-
Title
-
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.132-134
-
Date
-
1956
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3813
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4083
-
Text
-
JAN MANUGIEWICZ. POLSKIE STROJE LUDOWE
(wydanie skrócone)
Wyd. z inicjatywy Centralnego Domu Twórczości Ludowej
40 stron i 31 tablic barwnych
Wiele jeszcze czasu u p ł y n i e , z a
nim na p ó ł k a c h księgarskich u k a ż e
s i ę ostatni z e s z y t w y d a w a n e g o p r z e z
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Atlasu Polskich Strojów Ludowych.
Tymczasem
popularnego
wydaw
nictwa albumowego d a j ą c e g o prze, g l ą d p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h do
m a g a j ą s i ę dla u ż y t k u p r a k t y c z n e
go l i c z n e z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , t e a
try a m a t o r s k i e ,
świetlice, ośrodki
polskie n a e m i g r a c j i . O d p o w i e d z i ą
na pilne z a m ó w i e n i a s p o ł e c z n e jest
o m a w i a n e tu! w y d a w n i c t w o p r z y
gotowane p o d w z g l ę d e m n a u k o w y m
przez J . M a n u g i e w i c z a , a z a w i e r a
j ą c e , p r ó c z k r ó t k i e g o w s t ę p u i ob
j a ś n i e ń , 31 b a r w n y c h tablic w y k o
nanych przez znanych p l a s t y k ó w :
Jerzego K a r o l a k a , M a r i ę O r ł o w s k ą
i Aleksandra Haupta.
B r a k podobnego w y d a w n i c t w a n a
gruncie p o l s k i m oraz streszczenia
objaśnień w 5 j ę z y k a c h (rosyjskim,
francuskim,
angielskim,
niemiec
kim i hiszpańskim) gwarantują pięk
nie p r e z e n t u j ą c e m u s i ę a l b u m o w i
szerokie rozpowszechnienie
zarów
no w k r a j u , j a k i n a r y n k a c h z a
g r a n i c z n y c h , co o c z y w i ś c i e
posta
w i ł o w y d a w c ę wobec specjalnie w y
sokich w y m a g a ń , jeśli chodzi o n a u
kowy i artystyczny poziom w y d a w
nictwa. P o n i e w a ż zaś a ł b u m m a b y ć
w przyszłości p o w t ó r z o n y w szer
szym
opracowaniu, n a recenzenta
spada o b o w i ą z e k t y m sumienniejszego o m ó w i e n i a e w e n t u a l n y c h b r a
ków, których wówczas łatwiej bę
dzie u n i k n ą ć w w y d a w n i c t w i e n a
stępnym.
Na początek z w r ó ć m y u w a g ę na
p l a n s z e b a r w n e . U s t e r k i (na o g ó ł
z r e s z t ą niezbyt wielkie) d a d z ą s i ę
tu p o d z i e l i ć n a d w i e g r u p y : j e d n a —
to n i e d o c i ą g n i ę c i a lub b ł ę d y n a t u r y
rzeczowej, druga dotyczy raczej i n
terpretacji artystycznej.
Z a c z n i j m y od p i e r w s z e j . W w y
dawnictwie
popularnym
przezna
czonym dla szerokich mas zestawy
kostiumowe powinny b y ć podawa
ne w formie n a j b a r d z i e j typowej
i dlatego b y ł o b y m o ż e lepiej, g d y
by g ó r a l p o d h a l a ń s k i na planszy
n r 1 u b r a n y b y ł w c u c h ę b i a ł ą a nie
brązową.
Ubiór
góralki
(plansza
nr 2) j e s t s t o s u n k o w o j e s z c z e gor
szy, c h u s t k a n a g ł o w ę n i e j e s t z b y t
t y p o w a (kolor i b r a k d ł u g i c h f r ę d z
li), gorset z f a l b a n k ą w p a s i e z a
miast kaletek. W s t ą ż k a przy gorse
cie p o w i n n a b y ć r a c z e j
czerwona.
