e n i a tajemnicy.
Następnym przyczynkiem d o identyfikacji A d a m a i N o e g o jest
p o w s z e c h n e utożsamienie ich s y n ó w , Kaina i C h a m a . Wiązało się
t o być może z p e w n y m p o d o b i e ń s t w e m f o n e t y c z n y m l u d o w e j
postaci ich i m i o n : pierwszy z n i c h w y s t ę p u j e j a k o Hain ( K o l b e r g ,
1 9 6 2 , s.8) bądź C h a i m ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s.2). Obaj są
protoplastami gorszej części ludzkości, blisko związanej ze złym
d u c h e m , czy też, p o prostu, o b c y c h , z g o d n i e zresztą ze starotest a m e n t o w y m zamysłem. „ N i e śmiej się z ojca, b o zostaniesz
M u r z y n k ą ! " — o s t r z e g a n o m n i e w dzieciństwie. Traktując o w ą
M u r z y n k ę — c z y też raczej M u r z y n a — w s p o s ó b metaforyczny,
m o ż e m y p o d s t a w i a ć na j e g o miejsce w rodzinie A d a m a - N o e g o
przedstawiciela d o w o l n e j ludzkiej społeczności, skoro t y l k o ze
c h c e m y uzasadnić jej ujemne w a r t o ś c i o w a n i e , c o d o n a ś m i e w a
nia się zaś z rodziciela, t o nie u s t ę p o w a ł o b y o n o j a k o przestępst
w o ś m i e c h o w i w kościele, tradycyjnie u z n a w a n e m u za grzech
(por. Świętek, 1 8 9 3 , s.461 — 4 6 2 ) ; T. M a n n podkreśla d e m o n i
czny charakter t a k i e g o ś m i e c h u pisząc, iż C h a m urodził się
śmiejąc się d o r o z p u k u , c o n i e w ą t p l i w i e b y ł o s p r a w k ą szatana.
P r z y s ł o w i o w y śmiech Chama był jednak d l a t e g o szczególnie
grzeszny, p o n i e w a ż został w y w o ł a n y w i d o k i e m nagości N o e g o .
W t y m fragmencie interpretacje biblijna i l u d o w a są c a ł k o w i c i e ze
sobą
zgodne.
Oto
współczesna
wersja
przestępstwa
Cha
m a — Kaina:
„ I c h ojciec w ó d k ę pił bardzo, o n i szli, Kain szedł w p r z ó d , a A b e l
z t y ł u . Kain zobaczył ojca pijanego na drodze i plunął na ojca. A b e l
nadszedł, p a t r z y — o j c i e c r o z p y l o n y taki, rozkudłany, t o ubrał g o ,
majtki j e g o w z i ą ł . ( W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z n y c h m a t e r i a ł ó w w w y
niku e p i z o d u z w i n e m Noe miał zamienić suknię na s p o d n i e ;
Rśau, 1 9 5 7 , II s . 1 1 4 — M . Z . ) . T o Kain został L i t w i n e m , a A b e l ,
j e g o serce szlachetne, został Polakiem (...). Kain miał serce takie
zakajane, nieżyczliwe dla c z ł o w i e k a , w i e k i nie daruje, a A b e l nie,
był dobry. Kainska k r e w t o chamska krew, litewska, a polska
—
łagodna krew" ( 1 0 ) * .
Z g o d n i e z c y t o w a n ą już wersją Kolberga, Kain j a k o zabójca
A b l a musiał p r a c o w a ć na j e g o dzieci, „ k t ó r e m u t o p o t o m s t w u
B ó g p o z w o l i ł żyć na świecie, żeby nic nie robili a dobrze się m i e l i "
( 1 9 6 2 , s. 8 ) , był w i ę c —
p o d o b n i e jak C h a m —
u w a ż a n y za
protoplastę p o d d a n y c h c h ł o p ó w . C h a m zaś, p o d o b n i e jak herod
Kain był synem E w y i szatana, m o ż n a t u przytoczyć oryginalną
interpretację litewską zapisaną przez M . D o w o j n ę S y l w e s t r o w i cza, w y k o r z y s t u j ą c ą p o p u l a r n e w ą t k i b a j k o w e d o o p r a c o w a n i a
tematu cyrografu Adama.
„ A g d y o n ( A d a m — M.Z.) począł orać w p i e r w s z y m d n i u
przyszedł d o n i e g o diabeł, i rzekł m u : Na c o ty m o j ą ziemię
porzesz, ja s t w o r z y ł e m ją? J a zaraz zabiję ciebie i t w o j e w o ł y , lecz
jeżeli t y tak zrobisz jak ja chcę: t o c o się dziś urodzi t o moje; a c o
j u t r o t o t w o j e . W t e d y A d a m zląkł się i nie w i e d z i a ł c o ma
o d p o w i e d z i e ć g d y ż o b a w i a ł się a b y g o nie zabito. I przyrzekł m u
A d a m , że c o dziś t o t w o j e , a c o j u t r o t o moje. I z d r o w y m został
A d a m , nic m u złego nie zrobił diabeł. A g d y A d a m przyszedł
o r a w s z y d o d o m u znalazł u r o d z o n e g o C h a i m a , i zląkł się. Że
nierozważnie zrobił, że d i a b ł u przyrzekł s w o j e g o syna p i e r w o r o d
nego. S ł o w a o j c o w s k i e u m ó w i o n e z d i a b ł e m w y p e ł n i ł y się c h o ć
nie p r ę d k o , g d y C h a i m zabił s w o j e g o brata, pozostając prze
klętym ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s. 2 ) .
W d a w n e j sztuce chrześcijańskiej Kain p r z e d s t a w i a n y w szpi
czastej czapce, jaką nosić musieli mieszkańcy getta, s y m b o l i z u j e
Ż y d ó w , podczas g d y A b e l s t a n o w i prefigurację szlachcica, lecz
także Chrystusa (Reau, I I , s. 9 6 ) . Kain jest także —
jako
u o s o b i e n i e zdrady — t r a d y c y j n i e k o j a r z o n y z J u d a s z e m ( o b u
o b d a r z a n o o g n i ś c i e r u d y m i w ł o s a m i ) , c o w interpretacji l u d o w e j
znajduje w y r a z w umieszczeniu ich o b o k siebie za d r z w i a m i
piekła, a n a w e t w uznaniu ich p o k r e w i e ń s t w a .
„ J u d a s z jest z Kaina p o t o m e k . Pan Jezus by m u przebaczył, ale
J u d a s z z w ą t p i ł o miłosierdziu b o ż y m . Piotr zaparł się trzykrotnie
przed taką z w y k ł ą służącą i został papieżem. Z a d a m pani zagadkę.
