Cyfrowa Etnografia

Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39

Item

Title

Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.5-32

Creator

Paprocka, Wanda

Date

1995

Format

application/pdf

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:1439

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1556

Text

A

R

T

Y

K

U

Ł

Y

„Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861

WANDA PAPROCKA
Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA
A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA
W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM

Badania nad ludnością białoruską zamieszkującą w latach 1918-1939
wschodnie tereny Rzeczypospolitej muszą uwzględniać wiele aspektów życia
politycznego, gospodarczego i społecznego kraju w tym okresie. Miały one
bowiem bezpośredni wpływ na stosunek do mniejszości narodowych i kie­
runki stosowanej wobec nich polityki.
Ważniejsze wydarzenia polityczne towarzyszące tworzeniu się państwo­
wości polskiej, związane niejednokrotnie z działaniami zbrojnymi (wojna
polsko-bolszewicka) oraz różne opozycyjne względem siebie koncepcje w za­
kresie polityki wewnętrznej i zagranicznej znajdowały odbicie w podejściu
do spraw mniejszości narodowych. Oddziaływało to w sposób bezpośredni
na formy współżycia i układ stosunków między ludnością polską a społecz­
nościami mniejszościowymi.
Dla oceny sytuacji w zakresie spraw narodowościowych w Polsce poza
analizą stosunku Państwa do tych problemów konieczne jest prześledzenie
działalności ugrupowań politycznych, organizacji gospodarczych oraz insty­
tucji społeczno-kulturalnych i oświatowych, działających w ramach bada­
nych mniejszości narodowych i wzmacniających ich narodową jedność.
Należy również pamiętać o roli i znaczeniu podpisywanych przez Polskę
traktatów o ochronie politycznych, kulturalnych i ekonomicznych praw
mniejszości, jak np. traktatu wersalskiego z 1919 r.
I
Trudno jest o jednoznaczne określenie stosunku Państwa do problemów
narodowościowych. Polityka mniejszościowa była zależna od wielu czynników,
m.in. takich jak: liczebność grup czy rola, jaką pełniły w życiu politycznym
i gospodarczym kraju. Duży wpływ na kierunek tej polityki miał stosunek

6

WANDA PAPROCKA

partii i stronnictw politycznych do problemów mniejszościowych; był on
często różny w odniesieniu do poszczególnych grup narodowych.
Ponieważ przedmiotem artykułu są stosunki między ludnością polską
i białoruską zamieszkującą wschodnie tereny Polski (określane w okresie
międzywojennym jako Ziemie Wschodnie lub Kresy Wschodnie) do nich
przede wszystkim odnosić się będzie analiza polityki Państwa w stosunku do
mniejszości narodowych .
Podstawowe kierunki polityki narodowościowej kształtowały dwie zasad­
nicze koncepcje polityczne, jedna wywodząca się ze Stronnictwa Demokratycz­
nego, druga - prezentowana przez Józefa Piłsudskiego i jego zwolenników.
Główną rolę w formułowaniu programu Narodowej Demokracji w kwestii
mniejszości narodowych w tym mniejszości białoruskiej odegrali Roman
Dmowski i Jan Ludwik Popławski. Koncepcja polityczna sformułowana przez
ruch narodowo-demokratyczny głosiła nadrzędność interesu narodowego
w stosunku do Państwa i spraw społecznych. W kwestiach mniejszościowych
przyznawała supremację narodowi polskiemu wyłącznemu dysponentowi
zasobów gospodarczych kraju i jedynemu dziedzicowi kulturowych wartości
narodowych. Jeden z przedstawicieli tego kierunku, prezentując program
polityki kresowej pisał: „Oni (przedstawiciele narodu polskiego - przyp. W.P.)
od wieków są organizatorami i administratorami ziem kresowych, oni byli ich
obrońcami przed nawałami wscłiodnich najeźdźców, oni je uprawiali, przepro­
wadzali ich kolonizację, pozakładali na nich miasta, pobudowali drogi komuni­
kacyjne. Oni pozyskali te ziemie dla cywilizacji, pootwierali na nich szkoły
i uniwersytety [...] Prawa wynikające z ich siły liczebnej uzupełniane prawami
opartymi na zasługach i przewadze kulturalnej oraz na tradycji przodownictwa
politycznego - dają Polakom moralne uzasadnienie postulatu supremacji
polskości w życiu Kresów" (Giertych 1932, s. 7).
Idea ta, kładąc nacisk na historyczną odpowiedzialność narodu za losy
własnego państwa, głosiła konieczność zaktywizowania polskiego społeczeń­
stwa w celu rozszerzenia i umacniania wpływów kultury polskiej. Odrzuca­
jąc centralizm jako zasadę rządzenia postulowała program rozbudowy in­
stytucji samorządowych i usprawnienia administracji państwowej (Grabski
1923, s. 37-39; Bartoszewicz 1924, s. 4-5; Rybarski 1926). W 1924 r.
J. Bartoszewicz pisał: ,,Oświata musi być prowadzona w duchu polskim [...]
Języki miejscowe mogą być oc2,ywiście uwzględnione bądź jako przedmiot
wykładu, bądź jako środek pomocniczy przy nauce [...]. W dziedzinie religij1

1

Podstawę terytorialną kresów wschodnich stanowiły województwa b. zaboru rosyjskiego:
wileńskie, nowogródzkie, poleskie i wołyńskie w całości a także powiaty Grodno i Wołkowysk
w województwie białostockim oraz województwa b. zaboru austriackiego: tarnopolskie i stani­
sławowskie w całości wraz z tą częścią województwa lwowskiego, która dawniej zaliczana była
do Galicji Wschodniej tj. całym obszarem województwa bez ośmiu zachodnich powiatów:
Kolbuszowa, Krosno, Łańcut, Nisko, Rzeszów, Przeworsk, Strzyżów, Tarnobrzeg. Największe
skupiska Białorusinów występowały w województwach: poleskim - 43,5%, nowogródzkim
- 39,1%, wileńskim - 22,7%, białostockim - 16,3%.

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

7

nej pamiętać należy o tern, iż zasada sprawiedliwego, godnego traktowania
wyznania prawosławnego nie wyklucza bynajmniej konieczności przywróce­
nia i podniesienia na ziemiach wschodnich powagi kościoła katolickiego"
(Bartoszewicz 1924, s. 30-31).
Również ważne zadanie stawiano przed sądownictwem polskim. Uwa­
żano bowiem, że jego rozwój na ziemiach wschodnich winien wzmacniać
prestiż Państwa.
Narodowy charakter Państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez
wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język
polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykłado­
wym. Mniejszości miały prawo do zakładania własnych szkół i instytucji
gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami. Gwarancję oby­
watelskiego równouprawnienia dawała całkowita lojalność mniejszości naro­
dowych wobec państwa.
W opinii narodowych demokratów brak wyraźnej „fizjognomii narodo­
wej" Białorusinów (wielu przedstawicieli tego kierunku negowało ich odręb­
ność etniczną podkreślając brak aspiracji politycznych i narodowych) ułat­
wiał proces ich asymilacji, który miał się dokonywać przez oddziaływania
kultury polskiej oraz rozwój osadnictwa polskiego (Popławski 1920, s. 229;
Dmowski 1937, s. 171). Kolonizowanie województw wschodnich realizowa­
no już przez osadnictwo wojskowe bezpośrednio po 1920 r. W myśl założeń
programu Narodowej Demokracji, powinno ono mieć jednak charakter
naturalnego procesu ekonomicznego. „Osadnictwo polskie na ziemiach
wschodnich jest niewątpliwie koniecznością narodową i państwową - pisał
Bartoszewicz. Ale formy i sposoby ich urzeczywistnienia muszą być inne
niż dotychczasowe. Trzeba aby ludność polska osiadła na Kresach bez
wywoływania niepotrzebnego rozgoryczenia wśród ludności miejscowej [...]
Miejscowa ludność uważała osadnictwo wojskowe za karę wymierzoną nam
niesłusznie, albowiem ona wojsko polskie witała nie jako wrogów ale wy­
bawców od bolszewickiego ucisku" (Bartoszewicz 1924, s. 32).
Założenia programowe Narodowej Demokracji podzielało wiele innych
kierunków politycznych w Polsce, zarówno reprezentowanych przez ugru­
powania mieszczańsko-inteligenckie, jak i partie chłopskie, jakkolwiek nie
głosiły one tak skrajnie nacjonalistycznych postulatów jak endecja.
2

2

Ustawy osadnicze ogłoszone 17 grudnia 1920 r. były realizowane od wiosny 1921 r.
Ogólnie zostało przyjętych i oddanych na osadnictwo wojskowe 785 majątków o obszarze
137 000 ha. Osadzono tam 7918 osadników wojskowych. Przeciętny obszar działki wynosił
17 ha. Stosunek ludności miejscowej do osadników był wrogi, gdyż w osadnikach widziano
przybyszów zagarniających ziemie, które uważali za swoje. Stosunek zaś miejscowego społe­
czeństwa polskiego również był nieżyczliwy ponieważ osadników uważano za sprawców prze­
jęcia ziemi bez odszkodowania. W 1922 r. powstał Centralny Związek Osadników przekształ­
cony w 1929 r. w Związek Osadników (Bocian 1935, s;. 272-276). W 1938 r. jeden z osadników
Wł. Kamiński podawał liczbę osadników nieco wyższą, wynoszącą 8 988 osób, przy tej samej
ogólnej liczbie przyjętych majątków (Kamiński 1938, s. 165-170; por. też Bocian 1992, s. 3-10).

8

WANDA PAPROCKA

Odmienny program, opozycyjny w stosunku do stanowiska obozu naqonalistycznego, postulujący rozwiązanie kwestii narodowej w duchu tole­
rancji i współistnienia, głosili przedstawiciele koncepcji federacyjnych.
Orientacje te reprezentowały organizacje, grupy nieformalne oraz indywi­
dualni działacze uznający polityczne zwierzchnictwo Józefa Piłsuskiego.
Podstawę głoszonego programu stanowiło przekonanie o wciąż istniejącej
jedności narodowości tworzących Pierwszą Rzeczypospolitą. Uważano za
możliwe reaktywowanie dawnego związku państwowego w nowej, odpowiada­
jącej chwili bieżącej federacyjnej formie (Grünberg 1971; Chojnowski 1979).
Zespolenie zamierzano osiągnąć poprzez stworzenie mniejszościom do­
godnych i atrakcyjnych warunków zarówno narodowego, jak gospodarcze­
go i kulturalnego rozwoju, co byłoby argumentem świadczącym o politycz­
nej celowości trwałego związku z Państwem polskim.
Publicystyka piłsudczykowska zgodnie występowała o zapewnienie mniej­
szościom narodowym pełni obywatelskiego równouprawnienia na drodze
przestrzegania odpowiednich przepisów konstytucyjnych (Chojnowski 1979,
s. 22-23). Idee federalistyczne były propagowane powszechnie już w latach
1918-1919, m.in. w tygodniku „Rząd i Wojsko" redagowanym przez Andrzeja
Struga, z którym współpracowali: Tadeusz Hołówko, Adam Skwarczyński
i Wincenty Rzymowski, oraz w piśmie „Droga", na łamach którego Hołówko
przedstawił program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach
(Hołówko 1924; por. też: Bukowiecki 1922 i Pszczółkowski 1924).
W późniejszym okresie bardziej umiarkowane programy głosiły zasady
językowego równouprawnienia w szkolnictwie i administracji, postulowały
przeprowadzenie reformy rolnej oraz podjęcie polityki inwestycyjnej, kre­
dytowej i celnej uwzględniającej potrzeby gospodarcze tych ziem. Odrzu­
cając nacjonalistyczne hasła asymilacji narodowej konstruowano program
asymilacji państwowej. Przekonanie mniejszości o konieczności trwałego
związku z Państwem polskim, które stworzy im właściwe warunki rozwoju
gospodarczo-kulturalnego i narodowego leżało u podstaw koncepcji prome­
teizmu - idei wyłonionej z szerokiego programu federacyjnego . Założenia
ideowe prometeizmu stanowiły istotną przeciwwagę dla polityki Związku
Radzieckiego w stosunku do mniejszości narodowych (Mikulicz 1971).
Wytyczne polityki obozu piłsudczykowskiego w stosunku do Kresów
Wschodnich jak wspomniane już wystąpienie Hołówki stawały się pod3