G o r s e t w ten s p o s ó b z d o b i o n y j a k
na rycinie jest stosunkowo starszy
niż przedstawiona tam kwiecista ty
b e t o w a s p ó d n i c a , co p o w o d u j e , ż e
zestaw ubioru nie reprezentuje c a
łości jednolitej pod w z g l ę d e m c h r o
nologicznym.
W s t r o j u Ś l ą z a k a ((plansza n r 3)
bruclik z r ę k a w a m i powinien b y ć
podbity nie g r a n a t o w y m , a l e c z e r
132
1
w o n y m s u k n e m ; c h u s t a pod s z y j ą
n i e g ł a d k a n i e b i e s k a , ale k r a c i a s t a
z
akcentami
koloru
czerwonego
i zielonego; spodnie z a m s z o w e t z w .
„lelenioki"
powinny być
całkiem
o b c i s ł e , a n i e w y r z u c o n e na k r a w ę d ź
cholewy. „ G a l a n d a " (wianek) na g ł o
wie S l ą z a c z k i powinna b y ć bardziej
nastroszona i przetkana szklanymi
błyszczącymi kulkami.
W m ę s k i m stroju
krakowskim
( p l a n s z a n r 5)
wszelkie
elementy
barwy czerwonej wykonane s ą w
t y m s a m y m odcieniu, podczas gdy
zgodnie z r z e c z y w i s t o ś c i ą
powinny
być w dwu kolorach: c i e p ł y m czer
w o n y m (podbicie s u k m a n y i k a f t a
n a oraz r o g a t y w k a ) i c z e r w o n o a m a rantowym (frędzle przy sukmanie
i kaftanie).
Na planszy nr 7 p r z e d s t a w i a j ą c e j
K r a k o w i a k a w k w i e c i ś c i e haftowa
n y m k a f t a n i e z e s t a w u b i o r u jest w a
dliwy. K a p e l u s z „celender", spod
nie w B i a ł o c z e r w o n e p a s e c z k i i p a s
z brzękadłami wzięte są z najbliż
szych
wsi
podkrakowskich,
zaś
w s p o m n i a n y w y ż e j k a f t a n z okolic...
Brzeska.
Kobiecy ubiór k r a k o w s k i (plan
sza n r 8) r ó w n i e ż nie n a l e ż y do n a j
bardziej udanych. Strój niby m a
b y ć spod K r a k o w a ( s ą d z ą c po g o r
secie), ale t a m nie nosili k o s z u l z
krezą, tylko z n i s k i m s t o j ą c y m k o ł
n i e r z y k i e m lub z l e k k i m p r o s t o k ą t
n y m dekoltem w y k o ń c z o n y m
ząb
k a m i ; tybety n a s p ó d n i c e n i e b y ł y
w
kolorze
poziomkowym j a k na
p l a n s z y , ale w b a r w a c h
zdecydo
w a n y c h (zielony soczysty, n i e b i e s k i ,
czarny, biały).
N a nogi
wkładały
K r a k o w i a n k i przede w s z y s t k i m buty
z cholewami,
karbowane,
czasem
zdobione h a f t e m i b a r w n y m i s a f i a
n a m i . N i e t y p o w y j e s t r ó w n i e ż gor
set, k t ó r y p r z y z d o b i e n i a c h s z a m e
rowanych srebrem i złotych chwa
stach nie powinien m i e ć kaletek, ale
lekko p o s z e r z a j ą c e s i ę poniżej sta
nu g ł a d k i e z a k o ń c z e n i e , z t y ł u t y l
ko p r z e c h o d z ą c e w f a ł d o w a n ą k r ó
ciutką falbankę.
W
o p o c z y ń s k i m stroju m ę s k i m
(plansza
nr
16)
z a w i ą z a n i e pasa
p r z e d s t a w i o n e jest
w
s p o s ó b nie
tylko
niezgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą
e t n o g r a f i c z n ą , ale w o g ó l e — n i e
wykonalny.
