-
Title
-
Orawski dom z wyżką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.36-55
-
Creator
-
Reinfuss, Roman
-
Date
-
1950
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3953
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4241
-
Subject
-
budownictwo ludowe
-
dom z wyżką
-
Orawa - budownictwo drewniane
-
Text
-
Rye. 1. Dom z wyżką,
wieś Harkabuz, pow. Nowy
Fot. R.
Targ.
Reinfuss.
ORAWSKI DOM Z WYŻKĄ
ROMAN
O b s e r w u j ą c tradycyjne budownictwo ludo
we na obszarze ziem polskich, widzimy, że rozwój
chałupy wiejskiej szedł z reguły po linii rozbu
dowy w kierunku poziomym. Pominąwszy nie
które obszary zachodnie, gdzie tu i ówdzie wy
stępują budynki piętrowe, obcego zresztą po
chodzenia, wszędzie mamy do czynienia z doma
mi parterowymi, które dopiero w ostatnich cza
sach pod wpływem architektury miejskiej za
czynają rozrastać się wzwyż, uzyskując izby na
poddaszach, pięterka itp. Jedyny wypadek, gdzie
w tradycyjnym naszym budownictwie wiejskim
przejawiła się tendencja do rozmieszczania
wnętrz w kierunku pionowym stanowi tzw.
„chałupa z wyżką" występująca u nas głównie
36
REINFUSS
na terenie Orawy, obok zwyczajnych domostw
parterowych. Od tych ostatnich różni się cha
łupa z wyżką, tym, że na strychu posiada zbu
dowaną obszerną komorę, służącą jako spichlerz,
do której prowadzi wejście z ganeczku, biegną
cego wzdłuż licowej ściany budynku. W części
dolnej, budowa chałupy z wyżką nie odbiega
od innych góralskich budynków mieszkalnych.
Widoczne to jest zarówno w planie, jak i w kon
strukcji ścian na parterze.
Jeśli chodzi o plan przyziemia w chałupie
z wyżką, najprostszą, a zarazem najczęstszą
formę stanowi budynek, składający się z sieni
biegnącej przy ścianie szczytowej i dwóch izb,
umieszczonych jedna za drugą, z których pier-
wsza z piecem do gotowania nosi nazwę „izby
czarnej", druga zaś „izby białej", t j . świetlicy
(tabl. I , rye. 1). Niekiedy obok trzech wymie
nionych wnętrz, występuje też komora, umiesz
czona bądź za izbą białą, przy drugiej ścianie
węższej, bądź po przeciwległej stronie sieni.
W pierwszym wypadku (tabl. I , ryc. 2) wejście
do komory znajdujące się w ścianie licowej
wiedzie wprost z pola, tak, że obserwując
front budynku, widzimy na bokach dwoje
drzwi, a w pośrodku między nimi szereg okien,
należących do izb mieszkalnych. W drugim wy
padku (tabl. I , ryc. 3) komora umieszczona jest
w bezpośrednim sąsiedztwie sieni, przy czym
wchodzi się do niej bądź z pola (tabl. I , ryc. 3),
bądź z sieni. Komora z wejściem z sieni zmienia
się łatwo w izdebkę mieszkalną, tworząc formę
przejściową od chałupy o planie jednostronnie
rozwiniętym (tzw. przez Puszeta „chałupa je
dnoizbowa" ) do symetryczne dwuizbowej.
ją - 4
ICZ.^
5
L/i
J.B.
U .1_ J
1
v S x
L
a
1. Podszkle.
К
J.B-
J.CZ.
2. Podszkle.
J
J.CZ.