4

3

W odniesieniu do Białorusi zwyciężyły w Rydze koncepcje Narodowej Demokracji, jakkolwiek
kilku delegatów opowiedziało się za rozwiązaniem federacyjnym. Pozostawienie Mińska i wschod­
niej Białorusi poza granicami Polski definitywnie przekreślało to rozwiązanie. J. Piłsudski potrakto­
wał upadek szerokich planów federacyjnych, które budował przede wszystkim w oparciu o Litwę
jako osobistą porażkę: „...ja przegrałem swoje życie. Nie udało mi się powołać do życia dużego
związku federacyjnego, z którym świat musiałby się liczyć" (cyt. za: Mikulicz 1971, s. 48).
Poglądy T . Hołówki, jedego z głównych publicystów piłsudczykowskiej „Drogi" i aktyw­
nego działacza ruchu prometejskiego, stanowiły również jeden z nurtów Polskiej Partii Socjali­
stycznej przed rokiem 1926.
4

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

9

stawą określonych programów działania. Potrzeba ich konstruowania wyni­
kała z coraz bardziej uświadamianej sobie przez społeczeństwo i władze
państwowe potrzeby wszechstronnego uporządkowania stosunków na Kre­
sach Wschodnich. W tym celu powołano m.in. Komisje Rzeczoznawców,
organ o funkcjach czysto doradczych przygotowujący dla rządu propozycje
uregulowania poszczególnych kwestii narodowościowych. W skład jej weszli:
Tadeusz Hołówko, Henryk Lowenherz i Leon Wasilewski .
Poglądy związane z asymilacją państwową znajdowały poparcie w szero­
kich kręgach liberalnej inteligencji uznające nadrzędność idei Państwa w ży­
ciu politycznym. Na rzecz obrony mniejszości występowało szereg wybit­
nych osób odgrywających ważną rolę w życiu naukowym, społecznym i po­
litycznym kraju. Marceli Handelsman np. pisał w 1921 г.: „Zagadnienie
samodzielnego bytu narodowego, sprawa choćby teoretycznego stanowienia
0 swoim losie, pytanie co do własnego państwa samodzielnego, federacyj­
nego czy autonomicznego w granicach takiego czy innego związku państ­
wowego, ta kwestia z chwilą rozpadnięcia się dawnej Rosji musiała wystąpić
na Białej Rusi. Podnosi ją młoda inteligencja białoruska, dziś jedyna przed­
stawicielka aspiraqi narodowych Białej Rusi a podchwyciły ją w swe ręce
wszystkie czynniki międzynarodowe (Handelsman 1921, s. 37). Handelsman
postulował też stworzenie jak najszerszego samorządu komunalnego, rów­
nouprawnienie języka białoruskiego i utworzenie gimnazjów białoruskich.
Inny wybitny uczony Jan Baudouin de Courteney, szczególnie ostro
podkreślał konieczność unikania bezwzględnego unarodowienia państwa
1 upaństwowienia narodowości: „Państwo powinno stać poza narodowo­
ściami i zapewnić równouprawnienie wszystkim związanym z nim narodo­
wościom (Baudouin de Courteney 1921, s. 4).
Zgromadzone przez K. Srokowskiego, jednego z aktywnych przedstawi­
cieli koncepcji prometejskich i znawcy spraw wschodnich materiały terenowe
z Kresów północno-wschodnich dały mu podstawę do opisu aktualnej sytuaqi. Na ich podstawie Srokowski sformuował szereg konkretnych postu­
latów związanych ze zmianami w dziedzinie gospodarczej i społecznej, oraz
w oświacie i kulturze (Srokowski 1924, s. 4-32). Bezpośrednie zetknięcie się
ze społeczeństwem białoruskim pozwoliło Srokowskiemu na dokonanie oce­
ny stosunku ludności białoruskiej do Państwa polskiego i relacji między obu
narodowościami. Pisał on m.in. „Samowiedzy narodowościowej pozytywnej
lud białoruski ma mało. Na Polesiu mniej niż w dwóch innych wojewódz­
twach tern silniejsza jednak świadomość odrębności od innych narodów,
w szczególności od Polaków. Dominuje jeszcze ciągle pojęcie «russkosci»
5

6

5

Рог. T . Hołówko, Kwestia narodowościowa w Polsce, Warszawa 1922; L . Wasilewski,
Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa 1925.
K . Srokowski przeprowadził inspekcję służbową na kresach płn.-wsch. z polecenia pre­
miera W. Sikorskiego. Materiały przedstawił w pracy Sprawa narodowościowa na Kresach
Wschodnich, Kraków 1924.
6

10

WANDA PAPROCKA

jako najszerszego kolektywu narodowo-kulturalnego. Język rosyjski jest ce­
niony wyżej niż białoruski z m o t y w ó w u t y l i t a r n y c h , (podkr. W.P.)
ponieważ można w tym języku więcej przeczytać i większy kawał ziemi
przejść. [...] Fakt że szkoła powszechna uczy prawie wyłącznie po polsku,
odczuwany jest jak brzemię i krzywda nie tyle z m o t y w ó w n a r o d o ­
w o ś c i o w y c h , (podkr. W.P.) ile dlatego że korzyści z władania językiem
polskim nie są dość widoczne" (Srokowski 1924, s. 9).
Ten interesujący materiał źródłowy zgromadzony przez Srokowskiego
zawiera również pewne elementy etnograficzne. Do nich należy zaliczyć
m.in. „Litanię narodu białoruskiego" krążącą wśród ludności i świadczącą
o nastrojach pewnej jej części .
Jest rzeczą charakterystyczną, że żaden z obozów politycznych połowy
lat dwudziestych nie posiadał pełnej możliwości realizacji swoich koncepcji
programowych w stosunku do mniejszości narodowych. „W większym jed­
nak stopniu - jak pisał Chojnowski - «rząd dusz» nad nastrojami aktyw­
nych politycznie odłamów społeczeństwa polskiego sprawowała Narodowa
Demokracja (Chojnowski 1979, s. 67-68).
Należy również pamiętać, że niezależnie od programów głoszonych przez
stronnictwa i partie polityczne, oddziałujących na politykę narodowościową
Państwa, istniały jeszcze prawne zasady postępowania (jakkolwiek nie zawsze
przestrzegane), wynikające z konstytucji, a także z podpisanych przez Polskę
traktatów międzynarodowych o ochronie mniejszości narodowych. Z umów
tych największe znaczenie miał traktat zawarty między Polską a Stanami
Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Francją, Włochami i Japonią 28 czerwca
1919 r. (Zaleski 1932; Jeziorański 1933; Kierski 1933). Zawierał on określenie
obowiązków narodu polskiego względem wszystkich zamieszkujących Państwo
mniejszości oraz uprawnień należących do nich obywateli.
W stosunku do wewnętrznego ustawodawstwa dotyczącego mniej­
szości narodowych podstawą w tym okresie były postanowienia Konstytucji
7

8

7

Litania narodu białoruskiego:
„Nad Białorusią rozdartą ojczyzną naszą / Nad ludem wiernym Tobie, zmiłuj się Panie / Od
naszej długiej ciężkiej pokuty / Od kajdan niewoli / Od jarzma polskiego / Od ducha niezgody
/ Od kapłanów obszarniczych, zdrajców ludu białoruskiego / Od kapłańskich podszeptów
zdrady / Od wrogów naszych złości / Od gnuśności polskiej / Od pokuty w więzieniach Polski
/ Od złości, nienawiści i wszelkiej złej woli / Wybaw nas Panie [...]" (Srokowski 1924, s. 25-26).
Art. 8 traktatu tego brzmiał: „Obywatele polscy, należący do mniejszości etnicznych,
religijnych lub językowych będą korzystali z takiego samego traktowania i z takich samych
gwarancji ustawowych oraz faktycznych jak inni obywatele polscy. Mianowicie będą mieli
równe prawa do zakładania, prowadzenia i kontrolowania własnym kosztem instytucji dob­
roczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz praw
swobodnego używania w nich własnego języka i swobodnego w nich wykonywania praktyk
swojej religii". Ustęp zaś pierwszy Art. 9 głosi: „W miastach i okręgach zamieszkałych przez
znaczny odłam obywateli języka innego niż polski. Rząd polski udzieli w sprawach nauczania
publicznego odpowiednich ułatwień, aby zapewnić w szkołach początkowych udzielanie dzie­
ciom takich obywateli polskich nauki w ich własnym języku" (Łysiak 1927, s. 19).
8

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

11

z 17 marca 1921 г., w których zawarte były zapowiedzi stworzenia auto­
nomicznych związków mniejszościowych o charakterze publiczno-prawnym
w obrębie samorządu powszechnego (Zieleniewski 1935).
Artykuły tej konstytucji (88, 95, 109, 110, 111, 113, 115) zapewniały
mniejszościom bez różnicy narodowości, języka, rasy i religii - ochronę
życia, wolność mienia.
Dodatkowe gwarancje ochrony języka, rasy, religii, swobody działal­
ności własnych organizacji posiadały mniejszości słowiańskie. Rosjanie,
Ukraińcy, Białorusini uprawnieni byli bowiem do korzystania z ochrony
z tytułu postanowień artykułu 7 traktatu ryskiego zapewniających swo­
bodny rozwój kultury, języka oraz wykonywanie obrządków religijnych
(Łysiak 1927, s. 18).
Od połowy lat dwudziestych w ustawodawstwie polskim następowały
pewne zmiany powodujące uszczuplenie sw obód demokratycznych.
Konstytucja Kwietniowa 1935 r. choć potwierdziła równość obywateli
wobec prawa wysunęła na czoło zasadę lojalności wobec Państwa i nietolerowania działalności żadnej grupy lub organizacji mniejszościowej, która
zagrażałaby jego interesom.
Mniejszości narodowe domagały się przestrzegania praw gwarantowa­
nych konstytucyjnie i na mocy traktatów międzynarodowych, przez cały
okres międzywojenny kierując skargi do Ligi Narodów (Jeremicz 1927, s. 18;
Michowicz 1963, s. 16). W 1934 r. zmienione zostało stosowanie artykułu 12
traktatu mniejszościowego, który uprawniał organy Ligi Narodów do kon­
trolowania sposobu wykonywania przez Polskę postanowień dotyczących
systemu ochrony mniejszości . Polska uniezależniła się od kontroli między­
narodowej.
W latach trzydziestych duże niezadowolenie mniejszości narodowych wy­
wołały ograniczenia liczby ich reprezentantów w Sejmie i Senacie. Pierwsze
wybory do Sejmu I kadencji odbyły się 5 listopada 1922 г., a do Senatu
12 listopada 1922 r. Z tej okazji powołany został do życia Białoruski Cent­
ralny Komitet Wyborczy, który miał duże wpływy w społeczności białoru­
skiej. Jego postulaty wyborcze (ziemia dla chłopów bez wykupu, szkoła
w języku ojczystym oraz autonomia terytorialna) były szczególnie popularne
r

r

9

9

Na konferencjach wersalskich podjęto zobowiązania mniejszościowo-ochronne, którymi
objęto Polskę, Czechosłowację, Rumunię, Jugosławię, Grecję, państwa bałtyckie oraz państwa
tzw. zwyciężone oprócz Niemiec. Zobowiązania te imane pod nazwą traktatów i deklaracji
mniejszościowo-ochronnych miały gwarancje międzynarodowe, w myśl których wszystkie za­
rzuty niedotrzymania zobowiązań powodowały interwencję czynnika międzynarodowego.
Zostały również stworzone dla poszczególnych obywateli i grup możliwości wnoszenia skarg
do instytucji międzynarodowych.
Rząd Polski, uznając brak podstaw do dzielenia państw na kontrolowane i niekontrolo­
wane, złożył 13IX1934r. za pośrednictwem ministra spraw zagranicznych Józefa Becka de­
klarację odmawiającą współpracy z organami międzynarodowymi i kładącą kres kontroli
międzynarodowej w dziedzinie mniejszości i tym samym ingerencji w sprawy wewnętrzne
Rzeczypospolitej (Włodarski 1936, s. 14-18).