W kobiecym stroju o p o c z y ń s k i m
nieporozumienie jest
natury bar
dziej z a s a d n i c z e j . D l a kogo m a s ł u
żyć album? Dla z e s p o ł ó w amator
skich, świetlic, szkoły. Czy w takim
r a z i e n a l e ż y p u b l i k o w a ć w n i m ze
stawy stroju o elementach nieprzy
datnych
dla
celów
scenicznych,
a p r z y t y m n i e w c h o d z ą c y c h j u ż do
w s p ó ł c z e ś n i e noszonego ż y w e g o u b i o r u ludowego? W y d a j e s i ę , ż e nie,
a w ł a ś n i e tak s t a ł o się w przedsta
w i o n y m n a p l a n s z y n r 17 k o b i e c y m
s t r o j u O p o c z n i a n k i odzianej w zielo
ną,
podszytą
białym
barankiem
s z u b k ę . P o z o s t a ł e elementy stroju
r a ż ą nieco s w o i m b a r d z o p r z y p a d
k o w y m i n i e w s p ó ł c z e s n y m chrono
logicznie zestawem m a t e r i a ł ó w . Z
O p o c z y ń s k i e g o , gdzie s t r ó j l u d o w y
j e s t jeszcze ż y w y i g d z i e s ą szerokie
m o ż l i w o ś c i wyboru-, m o ż n a b y ł o do
brać coś
bardziej
współczesnego,
czasowo w y r ó w n a n e g o i e s t e t y c z
nego z a r a z e m .
W m ę s k i m stroju sieradzkim po
kazano zbyt k r ó t k ą s u k m a n ę , w k u
j a w s k i m nieco za k r ó t k i e w y d a j ą
się r ę k a w k i kaftanka, zaś narzuco
na na ramiona „ k i e r e j a " jest w swo
ich istotnych elementach (kaptur)
n i e w i d o c z n a , czy w i ę c n i e b y ł o b y
lepiej z j e j p o d a n i a w o g ó l e z r e z y g
n o w a ć ? W stroju kobiecym (plan
sza n r 31) b r a k h a f t u na zapasce.
N a p l a n s z y n r 24 p r z e d s t a w i a j ą
cej Ł o w i c z a n i n a z u p e ł n i e f a n t a s t y c z
ny jest s p o s ó b z a w i ą z a n i a tkanego
pasa, zaś w m ę s k i m ubiorze k u r
p i o w s k i m ( p l a n s z a n r 28) — n i e
zgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą k s z t a ł t k a
p e l u s z a oraz s p o s ó b w y k o n a n i a p o
trzeb p r z y
sukmanie, w
których
brak zapięcia.
W ubiorze K u r p i a n k i (plansza nr
29) w z o r z y s t y m a t e r i a ł , z k t ó r e g o
u s z y t y j e s t gorset, p o w i n i e n b y ć r a
W s t r o j u L a c h a s ą d e c k i e g o ( p l a n czej z a s t ą p i o n y c z ę ś c i e j u ż y w a n y m
sza n r 9) n i e s ł u s z n i e r ę k a w y ( m ę m a t e r i a ł e m g ł a d k i m ( z w y k l e c z a r
skiej!) koszuli w y k o ń c z o n e s ą f a ł nym), a i s p o s ó b r o z w i ą z a n i a z a p i ę
dowaną
krezką,
pod s z y j ą b r a k cia i d e k o r a c j i n a p r z o d z i e
bywa
waehlarzowatego,
c z e r w o n e g o „ c i o z w y k l e nieco i n n y n i ż p r z e d s t a w i o
s k a " , f r y z u r a z a ś o d ł u g i c h w ł o s a c h ny n a i l u s t r a c j i .
rozczesanych w rozdział n a boku jest
Oprócz
wymienionych
wyżej
tradycjom c h ł o p ó w s ą d e c k i c h z u p r z e w a ż n i e d o s y ć drobnych niedo
p e ł n i e obca.
