-
Title
-
Poglądy i opinie / LUD 2000 t.84
-
Description
-
LUD 2000 t.84, s.127-140
-
Date
-
2000
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4675
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5040
-
Subject
-
Czaplicka, Maria Antonina (1886-1921)
-
Text
-
Lud, t. 84, 2000
li. POGLĄDY I OPINIE
KU)[>OTY Z KULTURĄ
I PYTANIA O AUTENTYZM
Jak nie napisać ksiqżki podróżniczej, opowieści
przygodowej, grand reportage. sprawozdania z pielgrzymki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu
do mądrości, etnograficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia. naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwaniu
(kobiety. dziwaczności, cierpienia. sztuki, odnowy,
autentycznego głosuj?
James Clifford
Nareszcie doczekaliśmy się polskiego przekładu intrygującej, szeroko komentowanej i przebogatej w rozl iczne inspiracje pracy: chodzi o Jamesa
Clifforda Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature
and Artl (Kłopoty z ku/turą. Dwudziestowieczna etnografia. literatura i sztuka2).
Książka jest zbiorem esejów z lat) 979-7986 pisanych przez profesora historii świadomości z University ofCalifornia w Santa Cruz. Pierwotnie ukazała się
w roku 1988, a zatem wspólnie z Works and Lives Clifforda Geertza" która to
niezwykle istotna dla antropologii praca również opublikowana została ostatnio
w naszym krajLt Jeżeli jednak fraza Kłopoty z ku/turą raczej dobrze zdaje
sprawę z oryginalnych zamierzeń Clifforda, to Dzie/o i życie - jak oddano u nas
pierwotny tytuł esejów Geertza - odsyła gdzieś w pełną koturnowej powagi
i sztuczności hagiografię, miast nazywać finezyjne i pełne przenikliwości wizje
antropologii przedsięwzięciem odautorskim, czego w istocie dotyczą rozważania amerykańskiego badacza.
Nadzwyczajna ważność książki Clifforda została zasygnalizowana w Polsce
po raz pierwszy przez Zbigniewa Benedyktowicza w artykule napisanym dla
pisma "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"s. Skrótowe omówienie podstawowych tematów Proh/emf)\\, ku/tury, jak niezbyt fortunnie przetłumaczono wówczas tytuł pracy, zakOllczył Benedyktowicz zapewnieniem redaktora, iż "do tej
1 lIarvard
liniversilv' Press 1988,
, Warszawa 2000. r~zd r. Dżurak. J. Iracka, E. Kkkol,
M. Krupa, S. Sikora iM. Sznąjderman .
.• Works and /.in's. Ihe .·/nlhr0J!0loglsl as AlIthor. Slanford University Press 1988.
• /)::1('/0 1 lye/f'. Anlropologjako all/or. prze!. E. Dżurak i S. Sikora, Warszawa
1999.
s Z. Iknedyklowicz,
.Jollies Clij/ord. Problemy kllllwy. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"
1991. nr I.
128
rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz
jeszcze na naszych łamach powrócić". I tak się też stało. Oto już w tym samym
numerze warszawskiego kwartalnika, Monika Sznajderman wskazała na kilka
wątków romansu etnografii z ruchem surrealistycznym we Francji, czyniąc to
na podstawie wybranych ustałeJl i intuicji Clitforda('.
Lata następne przyniosły, zamieszczane w tychże samych "Kontekstach",
tłumaczenia trzech rozdziałów pracy Kłopoty z kulturq. Były to kolejno: Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury oraz O autorytecie etnograjicznym7. Ostatni z grupy tych tekstów przedrukowywany był jeszcze dwukrotnie: najpierw w wyborze Postmodernizm. Antologia tekstów redagowanym przez Ryszarda Nycza8, później także w (nader
interesującym i potrzebnym, chociaż tkwiącym w wydawnictwie przez kilka
lat!) zbiorze Amerykmiska antropologia postmodemistyczna pod redakcją Michała Buchowskiego9.
Zajmująca nas tutaj książka Clifforda stała się w połowie lat 90. - jeśli zważyć na ilość cytowałl, nawiązal1 jawnych, lecz również tych o charakterze bardziej alegorycznym - jednym z najczęściej przywoływanych przez krąg autorów "Kontekstów" źródeł z zakresu współczesnego pisarstwa antropologicznego. Warto w tym miejscu odnotować i to, że Wojciech 1. Burszta pierwszy bodaj w kraju zaproponował analizę Cliffordowskiego "systemu sztuka-kultura",
widząc w nim przede wszystkim oryginalny sposób na śledzenie dyskursów
.. k
10
dotyczącyc I1 tego, co postrzega SięJa
o autentyczne .