12

WANDA PAPROCKA

wśród białoruskich wyborców, z których 94% utrzymywało się z pracy na
roli. Białoruski Centralny Komitet Wyborczy przystąpił do Bloku Mniej­
szości Narodowych. W wyniku wyborów w Sejmie I kadencji znalazło się
11 posłów białoruskich z listy tego Bloku. Do Senatu wybrano 3 Białorusi­
nów. Białoruscy posłowie i senatorzy utworzyli Białoruski Klub Poselski.
Wystąpił on w dyskusji nad exposé premiera Władysława Sikorskiego
w 1923 r. z następującymi żądaniami: „Stojąc na gruncie terytorialnej autono­
mii z Krajowym Sejmem do czasu wprowadzenia statusu autonomicznego
wymagamy: 1) natychmiastowego zaprzestania sztucznej kolonizacji i likwi­
dacji osadnictwa wojskowego, 2) przejęcia wszelkich lasów na rzecz pań­
stwa i wydania niezwłocznie odpowiedniej ustawy normującej wyrąb lasów,
3) wprowadzenie w życie reformy rolnej, zabezpieczającej przede wszystkim
interesy miejscowej ludności małorolnej i bezrolnej, nadzielającej ziemią
bez wykupu, 4) zwrotu repatriantom ziemi skonfiskowanej przez państwo,
5) odbudowy zrujnowanych przez wojnę wsi i miasteczek, tudzież pomoc
repatriantom, 6) podnoszenia kultury rolnej, a przede wszystkim krajo­
wej przez założenie szkół agronomicznych, technicznych i rzemieślniczych,
7) wolności organizowania się na polu życia ekonomicznego, 8) natychmiasto­
wego wydania ustaw zapewniających ludności autonomię kulturalną i oświato­
wą, 9) dopuszczenie języka białoruskiego do samorządu, administraqi i sądow­
nictwa, 10) nie wtrącanie się władz administracyjnych do życia religijnego,
11) administracji z elementów miejscowych, 12) wprowadzenia demokratycz­
nych samorządów, 13) sądów przysięgłych i wybieralności sądów pokoju,
wreszcie 14) terytorialnej organizacji wojska (Bełcikowski 1925, s. 607-608).
W 1925 r. część posłów BKP założyła nowy samodzielny klub pod nazwą
Klub Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady. W drugich wyborach
do Sejmu i Senatu w 1928 r. do Sejmu weszło 11 posłów białoruskich, m.in.
4 z listy Bloku Mniejszości Narodowych, 3 z listy „Zmahannie za interesy
włościan i robotników", 2 z listy „Białoruscy Włościanie i Robotnicy".
Do Senatu w wyniku wyborów weszło 2 Białorusinów. W 1928 r. Bia­
łorusini wystąpili z Klubu Ukraińskiego, do którego należeli w tej kadencji
Sejmu, i utworzyli własny Klub Białoruski. W wyborach w 1930 r. Bia­
łorusini uzyskali tylko 1 mandat w Sejmie z listy Bloku Ukraińsko-Białoruskiego, z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem zostało
wybranych 2 Białorusinów oraz 1 poseł białoruski do Senatu. Sejm I I I
kadencji opracował i uchwalił nową konstytucję (tzw. kwietniową) i nową
ordynację wyborczą do Sejmu i Senatu, w wyniku której Białorusini zostali
pozbawieni swojej reprezentacji w parlamencie. Jedyny reprezentant z Bloku
Ukraińsko-Białoruskiego w I I I Kadenqi Sejmu FJaremicz tak określał
nową ordynację wyborczą w swoim przemówieniu: „Twierdzę, że projekt
obecnej ordynacji wyborczej skierowany jest przede wszystkim przeciw
mniejszościom narodowym, a zwłaszcza przeciw Białorusinom, bo we
wsi białoruskiej policja jest panem życia i śmierci ludności wiejskiej [...]
(Głogowska 1994, s. 139).

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

13

Wśród posłów wybranych w 1935 r. znalazł się 1 Białorusin z listy
BBWR. Związany jednak dyscypliną klubową nie mógł bronić praw Biało­
rusinów. W 1938 r. w nowym wybranym Sejmie i Senacie nie znalazł się
już ani jeden przedstawiciel Białorusinów.
Po zamachu majowym 1926 r. kolejne rządy starały się realizować zasadę
państwowej asymilacji mniejszości narodowych. Sprowadzało się to do
działalności na rzecz rozwoju kultury narodowej tych grup i kształtowania
u nich postaw lojalistycznych. Zaktywizowana została działalność Komisji
Rzeczoznawców. W swoich wystąpieniach jej członkowie (przede wszyst­
kim T. Hołówko) kreślili programy polityki kresowej. Odrzucając myśl
utworzenia terytorium Galicji Wschodniej podnoszono ideę przekształce­
nia należących do Polski ziem białoruskich i ukraińskich w swego rodzaju
„Piemont narodowo-kulturalnego odrodzenia" tak aby jego mieszkańcy
dostrzegli w Polsce właściwego sojusznika w walce z Moskwą o swe narodo­
we wyzwolenie.
Konkretne zadania, jakie dla realizacji tych założeń należałoby podjąć
sprowadzały się do reformy administracji, szkolnictwa oraz regulacji kwe­
stii wyznaniowych. Dużą wagę przywiązywano do zmian w administracji
państwowej na ziemiach wschodnich, do udziału w niej przedstawicieli grup
mniejszościowych, do rozwoju samorządów, który dla wielonarodowościo­
wej ludności województw wschodnich byłby miejscem zbliżenia i wzajem­
nego poznania oraz szkołą pracy państwowej i społecznej.
Głoszone poglądy streszczają się w słowach Hołówki, wypowiedzianych
w Sejmie Rzeczypospolitej w dniu 9 lutego 1931 г.: „[...] My nie chcemy żadnej
asymilacji narodowej, nie chcemy polonizować siłą, my chcemy wychować ich
na dobrych obywateli państwa polskiego [...]" (Włodarski 1936, s. 52).
Z szerokim programem zmian struktury administracyjnej występował po
przewrocie majowym również Stanisław Srokowski głosząc, że szeroka
autonomia zlikwidowałaby odczuwaną przez mieszkańców ziem wschodnich
obawę przed polonizacją i zlikwidowałaby ograniczenia w zakresie rozwoju
grospodarczego i kulturalnego (Srokowski 1930, s. 36n).
Wagę problemów narodowościowych doceniał nie tylko rząd ale i szero­
kie kręgi społeczeństwa. Wyrazem tego było powoływanie do życia organów
opiniotwórczych i doradczych dla władz państwowych. Do takich należał
10

11

12

1 0

Nie datowany (najpewniej z 1926 r.) memoriał Hołówki pt. Uwagi dotyczące Galicji
i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej,
nr 43 mpis.
Hołówko sprzeciwił się realizacji ustawy z 31 lipca 1924 r. (Dz.U.R.P. Nr 79) o szkolni­
ctwie narodów niepolskich, która w art. 2 głosiła w d2iedzinie szkolnictwa mniejszości narodo­
wych wprowadzenie w Polsce szkół mieszanych utrakwistycznych, znosząc dotychczasowy typ
państwowej szkoły czysto-narodowej, co stanowiło wg działaczy białoruskich pogwałcenie
wszystkich zaciągniętych zobowiązań międzynarodowych (Łysiak 1927, s. 20-21).
Stanisław Srokowski geograf, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii
Nauk Politycznych w Warszawie, w 1923 r. wojewoda wołyński.
1 1

1 2

14

WANDA PAPROCKA

Komitet do Spraw Narodowościowych, który ukonstytuował się w 1934 r.
a zatwierdzony został przez Radę Ministrów 19 grudnia 1935 r.
Stałym organem wykonawczym Komitetu zostało tzw. Biuro Polityki
Narodowościowej przy Prezydium Rady Ministrów. Dla jego potrzeb praco­
wała też Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich powstała z iniqatywy gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego.
Od czasu odrodzenia Państwa Polskiego do roku 1926 nie prowadzono
w Polsce zorganizowanych badań naukowych poświęconych całkowicie zie­
miom wschodnim. Dopiero w tym roku powstał przy Muzeum Przemysłu
i Rolnictwa w Warszawie Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem
Wschodnich. Instytut ten przetrwał trzy lata. Od 1929 do 1933 r. istniała
przerwa w systematycznych zorganizowanych badaniach. Dopiero w 1933 r.
powstaje Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich i prawie równocześnie
w początkach 1934 r. - wspomniana wyżej Komisja Naukowych Badań
Ziem Wschodnich.
Towarzystwo od pierwszych dni swego istnienia zajęło się sprawami
gospodarczymi Ziem Wschodnich. Przy Towarzystwie zorganizowano aka­
demickie kursy jednoroczne pod nazwą „Studium o Ziemiach Wschodnich".
Głównym zadaniem Towarzystwa określonym w statucie był rozwój kul­
turalny i gospodarczy Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej w ramach pań­
stwowości polskiej realizowany przez „podejmowanie i prowadzenie wszech­
stronnej działalności dla utrzymania i rozwoju polskiego stanu kulturalnego
i gospodarczego na obszarze Ziem Wschodnich" (Jarocki 1939, s. 224-225).
W wyniku porozumienia Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich i Ko­
misji Naukowej Badań Ziem Wschodnich w 1936 r. powołano do życia
Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich {Instytut Gospodarczy..., s. 236-250).
Instytut współpracował z szeregiem instytuqi naukowych, m.in. Instytutem
Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie oraz Instytutem Naukowo
Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie . Ten ostatni podzielony był na
cztery sekcje, z których jedna (etnograficzno-geograficzna) kierowana była
przez wybitnych etnografów: prof. prof. Cezarie Ehrenkreutzową i Marię
Pruflferową.
Organem wydawniczym Towarzystwa był „Rocznik Ziem Wschodnich".
Na jego łamach drukowano sprawozdania z prowadzonych prac a także
opracowania wyników badań.
Jak wspomniałam na wstępie, rozwój i charakter stosunków polsko-białoruskich w I I Rzeczypospolitej zależny był w znacznym stopniu od
omówionej powyżej w generalnym zarysie polityki Państwa Polskiego w sto­
sunku do mniejszości narodowych i sposobów jej realizaqi, jak również od
13

1 3

Inauguracja prac Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej nastąpiła 23 lu­
tego 1930 r. Prezesem Instytutu został prof. Jan Rozwadowski, rektorem prac Instytutu - prof.
Stanisław Ehrenkreutz. Poza sekcją etnograficzno-geograficzna powołano sekcje: historyczno-prawną, literatury i językoznawstwa, gospodarczą.