ciągnięć dotyczących części składo
N a p l a n s z y n r 15 p r z e d s t a w i a j ą w y c h s t r o j u i l u s t r o w a n y c h w a l b u
cej k o b i e c y s t r ó j ś w i ę t o k r z y s k i b a r mie, n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć jeszcze
dziej m o ż e w ł a ś c i w e b y ł o b y w p r o o i n n y c h u s t e r k a c h b a r d z i e j o g ó l
w a d z e n i e z a p a s e k o p r z e w a d z e b a r nej n a t u r y . P o j ę c i e
etnograficznej
w y czerwonej, zdecydowanie
n a t o w i e r n o ś c i s t r o j u nie o g r a n i c z a s i ę
m i a s t z ł e s ą b u t y . K o b i e t y w K i e - t y l k o do m n i e j l u b w i ę c e j ś c i s ł e g o
l e c c z y ź n i e n o s i ł y w y s o k i e do p o ł o p r z e n i e s i e n i a n a p a p i e r p o s z c z e g ó l
w y ł y d e k t r z e w i k i s z n u r o w a n e , nie n y c h jego e l e m e n t ó w , ale o b e j m u j e
zaś m ę s k i e s i ę g a j ą c e zaledwie p a r ę r ó w n i e ż wierne przedstawienie spo
sobu i c h n o s z e n i a , k t ó r y s t w a r z a
c e n t y m e t r ó w p o w y ż e j kostki.
charakterystyczną sylwetką mającą
t a k i e s a m e c e c h y o d r ę b n o ś c i regio
nalnej, j a k w y s t r ó j s u k m a n y czy
barwy paska. W omawianym albu
m i e w k i l k u w y p a d k a c h za d a l e
ko - p o s u n i ę t a z o s t a ł a s w o b o d a w y
konawców,
którzy
chcąc pokazać
zbyt wiele tak operowali okryciem
wierzchnim, ż e w rezultacie stwo
rzyli
sylwetki
n a j z u p e ł n i e j obce
tradycji
miejscowej.
Klasycznym
tego p r z y k ł a d e m j e s t p o s t a ć K u j a
w i a k a ( p l a n s z a n r 20) w r o m a n t y c z
nie u d r a p o w a n e j k i e r e z j i czy Ł o w i c z a n i n a (jplansza n r 24) w s u k m a n i e
zarzuconej na ramiona, mimo że w
Ł o w i c k i e m sukmany wkłada się za
wsze n a r ę k a w y . W m n i e j s z y m stop
n i u u w i d o c z n i a j ą to p l a n s z e p r z e d
s t a w i a j ą c e s t r o j e kobiece, ale i tu
sztucznością s w o j ą razi s p o s ó b z a
rzucenia r a ń t u c h a w stroju b i ł g o
r a j s k i m { p l a n s z a n r 13) czy ż y w i e c
k i m ( p l a n s z a n r 31), gdzie h a f t o w a
ny t i u l r a ń t u c h a — nb. r o b i ą c y w r a
ż e n i e n i e b i e s k i e g o a nie b i a ł e g o —
tak ł ą c z y
się z
tiulem ( r ó w n i e ż
haftowanej)
z a p a s k i , iż w k o ń c u
powstaje sylwetka damy w k r y n o
linie I p o ł o w y X V I I w .
Sporo trudności nasuwa plasty
k o w i u p o z o w a n i e k i l k u n a s t u postaci
w sposób, który
nie
wywołałby
w r a ż e n i a szablonu i nudy. N i c w i ę c
dziwnego, ż e tu l u b ó w d z i e w k ł a d a
on w r ę c e t w o r z o n y c h p r z e z siebie
postaci j a k i e ś r e k w i z y t y s t w a r z a j ą
ce pozory a k c j i . D r o g a ta j e s t o c z y
w i ś c i e s ł u s z n a , ale nie m o ż e dopro
w a d z i ć do k o l i z j i z p r o s t ą l o g i k ą .
P r z y k ł a d e m tego j e s t p o s t a ć K u r p i a n k i ( p l a n s z a n r 30) t r z y m a j ą c e j
w jednej r ę c e n o ż y c e , w drugiej z a ś
w y c i n a n k ę , która zapewne musi b y ć
z blachy, skoro t r z y m a n a za jeden
k o n i e c nie ł a m i e s i ę a n i n i e z w i j a ,
a którą Kurpianka ogląda uważnie...
od t y ł u , aby p r a w a s t r o n a z w r ó c o
n a b y ł a do w i d z a .