Ilu ludzi Pan Jezus z b a w i ł , jak zstąpił d o piekieł?(...) W s z y s t k i c h
ludzi oprócz d w ó c h : J u d a s z a i Kaina, b o się s c h o w a l i przed
Panem J e z u s e m za d r z w i a m i . Pan Jezus chciał z b a w i ć w s z y s t
k i c h , ale za d r z w i już nie z a g l ą d a ł " ( 3 ) .
Historii z a b ó j s t w a A b l a l u d o w e interpretacje d o d a j ą charak
terystyczny szczegół, a m i a n o w i c i e p r ó b ę ukrycia j e g o ciała.
„ P o n i e w a ż ziemia (chociaż t o już nie b y ł o w Raju) b y w a ł a
w t e d y biała jak kreda, miejscami przeźroczysta g d y b y kryształ,
w i ę c Hain się t u r b o w a ł ; b o gdzie t y l k o s c h o w a ł zabitego brata,
w s z ę d y o n w y g l ą d a ł z ziemi. Zaczął w i ę c przeklinać, p o m s t o w a ć
ziemi, i z t y c h p r z e k l e ń s t w Haina ziemia poczerniała, że aż p o dziś
dzień pozostała w kolorze b r u d n y m , rozlaną k r e w zsiadłą przypo
m i n a j ą c y m " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. 8 ) .
„ G d y Pan B ó g s t w o r z y ł ziemię, była o n a zupełnie przeźroczystą
i ś w i e c i ł a jak brylant, tyle jest w niej d r o g i c h kamieni, złota
i srebra. Później d o p i e r o stała się czarną i nieprzeźroczystą, jak
teraz, a t o d l a t e g o , b o ją przeklął Kain. G d y Kain zabił A b l a , chciał
g o ukryć w ziemi, lecz nie m ó g ł t e g o dokazać, chociaż g ł ę b o k ą
jamę w y k o p a ł , b o wszędzie i zawsze b y ł o w i d a ć ciało zabitego
brata. Rozzłoszczony Kain z a w o ł a ł tedy: Przeklęta ziemio, czemu
nie jesteś czarną? I ziemia stała się o d t e g o czarną, b o jest
przeklętą" ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 8 ) .
o n ( C h a m — M.Z.) został c h a m e m . Został w l i c z o n y przez B o g a ,
Scena w której Kain usiłuje ukryć s w o j ą z b r o d n i ę , p o j a w i a się,
c h o ć sporadycznie, w sztuce ś r e d n i o w i e c z n e j (Reau, II, s.97).
N a s u w a się t u skojarzenie o w e j biało-przezroczystej, świetlistej
ziemi z przezroczystością bądź ś w i e t l i s t o ś c i ą p i e r w s z y c h ludzi,
którzy wszak z niej p o w s t a l i , c h o ć ten ostatni m o t y w na S ł o w i a ń szczyźnie należy d o rzadkości ( T o m i c k i , 1 9 8 0 , s . 7 2 — 7 3 ) . Na
u w a g ę zasługuje fakt, że w o b u s y t u a c j a c h utrata przezroczysto
ści s p o w o d o w a n a jest grzechem ( w p r z y p a d k u p i e r w s z y c h ludzi
oznaczony c h a m e m . (...) (Żyd — M.Z.) nie m ó w i ł , że t o c o na
—
czy judasz, t o tradycyjne pojęcia, które o d e r w a ł y się o d b i b l i j n y c h
postaci i żyją s w y m w ł a s n y m życiem.
„ O chamie j e d n y m m o g ę o p o w i e d z i e ć a n e g d o t ę , t o m n i e Ż y d
w y t ł u m a c z y ł . Że nie ten c h a m , c o na w i o s c e żyje, a t e n , c o
kajstrował s w e g o ojca. Ojciec pijany leżał, a o n takie ś w i ń s t w o
zrobił. T o Ż y d mi p o w i e d z i a ł , t o o n już w i ę c e j wiedział. T o znaczy,
w i o s c e , jak t o często (...) tak b y w a , że t o c h a m z w i o s k i . A t o Boże
b r o ń , m ó w i , t o nie, t e n c h a m , c o takie sztuki w y r a b i a — t a k i p o d ł y ,
komuś szkodzi" (2).
Przyczyny
pierwszego z a b ó j s t w a
t ł u m a c z y się,
wykazując
związki zabójcy ze złym d u c h e m . O b o k wersji apokryficznej,
( r o z p o w s z e c h n i o n e j przez Ż y d ó w , ale nieobcej także tradycji
chrześcijańskiej, por. Klinger, 1 9 8 1 , s.31 — 3 2 ) , z g o d n i e z którą
* Cyfry w nawiasach w s k a z u j ą informatora. Lista i n f o r m a t o r ó w
na s. 4 8
34
grzechem p i e r w o r o d n y m ) .
W materiałach w s p ó ł c z e s n y c h p a n u j e o d m i e n n a , bardziej s w o
jska wizja pejzażu, w k t ó r y m r o z g r y w a się dramat, interpretowany
często j a k o w y n i k rywalizacji d w ó c h r o l n i k ó w , bądź Kaina
— pasterza, i A b l a — rolnika: z a b ó j s t w o d o k o n a n e zostaje na
p o l u , w życie, d l a t e g o w s c h o d z ą c e żyto jest c z e r w o n e . Pokutę
o d b y w a zabójca u k r y t y za d r z w i a m i piekła, bądź też, w e d ł u g
znacznie popularniejszej w e r s j i , p r z e c i w n i e — ze z w ł o k a m i Abla
na księżycu, w y s t a w i o n y n a w i d o k p u b l i c z n y : stamtąd
musi oglądać wszystkie niecne u c z y n k i d o k o n y w a n e nocą przez
s w y c h p o t o m k ó w ( o b o k w s p ó ł c z e s n y c h m a t e r i a ł ó w polskich
por. W r o c ł a w s k i , 1 9 8 5 , s. 5 3 — 51 — w a r i a n t m a c e d o ń s k i ) .
S c e n y z Księgi Rodzaju, d r z e w o r y t z Płazowa, 13,5 x 3 9 , 7 c m . Pierwsza poł. XIX w . Ze
z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w Krakowie
związku
o d b y w a się o n a w u k r y c i u , p o d nieckami, zaś efekt jest taki
z A d a m e m bądź N o e m , wyjaśniają z r ó ż n i c o w a n i e kobiet; t y l k o
sam, jak w w y n i k u grzechu różnicującego: p o w s t a j ą gorsze
niektóre mają b o w i e m p r a w d z i w i e ludzką naturę, inne zaś p o
kobiety.