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

15

charakteru grupy narodowościowej, stopnia jej konsolidacji i wewnętrznej
dynamiki. Te cechy określały jej aktywność we wszystkich dziedzinach życia,
stanowiły o miejscu grupy wśród zróżnicowanej narodowościowo ludności
Kresów Wschodnich.
Zgodnie z tym stwierdzeniem, konieczne jest przedstawienie w dalszej
części artykułu najważniejszych form działalności politycznej, gospodarczej
i kulturalnej Białorusinów w relacji do kierunków polityki mniejszościowej
Państwa w tym okresie.
II
Jak przedstawiała się liczba ludności białoruskiej mieszkającej w grani­
cach Polski?
Z obliczeń dokonanych na podstawie materiałów statystycznych przez
A.Krysińskiego (1929, s. 447-448), wynika, że w dniu 1 I 1928 r. liczba
Białorusinów zamieszkałych w Polsce wynosiła 1 430 000 osób; na Kresach
Wschodnich - 1 384000 osób. Jak stwierdza autor powyższych obliczeń, mimo
że oparte są one na oszacowaniach odpowiadają rzeczywistym stosunkom,
skoro uzyskane zupełnie inną metodą dane dotyczące liczby Białorusinów
w Polsce wykazują błąd w wysokości 0,4% ogółu Białorusinów w Polsce.
Działacze polityczni i publicyści białoruscy ustalili natomiast w tym okresie
liczbę swych rodaków na 2,5 miliona (dane Instytutu Kultury Białoruskiej
w Mińsku) a nawet 3 milionów, jak podaje Białoruski Klub Poselski w petyqi
przesłanej w 1929r. do Ligi Narodów (Ełski-Łaniewski 1931, s. 55-56).
W drugim spisie powszechnym w 1931 r. przyjęto jako zasadę reje­
strowania ludności kryterium językowe. Na tej podstawie określono liczbę
Białorusinów w Polsce na 990 tys., tj. 3,1% całej ludności Polski. Wyniki
spisu ludności 1931 r. - chociaż poddawane krytyce - ukazywały w naj­
większym przybliżeniu liczebność poszczególnych grup mniejszościowych
w Polsce okresu międzywojennego. Dokonywane przez badaczy korekty
danych statystycznych, przy zastosowaniu metody porównania danych spisu
uzyskanych według kryterium wyznaniowego, podwyższały wysokość tych
liczb. Różnice były wynikiem następujących operacji: 1) zaliczenia prawie
300 tys. spośród 497 tys. prawosławnych Polaków do Białorusinów, około
50 tys. - do Ukraińców i około 150 tys. do Polaków; 2) doliczenia do
Polaków 20% Polaków „greko-katolików", czyli 97 tys. osób; odliczenia
od Polaków wyznania rzymsko-katolickiego Białorusinów tego samego wy­
znania, czyli 78 tys. osób.
Prezentując i uznając zasadność tych operacji W. Michowicz (1982,
s. 311) dokonał dodatkowo podziału 706 tys. Poleszuków, określających się
jako „tutejsi", na: 415 tys. Białorusinów i 292 tys. Ukraińców, zgodnie
z obliczeniami Krysińskiego (1933, s. 387).
Po dokonanych korektach liczba Białorusinów zamieszkałych na tere­
nie Polski przedstawiała się następująco: wg spisu z 1931 r. - 990 tys.;

16

WANDA PAPROCKA

wg szacunku J. Żarnowskiego - 1 365 tys.; wg szacunku W. Michowicza
- 1780 tys.
Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: pole­
skim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7% i białostockim
- 16,3%.
Interesująco przedstawiała się również struktura zawodowa i klasowa tej
mniejszości narodowej. Specjaliści badający strukturę klasową mniejszości
narodowych zgodnie podkreślają słabe zróżnicowanie społeczności białoru­
skiej. Białorusini stanowili w Polsce ludność o najwyższym odsetku zatrud­
nionych w rolnictwie. Na 20 osób tej narodowości prawie 19 pracowało na
roli. Na wsi białostockiej dominowały małe i średnie gospodarstwa, stosu­
jące ekstensywną metodę uprawy ziemi oraz naturalną formę wymiany.
Istniała dość znaczna grupa robotników rolnych. Białoruska klasa robot­
nicza była stosunkowo nieliczna. Szacunkowe dane wymieniają 30 tys. osób
zatrudnionych w drobnych zakładach produkcyjnych i rzemiośle. Niewielki
procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Mała grupa inteligencji
białoruskiej składała się głównie z duchownych, nauczycieli, nikły procent
stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Grupa ta wykazywała jednak
w okresie międzywojennym znaczną tendencję wzrostową.
Białoruski ruch polityczny w Polsce w porównaniu z życiem politycznym
innych mniejszości narodowych był znacznie słabszy i w stosunku do innych
w znacznie mniejszym stopniu obejmował całość reprezentowanej społecz­
ności. Wynikało to niewątpliwie ze słabego uświadomienia narodowego,
małego wyrobienia politycznego przywódców i młodości kulturalnej narodu
białoruskiego.
Charakterystyczną cechą wszystkich niemal ugrupowań białoruskich był
znaczny nacjonalizm. Jest to cecha dominująca w politycznym życiu naro­
dów rozwijających swoje poczucie tożsamości kulturowej. Towarzyszył temu
najczęściej radykalizm społeczny, widoczny w działalności większości orga­
nizacji politycznych i społecznych.
Początku krystalizacji białoruskiej narodowej myśli politycznej należy
szukać w powstaniu w 1902 r. Białoruskiej Hramady Rewolucyjnej przemia­
nowanej w roku następnym na Białoruską Hramadę Socjalistyczną. Cechą
charakterystyczną białoruskiego ruchu politycznego było szukanie oparcia
ideowego w najstarszych formach ruchu odrodzenia białoruskiego, który
w swych zaczątkach był ściśle zespolony z ruchami wyzwoleńczymi polskimi
na Kresach. Działacze białoruscy nie tylko „opierali się w tworzeniu swej
ideologii o ideologię demokratyzmu polskiego, ale niejednokrotnie tkwili
głęboko w wyzwoleńczych organizaqach polskich" (Trejdeński 1930, s. 514).
Białoruska Hramada Socjalistyczna krystalizowała swój program i ideologię
pod wpływem Polskiej Partii Socjalistycznej.
Stała się ona rzeczniczką interesów ubogiego włościaństwa białoruskiego
głosząc żądania reformy agrarnej na zasadzie konfiskaty większej własności
bez odszkodowania. Szczególną uwagę zwracała na pracę wśród robotników

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

17

folwarcznych. Żądała autonomii terytorialnej Białorusi z Sejmem Krajo­
wym w Wilnie. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych 1905 r. działacze tej
organizacji, rezygnując z radykalnych metod działania, skupili się na pracy
kulturalno-oświatowej. W 1906 r. zaczęła wychodzić pierwsza legalna gazeta
białoruska „Nasza Dola". Po jej zamknięciu zastąpiła ją „Nasza Niwa",
mniej radykalna od swej poprzedniczki, która zajmowała się przede wszyst­
kim zagadnieniami społecznymi. Głównym ośrodkiem białoruskiego ruchu
narodowego w tym czasie było Wilno.
Również przed I wojną światową odbył się pierwszy (nielegalny) zjazd
nauczycielstwa białoruskiego, na którym uchwalono utworzenie „Białoru­
skiego Związku Nauczycieli" w celu rozwijania szkolnictwa białoruskiego.
Okres okupaqi niemieckiej zachodniej Białorusi w czasie I wojny świato­
wej pozwolił na krótkotrwałą aktywizację działaczy białoruskich, którzy
w tym czasie uzyskali możność organizowania się i wydawania pism.
Rewolucja październikowa spowodowała powrót do radykalnych tendenqi
w ruchu politycznym. Inicjatywę wzięła w swe ręce odrodzona „Białoruska
Hramada Soqalistyczna" żądając: 1) szerokiego rozwoju kultury białoruskiej;
2) upaństwowienia szkół; 3) całkowitej autonomii Białorusi z Radą Krajową
jako organem ustawodawczym na czele; 4) równouprawnienia mniejszości
narodowych zamieszkujących Białoruś (Ochota 1928, s. 4). Obok Hramady
Socjalistycznej powstały także inne organizacje polityczne. Dla uzgodnienia ich
działalności zorganizowano w Mińsku w maju 1917 r. zjazd białoruskich
organizacji narodowych. Wynikiem obrad Zjazdu było utworzenie Białoruskie­
go Komitetu Narodowego przekształconego na drugim zjeździe organizacji
białoruskich w Centralną Radę Białoruskich Organizacji i Partii. Przewrót
bolszewicki na Białorusi dokonał się jednak bez aktywnego udziału ludności
miejscowej. Zaskoczone przewrotem organizacje zwołały do Mińska Zjazd
Wszechbiałoruski, na którym wyłoniły się dwa kierunki: moskalofilski i nie­
podległościowy. Po ponownym zajęciu Mińska przez Niemców powołano
Komitet Wykonawczy Rady i Wszechbiałoruskiego Zjazdu, który powołał
organ wykonawczy pod nazwą Sekretariatu Ludowego. Sekretariat wydając
I I Ustawnuju Hramotu zapowiedział utworzenie na etnograficznym obszarze
Białorusi - Republiki Ludowej oraz przeprowadzenie nacjonalizacji ziemi
i wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy. Trzecia Hramota z dnia 25 marca
1918 r. głosiła, że „odtąd Białoruska Republika Ludowa ogłasza się niepod­
ległym i wolnym państwem" (Wróbel 1990, s. 44).
Po zajęciu Mińska przez bolszewików podjęto zadanie utworzenia Ko­
munistycznej Białoruskiej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki.
Ostatnim aktem działania bolszewików przed pochodem wojsk polskich
na wschód i zajęciem Wilna było proklamowanie w tym mieście Litewsko-Białoruskiej Republiki Socjalistycznej.
Zmienne losy kampanii antybolszewickiej na krótko przywracały do
władzy zarówno zwolenników idei unii z Polską, jak i proklamowania „Nie­
zależnej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki Białorusi".