Forma
artystyczna plansz
nie
została potraktowana przez trzech
a u t o r ó w w sposób jednakowy. Brak
ujednolicenia widoczny jest z a r ó w
no w o g ó l n y m sposobie u j m o w a
nia sylwetki
(masywne
postacie
o dużych głowach u Karolaka, smu
kłe i jakby w y d ł u ż o n e u Haupta),
jak i w przedstawieniu faktury m a
teriału, ś w i a t ł o c i e n i a , a przede w s z y
stkim twarzy, k t ó r e — zwłaszcza
j e ś l i chodzi o k a r n a c j ę — d a j ą c i e
k a w ą g a l e r i ę p o c z ą w s z y od ż ó ł t o skórych Azjatów i czerwonobrązow y c h I n d i a n a ż do
buraczkowych
twarzy rzekomych E u r o p e j c z y k ó w .
W albumie p r z e d s t a w i a j ą c y m ludo
we u b i o r y t r a k t o w a n i e t w a r z y j e s t
o c z y w i ś c i e s p r a w ą czysto
konwen
c j o n a l n ą ale n i e c h ż e t a k o n w e n c j a
będzie w obrębie całego wydawnic
twa jedna
i
uwzględniająca wy
m a g a n i a estetyczne.
Poruszona tu
nawiasowo
kwestia
traktowania
twarzy jest s p r a w ą trudną, nie u d a
ło s i ę jej r ó w n i e ż r o z w i ą z a ć pozy
tywnie n a planszach
publikowa
n y c h w r a m a c h wydawanego przez
P T L Atlasu Polskich Strojów L u
dowych.
i k r ó t k i c h o b j a ś n i e ń do p o s z c z e g ó l
nych ilustracji. O b j a ś n i e n i o m tym
n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i .
R e d a k c j a i c h j e s t nie z a w s z e k o n
s e k w e n t n a , r a z b o w i e m a u t o r pisze
0 konkretnym stroju przedstawio
n y m n a p l a n s z y , k i e d y indziej z a ś
stara s i ę o g ó l n i e o m ó w i ć cechy c h a
rakterystyczne całej grupy strojów,
z k t ó r y c h jeden tylko z o s t a ł w a l b u
mie u w z g l ę d n i o n y . P r z y d u ż e j k o m
presji
tekstu
p o w o d u j e to p e w n e
nieścisłości, a c z y t e l n i k ó w niezorien
t o w a n y c h w z a g a d n i e n i u m o ż e po
prostu w p r o w a d z i ć w b ł ą d . I tak
np. w k o m e n t a r z u o d n o s z ą c y m s i ę
do p l a n s z y n r 1 p r z e d s t a w i a j ą c e j
g ó r a l a z powiatu nowotarskiego czy
t a m y o m e t a l o w y c h s p i n k a c h bez
bliższego wyjaśnienia, że występują
one w y ł ą c z n i e n a P o d h a l u i S p i s z u .
P a r z e n i c a potraktowana jest jako
jedna z cech ubioru g ó r a l s k i e g o , m i
mo ż e n i e z n a j ą j e j g ó r a l e ś l ą s c y .
Górale p o d h a l a ń s c y nie noszą z n ó w
k a m i z e l e k , podobnie j a k g o r c z a ń s c y
1 s ą d e c c y . B r ą z o w a g u n i a j e s t istot
n i e p o w s z e c h n i e przez g ó r a l i n o s z o
na, ale d l a P o d h a l a n , k t ó r y c h m a
w y o b r a ż a ć plansza, charakterystycz
n a jest w ł a ś n i e c u c h a b i a ł a . K i e r p c e
nie s ą n a g ó r a l s z c z y ź n i e s t r o j e m p o
wszechnym, g d y ż na Spiszu i O r a
w i e do s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w k ł a d a
się buty z cholewami o c h a r a k t e r y
stycznym kroju w ę g i e r s k i m . Podob
ne z a s t r z e ż e n i a b u d z i opis s t r o j u
kobiecego, gdzie g o r s e t y czy „ k o
szule haftowane z k r e z ą " nie s ą b y
n a j m n i e j p o w s z e c h n e , g d y ż np. w
s t r o j u g ó r a l e k ś l ą s k i c h gorset n i e
w y s t ę p o w a ł a koszula przy szyi z a
kończona była niskim stojącym „lemieczkiem".