D w a w ą t k i , które także w y s t ę p u j ą w y m i e n n i e w
A b y zakończyć s p r a w ę w z a j e m n e g o przenikania się historii
chodzą o d zwierząt p r z e m i e n i o n y c h w kobiety, aby każdy z sy
A d a m a i N o e g o poprzez liczne kontaminacje, przytoczmy opinię
nów protoplasty m ó g ł się ożenić.
A d a m i Ewa mieli jedenastu s y n ó w i j e d n ą córkę. „ N o i jakoż
biblisty, który charakteryzując pozabiblijne źródła o p o w i a d a n i a
żenitsia? J e d e n ożenisia (...) a te jeszcze dziesięć, t y c h braci,
o p o t o p i e zwraca u w a g ę , iż „ w p e w n e j liczbie z n a n y c h relacji (...)
gdzie oni ożeniosia? N o i później ta córka s c h o w a l i i o n i takie losy
katastrofa łączy się bezpośrednio i organicznie albo przynajmniej
ciągnęli. I zrobili dla t y c h miejsca jedenaście, c h t o jakie w y c i ą g
p o ś r e d n i o z f a k t e m s t w o r z e n i a . Ż y w i o ł p o t o p u zlewa się niekiedy
nie. Kto w y c i ą g n ą ł s p r a w i e d l i w a , siostra, ta i żona d o b r a . (...) A t o
z p r a ż y w i o ł e m w o d n y m , p o j a w i a j ą c y się pierwszy
była i gadzina, i ś w i n i a , i małpa, i rozmaite byli. I kto jaka necka
—
o d w r ó c i , t a k o o n (dostanie —
M.Z.). A później o n i t o ostali
panienkami (...). I b y w a takie, o, tera (...) o n i nie p i l n u j ą się ni
męża, ni co, rozmaicie idą. J a nie w i e m , jak t o p o w i e d z i e ć , że
czego o n a nie może żyć z mężem? 0 , t a k i c h d u ż o jest, (...),
człowiek
z u r a t o w a n y m z p o t o p u protoplastą ludzkości p o p o t o p o w e j "
( S t a c h o w i a k , 1 9 8 5 , s. 1 5 ) . O p i n i a ta o d n o s i się również d o
t e k s t ó w biblii l u d o w e j .
Ujawniony
acz t r u d n y d o s p r e c y z o w a n i a związek
między
w ą t k a m i z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości i m o t y w e m ukrycia, w y s t ę p u j e
gadzina taka, o. N o ot i b y w a , że o n a jest gadzina na całe
w znanej historii o pramatce Ewie, która zaprezentowała B o g u
życie" ( 4 ) .
t y l k o część s w y c h licznych dzieci, resztę pozostawiając w ukry
W e d ł u g innej o p o w i e ś c i pierwsi rodzice mieli w i ę c e j córek niż
c i u , przez c o p o z b a w i ł a je b ł o g o s ł a w i e ń s t w a Pańskiego. Skazała
synów. N a d l i c z b o w a córka, skazana na s a m o t n o ś ć , jest narzę
je t y m s a m y m na służbę dla w y r ó ż n i o n e j części r o d z e ń s t w a . Ten
dziem szatana, poprzedniczką zawitek
w ą t e k , p o p u l a r n y w X V I - w i e c z n e j literaturze europejskiej (Wasy-
czy też przeskoczek,
tem i naszej „ m a t k i d z i e c i o b ó j c z y n i " . W n i e k t ó r y c h
a za
wersjach
lewski, 1 9 1 0 , s.109 — 1 1 0 ; Fischer, 1 9 1 0 , s. 3 5 8 ) , f u n k c j o n u j e
miejsc
d o dziś. Opiera się o n na schemacie, b ę d ą c y m w ł a ś c i w i e w a r i a n
p o c h ó w k ó w , czy też raczej ukrycia z w ł o k k o l e j n y c h dzieci, która
t e m przypadku Kaina, a p o w i e l a n y m w wielkiej ilości l u d o w y c h
opowiadających
o
niej t e k s t ó w
zwraca
uwagę
lista
wyraźnie pogłębia w i n ę matki. ,,(...)jedno leży p o d ł a w ą , /przyroś
legend e t i o l o g i c z n y c h . W interpretacji chrześcijańskiej wiąże się
nięte m u r a w ą . / D r u g i e leży p o d p r o g i e m , /przytrzaśnięte bar
o n z grzesznym p o w ą t p i e w a n i e m w boską w s z e c h w i e d z ę oraz
łogiem./ Trzecie leży p o d ł ó ż k i e m , /przykryłaś je fartuszkiem./
wystawianiem
czwarte leży w oborze /i w y r z e k a : m ó j Boże!/ Piąteś ś w i ń m i
z a m o r d o w a n e g o brata, czy —
skarmiła,/ szóste w piecu spaliła, " itp. ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , s. 2 7 0 ) .
dzieci n i e u d a n y c h ) . Z t y m s a m y m s c h e m a t e m m a m y d o czynienia
B o g a „ n a p r ó b ę " , czy t o przez ukrycie ciała
nadmiernej ilości dzieci (bądź też
u k r y w a n i u grzechu.
w popularnych opowieściach o „żydowskiej ciotce", dziew
G o d n y u w a g i w y d a j e się j e d n a k fakt, iż z reguły samo u k r y w a n i e
czynie zamienionej w k u k u ł k ę za t o , że z ukrycia u d a w a ł a ptaka
Nie ma o c z y w i ś c i e nic o s o b l i w e g o w
siebie czy czegoś t o w a r z y s z y w y d a r z e n i u z a p o c z ą t k o w u j ą c e m u
(np. Świętek, 1 8 9 3 , s. 5 8 0 ) , o młynarzu, w p o d o b n y c h okolicz
zróżnicowanie ludzkości w z a j m u j ą c y m nas t u rodzaju o p o w i a
nościach z a m i e n i o n y m w niedźwiedzia ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 9 ) .
dań e t i o l o g i c z n y c h .
popełniane
W ą t e k „ ż y d o w s k i e j c i o t k i " , będący o d w r ó c e n i e m historii o s y n o
w nich p r z e s t ę p s t w o grzechem r ó ż n i c u j ą c y m , p o n i e w a ż p r o w a
w y c h protoplasty, za k t ó r e g o o d p o w i e d n i k można uznać f r a g
Nazwijmy
zatem
umownie
dzi on d o m e t a m o r f o z y , p o w s t a n i a n o w e g o , z w y k l e gorszego czy
m e n t staroserbskiego a p o k r y f i c z n e g o w a r i a n t u Ewangelii
upośledzonego g a t u n k u istot. W p r z y p a d k u s y n o w y c h — z w i e
ciństwa
rząt metamorfozie nie t o w a r z y s z y w o g ó l e grzech, natomiast
m ó w c y często wiążą z męką Chrystusa, traktując g o jako jeden
Tomasza{Apokryfy,
Dzie
1 9 8 6 , I, c z . 1 , s. 2 7 5 — 2 7 8 ) roz
35
pierwszego k o w a l a w Genesis.
z jej e p i z o d ó w .