Owa dobrze pojęta popularność brała się, w pierwszym rzędzie, z rozległości
zagadnień poruszanych przez Clifforda. Oto cztery części jego książki dotyczą
naj goręcej dyskutowanych u schyłku XX wieku antropologicznych tematów
i rozterek. I tak, Kłopoty z kulturq ogniskują się wokół autorytetu etnografii
i jej złożonych wymiarów literackich; zwracają uwagę na wywrotowość tej
dziedziny wiedzy, na wpisany w nią rdzeń krytyki kulturow~i; ukazują przejściowość kategorii kultury i sztuki, które zwykło się traktować jako uniwersalne
esencje; ilustrują także dzisiejszą walkę społeczellstw niegdyś zdominowanych
o własną tożsamość i o uznanie, ich gorączkowe wysiłki tworzenia własnych
tradycji oraz potrzebę bycia autentycznymi. Taka perspektywa powoduje,
że Kłopoty z kulturą stają się kłopotami antropologii, historii, poezji, literatury,
historii sztuki; to z kolei wymaga działania na przecięciu wiciu dziedzin, wielu
świadomości i tradycji. Kultura jest dziś bytem, który żyje nie tylko dzięki
M. Sznajderman. O etnografic::nym slIrreali::mie. op. cit.
W podanej kolejności: ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992. nr 2-3. prze!. M Krupa
(w książce pl. O aIltokreac:ji etnograjic::nej): 1993. nr I. prze/. .I. Iracka: 1995. nr 3-4. prze!.
J. Iracka i S. Sikora.
8 Kraków
1997.
9 Warszawa
1999.
IQ W. 1. Burszla,
W obliC=IIIlo'spó/c::esności. Tr::ypr::yk/ad,v./ill1kcjonowania Hyobra::eń kllltllrowych. w: Po:;egnal1ie praradygll1atll:) Etnologia wobec H'sfJó/c::e.\·t/O.~ci.
red. W. J. Burszta
i J. Damrosz. Warszawa 1994.
6
7
129
energii światła, ale wzrasta także poprzez ciemność: jest tym, co jawne i głęboko ukryte; to wyłanianie się i obumieranie.
Imponujący wachlarz zainteresowań
autora pociąga za sobą wiele specyficznych ujęć, nowatorskich
zestawień, zaskakujących
wniosków - tych drobin
subiektywności,
którc w rezultacie składają się na obiektywność
dzieła. I właśnie ta obiektywna powierzchnia książki Clifforda spotkała się z wcale poważną
falą krytyki, wycelov.'aną we wszystkie niemal jej najważniejsze wątki.
Zarzucano mu złe rozumienie surrealizmu (Price i .lamin) oraz idei kolekcjonowania (Strathcrn), wytykano patronowanie kobiecej wersji nauki (sic!), mówiono
o tym, że jest przykladcm "siekania" poglądów Geeltza (Whitten), krytykowano
nawet promowanie przezeli antropologii refleksyjnej i dialogicznej, której zrozumienie jest rzekomo bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe (Gledhill)ll.
Niepochlebne oceny K/opotów z ku/turą - zwłaszcza te najbardziej zjadliwedziwią o tyle, że Clifford nie proponuje jakiegoś totalnego programu, który
w zamyśle miałby wywrócić na nice nasze pisanie, czytanie, myślenie bądź życie .
.lego praca polega raczej na uwydatnianiu pomijanych problemów, na zestawianiu oddzielanych
kontekstów, krytycznym oglądzie konkretnego
stanu wiedzy
i świadomości. To seria eksperymentów,
a nie dyrektyw, wnikliwe spojrzenia,
nie zaś systematyczne obserwacje.
Najbardziej
sugestyvvny
i jedyny
dążący do skOllczoności
obraz, jaki
Clifford nakreślił, jest obrazem towarzyszącego
nam tutaj i teraz świata. "Obec-
II
S/cr/ej
na lemal
tej ~ryty~i
patrz:
.I. Iluntyk.
Ch{jard·.I·
FlllI1ographica.
"Critique
of An-
thropo!i!Y" I ()()X. vol. I X. nr 4. s .. 140. Ostatnią / Pl"i'.ytoczunyru wyżej opinii powtarzał nawet tej
~Iasy 111)~Iiciel. co Lrnest (;cllner. W swej intelektualnej
lilipce Postmodemi=lll.
rO::llm i religia,
W'ymierl:one.j pr/.ecm
zmorom
postmodernilmu
hiadał o ..ezoterycznośei"
i ..niejasnościach"
antropologii
..ohi'l~niai'!LTj" ('.'1). ClilTórd miałhy. według niego. d'lżyć do całkowitego
wyelimin\mania jasno~ci. ohie~t) \Ii/,mu i \\. n:llIltaeic
osi'lgać stan .. histerii subiektywności"
wyrażanej
ja~,!ś .. matapaplanin,,".
\Vs~a/,uj'lc na gł.;hi.; S\\ojcj rozpaczy
i niemożno~ei
zrozumienia.
pyta
Gellner: ..Co h)śm) pO\\ iedzieli o kimś. klO jest I.ainleresowany
jedynie tym. co Clinard
sądzi
o lymi. co s