W s z y s t k i c h tych
za
strzeżeń d niejasności
dałoby się
u n i k n ą ć , g d y b y autor w opisie s t r o
j u g ó r a l s k i e g o o g r a n i c z y ł s i ę do tego,
k t ó r y z o s t a ł umieszczony n a planszy.
0 s ł u s z n o ś c i tej u w a g i p r z e k o n u j e
zwięzły i przejrzyście sformułowa
ny opis s t r o j u ś l ą s k i e g o ( p l a n s z a n r
3 i 4), -w z w i ą z k u z k t ó r y m m o ż n a
by a u t o r o w i p o s t a w i ć j e d y n i e d r o b
n y z a r z u t , iż p i s z ą c o ubiorze k o
b i e c y m n i e w s p o m n i a ł o tzw. „ w a tówce", grubej k o ł d r o w a t e j s p ó d n i
cy, p r z y p o m o c y k t ó r e j n a d a j ą sobie
Slązaczki charakterystyczną „dzwonowatą" sylwetkę.
T u i ó w d z i e w k r a d ł y s i ę do p o
szczególnych opisów pewne p o m y ł
ki, które przy sposobności n a l e ż a ł o
by m o ż e n a t y m m i e j s c u s p r o s t o w a ć .
1 tak np. p r z e d s t a w i o n a n a p l a n s z y
nr 3 biała sukmana z czerwonymi
c h w a s t a m i nie m o ż e b y ć o k r e ś l o n a
jako
„kościuszkowska",
gdyż
ta
ostatnia, o ile w i e r z y ć w a u t e n t y c z
n o ś ć okazu z M u z e u m Narodowe
go w K r a k o w i e , p o s i a d a ł a d e k o r a
c j ę w postaci s z a m e r u n k u z c z a r n e
go s z n u r k a . S u k m a n y
granatowe
w y s t ę p o w a ł y nie
na
p o ł u d n i e od
Krakowa, tylko na zachód i północ.
C z y t a j ą c opis k a f t a n a k r a k o w s k i e g o
( p l a n s z a n r 7) d o w i a d u j e m y s i ę , ż e
„na n a r o ż n i k a c h p o ł y '(występuje —
Rss) haft
z
ulubionym motywem
w a z o n u kwietnego, a p o w y ż e j pasa
guziczki
i
frędzle".
Autor
nie
w s p o m n i a ł o tym, ż e owa kwietna
P r ó c z p l a n s z z a w i e r a a l b u m tekst,
ozdoba j e s t w k r a k o w s k i m k a f t a n i e
który składa się z ogólnego w s t ę p u
zjawiskiem zupełnie
wyjątkowym,
zlokalizowanym
na
niewielkiej
przestrzeni w p ó ł n o c n e j części po
w i a t u brzeskiego.
Trudno również
byłoby zgodzić się, że w k r a k o w
skim stroju kobiecym „nie wytwo
r z y ł y s i ę tak w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o
ne geograficznie t y p y o d z i e ż y , j a k
w stroju m ę s k i m " . Wystarczy po
r ó w n a ć u b i o r y z okolic
Krakowa,
D ą b r o w y T a r n o w s k i e j czy B r z e s k a ,
aby r ó ż n i c e te u j a w n i ł y s i ę z c a ł ą
w y r a z i s t o ś c i ą . Nie wiadomo d o k ł a d
nie, co a u t o r r o z u m i e p r z e z u ż y t y
w opisie s t r o j u r z e s z o w s k i e g o ( p l a n
sza n r 10) t e r m i n „ s u k m a n a s z e r o
ko s f a ł d o w a n a " , niemniej jednak n a
leży podkreślić, że m ę s k a sukmana
r z e s z o w s k a pod w z g l ę d e m k r o j u r e
p r e z e n t u j e typ m a ł o p o l s k i , ten s a m ,
do k t ó r e g o
należą
np.
sukmany
k r a k o w s k i e czy lasowiaokie. R o g a
t y w k a w p o t o c z n y m tego s ł o w a z n a
czeniu w t r a d y c y j n y m stroju rze
szowskim nie w y s t ę p u j e
zupełnie,
natomiast s w o i s t ą o d m i a n ą czapki
rogatej j e s t w ł a ś n i e o w a w s p o m n i a
na przez autora „ w y s o k a cylindrycz
n a c z a p k a z otokiem b a r a n k o w y m " .