Stąd już ł a t w o w y w i e ś ć C y g a
„ Ż y d z i nie jedzą sadła, b o jak złapali Jezusa Chrystusa, t o
n ó w , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d n i c h t e g o
m ó w i ą : Ty m ó w i s z , żeś król, t y w s z y s t k o wiesz, znajesz, t o
rzemiosła, jak i na k o c z o w n i c z y t r y b życia. B y w a l i oni także
p o w i e d z , c o trzeba zrobić. Wzięli ż y d ó w k ę p o ł o ż y l i , obłożyli
u z n a w a n i za p o t o m k ó w
korytem ( w w i e l u wersjach p o j a w i a się niecka, k o p a ń k a —
M o t y w tułaczki u m o ż l i w i a w myśleniu m i t y c z n y m społeczności
M.Z.),
Chama
( M r ó z , 1 9 8 7 , s.194 — 1 9 6 ) .
przywiedli Jezusa Chrystusa. Ty król, p o w i e d z , c o t a m jest p o d
rolniczej połączenie Ż y d ó w i C y g a n ó w s y m b o l i c z n y m z w i ą z k i e m .
korytem. Jezus Chrystus m ó w i : To ś w i n i a leży i d w a n a ś c i e
T y c h o s t a t n i c h uznaje się zatem za p o t o m k ó w p r z e ś l a d o w c ó w
prosiąt, a o n i : che, che, my ci pokażemy, jaki ty B o h , o d k r y w a j ą ,
ż y d o w s k i c h z Exodus
a t a m ś w i n i a i d w a n a ś c i e prosiąt" ( 5 ) .
—
„faraonów".
„ M o j ż e s z ich ( I z r a e l i t ó w —
Ta sama historia została n a w e t uznana za wydarzenie, które
M.Z.) w y p r o w a d z i ł przez Morze
C z e r w o n e , w t e d y laską m a c h n ą ł i b y ł o s u c h e przejście. A faraony
z a p o c z ą t k o w a ł o zwyczaje p r i m a - a p r i l i s o w e : „ t o na pamiątkę, że
o b m y ś l i l i jak t o będzie, że będą p r a c o w a ć i chcieli ich zawrócić.
Żydzi oszukiwali Pana Jezusa t e g o d n i a , t o b y ł o w i e l k i m grze
Te faraony, którzy przelecieli, t o teraz się tułają. T o z t y c h
c h e m (...)" ( 6 ) .
f a r a o n ó w są C y g a n i e , z t y c h , którzy zdążyli przejść" ( 1 0 ) .
O b o k schematu zatajenia, czy też p r ó b y oszukania B o g a , nie
„ C y g a n i e p o c h o d z ą z f a r a o n ó w , t a m gdzie Żydzi mieszkali. J a k
mniejszą popularnością cieszy się j e g o o d w r o t n o ś ć , czyli bez
Mojżesz zrobił c u d , w o d a się rozstąpiła, Żydzi przeszli, a f a r a o n ó w
w s t y d n a c i e k a w o ś ć , p r o w a d z ą c a d o u j a w n i e n i a tajemnicy, o b
zatopiło. J e d n a C y g a n k a c h w y c i ł a się k o n i o w i o g o n a i w y s z ł a na
łożonej b o s k i m zakazem. M o t y w Pandory p o j a w i a się szczegól
ląd. Z tej jednej C y g a n k i p o w s t a l i Cyganie. (...) D a w n i e j m ó w i l i
nie wyraźnie u P o l a k ó w na L i t w i e . T a m w ł a ś n i e c h ł o p a , przemie
starzy ludzie, że nie C y g a n k a idzie, t y l k o f a r a o n k a " ( 1 1 ) .
n i o n e g o w bociana za c i e k a w o ś ć i przekroczenia zakazu, za
„ C y g a n i e tułają się, b o j e d n a C y g a n k a u r a t o w a ł a się w czasie
stępuje „kiepska b a b a " , a czasami n a w e t w p r o s t Ewa, która
ucieczki przez M o r z e C z e r w o n e . C h w y c i ł a się k o ń s k i e g o o g o n a
p o w t ó r n i e popełnia grzech.
i diabeł ją s k u r w i ł " ( 1 2 ) .
„ P a n B ó g zebrał wszystkie p a s k u d z t w a : komary, żmiji, hady,
złożył d o w o r k a i kazał zanieść d o jeziora, usiąść na ł ó d k a i t o
„ M ó w i l i , że Cyganie z Egiptu. Zaś coś ich Pan B ó g pokarał, bo
utopić wszystko. A Ewa niosła t e n w o r e k i bardzo ją c i e k a w i , c o
oni się mścili bardzo na Ż y d a c h . I oni robili Ż y d a m i jak k u ń m i . No
t a m siedzi. N o i myśli: rozwiążę, zobaczę, może c o d o b r e g o , t o
i że ich Pan B ó g rozproszył p o ś w i e c i e , że nie będą mieli własnej
sobie zabiorę. A t a m żmieji, hady, robaki w y s k o c z y l i . Ona zbierała
ojczyzny. Tu był taki stary C y g a n przed w o j n ą , t o jak Żyda
t o wszystko, ale nie wyzbierała. Tą kobietę Pan B ó g o b r ó c i ł
zobaczył, t o tak w o ł a ł za n i m : Jeszcze m a m y w a m i robić pięć d n i !
b o c i a n e m . Bocian t o jest kobieta: biała bluzka, czarna s p ó d n i c z
—
ka. Ona zbiera te p a s k u d z t w a " ( 7 ) .
że jeszcze nie o d s ł u ż y l i " ( 1 3 ) .
Los Ż y d ó w i C y g a n ó w ustala się j e d n a k ostatecznie w e d ł u g ról
„ ( . . . ) m ó w i się tak, że kobieta jest taka c i e k a w a jak b o c i a n . Tak
bociana się pokazuje i m ó w i się: t o t w o j a siostra tak ł o w i " ( 8 ) .
Ewa, pierwsza „ c i e k a w a b a b a " , o b j a w i a jednak s w o j ą naturę
p r z y p i s y w a n y c h im w w y d a r z e n i a c h pasyjnych. Tułaczka ma być
karą za przelanie k r w i
Chrystusa. Rola C y g a n a jest
jednak
i n t e r p r e t o w a n a w s p o s ó b bardzo d w u z n a c z n y . Z n a n a historia
kradzieży g w o ź d z i a czy też ć w i e k a p r z y g o t o w a n e g o d o przybicia
jeszcze przed grzechem p i e r w o r o d n y m , z n a n y m z Genesis.