18

WANDA PAPROCKA

Podpisanie traktatu ryskiego pomimo formalnego uznania przez strony
niepodległości Białorusi rozwiązało faktycznie kwestię białoruską w sensie
podziału kraju pomiędzy Rosję i Polskę.
W I I Rzeczypospolitej społeczeństwo białoruskie cechowało dość znacz­
ne zróżnicowanie polityczne, co znalazło odbicie w profilu partii poli­
tycznych o orientacjach: proradzieckiej, propolskiej, prolitewskiej. Ponie­
waż działalność wielu partii była krótkotrwała w prezentowanym artykule
omówione zostaną tylko te, które odegrały znaczniejszą rolę w życiu poli­
tycznym i społecznym mniejszości białoruskiej. Do takich należała organi­
zacja „Białoruska Chrześcijańska Demokracja". Kierunek chrześcijańsko-demokratyczny powstał w 1915 r. wśród młodzieży białoruskiej kształcącej
się w Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Petersburgu oraz w tam­
tejszej Rzymsko-Katolickiej Akademii Duchownej. Duży wpływ na jego
powstanie miał odrodzeniowy ruch białoruski rozwijający się wśród mło­
dzieży akademickiej. Pierwszym przejawem pracy zbiorowej było stworzenie
własnego organu prasowego „Krynica", który pod późniejszą nazwą „Białoruskaja Krynica" wychodził do końca okresu międzywojennego.
Ściślejsze formy organizacyjne ruch ten przybrał w 1924 r. kiedy po­
wstało Białoruskie Zjednoczenie Chrześcijańsko-Demokratyczne, które na­
stępnie przybrało nazwę Zjednoczenie Białorusinów Katolików, przekształ­
cając się w 1926 r. w Białoruską Chrześcijańską Demokrację i ogłaszając
swój program.
BChD uważało się za najbardziej skrystalizowane i jednolite stronnictwo
polityczne i usiłowało prowadzić politykę konsolidującą, zmierzającą z jed­
nej strony do porozumienia wszystkich ugrupowań białoruskich o podłożu
narodowym, z drugiej zaś do nawiązania ścisłego kontaktu z Litwinami
i Ukraińcami.
W programie tego stronnictwa sprawy polityczne zostały wysunięte na
plan pierwszy. Dotyczyły one niezależności ludu białoruskiego na wszystkich
jego ziemiach zjednoczonych w jedną demokratyczną republikę. Programo­
wo wyznaniowe, wprowadzało pewien dualizm głosząc równolegle postulaty
w stosunku do kościoła katolickiego i cerkwi prawosławnej. Negatywnie
ustosunkowało się do osadnictwa polskiego na ziemiach wschodnich.
Stojąc na gruncie własności prywatnej za podstawę gospodarki rolnej
stronnictwo uznawało tworzenie małych gospodarstw opartych na tzw. nor­
mie pracowniczej, tj. takiej ilości ziemi, którą gospodarz może uprawiać sam
wraz z rodziną i co najwyżej jednym pracownikiem.
Białoruska Chadecja podporządkowała sobie takie organizacje jak:
„Białoruski Związek Włościan", „Białoruskie Zjednoczenie Prawosławne",
„Wileński Białoruski Komitet Narodowy".
Duży nacisk kładziony był na akcje wydawnicze. Regularnie ukazywała
się „Białoruskaja Krynica" oraz inne reprezentujące ten obóz pisma: „Chrestjańska Dumka", „Cerkwa i Naród", „Szlach Mołodi" {Mniejszości naro­
dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673).

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

19

Tak jak i inne organizacje BChD nie uniknęła rozłamów wewnętrznych
oraz zmian w kierunkach swej działalności. W początku lat trzydziestych np.
zarówno w naradach prywatnych, jak i enuncjacjach prasowych stwierdzała
konieczność zaprzestania szerszej działalności politycznej przy jednoczesnym
skierowaniu uwagi na życie ekonomiczne, kulturalne i oświatowe. Wyrazem
zmiany kierunku polityki było zainteresowanie i objęcie swymi wpływami
Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Instytut ten powołał
w 1937 r. kwartalnik „Kłosy" poświęcony zagadnieniom literackim i nauko­
wym wydawany w Wilnie. W artykule wstępnym czytamy: „O ile społeczeń­
stwo nasze dużo uwagi poświęca życiu polityczno-społecznemu, o tyle nie
docenia rozwoju kultury własnej, jakby zapominając o tern, że wartość tej
ostatniej posiada ogromne znaczenie. Brak głębszego zainteresowania roz­
wojem białoruskiej literatury, sztuki i nauki stwarza ten smutny stan, że owe
gałęzie życia duchowego znajdują się w Białorusi Zachodniej w stanie
prymitywnym, a inteligencja nasza w znacznej mierze posługuje się kulturą
obcą [...]" („Kłosy" nr 1:1937, s. 1-3).
W 1936 r. nastąpiła reorganizacja BChD. Na zebraniu zorganizowa­
nym w Wilnie 26 stycznia tego roku Rada BChD podjęła następujące
uchwały: 1) Białoruską Chrześcijańską Demokrację znowelizować, zrewi­
dować program i poprawić statut; 2) znowelizowaną BChD nazwać „Biało­
ruskie Zjednoczenie Ludowe" i przyjąć program zaproponowany przez
Komitet Centralny BChD {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­
ciowe", nr 6:1936, s. 643-644).
Analiza nowego programu pozwala stwierdzić, że działacze dotychczaso­
wej BChD dążąc od szeregu lat do podporządkowania swym wpływom
całego białoruskiego społeczeństwa z wyeliminowaniem zeń jedynie elemen­
tów komunistycznych i komunizujących oraz zdecydowanych ugodowców,
usuwają z nazwy przymiotnik „chrześcijańska", dając programowi charak­
ter możliwie szeroki a jednocześnie radykalny.
Najbliżej spokrewniony ideologicznie z BChD był „Białoruski Związek
Włościański" współpracujący z nią czy to na terenie sejmowym, czy też na
gruncie pracy społeczno-kulturalnej zogniskowanej w Białoruskim Instytucie
Gospodarki i Kultury.
Ogłoszony w „Sialanskiej Niwie" w 1926 r. program głosił hasła niezależnej
republiki ludowej i zjednoczenia ziem z ludnością białoruską. BZW dążył do
zrealizowania narodowych i kulturalnych dążeń ludności białoruskiej i rozwoju
rodzimej kultury ludowej. W swoim programie społeczno-ekonomicznym
wysuwał żądania wywłaszczenia bez wykupu wszystkich ziem większej własno­
ści, państwowych, kościelnych, cerkiewnych na rzecz białoruskiego włościaństwa
mało- i bezrolnego. Występował przeciw osadnictwu wojskowemu i kolonizacji.
Domagano się ponadto bezpłatnej oświaty w języku macierzystym, szerokiego
samorządu, utworzenia sądów przysięgłych, rozwoju spółdzielczości itp. Stron­
nictwo we wszystkich swoich postulatach stało na gruncie popierania klasowych
interesów włościaństwa białoruskiego {Białoruskie ugrupowania..., 1927).

20

WANDA PAPROCKA

Duży wpływ w społeczeństwie białoruskim miała „Białoruska Partia
Włościańska" . Stronnictwo to wyraźnie podkreślało swój klasowo-ludowy
charakter. Program tego stronnictwa wysuwał na plan pierwszy sprawy
rolne. Dla odrodzenia gospodarczego - głosił program - niezbędne jest
przeprowadzenie reformy rolnej, zgodnie z którą wszystkie ziemie dworskie,
państwowe i inne winny być podzielone bezpłatnie pomiędzy małorolnych
i bezrolnych a koszty przeprowadzenia reformy państwo winno wziąć na
siebie (Trejdeński 1930, s. 521). W dziedzinie politycznej największe moż­
liwości rozwoju białoruskiego włościaństwa i narodu stronnictwo widziało
w stworzeniu niezależnej zjednoczonej Białorusi. W 1928 r. program stronni­
ctwa wysunięty został przez tzw. Komitet Wyborczy Białoruskich Włościan
i Robotników w wyborach do Sejmu. Uzyskanie znacznej liczby zwolen­
ników pozwoliło stronnictwu wprowadzie 2 posłów do Sejmu. Poparcie
przez społeczeństwo białoruskie tego stronnictwa świadczy o dużym znacze­
niu głoszonych w programach haseł gospodarczych.
Do partii umiarkowanych, określanych jako „polonofilskie", należała
„Białoruska Rada Narodowa" wyłoniona w 1926 r. z „Tymczasowej Rady
Białoruskiej". Prezentowała ona pozytywistyczny program, który realizowa­
ny był w organizacji oświatowej „Praświeta" (Trejdeński 1930, s. 518-519;
Białoruskie ugrupowania..., 1927). W dziedzinie politycznej i gospodarczej
żądała ona urzeczywistnienia praw przyznanych mniejszościom narodowym
w Konstytucji Polskiej. Organem BRN był tygodnik „Biełaruskoje Słowo".
Najbardziej natomiast radykalnie skrajne ugrupowanie białoruskie repre­
zentował „Białoruski Włościańsko-Robotniczy Klub Poselski". Był on
kontynuacją „Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady", istniejącej
od 1925 do 1927 r. Podczas swej dwuletniej działalności Hramada potrafiła
skoncentrować wokół siebie niemal wszystkie lewicowe organizacje. Stwo­
rzyła na ziemiach wschodnich 1 800 kół lokalnych. Głosiła radykalny pro­
gram zjednoczenia wszystkich ziem białoruskich w niezależną republikę
pod władzą rządu robotniczo-włościańskiego, parcelację bez wykupu, zanie­
chanie osadnictwa polskiego, rozdział kościoła od państwa, ścisły sojusz
gospodarczy i polityczny z ZSRR, itd.
Działalność Hramady uznano za antypaństwową. Zdelegalizowano ją
w 1927 r. a jej przywódcy zostali osadzeni w więzieniu {Mniejszości naro­
dowe..., „Sprawy Narodowościowe" nr 4:1927, s. 160).
Członkowie tego stronnictwa nadal działali aktywnie w ramach wspom­
nianego Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, gło­
sząc radykalny program. Zarówno Hromada jak i Klub, rozwijając szeroką
działalność społeczną, objęły swoimi wpływami Towarzystwo Szkoły Bialo14

1 4

Twórca i ideolog Białoruskiej Partii Włościańskiej dr J. Stankiewicz wyprowadzał genezę
tego stronnictwa od organizacji studentów Białorusinów na Universytecie w Pradze, powstałej
w roku 1922 pod nazwą Związku Włościańskiego. W 1927 r. Zjazd Stronnictwa zmienił jego
nazwę na „Białoruską Partię Włościańską". Organem stronnictwa była jednodniówka „Naród".

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

21

ruskiej, Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Związek Studentów Białorusi­
nów, Białoruski Bank Spółdzielczy (Białoruskie ugrupowania..., 1927).
Organami prasowymi tego ugrupowania były „Sprawozdania Sejmowe
Klubu, »„BSR Hramady«", „Nasza Wola" oraz „Narodnyj Zwon".
III
Bardzo ważną dziedziną polityki państwa i wykładnią jego stosunku do
mniejszości narodowych było szkolnictwo.
Reorganizacje, dokonywane w podstawowym i średnim szkolnictwie bia­
łoruskim były wyrazem zmian w polityce narodowościowej kolejnych rzą­
dów i odbiciem kierunków programowych głównych partii politycznych.
Szkolnictwo białoruskie nie miało długiej tradycji. Jego początki można
wiązać z okresem rewolucji rosyjskiej 1905 r. Działacze białoruscy podjęli
wówczas próbę zorganizowania tajnego nauczania w języku białoruskim.
W. Iwanowski napisał elementarz białoruski w alfabecie łacińskim następnie
prze transliterowany na „grażdankę" przez K. Kostro wickiego. Upadek re­
wolucji i prześladowania, jakie dotknęły głównych działaczy na polu oświaty
- poetę K. Mickiewicza (pseud. Taras Huszcza) i filologa I . Losika - zaha­
mowały dalszy jej rozwój.
Następny okres w historii szkolnictwa białoruskiego związany był z oku­
pacją niemiecką w czasie I wojny światowej. Liberalna i wspierająca biało­
ruskie ruchy narodowościowe polityka władz niemieckich pozwoliła na roz­
wój szkolnictwa białoruskiego na szeroką skalę. Powstało wówczas około
400 szkół (inne źródła podają od 300 do 350), seminarium nauczycielskie
w Swisłoczy, pow. wołkowyski oraz dwa prywatne gimnazja białoruskie
w Wilnie i Budsławiu pow. wilejski (Srokowski 1924, s. 11-12; Szkolnictwo...
1927, s. 48-50). Likwidacja tych szkół przez władze polskie w 1919 r. była
przez białoruskich działaczy politycznych uważana za akt wrogi wobec spo­
łeczności miejscowej. W opinii władz polskich, szkoły te - powołane przez
Niemców z przyczyn politycznych - były jedynie z nazwy białoruskie. W rze­
czywistości bowiem nie przestawały być szkołami rosyjskimi z braku pod­
ręczników szkolnych w języku białoruskim oraz braku nauczycieli przygoto­
wanych do pracy w tym języku.
Bezpośrednio po wojnie polsko-bolszewickiej liczba szkół białoruskich
ponownie znacznie wzrosła. Jak podaje Srokowski, założono 186 szkół i semi­
narium nauczycielskie w Borunach, pow. oszmiański (Srokowski 1924, s. 12).
Następne lata przynoszą zahamowanie rozwoju szkolnictwa białoruskie­
go. Stosunek mniejszości narodowych w Polsce do oświaty i języka stanowił
ważną część polityki wewnętrznej Państwa i istotny punkt w programach
poszczególnych orientacji politycznych.
Narodowy charakter Państwa, w myśl programów endecji, należało
osiągnąć poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym
może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim

22

WANDA PAPROCKA

języku wykładowym. Mniejszości miały utrzymać prawo do zakładania
własnych szkół tylko siłami społecznymi.
„Jednym z najważniejszych czynników polityki narodowościowej jest
szkolnictwo [...]. Dla zapewnienia polskiego kierunku wychowawczego kreso­
wemu szkolnictwu wskazane jest utrzymanie go w ręku państwa i niedopusz­
czenie do zbyt silnego rozwoju szkolnictwa prywatnego ożywionego duchem
separatyzmu" - pisał J. Giertych w siwoim programie polityki kresowej.
W odniesieniu do języka postulował on, aby wszystkie władze administracyjne,
sądowe, samorządowe i inne przeszły stopniowo na system wyłącznego
posługiwania się językiem polskim. To rodziło dalszy postulat wprowadzenia
alfabetu łacińskiego do piśmiennictwa (Giertych 1932, s. 71-75).
Podobne stanowisko prezentował inny przedstawiciel kierunku narodowo-demokratycznego - J.Bartoszewicz. Pisał on: „Oświata musi być prowa­
dzona w duchu polskim. Za zasadę ogólną przyjąć należy, iż szkolnictwo
państwowe na ziemiach litewsko-ruskich winno być polskie [...]. Oczywiście
prawodawstwo polskie nie może wzbraniać zakładania prywatnych szkół
litewskich, białoruskich i ruskich, ale władze rządowe obowiązane są poddać
je ścisłej kontroli na to aby nie stały się one narzędziem wrogiej agitacji"
(Bartoszewicz 1924, s. 31).
Troska o uwolnienie białoruszczyzny spod wpływów języka i myśli rosyj­
skiej dominowała w rozważaniach przedstawicieli nauki. Ostrzegając przed
rusyfikacją M . Handelsman podkreślał, że „używanie języka białoruskiego
musi się stale odbywać pod osłoną przed przemycaniem pod pozorem biało­
ruszczyzny czystej mowy wielkorosyjskiej" (Handelsman 1921, s. 44).
Podobne obawy rusyfikacji wysuwano w stosunku do prywatnego szkol­
nictwa które mogło by ulegać wpływom moskiewskim narzucanym dawniej
przez carat, a obecnie przez bolszewizm.
Określony kierunek nadała polityce oświatowej ustawa z 31 lipca 1924 r.
o szkolnictwie narodów niepolskich. Artykuł 2-gi tej ustawy wprowadza
szkołę mieszaną, czyli utrakwistyczną., z dwoma językami wykładowymi:
polskim i danej mniejszości narodowej, jako typ zasadniczy w dziedzinie
szkolnictwa mniejszości narodowych.
Przed wprowadzeniem ustawy, stan szkolnictwa białoruskiego w 1923 r.
przedstawiał się (wg raportu Srokowskiego) następująco: w woj. wileńskim
- 36 powszechnych szkół białoruskich i 3 gimnazja, w woj. nowogródzkim
- 1 szkoła powszechna i 2 gimnazja, w woj. poleskim nie zarejestrowano
żadnej szkoły (Srokowski 1924, s. 11-17).
Stan szkół ludowych, jak wynikało z zebranych przez Srokowskiego
materiałów, szczególnie po wsiach był bardzo zły. „Przede wszystkim
brak pomieszczeń, które zastępują zwykłe izby w chatach wiejskich. Za­
opatrzenie w pomoce naukowe minimalne. Przede wszystkim jednak według
zgodnej opinii wszystkich organów nadzorczych personel nauczycielski
w znacznej większości nieodpowiedni i do skomplikowanej roli polityczno-polonizującej jaką się mu tutaj wyznacza, przeważnie pod żadnym wzglę-

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

23

dem nieprzydatny [...]. Nauka w polskim języku wykładowym, którego
dzieci nie rozumieją i w którym poza szkołą nie mogą się ćwiczyć redukuje
się do mechanicznego wyuczania abecadła, recytowania różnych wierszy"
(Srokowski 1924, s. 15).
Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek
przeprowadzania tzw. plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku
wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców . Ustawa
ta spotkała się ze sprzeciwem społeczności białoruskiej i była tematem inter­
pelacji posłów białoruskich w Sejmie (Ario 1927, s. 12-14). Budziła ona
także zastrzeżenia m.in. polskich przedstawicieli ruchu prometejskiego.
T. Hołówko np. pisał: „ustawa o szkolnictwie przez przyjęcie zasady utrakwistycznej daje szerokie pole do nadużyć w kierunku gnębienia szkolnictwa
ukraińskiego i białoruskiego i może doprowadzić do zwinięcia już istnieją­
cych szkół na rzecz dwujęzycznych, które wątpliwą jest rzeczą czy spełniają
należycie swoje zadanie (Hołówko 1924, s. 12).
Próbę rozwiązania kwestii oświatowych widział Hołówko we wprowa­
dzeniu do szkół polskich języka białoruskiego lub ukraińskiego, tak jak
język polski obowiązujący jest w szkołach białoruskich.
Eksperyment szkoły utrakwistycznej powinien, jego zdaniem, być przede
wszystkim zastosowany w seminariach nauczycielskich.
Dane z 1927 r. pozwalają określić charakter i stan liczebny w trzy lata po
wprowadzeniu ustawy. Szkół publicznych z wykładowym językiem białoru­
skim było 24, publicznych szkół utrakwistycznych - 51. Z tego w okręgu
szkolnym poleskim - 1 szkoła białoruska, 9 szkół utrakwistycznych; w okrę­
gu warszawskim (Grodno) - 1 szkoła białoruska; w okręgu wileńskim (woj.
wileńskie i nowogródzkie) szkół białoruskich było 22, utrakwistycznych 42.
Oprócz tego w okręgu szkolnym wileńskim było 9 prywatnych szkół biało­
ruskich. Istniały również 4 gimnazja: w Wilnie, Radoszkowicach, Nowo­
gródku i Kłecku (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe",
nr 4:1927, s. 408-409).
Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z po­
wodów zaostrzenia się konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. W ad­
ministracji państwowej utwierdzał się bowiem pogląd o możliwościach zasy­
milowania ludności białoruskiej, czemu sprzyjał brak aspiracji narodowych
znacznej chłopskiej części społeczeństwa. Inteligencja białoruska natomiast
(główny nosiciel idei narodowych) nie tworzyła skonsolidowanej grupy, uwi­
kłana w spory między partiami i wewnątrzpartyjne.
15

1 5

W myśl tych przepisów, jeżeli rodzice przynajmniej 40 dzieci w wieku szkolnym żądają
nauczania w języku białoruskim, wówczas nauka w szkole prowadzona jest w języku białoru­
skim, a równocześnie jeśli w tym samym rejonie szkolnym rodzice najmniej 20 dzieci wypowia­
dają się za językiem wykładowym polskim - nauka w szkole tej udzielana jest w dwóch
językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewiduje połowę ogólnej liczby lekcji w każ­
dym z języków. Przepis wymagał również, aby podpis białoruski na deklaracji szkolnej był
zalegalizowany bądź przez notariusza, bądź przez urząd gminny, bądź starostwo.

24

WANDA PAPROCKA

Nie bez wpływu na białoruski ruch narodowy pozostało rozpoczęcie
w ZSRR walki z tzw. odchyleniami nacjonalistycznymi, co spowodowało
negatywny stosunek komunizujących ugrupowań prosowieckich do ruchu
narodowościowego.
Wzmożone zainteresowanie zagadnieniami szkolnymi oraz polityką oświa­
tową rządu znalazło odbicie w prasie. Wprowadzenie nauki języka polskiego
i historii polskiej w niższych klasach szkół z językiem wykładowym białoruskim
przyjęte było jako „wskrzeszenie polityki Stanisława Grabskiego". Jeszcze
bardziej pogłębiło niezadowolenie usunięcie ośmiu nauczycieli z gimnazjum
białoruskiego w Wilnie oraz odmowa koncesji udzielona gimnazjum w Radoszkowicach („Sialanskaja Niwa", nr 25:1927, s. 2). Władzom oświatowym
zarzucano ignorowanie deklaracji szkolnych ludności białoruskiej, które - zło­
żone w latach 1925-1928 w liczbie 20 tys. - zostały przez władze odrzucone
{Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 241-242).
W „Białoruskiej Krynicy" z dnia 10 V I I I 1933 r. drukowane było
oświadczenie Walnego Zebrania Komitetu Narodowego dotyczące sytua­
cji szkolnictwa białoruskiego. Czytamy w nim: „W dziedzinie kulturalno-oświatowej przeprowadza się systematyczną polonizację młodego pokolenia
białoruskiego [...]. Po zamknięciu białoruskich szkół średnich - gimnazjów
prywatnych w Budsławiu, Gródku, Nieświeżu, Radoszkowicach i Kłecku
oraz prywatnego seminarium państwowego im. Fr. Bohuszewicza w Wilnie,
dwa ostatnie gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie przekształcono
w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych, w których prze­
prowadza się obecnie polskie państwowe wychowanie dzieci białoruskich".
Z silnym protestem spotykały się stwierdzenia kuratora wileńskiego
okręgu szkolnego o braku u Białorusinów świadomości narodowej. Za­
przeczają tym stwierdzeniom - składane deklaracje, których liczba tylko
w latach 1926-1930 wynosiła 412.
W opinii władz polskich, likwidaqa m. in. filii białoruskiej przy gimna­
zjum państwowym w Nowogródku została spowodowana znikomą frekwenq ą uczniów lub - jak w przypadku gimnazjum w Kłecku - niskim pozio­
mem nauczania i uznania go za jeden z ośrodków akcji komunistycznych.
Przedstawione dane liczbowe dotyczące szkół białoruskich obrazują pogar­
szający się stan oświaty w połowie lat trzydziestych. Dla około 2,5 miliona
Białorusinów w Państwie Polskim istniało jedynie 69 szkół, w których - według
twierdzenia kuratora - „została wzięta pod uwagę mowa białoruska" {Mniej­
szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650).
Protesty przyjmowały formę oficjalnych rezoluqi. Przykładem może być
rezoluqa, złożona w ramach akcji szkolnej, opublikowana w „Białoruskiej
Krynicy" 15 I X 1936 г., której fragmenty (bardzo zbliżone w treści swej do
ogłaszanych w końcu lat dwudziestych i początku trzydziestych) brzmiały
następująco:
„1. Początkowe nauczanie białoruskich dzieci w polskich państwowych
szkołach oprócz 69 szkół, w których według kuratora Wileńskiego Okręgu