F a k t , ż e n a terenie b l i s k i m S a n d o
mierzowi z a c h o w a ł a się w i a d o m o ś ć
o w y s t ę p o w a n i u p a s i a k a o bogatej
kolorystyce, n i c z y m nie w i ą ż e s i ę
z k o b i e c y m i u b i o r a m i okolic R z e
s z o w a (plansza n r 11);
autor n i ć
w z i ą ł pod u w a g ę ani znacznej od
l e g ł o ś c i tych t e r e n ó w , ani faktu, ż e
n i e s ą s i a d u j ą one ze s o b ą b e z p o
ś r e d n i o , lecz r o z d z i e l o n e s ą r o z l e
g ł y m obszarem z a m i e s z k a ł y m przez
L a s o w i a k ó w , gdzie ż a d n y c h ś l a d ó w
p a s i a k a dotychczas n i e znaleziono.
N i e j a s n e jest, d l a c z e g o c h a r a k t e
rystyczne dla m ę s k i c h bluzek k u
jawskich krótkie rękawy
(plansza
n r 20) m a j ą b y ć „ w y n i k i e m prostego
i c h k r o j u " , p r z e c i e ż j e s t to k r ó j i d e n
t y c z n y do { n o s z o n y c h t e ż n a K u j a
wach) bluzek o długich r ę k a w a c h .
W opisie
s u k m a n y nie w s p o m i n a
autor o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a niej
z w i s a j ą c y m z tyłu kapturze.
„ P a s i a k " , o k t ó r y m m ó w i autor
w opisie kobiecego s t r o j u s z a m o t u l
skiego, n i e j e s t „ t y p e m
odzieży",
lecz j e d n ą z f o r m
dekoracyjnego
rozwiązania
tkaniny.
Jeśli
autor
przez „pasiak" rozumie z a p a s k ę n a r a m i e n n ą , to i n f o r m a c j a z a w a r t a w
opisie do p l a n s z y n r 23 n i e j e s t ś c i
sła g d y ż podobny u b i ó r w y s t ę p o
w a ł r ó w n i e ż w strojach kobiecych
z okolic Z i e l o n e j G ó r y , a w i ę c dalej
na z a c h ó d n i ż o m a w i a n a p r a c a po
daje. J e ś l i z a ś m a n a m y ś l i t k a m n ę
p a s i a s t ą , w i a d o m o ś ć ta r ó w n i e ż n i e
z u p e ł n i e odpowiada prawdzie, gdyz
o tkaninach takich mamy informa
c j e z okolic
Zielonej
Góry,
zas
Muzeum
w
Koszalinie na Pomo
r z u Z a c h o d n i m posiada p r ó b k i m i e j
scowych w e ł n i a k ó w pasiastych.
Niejednokrotnie w opisach po
s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w p o ś w i ę c a autor
zbyt w i e l e
m i e j s c a n a estetyczne
wartościowanie
o m a w i a n y c h przez
siebie u b i o r ó w p o m i j a j ą c n a t o m i a s t
istotne e l e m e n t y .
W z w i ą z k u z o p i s e m kobiecego
stroju
żywieckiego
czytamy,
że
„ k o m p o z y c j e c z e p c ó w n a l e ż ą do n a j
lepszych r o z w i ą z a ń
kostiumologicz-
133
r
nych, godnych c z a s ó w , kiedy strój
dworski byl dziełem
najwyższego
n a k ł a d u k o s z t ó w i staranności", ani
s ł o w e m n a t o m i a s t n i e jest w s p o m
n i a n e , ż e bogate te czepce zdobione
s ą w y p u k ł y m z ł o t y m haftem.