„ E w a i A d a m byli w raju u Boga. I B ó g zrobił ciasto na chleb
Pana Jezusa d o
krzyża t ł u m a c z y
powszechnie
„smykawkę"
i zostawił. I zakrył t o , zawiązał, t y l k o nie patrzajcie, nie w o l n o .
Cygana d o kradzieży, za którą nie jest przez B o g a karany. Na czym
Ewa m ó w i : popatrzmy, A d a m : nie w o l n o . A d a m zasnął, Ewa
j e d n a k p o l e g a zasługa C y g a n a , precyzują materiały z
zobaczyła, że A d a m już śpi, zajrzała i ciasto w y c i e k ł o z beczki.
i z Ł e m k o w s z c z y z n y . Otóż nie c h o d z i o t o (czy też nie t y l k o o t o ) ,
Potem B ó g m ó w i : źle zrobiliście, i w y g n a ł ich na ulicę, p o d j a b ł o ń ,
że chciał o n zapobiec
t y l k o , żeby nie rwali j a b ł e k " ( 5 ) .
—
Ta sama c i e k a w o ś ć p o w o d u j e ż o n ą N o e g o w opisanej już
ukrzyżowaniu
Chrystusa, że
Litwy
„Żydów
h e r o d ó w o k r a d ł " czy że dzięki j e g o kradzieży Chrystus miał
mniej (?!) ran; j e g o uczynek z a p o b i e g ł „ r o z k r z y ż o w a n i u n ó g " .
Lota
A r g u m e n t a c j a ta jest o tyle „ l e p s z a " niż poprzednie (z Polski
„ N o e kazał, żeby żona nie oglądała się, b o się stanie nie
t e g o w ą t k u ; inne tłumaczenia stają się przy niej bardzo o g ó l n e .
transformacji grzechu p i e r w o r o d n e g o , a także —
żoną
p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j ) , p o n i e w a ż jest specyficzna t y l k o dla
( u t o ż s a m i a n e g o czasami z N o e m ) .
sobie
„ K i e d y Jezus Chrystus umierał, t o przynieśli cztery g w o ź d z i e ,
p o p r a w i ć i o d w r ó c i ł a się i w słup soli zamieniła się r a p t e m " ( 9 ) .
żeby w s z y s t k o o s o b n o przybić. C y g a n gdzieś był, krążył i jego
Kolejnym przypadkiem s c h e m a t u , w e d ł u g k t ó r e g o grzeszna
z d z i w i ł o , że jak t o mężczyzna będzie tak, że będzie rozłożony
wiadomo
co, ale o n a
nachyliła się, żeby pończoszki
c i e k a w o ś ć zostaje ukarana poprzez w i e c z n e n a p i ę t n o w a n i e , bądź
i w s z y s t k o będzie w i d a ć . Przybijają, patrzą, że g w ó ź d ź zabrany,
niekorzystną metamorfozę grzesznika, jest też ukraińska legenda
złożyli n o g i i przybili. I z t e g o czasu w o l n o C y g a n o m kraść" (5).
o przyczynie kobiecej miesiączki, z a n o t o w a n a
przez J . T a l -
„ I m Pan B ó g p o w i e d z i a ł tak: To teraz w i e l e będziecie żyć na
świecie, t o kraść w a m m o ż n a . (...) Dla n i c h nie ma g r z e c h u " ( 1 4 ) .
ko-Hryncewicza.
„(...) d o czasu narodzenia Chrystusa kobiety miesiączki nie
U c z y n e k b ł o g o s ł a w i o n e g o złodzieja, k t ó r e m u w o l n o cyganić
m i e w a ł y , t y l k o p o p o r o d o w e oczyszczenie. Z m i a n a j e d n a k n a
i kraść bezkarnie, b y w a j e d n a k na t y c h s a m y c h terenach ( L i t w a ,
stąpiła o d czasu, g d y N. Panna p o w i ł a Chrystusa i rozkazała
Ł e m k o w s z c z y z n a ) i n t e r p r e t o w a n y zgoła o d w r o t n i e . Pan Jezus
służącej s w ą koszulę k r w i ą z b r o c z o n ą w r z u c i ć d o rzeki z t y m
w s k u t e k kradzieży cierpiał p o d w ó j n i e : „ B o nie kradnij, nie trzeba,
zastrzeżeniem, aby jej nie rozwijała i nie oglądała. Służąca nie
tak robić nie w o l n o . Pan Jezus w Ewangelii
usłuchawszy t e g o , stała się przyczyną, że Najś. Panna w g n i e w i e
u k r z y ż o w a n y , będzie z a m o r d o w a n y i nie w o l n o b y ł o komuś
rozkazała, aby o d t ą d cały ród niewieści c o miesiąc
w t r ą c a ć się, że ukradli t a m g w o ź d z i e , a p o t e m przytępionymi
odbywał
oczyszczenie, a o d t e g o zdarzenia i samo oczyszczenie miesięczne
otrzymało
nazwę
«soroczka»
(koszula)"
(Talko-Hryncewicz,
1 8 9 3 , s. 3 7 ) .
Odnotowawszy
g w o ź d z i a m i Pana Jezusa p r z y b i w a l i " ( 1 5 ) .
Niekiedy n e g a t y w n a interpretacja u c z y n k u Cygana wiąże się
z s a m y m f a k t e m j e g o udziału w u k r z y ż o w a n i u ; w y s t ę p u j e on
postacie
p i e r w s z y c h , różniących
ludzkość
g r z e c h ó w , p o w r ó ć m y d o K a i n o w e g o p o t o m s t w a . Kain, przed
s t a w i a n y j a k o protoplasta Ż y d ó w , był p r z o d k i e m T u b a l k a i n a ,
36
m ó w i ł , że będzie
w ó w c z a s przede w s z y s t k i m w f u n k c j i k o w a l a —
dostarczyciela
g w o ź d z i , później d o p i e r o j a k o złodziej.
„Cygany
(...)
będą r o z w l e c z e n y p o c a ł y m świecie, bo też
pomagały Pana Jezusa męczyć. T o o n y
nie mają
swojego
p r z y p o m i n a grecki inicjał imienia Chrystusa. W e d ł u g L. Reau taki
s p o s ó b u k r z y ż o w a n i a został w y o b r a ż o n y , aby odróżnić Andrzeja,
państwa, nie mają w s z y s t k o , b o tak r o b i ł y " ( 1 6 ) .