25

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

Szkolnego białoruski język wzięty jest pod uwagę, odbywa się po polsku;
rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego
nauczania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę;
2. Jedyna w kraju filia białoruskiego gimnazjum im. J. Słowackiego w Wil­
nie nie zaspokajała potrzeb Białorusinów w dziedzinie szkolnictwa średniego"
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650).
Akcje na rzecz szkolnictwa narodowego pozostawały bez odzewu ze
strony rządowej, a jak wynika z oficjalnych enuncjacji władz - uznawano
te działania za podsycane przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadające
rzeczywistym nastrojom wsi białoruskiej. Dlatego też władze ustosunkowały
się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego a następnie i do głównych
oficjalnych organizatorów akcji, a więc Towarzystwa Szkoły Białoruskiej
i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury.
Protesty i działania na rzecz szkoły białoruskiej nasiliły się w końcu lat
trzydziestych. Ta aktywność społeczeństwa białoruskiego uległa znacznemu
zahamowaniu w związku z zawieszeniem a następnie rozwiązaniem Towa­
rzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kul­
tury, które nastąpiło w styczniu 1937 r.
Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Polski
było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Istniało ono od 1921 r. W pierwszym
okresie swojej działalności Towarzystwo zajmowało się przede wszystkim
sprawami szkolnictwa. W latach następnych tak jak i inne stowarzyszenia
białoruskie, stało się ono terenem walk poszczególnych odłamów politycznych.
Ostateczną przewagę w Towarzystwie osiągnęła Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hramada. Towarzystwo wydawało szereg podręczników, orga­
nizowało domy ludowe, czytelnie, biblioteki, prowadziło akcje oświatowe
skupiając najbardziej radykalne grupy ludności białoruskiej.
W ocenie władz państwowych, ulegając wpływom komunistycznycm sta­
ło się ono agendą Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Działalność
polityczna Towarzystwa, której następstwem było likwidowanie szeregu jego
kół przez władze polskie, powodowała wewnętrzne konflikty (Mniejszości
narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 273). Część człon­
ków Towarszystwa dążyła do zawieszenia działalności politycznej . Naj­
większa liczba kół Towarzystwa istniała na terenie województwa poleskiego
16

1 6

Na Zjeździe Towarzystwa Szkoły Białoruskiej w 1932 r. część delegatów wystąpiła prze­
ciw działalności politycznej i antypaństwowej Towarzystwa uchwalając następującą rezolucję
(fragmenty): „Zjazd delegatów T-wa Szkoły Białoruskiej podkreśla, że wszelkie wystąpienia
ludności białoruskiej przeciw Państwu i władzom godzą w interesy ludności białoruskiej,
potępia usiłowania czynników nieodpowiedzialnych zmierzajęce do wprowadzenia do działal­
ności T-wa Szkoły Białoruskiej momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła
i ogół członków T S B do bezwzględnej walki z temi usiłowaniami i odchyleniami zastrzegając,
że działalność T-wa Szkoły Białoruskiej nie może wykraczać poza ramy statutu" {Mniejszości
narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1932, s. 675). W rezolucji powyższej zjazd zalecił
zgodne współżycie z ludnością polską i współpracę z polskimi organizacjami społecznymi.

26

WANDA PAPROCKA

i białostockiego. W 1936r. doszło do prób współpracy Towarzystwa z Bia­
łoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury w ramach akcji szkolnych. Jed­
nakże w roku następnym obie organizacje zostały rozwiązane.
Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury założony został w 1926 r. przez
umiarkowanych działaczy białoruskich. Celem Instytutu było jak głosił sta­
tut - popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego przejawach
oraz krzewienie i popieranie kultury narodowej . Instytut, którego centrala
mieściła się w Wilnie, od początku swego istnienia pozostawał pod dominu­
jącymi wpływami Białoruskiej Crześcijańskiej Demokracji. Okres najbar­
dziej ożywionej działalności tej placówki przypada na 1927 r. Wiązało się to,
jak należy przypuszczać, z okresem liberalnej polityki w stosunku do mniej­
szości narodowych po przewrocie majowym 1926 r. (w 1927 г., jak przed­
stawiano na zjeździe delegatów Oddziału Wileńskiego, ogólna liczba kół
wynosiła 50, a liczba członków - 800 osób. Zorganizowano 22 biblioteki,
otwarto 1 prywatną szkołę białoruską.
Sprawozdania z dziesięcioletniego okresu działalności Instytutu do chwili
jego zawieszenia świadczą o małej aktywności tej placówki; zarzuty bezczyn­
ności były z resztą formułowane w stosunku do kolejnych zarządów na
wielu posiedzeniach Instytutu {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowo­
ściowe", nr 6:1932, s. 674). W 1930 r. Instytut liczył 69 kół, 36 bibliotek
oraz 2 prywatne szkoły białoruskie.
Większą aktywność wykazał Instytut biorąc udział w tak zwanej „akcji
szkolnej", która dotyczyła składania deklaracji w sprawie otwierania szkół
białoruskich. Walka o oświatę w języku białoruskim była zgodnie podej­
mowana przez wszystkie ugrupowania niezależnie od kierunku politycznego.
Utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, który kierował
akcją rozsyłania ankiet, instrukcji itp.
Instytut gromadził materiały dotyczące spraw związanych z deklaracjami
szkolnymi, które były przez Białorusinów uznane za nadużycia. W 1937 r.
został on rozwiązany wraz z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej.
W dziedzinie gospodarczej działalność wśród społeczności białoruskiej
prowadził Białoruski Związek Gospodeirczy. Jednym z jego zadań było za­
kładanie kooperatyw. Ruch spółdzielczy miał przeciwstawiać się poczyna17

1 7

Szczegółowe cele Instytutu przedstawiały się następująco: a) zakładanie i prowadzenie
gospodartsw wzorowych, otwieranie składów narzędzi rolniczych i wytworów gospodarstwa;
b) zakładanie i prowadzenie pracowni narzędzi i przetworów rolnych i pasiecznych; c) prze­
prowadzenie melioracji rolnych; d) popieranie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa; e) orga­
nizowanie wycieczek celem poznania gospodarki rolnej, pszczelniczej, ogrodniczej, mleczar­
skiej, przemysłu ludowego, rzemiosła i techniki; f) wysyłanie instruktorów, udzielanie porad,
wskazówek i pomocy zawodowej tak pod względem naukowym jak i materialnym; g) zwoły­
wanie zjazdów członków; h) urządzanie wystaw, odczytów, wykładów, pogadanek i zebrań
dyskusyjnych, przedstawień teatralnych, koncertów; i) urządzanie odczytów, wykładów, poga­
danek i zebrań dyskusyjnych; j) Instytut wydaje i rozpowszechnia książki, broszury, pisma;
k) zakłada, utrzymuje czytelnie, biblioteki, księgarnie, muzea i domy ludowe; 1) otwiera
i utrzymuje zakłady naukowe wyższe, średnie i statystyczne ( Z życia... 1927, s. 76).

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

27

niom rządowym w dziedzinie gospodarczej które miały służyć - zdaniem
części społeczności białoruskiej - polonizacji miejscowej ludności. W spół­
dzielczości i w szkole białoruskiej widziano jedynie placówki zdolne do
przeciwstawienia się zamysłom denacjonalizacyjnym. W 1930 r. Białoruski
Związek Gospodarczy posiadał 40 kół prowincjonalnych oraz prowadził
5 Domów Ludowych (w Mołodecznie, Horodziszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Ponadto związek prowadził 2 prywatne szkoły powszechne
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 385)
oraz pewną działalność oświatową mającą na celu rozwój świadomości na­
rodowej wśród ludności białoruskiej. Niewątpliwie, osiągnięciem związku
był udział w pierwszych Targach Północnych w Wilnie.
Ruch spółdzielczy wśród Białorusinów rozwijał się bardzo słabo. Brak
szczegółowych danych pozwala jedynie przyjąć, że istniało kilkanaście spół­
dzielni. Так п р . , w 1928 r. z a ł o ż o n o 2 kooperatywy w woj. w o ł o ż y ń s k i m ,
w 1931 r. 2 placówki spółdzielcze we wsi Uhryń Mały, pow. S ł o n i m s k i
i Rachkany, pow. baranowicki. Istniał również Białoruski Bank Spółdziel­
czy. Ogólnie m o ż n a jednak stwierdzić, że białoruskie organizacje gospodar­
cze nie m i a ł y większych osiągnięć i w stosunku do organizacji politycznych
przejawiały bardzo małą aktywność.
Z innych organizacji na uwagę zasługuje Związek Studentów Białorusi­
nów i powstała po rozłamie ideologicznym, jaki w nim nastąpił, korporacja
pod nazwą „Skarynia" o programie wzorowanym na polskim pozytywizmie.
Celem jej było działanie na rzecz oświaty, badanie świadomości narodowej,
konsolidacja społeczności białoruskiej. Organizacja ta została rozwiązana
w 1934 r. Dłużej działał Związek Studentów Białorusinów. W 1937 r. skupiał
on jednak zaledwie 65 członków. Związek dzielił się na dwie wyraźnie
różniące się od siebie grupy: nacjonalistyczną i jednolitofrontową.
Istniały również Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo
Oświaty Białoruskiej oraz Związek Kobiet Białoruskich. Jednakże niewielka
ilość członków i mała aktywność tych organizacji, co potwierdza brak doku­
mentacji dotyczącej efektów ich działalności, świadczy o ich niewielkim
wpływie na życie społeczno-gospodarcze mniejszości białoruskiej.
*

*

*

Przedstawiony w artykule materiał nie wyczerpuje wszystkich zagadnień
związanych z sytuacją mniejszości białoruskiej w Polsce w okresie międzywo­
jennym. Problem ten jest szczególnie złożony i wymaga wielostronnych studiów
nad poszczególnymi dziedzinami życia mniejszości narodowych. Powyższe
opracowanie stanowi pewną próbę przedstawienia tylko niektórych zagadnień
związanych ze stosunkami polsko-białoruskimi kształtującymi się w warunkach
określonej polityki mniejszościowej państwa. Charakter tych stosunków
w znacznej mierze determinowało zwycięstwo koncepcji inkorporacyjnej. Poza

28

WANDA PAPROCKA

okresem bezpośrednio po przewrocie majowym polityka państwa kierowała
się wobec mniejszości białoruskiej tendencjami asymilacji narodowej zgodnej
ze stanowiskiem Narodowej Demokracji.
W stosunku do pozostałych grup narodowościowych Kresów Wschod­
nich - Litwinów i Ukraińców mniejszość białoruska osiągnęła znacz­
nie gorsze efekty w realizaqi swych celów społecznych czy kulturalno-narodowych.
Powszechnie uznaje się, że przyczyną tego stanu rzeczy (szczególnie
akcentowali to endecy) był brak aspiracji politycznych i narodowych Bia­
łorusinów oraz podatność na działania rusyfikacyjne. Wybitnie społeczny
charakter emancypacyjnych dążeń czynił tę grupę także w opini innych
orientaqi (m.in. dawnych zwolenników idei federalistycznej) obojętną na
hasła narodowe i polityczne.
Przeświadczenie o niskim poziomie uświadomienia narodowego Biało­
rusinów i ich naturalnej podatności na asymilacyjny wpływ kultury polskiej
nadawały kierunek polityce narodowościowej rządu.
Należy jednak podkreślić, że wprawdzie polska polityka narodowościo­
wa zrealizowała swoje zadanie wygrywając walkę z białoruskimi szkołami
i towarzystwami to jednak do końca lat trzydziestych nie doprowadziła do
narodowej asymilacji Białorusinów.
Problematyka dotycząca polityki narodowościowej władz polskich
w okresie międzywojennym (szczególnie Kresów Wschodnich) oraz relacji
między mniejszościami a ludnością polską nie była przedmiotem szerszych
studiów naukowych po I I wojnie światowej.
W odniesieniu do Białorusinów, tak jak i innych mniejszości na Kresach
Wschodnich, dopiero do końca lat osiemdziesiątych powstają obszerniejsze
prace poświęcone życiu politycznemu, społecznemu i gospodarczemu mniej­
szości białoruskiej w I I Rzeczypospolitej. Sprzyjają rozwojowi wiedzy w tym
zakresie nowe możliwości dotarcia do źródłowych materiałów archiwalnych
w kraju i za granicą. Wzbogaci to niewątpliwie dotychczasową wiedzę
i umożliwi pełniejsze zrozumienie tego okresu.
LITERATURA
Ario K.
1927

Położenie narodowości niepolskich w Polsce w świetle debaty budżetowej, „Natio",
nr 5, s. 2-16.
B a l c e r a k W.
1994
Sprawa białoruska a polityka odradzającej się Rzeczypospolitej [w:] Polska—
-Białoruś 1918-1939, Warszawa, s. 6-31.
B a r t o s z e w i c z J.
1924
Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla Polski, Warszawa.
B e a u d o u i n de C o u r t e n a y C.
1921
O zasadzie etnograficznej w ogóle i o Polsce etnograficznej w szczególności, „Przy­
mierze", nr 19, s. 3-5.