pie) z l o k a l i z o w a n e w t e k ś c i e d z i ę k i
nazwom
większych
miejscowości
w y s t ę p u j ą c y c h n a t y m terenie, gdzie
i n d z i e j n a z w y geograficzne
(Góry
Świętokrzyskie), w innych zaś miej
scach m ó w i się o stroju z „okolic"
tego c z y innego m i a s t a . N i e o b e s z ł o
Teksty o b c o j ę z y c z n e są doprowa
s i ę t u i bez b ł ę d n e g o z l o k a l i z o w s n i a
d z o n y m do m i n i m u m s t r e s z c z e n i e m s t r o j ó w , np. ł o w i c k i e g o c z y s z a m o
opisów
wyżej
omawianych,
p r z y tulskiego, k t ó r e w e d ł u g b r z m i e n i a
c z y m nie zawsze w y d o b y w a j ą z nich t ł u m a c z e n i a niemieckiego i h i s z p a ń
n a j i s t o t n i e j s z e elementy.
N i e k i e d y skiego z o s t a ł y u m i e s z c z o n e w s a
np. t e k s t opisu w y p e ł n i a o b j a ś n i e m y m Ł o w i c z u i S i e r a d z u , tak s a m o
nie j a k i e g o ś
terminu
g w a r o w e g o , j a k np. ( s ł u s z n i e ) s t r ó j ż y w i e c k i w
jak „kierezja" czy komentarz n a Ż y w c u .
t u r y h i s t o r y c z n e j , podczas gdy w y
Wydaje się, że w wydawnictwach
c h o d z ą c z czysto p r a k t y c z n e g o p r z e
popularnych przeznaczonych n a u ż y
z n a c z e n i a a l b u m u n a l e ż a ł o b y s i ę tu
tek c u d z o z i e m c ó w n a l e ż y r a c z e j l o
raczej s p o d z i e w a ć informacji o r o
kalizować
poszczególne
zjawiska
dzaju materiału, z k t ó r e g o dany strój
wyłącznie według większych miej
został wykonany.
scowości, z tym jednak, że r ó w n o
D o s y ć niekonsekwentna, a często cześnie powinna b y ć dołączona map
i n i e ś c i s ł a j e s t geograficzna l o k a l i k a . W y o b r a ź m y sobie n p . m i e s z k a ń
zacja
p o s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w . R a z ca A r g e n t y n y , k t ó r y s t a r a s i ę zlo
podane s ą w n a g ł ó w k u n a z w y k r a i n k a l i z o w a ć K u r p i e ( „ d e l a s cercanlias
e t n o g r a f i c z n y c h (np. K u j a w y , K u r de P u ł t u s k " ) u ż y w a j ą c do tego celu
134
najdokładniejszej
z
posiadanych
p r z e z s i e b i e map... E u r o p y .
K o ń c z ą c t ę p r z y d ł u g ą nieco l i
stę uwag dotyczących w przeważnej
części zagadnień
drobnych, m a m
n a u w a d z e n i e tyle a l b u m w tej
c h w i l i o m a w i a n y , g d y ż ten r o z s z e d ł
s i ę j u ż s z e r o k o i ostatnie j e g o e g
zemplarze znikają z półek k s i ę g a r
s k i c h , ale r a c z e j
p r z y s z ł e szersze
opracowanie, k t ó r e g o ukazanie s i ę
z o s t a ł o obecnie
zapowiedziane.
B y ć m o ż e u w a g i te u ł a t w i ą a u
torowi i w y d a w n i c t w u u n i k n ą ć w
przyszłości pewnych potknięć, któ
re w p i e r w s z e j r e d a k c j i p r a c y , p o
s i a d a j ą c e j w zasadzie charakter pio
nierski,
są
zupełnie
zrozumiałe,
zwłaszcza, że w chwili jej pisania
autor w w i e l u w y p a d k a c h n i e r o z
porządzał
jeszcze t y m i opracowa
n i a m i m o n o g r a f i c z n y m i , k t ó r e obec
nie z o s t a ł y opublikowane w r a m a c h
wydawanego
przez
P T L Atlasu
Polskich Strojów Ludowych.
Rss.