Czasami taka o c e n a roli Cygana w z b o g a c o n a b y w a d o d a t
z g o d n i e z tradycją pierwszego apostoła p o w o ł a n e g o przez Chry
kowym m o t y w e m u k r y c i a g w o ź d z i a p o d j ę z y k i e m ; czyni t o nie
stusa, o d j e g o brata Piotra z a w i e s z o n e g o na krzyżu g ł o w ą w dół
sam producent, lecz j e g o żona. Karą za t o jest „ n i e c z y s t a " m o w a .
( 1 9 5 3 , III, s. 7 6 — 8 0 ) .
Taką wizję własnej przeszłości roztacza n a w e t sam C y g a n ( 1 7 ) .
Należy c h y b a przypuszczać, że m o t y w „ u k r z y ż o w a n i a inaczej"
„Żołnierze Piłata prosili C y g a n a - k o w a l a , by zrobił cztery g w o ź
p o w s t a ł w w y n i k u skojarzenia w i z e r u n k ó w Chrystusa i ś w i ę t e g o
dzie do krzyża. C z w a r t y m mieli g ł o w ę Chrystusa przebić. Ż o n a
Andrzeja na p o g r a n i c z u k a t o l i c k o - p r a w o s ł a w n y m , p o d w p ł y
Cygana s c h o w a ł a g w ó ź d ź p o d język. Kiedy żołnierze przyszli d o
w e m silnego o d d z i a ł y w a n i a k u l t u patrona kościoła w s c h o d
kowala, j e g o
nie
było w
domu, więc
o n a musiała z
nimi
rozmawiać —
przebiła se język, d l a t e g o ich język jest t r u d n y ,
niego, apostoła Andrzeja z w a n e g o Pierwozwannym
lopedia,
1 9 7 3 , I, s. 5 3 3 — 5 3 4 ; Mify,
(por. Encyk
1 9 8 0 , I, s. 8 0 — 8 1 ) .
M o ż l i w o ś ć tę p o t w i e r d z a fakt, iż niektórzy Ł e m k o w i e , pytani
czerkodoczą (...)" ( 1 8 ) .
Wersja zdarzenia, w e d ł u g której C y g a n k a zostaje przeklęta (a
o s y m b o l i k ę krzyża, t ł u m a c z ą ukośną d o l n ą poprzeczkę związ
zatem dopuściła się g r z e c h u ) , jest kolejną transformacją s c h e m a
kiem z krzyżem ś w i ę t e g o Andrzeja ( 1 9 ) . Samo jednak s y m b o l i c z
tu, na k t ó r y m opiera się w ą t e k u k r y t y c h dzieci E w y i „ ż y d o w s k i e j
ne znaczenie r o z p a t r y w a n e g o t u m o t y w u nie staje się dzięki t y m
ciotki"; nie c h o d z i t u już b o w i e m o p o m o c o p r a w c o m , lecz
w s z y s t k i m s z c z e g ó ł o m d u ż o jaśniejsze. W r ó ć m y zatem d o pytania
poniekąd przeciwnie: o przeszkadzanie w
zbawienia.
0 p r a w d z i w ą zasługę Cygana, n a g r o d z o n ą przez Boga. Było nią
Zgodnie z taką interpretacją kradzież i o s z u s t w o , objęte w poprze
u n i e m o ż l i w i e n i e u k r z y ż o w a n i a Chrystusa w pozycji szczególnie
dziele
dnich w y p o w i e d z i a c h i m m u n i t e t e m , zmieniają się w nieczyste
hańbiącej. Z p e w n ą ostrożnością m o ż n a t u p o w o ł a ć się na
piętno Kaina.
f r a g m e n t prozy pisarza, który p o c h o d z i z Wileńszczyzny i jest z nią
właściwych
g ł ę b o k o związany, a zatem w sferze s y m b o l i c z n e g o o b r a z o w a n i a
apokryfów. L. Reau utrzymuje, iż p o w s t a ł a o n a w s k u t e k p o p u l a r
może być bliski interesującej nas interpretacji legendy. Tadeusz
Nie znalazłam o d p o w i e d n i k a tej historii w ś r ó d
ności Ś w i ę t y c h G w o ź d z i , które miały zostać o d n a l e z i o n e wraz
Konwicki
z drzewem Krzyża Ś w . przez c e s a r z o w ą Helenę. W e d ł u g ś r e d n i o
polskiego,
wiecznej legendy k o w a l o d m ó w i ł zrobienia g w o ź d z i d o ukrzyżo
ucieczce j e g o z t r u d e m s k l e c o n e g o o d d z i a ł u , kiedy chory i opusz
wania Chrystusa, w y m a w i a j ą c się nagłą o p u c h l i z n ą ręki. J e g o
c z o n y zostaje w y d a n y Kozakom przez c h ł o p ó w ; ci w r z u c a j ą g o na
żona, porażona d z i w n ą n i e n a w i ś c i ą , sama w y k u ł a je na m ę ż o w s
w y ś c i e l o n ą n a w o z e m furę i „ z g o s p o d a r s k ą d r o b i a z g o w o ś c i ą "
kim k o w a d l e .
p r z y w i ą z u j ą d o kłonic j e g o „rozkraczone haniebnie nogi jak
( W teatralnych adaptacjach
Pasji
wykuwa
z p o m o c n i k i e m , ś p i e w a j ą c ) . Temat t e n p o j a w i ł się w
je
sztuce
ukazuje m ł o d e g o p o w s t a ń c a , bohatera
Kompleksu
w sytuacji ostatecznego upokorzenia i hańby
po
u patroszonego k a b a n a " . „ W W i l n i e budiet sud i wieszatielnica,
w XIII w . K o w a l o w a żona w y o b r a ż o n a jest z w y k l e w trakcie
rozumisz p a n ? " —
kucia, z g w o ź d z i a m i w
mękę Z y g m u n t M i n e y k o w i d z i omszały przydrożny krzyż i prze
ręce ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 4 7 2 — 4 7 3 ) .
Współczesne w y p o w i e d z i , przypisując
tę
historię
Cyganom,
pyta stary podoficer. J a d ą c zatem na p e w n ą
c h o d z ą c ą o b o k n i e g o jakąś nieszczęśliwą postać, p r z y p o m i n a j ą
prezentują w y n i k skojarzeń szeregu w y m i e n i o n y c h w y ż e j p o -
cą m u j e d n e g o z j e g o ż o ł n i e r z y - z d r a j c ó w , Chaima, Polaka w y
staci-typów: Kain — T u b a l k a i n —
znania mojżeszowego...
kowal —
C y g a n , p o n a d t o zaś
( K o n w i c k i , 1 9 8 9 , s. 6 7 — 6 9 ) .