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

29

Bełcikowski K.
1925
Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa.
B e r g m a n A.
1984
Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa.
Białoruskie ugrupowania...
1927
Białoruskie ugrupowania polityczne w Polsce w dniu 1 kwietnia 1927. Tabela
sporządzona przez Wydział Narodowościowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
do użytku wewnętrznego.
B o c i a n Fr.
1931
Osadnictwo wojskowe, „Kalendarz Ziem Wschodnich", R. 1, s. 3-10.
Bohm T.
1992
Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej, „Dzieje Naj­
nowsze", R. 24, nr 1-2, s. 4-12.
B u k o w i e c k i S.
1922
Polityka Polski Niepodległej. Szkic programu, Warszawa.
C h o j n o w s k i A.
1979
Koncepcje polityki narodwościowej
rządów polskich w latach 1921-1939,
Warszawa.
D ę b s k i J.
1931
Pokój Ryski, Warszawa.
D m o w s k i R.
1937
Pisma, t.3, Częstochowa.
E ł s k i - L a n i e w s k i S.
1931
Sprawa białoruska. Zarys historyczno-polityczny, Warszawa.
Giertych J.
1932
O program polityki kresowej, Warszawa.
G ł o g o w s k a H.
1994
Białorusini w parlamencie II Rzeczypospolitej [w:] Przemiany społeczne i kwestie
narodowościowe i polonijne, Warszawa, s. 123-141.
Gomółka K.
1992
Sprawa białoruska w koncepcjach Narodowej Demokracji w latach 1918-1922
[w:] Polska-Polacy-mniejszości
narodowe, Wrocław, s. 255-268.
1994
Między Polską a Rosją, Warszawa.
G r a b s k i S.
1932
Z codziennych walk i rozważań, Poznań.
G r ü n b e r g К.
1971
Polskie koncepcje federalistyczne 1864-1918, Warszawa.
H a n d e l s m a n M.
1921
O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, (Wschód Polski), nr 1-3, s. 34-45.
1926
Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych,
Komenda Główna Policji Państwowej, 43, mpis.
H o ł ó w k o T.
1924
Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach,
„Droga" nr 10, s. 4-17.
1926
Metody i drogi sanacji stosunków we Wschodniej Galicji i województwach Wschod­
nich, „Droga", nr 6-7.
Instytut Gospodarczy...
1938
Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przy Towarzystwie Rozwoju Ziem
Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 236-256.
J a r o c k i P.
1939
Rzut oka na 5-letnią działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocz­
nik Ziem Wschodnich", R. 5, s. 224-238.

30

WANDA PAPROCKA

Jeremicz F .
1927
Białorusini ich obecne położenie polityczne i ich dążenia, „Natio", nr 1-2,
s. 16-24.
Jeziorański K.
1933
Istota problemu mniejszościowego na terenie międzynarodowym. Warszawa.
Jurkiewicz J.
1992
Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921—1939
[w:] Polska-Polacy-mniejszości
narodowe, Wrocław, s. 233-254.
K a m i ń s k i Wł.
1938
Osadnictwo wojskowe, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 165-170.
Kęsik J.
1992
Dokumenty w sprawie polityki narodowościowej
władz polskich na Kresach
Wschodnich w latach 1937-1939, „Dzieje Najnowsze", R. 24, nr 1-2, s. 180-183.
K r y s i ń s k i A.
1929
Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­
dowościowe", nr 3, s. 413-450.
1933
Ludność polska w świetle spisów ludności 1921 i 1931, Warszawa.
Kurski K.
1933
Ochrona praw mniejszości w Polsce, Poznań.
Ł y s i a k P.
1927
Szkolnictwo powszechne narodowości niepolskich w Polsce, „Natio", nr 3-4, s. 12-22.
M a t e r s k i W.
1994
Traktat ryski a Białoruś [w:] Polska-Białoruś, Warszawa, s. 91-104.
M i c h o w i c z W.
1963
Walka dyplomacji polskiej przeciwko traktatowi mniejszościowemu w Lidze Naro­
dów w 1934 r.
1982
Problemy mniejszości narodowych [w:] Polska Odrodzona 1918-1939, Warszawa,
s. 308-348.
M i k u l i c z S.
1971
Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa.
Mniejszości...
1928
Mniejszości narodowe w wyborach do Sejmu i Senatu w 1928, Warszawa.
Mniejszości narodowe...
1927-1937 Mniejszości
narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe",
nr 4:1927; nr 2:1929; nr 2:1930; nr 4-5.1931; nr 2-3 oraz nr 6:1932; nr 3
i 6:1936; nr 1-2:1937.
Ochota I.
1928
Z historii państwowotwórczych
poczynań białorusinów, „Sprawy Narodowościo­
we", nr 1, s. 1-21.
O r n i c k i W.
1929
Życie gospodarcze Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków.
Polska...
1994
Polska-Białoruś 1918-1945, Warszawa.
P o p ł a w s k i J.
1920
Pisma polityczne, t. 2, Kraków.
P s z c z ó ł k o w s k i M . (Wasilewski L . )
1924
Polska dla Polaków czy Polska dla wszystkich obywateli? Sprawa mniejszości
narodowych w Polsce, Warszawa.
R y b a r s k i R.
1926
Naród, jednostka, klasa, Warszawa.
Sialanskaja...
1927
„Sialanskaja Niwa", nr 25.

LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA

31

Srokowski K.
1924
Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków.
S r o k o w s k i S.
1930
Podział administracyjny państwa a zagadnienia ustrojowe polskiego Wschodu,
Warszawa.
Szkolnictwo...
1927
Szkolnictwo powszechne białoruskie, "Natio", nr 3-4, s. 48-62.
T r e j d e ń s k i P.
1930
Białoruskie stronnictwa polityczne w Polsce i ich ideologia, „Sprawy Narodo­
wościowe", nr 5-6, s. 513-343.
U r b a ń s k i Z.
1932
Mniejszości narodowe w Polsce, Warszawa.
Wasilewski L.
1925
Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa.
1933
Skład narodowościowy państw europejskich, Warszawa.
W ł o d a r s k i P.
1936
Zagadnienia narodowości w Polsce Odrodzonej, Warszawa.
Wojnicka M.
1995
Związki Polski z Białorusią w świetle prasy polskiej w latach 1918-1921, „Studia
z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej", t. 30.
W r ó b e l P.
1990
Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej, Warszawa.
Z a l e w s k i W.J.
1932
Międzynarodowa ochrona praw mniejszości, Warszawa.
Zieleniewski L.
1935
Zagadnienie mniejszości narodowych w Konstytucji Rzeczypospolitej, Warszawa.
Z życia...
1927
Z życia białoruskiego. Białoruski Instytut Gospodarstwa i Kultury, „Natio",
nr 1-2, s. 76-78.
Ż a r n o w s k i J.
1973
Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa.

WANDA PAPROCKA
THE BYELORUSSIAN MINORITY AND T H E MINORITY POLICY
OF T H E POLISH STATE B E T W E E N T H E TWO W O R L D WARS
Summary
The article deals with the situation of the Byelorussian population living in Poland in the
years 1918-1939. The minority policy of the I I Polish Republic, especially concerning the
Eastern Territories resulted from many factors: the Polish-Soviet war of 1920, political pro­
grammes of ruling parties (some of them opposing each other) and the resolutions of interna­
tional treaties concerning national minorities (e.g. Versailles 1919). The author analyses the
position of the Byelorussian minority group, its socio-economic and cultural status along with
activities of its political, economic and cultural institutions and organizations.
In the inter-war period there were twoi main orientations defining the policy towards national
minorities in Poland. One of them was connected with the views of the National-Democratic Party
(represented among others by Roman Dmowski and Jan Ludwik Popławski). The other one
referred to the policy of the state leader Józef Piłsudski and his followers.

32

WANDA PAPROCKA

The national-democratic doctrine pronounoed the economic and cultural supremacy of the
Poles in the state. Its adherents sometimes denied the Byelorussians their national distinctness
pointing at the minority's lack of political and national aspirations. The assumed lack of
nationalism among the Byelorussians was supposed to contribute to their potential easy
assimilation and integration into Polish culture and state.
Another political conception was that of Józef Pilsudski's federalism referring to the 17th
and 18th Polish multinational state. Both conceptions were respectively developed by numer­
ous political parties and orientations of pre-war Poland, both bourgoisie and agrarian ones.
Besides the party programmes ethnic policy was influenced by the constitution of 1921
which ensured the security of life and property of minority groups. Article 7 of the Riga Treaty
with Russia secured the protection of language, race, religion and freedom of organization of
the eastern minorities.
In the pre-war Poland there were several institutions dealing with the ethnic problems of
the Eastern Territories: the Society for the Development of Eastern Territories, The Institute
of Economy of Eastern Territories and the Institute for Studying the Economy of Eastern
Territiories affiliated to the Museum of Industry and Agriculture in Warsaw.
The second part of the article discusses the problems of demographic and socio-economic
structure of the Byelorussian minority before 11939 and describes the Byelorussian political,
social and economic organizations.
Nationalistic attitudes were characteristic for almost all Byelorussian associations in
Poland then, what is common for ethnic groups in the stage of developing their cultural
identity. It went together with social radicalism as exemplified by the "Biełaruska Hramada
Socjalistyczna" ("Byelorussian Socialist Party), founded in 1902 and transformed later into the
Byelorussian Peasants and Workers' Party (1925-1927) and then the Byelorussian Peasants'
and Workers' Parliamentary Club.
Considerable was also the role of the Byelorussian Christian Democratic Party together
with numerous other political organizations. The Byelorussian Agrarian Party with its pro­
gramme of economic revival was very popular among the Byelorussian society in Poland too.
The third part of the paper is dedicated to educational system - one of the most meaning­
ful factors of minority policy.
The development of the ethnic educational system was not alike within all the discussed
period changing with actual tedencies in the policy of the state. The main orientation was given
by the 1921 bill concerning the ethnic minorities' educational systems. It introduced bilingual
schools as a rule. That roused protests both of the Byelorussian population and of the
politicians supporting the federalistic orientation at the same time closing down the majority
of schools with Byelorussian language.
Apart from state educational system there were also: the Society of Byelorussian Schools
and the Byelorussian Institute of Economy and Culture. Economic activity of the Byeloru­
ssians was promoted by the Byelorussian Economic Association.
Concluding it should be admitted that, compared to other ethnic and national minorities
of the Polish Eastern Territories the social and cultural achievements of the Byelorussians were
inconspicuous. On the other hand, although the Polish minority policy turned out to be
successful in its struggle against Byelorussian schools and organizations, it had not led to full
national assimilation of that minority within the pre-war Polish state.
Translated by Anna

Kuczyńska-Skrzypek



Item sets

Etnografia Polska

Media

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1439.pdf