Jest
dodają trzy m o t y w y : zamierzone „ r o z k r z y ż o w a n i e " n ó g Chrys
zatem i „ d r z e w o h a ń b y " , szubienica niczym krzyż, są o p r a w c y ,
tusa, kradzież i s c h o w a n i e g w o ź d z i a p o d językiem.
zadający c h ł o p c u ciosy nahajką czy kolbą, s p o k o j n i c h ł o p i , którzy
W e w c z e s n y m ś r e d n i o w i e c z u w i z e r u n k i przedstawiają Ukrzy
w imię porządku w y d a j ą g o na śmierć, a n a w e t C h a i m —
Judasz,
ż o w a n e g o przybitego czterema g w o ź d z i a m i , o d XIII w . — t r z e m a .
tragiczny zdrajca. Ten obraz, w y p e ł n i o n y znakami sacrum,
T w ó r c y kontrreformacji nie podjęli w tej s p r a w i e o b o w i ą z u j ą c y c h
fituje zarazem w realia chłopskie. Być może nie p o m y l i m y się w i ę c
ob
ustaleń, toteż niekiedy artyści p o w r a c a j ą d o p i e r w o t n e j
ilości
bardzo, łącząc g o ze s p r a w ą Cygana. Przeciwstawne jej interp
prawosławnych
retacje, n o t o w a n e w y m i e n n i e na t y c h samych terenach, upat
stopy Chrystusa przybite są r ó w n o l e g l e , zatem g w o ź d z i e muszą
rujące w j e g o u c z y n k u t o zasługę, t o w i n ę , pozwalają uważać jej
(Reau, 1 9 5 7 , II, s . 4 8 0 ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h
być cztery. Trzeba t u j e d n a k p o w i e d z i e ć , że legenda o skradzio
bohatera za idealnego pośrednika między różnymi sferami rzeczy
nym g w o ź d z i u f u n k c j o n u j e bez różnicy u k a t o l i k ó w jak i u g r e k o -
w i s t o ś c i mitycznej.
katolickich lub p r a w o s ł a w n y c h Ł e m k ó w , przy czym w ł a ś n i e na
J a k stwierdził c y t o w a n y już C y g a n z Ł e m k o w s z c z y z n y , oprócz
terenach Ł e m k o w s z c z y z n y m o t y w ukrycia g w o ź d z i a p o j a w i ł się
j e g o w s p ó ł b r a c i przeszkadzały C h r y s t u s o w i w czasie męki ptaki
ze szczególną wyrazistością.
( 1 7 ) . Nie w y j a ś n i ł w p r a w d z i e tej u w a g i , lecz w i a d o m o , że istnieją
Zaskakujący pomysł, iż n o g i Chrystusa miały być „ r o z k r z y ż o wane" tak jak i ręce, znajduje p o w s z e c h n e p o t w i e r d z e n i e w m a
liczne p o w i a s t k i
etiologiczne o z a c h o w a n i u
ptaków
wobec
U k r z y ż o w a n e g o ; uzasadniają one, dlaczego w o l n o tępić w r ó b l e
teriałach z Wileńszczyzny. S p o r a d y c z n i e p o j a w i ł się r ó w n i e ż
1 ich pisklęta oraz niszczyć
u Ł e m k ó w , c h o ć uległ już t a m zatarciu, na c o w s k a z u j e c y t o w a n a
zabronione w
ich gniazda, czemu zaś jest t o
wyżej w y p o w i e d ź , w e d ł u g której c z w a r t y g w ó ź d ź służyć miał d o
jednej z t y c h legend w r ó b l e przyniosły g w o ź d z i e d o u k r z y ż o w a
przypadku s k o w r o n k ó w
lub jaskółek.
Według
przebicia g ł o w y Chrystusa. O s o b l i w o ś ć ta p r z y w o d z i na myśl
nia Z b a w i c i e l a ( G u s t a w i c z , 1 9 8 1 , s. 1 7 8 ) ; p o d o b n i e jak Cygan,
krzyż ś w . Andrzeja, r ó w n i e ż zresztą należący d o dziedziny a p o
k r z y w o n o s chciał p o w y c i ą g a ć g w o ź d z i e i u w o l n i ć z krzyża Pana
kryfów. Tak z w a n y crux
decussis
Jezusa o d męki, lecz przy tej daremnej pracy w y k r z y w i ł sobie
— d z i e s i ę ć ) , w p r o w a d z o n y w sztuce w X w i e k u , stał się szczegól
d z i ó b i t o m u zostało na pamiątkę (tamże, s.14). I n n y tekst m ó w i ,
decussata
( o d łacińskiego
nie p o p u l a r n y w malarstwie X V I I - w i e c z n y m . (Najstarsze przed
iż jaskółki o t o c z y ł y zmarłego „płacząc i w o ł a j ą c z rozpaczą:
stawienia t e g o ś w i ę t e g o ukazują g o na krzyżu rzymskim; Farmer,
«umarł, umarł», a w r ó b l e na przekór: «żyw, ż y w , ż y w » " . Za t o
1987, s.18 — 1 9 ) . W e d ł u g a p o k r y f i c z n y c h Dziejów
świętego
diabły w o k r e ś l o n y m d n i u łapią je garściami i w s y p u j ą d o piekła,
Andrzeja, apostoł głosił kazania, p o ś w i ę c o n e c a ł k o w i t e j w s t r z e
zaś jaskółki są u l u b i e ń c a m i nieba i ziemi ( S t e l m a c h o w s k a , 1 9 3 3 ,
mięźliwości cielesnej, c o ściągnęło nań n i e n a w i ś ć
s . 1 9 0 ) . W g r u n c i e rzeczy interpretacje ptasich o k r z y k ó w m o g ł y
mężczyzn
(Langkammer, 1 9 8 9 , s . 5 2 ) . Egeasz, w ł a d c a Partos (Azja M n i e j
być o d w r o t n e ; nie zdarza się t o jednak ze w z g l ę d u na ustalone
sza), kazał przywiązać apostoła d o krzyża w kształcie X, który
w a r t o ś c i o w a n i e w y m i e n i o n y c h g a t u n k ó w . Najwyraźniej z C y g a -
37
nem rzecz się ma inaczej: b y w a o n raz w r ó b l e m , raz jaskółką.
Związek historii o o b c y c h z ukryciem, zatajeniem oraz j e g o
przeciwieństwem:
odkryciem
przez
„podglądacza"
tego,
co
retacją
wydarzenia
zapoczątkowującego
zróżnicowanie
jako
grzechu, biblia l u d o w a u k r y w a bardziej archaiczne zależności.
M o ż n a t u t y l k o o g ó l n i e s k o n s t a t o w a ć , iż w y n i k i e m zaprezen
z w o l i boskiej miało pozostać n i e w i a d o m e , ma z a p e w n e charakter
towanej w
strukturalny. Te d w i e sytuacje, czy raczej j e d n a ze s w ą o d w r o t
jednej z p o c z ą t k o w o r ó w n y c h sobie istot w zwierzę, ptaka, bądź
r ó ż n o r o d n y c h w a r i a n t a c h sytuacji jest
przemiana
nością, posłużyły t u j a k o schemat, u m o ż l i w i a j ą c y u p o r z ą d k o w a
—
nie przekazów o z r ó ż n i c o w a n i u ludzi. Pod chrześcijańską interp
d e m o n i c z n e j , inaczej m ó w i ą c —
c z ł o w i e k a gorszej kategorii, o naturze na poły zwierzęcej lub
w obcego.
L I T E R A T U RA
Apokryfy
1 9 8 6 Apokryfy Nowego
Testamentu. Pod red. M . S t a r o w i e y s
kiego, t . 1 , L u b l i n .
Bystroń J.S.
1 9 2 5 Polska pieśń ludowa. Wybór, Kraków.
Dowojna Sylwestrowicz M.
Podania zebrane w okolicach
Rossień. 1 8 8 3 . N i e p u b
l i k o w a n y rękopis z tek J . Karłowicza ze z b i o r ó w W i l e ń s
kiego A r c h i w u m Historycznego, nr 1 1 3 5
E. K.
1895
Gwiazdy
i grzyby
w wierzeniach
ludu, „ L u d " , t. 1
Encyklopedia
katolicka,
Lublin.
The Oxford
Dictionnary
of Saints, O x f o r d .
Fischer A.
1910
Wątek nierównych
dzieci Ewy, „ L u d " , t. XVI
Gustawicz B.
1 8 8 1 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe
w
dziedzinie
przyrody, „ Z b i ó r W i a d o m o ś c i d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " ,
t. 5
Hernas C.
1965
W kalinowym
lesie. Antologia
polskiej pieśni ludowej ze
zbiorków polskich XVIII wieku, W a r s z a w a , t. 2
J a w o r s k a E.
1 9 9 0 Katalog polskiej ballady ludowej, W r o c ł a w .
Klich E.
1 9 1 0 Materiały etnograficzne
zpd.-zach. częścipow.
limanow
skiego, „ M a t e r i a ł y A r c h e o l o g i c z n e , A n t r o p o l o g i c z n e i Et
n o g r a f i c z n e " , t. XI
Klinger M .
1981
1980
1987
Farmer D. H.
1987
polski,
Warszawa.
Kotula F.
1 9 7 6 Znaki przeszłości, W a r s z a w a .
L a n g k a m m e r H.
1 9 8 9 Apokryfy
N o w e g o Testamentu, Katowice.
Mify
Mify
narodov
mira, M o s k v a .
M r ó z L.
Encyklopedia
1973
K o n w i c k i T.
1 9 8 9 Kompleks
Tajemnica
Kaina, W a r s z a w a .
Kolberg O.
1 9 6 2 Krakowskie,
cz. 3, ( w : ) Dzieła
wszystkie,
t. 7, W r o c ł a w .
Z rodu Kaina, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I , z. 2.
Postępek
1 8 9 2 Postępek prawa czartowskiego
przeciw narodowi
ludz
kiemu, 1 5 7 0 . W y d . A. Benis, K r a k ó w .
Réau L.
1 9 5 7 Iconographie
de l'art chrétien, t. 2, 3, Paris.
S i e w i ń s k i A.
1 9 0 3 Bajki, legendy i opowiadania
ludowe zebrane w pow.
sokalskim, „ L u d " , t. IX
S t a c h o w i a k L.
1 9 8 8 Potop biblijny, L u b l i n .
S t e l m a c h o w s k a B.
1933
Rok obrzędowy
na Pomorzu,
Toruń.
Swiętek J .
1 8 9 3 Lud nadrabski, Kraków.
Talko-Hryncewicz J.
1 8 9 3 Zarys lecznictwa
ludowego
na Rusi Południowej,
Kra
ków.
T o m i c k i R.
1 9 8 0 Ludowe mity o stworzeniu
człowieka,
„Etnografia Pol
s k a " , t. XXIV
W a s y l e w s k i S.
1 9 1 0 Lament chłopski na pany, „ L u d " , t. XVI
W r o c ł a w s k i K.
1 9 8 5 O Bogu, jego sługach i diabelskich
sztuczkach.
Setnik
legend Południowej
Słowiańszczyzny,
Warszawa.
W y k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h c y t o w a n y c h w artykule
( A r c h i w u m Katedry Etnologii U W ) .
1. K. ur. 1 9 0 4 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0
1 1 . M . ur. 1 9 1 1 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie.
Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1
2. M. ur. 1 9 1 3 , Rajstele, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet.
K. Kocjan, 1 9 9 0
12. M . ur. 1 9 1 1 , Mszana, w o j . krośnieńskie. Not. J . Domańska,
1991
3. K. ur. 1 9 1 3 , Pruchnik, w o j . przemyskie. Not. M . Z o w c z a k ,
1989
13. M . ur. 1 9 1 5 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie.
Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1
4. M . ur. 1 9 2 1 , Ryliszki, rej. orański, L i t w a . Zapis magnet.
J . D o m a ń s k a , 1991
5. K. ur. 1 9 2 0 , L i t w i n k a , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not.
K. Gieryszewska i K. Kocjan, 1 9 9 0
6. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew
ska, 1 9 9 0
7. K. ur. 1 9 0 5 ,
M. Zowczak, 1991
Gowkieliszki,
rej. w i l e ń s k i ,
Litwa.
Not.
8. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew
ska, 1 9 9 0
9. K. ?, W o j d a t y , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. M . M a r
cinkowska, J . Lewicka, 1990
10. K. ur. ok. 1 9 4 0 , Krawczuny, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not.
K. Gieryszewska, 1 9 9 0
38
14. K. ur. 1 9 0 8 , Stare T r o k i , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan,
1991
1 5. K. ur. 1 9 1 4 , M e j s z a g o ł a , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan
i A. M a ń k o w s k i , 1 9 9 1
16. K. ur. 1 9 1 3 , Ł e m k i n i , Krempna, w o j . krośnieńskie. Zapis
magnet. A. K o w a l c z y k , M . Olszewski, 1 9 9 1
17. M . ur. 1 9 0 9 , C y g a n , Ś w i ą t k o w a M a ł a , w o j . krośnieńskie.
Not. M . Kucharska, P. K o w a l s k i , 1 9 9 1
18. Brak d a n y c h , K e m p n a , w o j . krośnieńskie. Z bad. L. Mroza,
1978
19. M . ur. 1 9 1 0 . Ł e m k o , Bartne, w o j . n o w o s ą d e c k i e . Not.
M. Zowczak, 1991
